close

Enter

Log in using OpenID

"Böcekçi" polisler tutuklandı

embedDownload
1.ÜNİTE
HÜCRE BÖLÜNMESİ
VE
KALITIM
KONULAR
1. MİTOZ
2. MAYOZ
3. DNA VE GENETİK KOD
4. KALITIM
5. ADAPTASYON VE EVRİM
Hücre
Canlıların canlılık özelliği gösteren en küçük parçasına hücre denir.
Virüsler hariç bütün canlılar hücrelerden oluşur. Canlıların hücrelerden oluşmaları canlıların ortak
özelliğidir.
Bazı canlılar tek hücreden bazı canlılar çok hücreden oluşur
Tek hücreli canlılar
Çok hücreli canlılar
Bitkiler
Hayvanlar
Mavi-yeşil algler
(Siyano bakterileri)
Protista alemi canlıları(Amip,öglena,paramesyum)
Mantarlar
öglena
paramesyum
Bira mayası(tek hücreli mantar çeşidi)
İnsanlar
Virüsler hücresel yapıda olmayan canlılardır.
Tek hücreli canlılar gelişmemiş yapılı canlılardır. Tek hücreli canlıların zarlı organelleri yoktur, kalıtım
maddesi olan DNA sitoplazmada dağınık olarak bulunur.
Çok hücreli canlılar gelişmiş yapılı canlılardır,. Çok hücreli canlıların zarlı organelleri vardır. DNA
hücrenin çekirdeğinde yer alır.
~1~
Gelişmiş yapılı canlıların hücrelerinde 3 temel
kısım vardır
1.HÜCRE ZARI
2.SİTOPLAZMA VE ORGANELLER
3.ÇEKİRDEK
1.Hücre zarının görevi: Hücreyi korumak, hücreye şekil vermek, madde alışverişini sağlamak
2.Sitoplazma: Yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştiği, organellerin bulunduğu sulu, yarı saydam yapıdaki
kısımdır.
3.Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezi
Canlıların beslenmesi sonucunda hücreler büyür. Büyüyen hücre belli bir büyüklüğe ulaşınca
bölünmek zorundadır.
Büyüyen bir hücrede hücre zarı genişler, sitoplazmanın hacmi artar, çekirdek hücreyi kontrol
edemeyecek durumda iken çekirdek hücreye bölünme emri verir. Sitoplazmanın hacmi hücrenin
yüzey alanına göre daha fazla artış gösterir.
Ben bölünüyorum
artık
İKİ TÜR HÜCRE BÖLÜNMESİ VARDIR.
1.MİTOZ BÖLÜNME
2.MAYOZ BÖLÜNME
Hücre bölünmesi üreme hücrelerinin dışındaki hücrelerde yani vücut hücrelerinde gerçekleşiyorsa bu
bölünmeye MİTOZ BÖLÜNME denir.
Bölünme emrinin ilk işareti çekirdekte bulunan kalıtım maddesinin(DNA’nın) kopyalanması
aşamasıdır,yani DNA’nın eşlenmesi aşamasıdır.
Kalıtım maddesi kopyalandıktan sonra hücre kesinlikle bölünecek demektir.
Hayvan hücrelerinde hücre bölünmesinde görev alan sentrozom denilen organelde kendi kopyasını
oluşturur,yani kendini eşler.
Hücre bölünmesinde önce çekirdek bölünmesi sonra sitoplazma bölünmesi olmaktadır.
~2~
MİTOZ hücre bölünmesinde gerçekleşen olaylar sırasıyla şöyledir
Kalıtım maddesi ip yumağı şeklindedir. Bu
haldeyken kromotin adını alır.
.
Çekirdek zarı erimeye başlar.Kalıtım maddesi
kısalıp kalınlaşır kromozom adını alır
belirginleşir görülmeye başlanır. Kalıtım
maddesi (DNA) kendini eşler, yani kopyalar.
Sentrozom kendini eşler
Hücrede dağınık halde bulunan
kromozomlar hücrenin ortasında ekvator
düzleminde dizilirler
Kromozomlar birbirinin aynısı
kromotitlerden oluşmakta.Kromotitler
birbirinden ayrılarak hücrenin zıt
kutuplarına yani karşılıklı kutuplarına gider
Çekirdek bölünmesi tamamlanmıştır
Sitoplazma bölünmesi olmaktadır.
Çekirdek zarı yeniden oluşmaya başlar
Genetik yapıları aynı iki hücre oluşur.
~3~
•
Sitoplazma bölünmesi hayvan hücrelerinde içe doğru boğumlanma şeklinde olur.
•
•
Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi ara lamel denilen olay sonucunda gerçekleşir.
•
Bitki hücrelerinde hücre zarının dışında hücre duvarı olduğu için boğumlanma olmaz ara lamel olur.
Sitoplazma bölünmesinin sonucunda hücre bölünmüş demektir.
Mitoz bölünmenin faydaları..
 Mitoz bölünmenin tek hücreli canlılara faydası tek hücreli canlıların üremesini sağlamaktır.
Aşağıda tek hücreli canlıların mitoz bölünme sonucunda çoğaldıklarını görüyoruz .
Bira mayasında tomurcuklanarak çoğalma
~4~
 Zigottan embriyo, embriyodan bebeğin oluşumunu sağlar
 Bebeğin büyüyüp gelişmesi,boyunun uzamasını sağlar
 Kırılan kemiklerimizin onarılmasını sağlar
 Yaralarımızın iyileşmesini sağlar
 Kemik iliğinden yeni kan hücrelerinin oluşmasını sağlar
 Civcivin tavuğa dönüşmesini sağlar
 Kuyruğu kopan bir kertenkelenin kuyruğunu yeniden oluşturmasını sağlar
 Deniz yıldızının kopan kolunu yenilemesini sağlar
 Solucanlar grubunda yer alan planaryanın bir çok parçaya ayrılsa bile her bir parçasının tam
bir solucan oluşturması
 Deniz anası, hidra, sünger ve maya hücrelerinin tomurcuklanarak çoğalmaları
 Gül ve söğüt ün kesilen dallarının toprağa dikilmesiyle yeni gül ve söğüt oluşturması……
Yukarıdaki olayların hepsi mitoz bölünme sayesinde olur.
~5~
Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücre sayısı ve kromozom sayısı
Bir hücreden bir bölünme sonucunda iki hücre,iki bölünme sonucunda dört hücre oluşur.
Mitoz sonucunda oluşan hücre sayısı =2n formülü ile hesaplanır.
n:bölünme sayısı
Bir hücre kaç defa mitoz bölünmeye uğrarsa uğrasın oluşan hücrelerin kromozom sayısı
değişmez,sabittir.
örnek :Bir hücre 5 defa mitoz bölünmeye uğrarsa kaç tane hücre oluşur. Oluşan hücrelerin
kromozom sayısında nasıl bir değişiklik olur?
n:5
25 =32 tane hücre oluşur.
Bölünme sayısı
Oluşan hücre sayısı
Kromozom sayısı
1
21
2
Sabit ,değişmez
2
22
4
Sabit ,değişmez
3
23
8
Sabit ,değişmez
4
24
16
Sabit ,değişmez
Kromozom sayısının zamana bağlı değişim grafiği
~6~
MAYOZ BÖLÜNME
Hücre bölünmesi üreme organlarında eşey(üreme) ana hücrelerinden üreme hücrelerinin oluşumunu
sağlıyorsa buna MAYOZ BÖLÜNME denir.
Mayoz bölünmeyi anlatmak için mitozdan farklı yanlarını ele alalım.
1.Üreme hücrelerinin oluşumunu sağlar.
2. Kromozom sayısı bölünme sonucunda yarıya iner.Ana hücrenin kromozom sayısı 2n ise mayoz
sonucu oluşan hücreler n kromozoma sahiptir. Bir hücreden 4 hücre oluşur.
.
3. Kromozomlar arasında parça değişimi denilen olay olmaktadır.Bu yüzden ana hücre ile oluşan
hücreler birbirlerinden genetik olarak farklıdır.Bu olay olmasaydı anne ve babamızın aynısı hatta
oluşan kardeşlerimizin kopyası olurduk herkes birbirinin aynısı
olurdu.
Anne İyi ki parça
değişimi var yoksa
birbirimizin aynısı
olurduk
~7~
4.Tür içinde çeşitlilik sağlar. Herkesin birbirinden farklı olmasına neden olur.
Bütün
insanların
kromozom
sayısı 46
5.Tür içinde kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar.
Mayoz bölünme iki aşamada olur.
1.Mayoz I(kromozom sayısı yarıya iner)
2.Mayoz II(mitozun aynısıdır)
Mayoz I de kromozom sayısı yarıya iner.Mayoz II de kromozom sayısı değişmez. Meydana gelen
hücreler birbirinden farklıdır.
DNA bir defa kendini eşler. İki defa sitoplazma bölünmesi olur.
~8~
MİTOZ VE MAYOZUN KARŞILAŞTIRILMASI
1.
MİTOZ
Vücut hücrelerinde görülür
1.
MAYOZ
Üreme ana hücrelerinde görülür.
2.
Sonucunda 2 hücre oluşur
2.
Sonucunda 4 hücre oluşur
3.
Kromozom sayısı değişmez.
4.
2n ve n sayıda kromozom sayısına sahip
canlılarda görülür
5.
Oluşan hücrelerin genetik yapısı ana
hücre ile aynıdır.Bunun sebebi kromozomlar
arasında parça (gen) değişimi olmaz
3.
Kromozom sayısı yarıya iner
4.
Sadece 2n sayıda kromozoma sahip
canlılarda görülür.
5.
Oluşan hücrelerin genetik yapısı ana
hücreden farklıdır.
Bunun sebebi kromozomlar arasında parça
değişimi(gen alış verişi) olmaktadır.
6.
Tek hücrelilerde üremeyi, çok
hücrelilerde büyümeyi yaraların onarılmasını
sağlar
7.
Eşeysiz üremenin temelini oluşturur
6.
Eşeyli üreyen canlılarda eşey hücrelerinin
oluşmasını sağlar.
8.Zigottan ölüme kadar devam eder.
8.Ergenlik döneminde başlar,üreme dönemi
boyunca sürer.
7.
Eşeyli üremenin temelini oluşturur.
ÜREME ÇEŞİTLERİ
İki tip üreme vardır.
1.Eşeysiz üreme
2.Eşeyli üreme
Eşeysiz üreme:Bu üremede mitoz bölünme görüldüğünden meydana gelen canlılar aynı genetik
yapıya sahip. Basit yapılı canlılarda görülür. Tek bir ata canlı vardır.
Eşeysiz üreme çeşitleri
1.Bölünerek(Amip, paramesyum, öglena,deniz anasında görülür.)
2.Tomurcuklanarak(Biramayası ve hidrada görülür)
3.Vegetatif çoğalma (Yüksek yapılı bitkilerde görülür. Bir bitkinin dal yaprak gibi kısımlarından yeni
bitkiler üretilir. Çilek, lale, zambak, patates, muz,söğüt, kavak, şeker begonyası gibi bitkilerde
görülür.)
4.Rejenarasyon yenilenmeyle çoğalma(deniz yıldızı ve planaryada görülür)
5.Sporla çoğalma(Plazmodyum ve çiçeksizbitkilerde görülür.)
~9~
Eşeyli Üreme
Erkek ve dişi İki eşey hücresinin birleşmesiyle gerçekleşen üreme çeşididir.
Erkek ana hücresi
Dişi ana hücresi
2n=46
2n=46
Mayoz bölünme sonucunda üreme ana hücrelerin kromozom sayıları yarıya düşer
n=23
n=23
Oluşan sperm ve yumurta hücrelerinin birleşmesi yani döllenme sonucunda kromozom sayısı
tekrar iki katına çıkar.
Bir hücrede önce mitoz sonra mayoz
sonra da döllenme olayı
gerçekleşiyor. Döllenmeden sonra
hücre tekrar mitoz bölünme
geçiriyor. Kromozom sayısının
zamana bağlı grafiği şöyledir.
Mayoz, döllenme ve mitoz arasındaki ilişki
~ 10 ~
KROMOZOM,DNA, GEN ARASINDAKİ İLİŞKİ
Tür
2n
Bağırsak Soğan
solucanı
2
16
Güvercin İnsan
16
46
Moli
balığı
46
Kedi
Tavuk
Köpek
60
78
78
Deniz
yıldızı
94
Hücrenin çekirdek denilen kısmında kromozom(kalıtım maddesi=DNA) bulunur.
Kromozom sayısı genellikle her canlı türünde farklı sayıdadır.
Yukarıdaki tabloda canlılar farklı tür olmalarına rağmen kromozom sayıları aynı olan canlılar
bulunmaktadır.
Örneğin;soğan –güvercin, Tavuk-köpek, insan – moli balığı bu canlılar farklı tür olmalarına rağmen
aynı kromozom sayısına sahip .
İnsan gelişmiş yapılı canlıdır.Hücrelerinde 46 kromozom vardır.Bazı canlıların kromozom sayısı 46’dan
fazladır.Bu bilgi bize o canlının insandan daha gelişmiş olduğunu göstermez.
46’dan az olması da gelişmemiş yapılı canlı olduğunu göstermez.
Kromozom sayısı canlının gelişmişlik derecesini göstermez.
 Kromozomlar DNA ve özel proteinlerin
birleşiminden oluşur.
DNA hücrenin yönetici molekülüdür.
Beslenme, solunum, üreme gibi tüm canlılık faaliyetlerini
yönetir.
 DNA genlerden oluşur.
DNA’larımızda kalıtsal özelliklerimizi belirleyen gen bölgeleri bulunur.Kalıtsal bilgiler genler tarafından
taşınır.
 Genlerde nükleotitlerden oluşur.
 Nükleotitlerde bazlardan ,şeker ve fosfattan
oluşur.
Şeker +fosfat+ organik baz=Nükleotit
 Nükleotitler DNA nın temel yapı
birimleridir.DNA’nın en küçük yapı birimidir.
~ 11 ~
4 çeşit organik baz vardır.
Baz
Sembolü
ADENİN
A
TİMİN
T
SİTOZİN
C
GUANİN
G
Nükleotitler içerdikleri baza göre isim alırlar. Adenin bazı içeren adenin nükleotit, Timin bazı içeren
timin nükleotit adını alır.
DNA’nın özellikleri
DNA bir merdivene benzer.Çift zincirlidir.
DNA’da nükleotitler bir iplik oluşturacak şekilde bir araya gelir.
Birbirinin etrafında dolanan iplikler DNA’nın bükülmüş bir merdiven gibi gözükmesine sebep olur.Bu
şekil ikili sarmal olarak adlandırılır
DNA molekülünde bir ipliğin karşısında her zaman bazların eşleniği bulunur.
Adenin karşısında Timin nükleotit , Guanin karşısında Sitozin nükleotit bulunur.
~ 12 ~
Bütün canlılarda DNA molekülü aynı yapıdadır.Şeker fosfat ve organik bazlardan oluşur.
Peki nasıl oluyor da bütün canlılar birbirinden farklı oluyor?
 Nükleotitlerin sayısında ve dizilişindeki farklılık canlıların birbirinden farklı olmasını sağlar.
MUTASYON
DNA molekülü kendini eşlerken hatalar oluşabilir.
DNA dizilimindeki değişiklik farklı genetik özelliklerin ortaya çıkmasına sebep olabilir.
 DNA dizilimindeki ve kromozomlardaki değişikliklere mutasyon denir.
Mutasyonların özellikleri
Mutasyona sebep olan radyasyon ve bazı kimyasal maddelerdir.
Gebelik döneminin ilk aylarında röntgen filmi çektirmek mutasyona sebep olabilir.
Hem vücut hem de üreme hücrelerinde görülebilir.
Vücut hücrelerinde görülürse eşeysiz üreyen canlılarda dölden döle geçebilir.
Eşeyli üreyen canlılarda sadece bireyi etkiler.Sonraki bireyleri etkilemez.
Üreme hücrelerinde görülürse dölden döle geçme özelliğine sahiptir.
Mutasyonlar genellikle zararlıdır.Hemofili,orak hücreli anemi,albinoluk,altı parmaklılık,down
sendromu,kanser gibi rahatsızlıkların sebebidir.
Bazı mutasyonların canlılara herhangi bir zararı yoktur.Örneğin;Van kedisinin iki gözünün farklı renkte
olması,keçilerde dört boynuzluluk.
Bazı mutasyonlar yararlıdır.Örneğin bitkilerin büyüklüğüne ve tohum sayısının artışına sebep olmakta.
MODİFİKASYON
Canlılarda görülen değişikliklerin her sebebi mutasyon değildir.
 Çevre şartlarının etkisiyle canlılarda görülen kalıtsal olmayan değişikliğe modifikasyon
denir.
Beslenme, ışık,sıcaklık…gibi faktörler yüzünden canlılarda dış yapısında farklılıklar gözlenebilir.
~ 13 ~
MODİFİKASYON ÖRNEKLERİ
 Çuha çiçeği 15-25 sıcaklıkta kırmızı 25-35 sıcaklıkta beyaz renkte olur.
 Arı larvaları çiçek tozuyla beslendiğinde işçi arı Arı sütüyle beslendiğinde kraliçe arı
oluşur.
 Spor yapan kişilerin kaslarının gelişmesi
 Yazın güneşli günlerde tenimizin bronzlaşması
ADAPTASYON
 Canlıların belirli ortam koşularında yaşama ve üreme şansını artıran fiziksel yapılar ve
davranışlar gibi kalıtsal özellikler kazanmasına adaptasyon denir
ADAPTASYON ÖRNEKLERİ








Deve kuşları çok hızlı koşabilmek için uzun ve güçlü bacaklara sahiptir.
Penguenlerin perdeli ayaklara sahip olmasıyla hızlı yüzer.
Kutup ayılarının bacak boylarının kısa geniş ayaklı olması
Penguen ve kutup ayılarının soğuktan korunmak için derilerinin alt kısmında fazlaca yağ
depo edilmesi
Bazı hayvanların kış uykusuna yatması
Bitkilerin yaprak dökmesi(yapraklarda biriken atıkları boşaltırlar)
Çölde yaşayan kaktüslerin yapraklarının diken şeklinde olması(bitkinin su kaybını azaltır)
Çölde yaşayan tilki fare ve tavşanın kulakları ve kuyrukları uzun vücut yüzeyleri
geniştir.(bu özellik onların vücutlarındaki ısı kaybını artırarak vücut sıcaklıklarını
korumalarını sağlar.
KALITIM
Gen:Kalıtsal özelliklerimizi taşıyan kromozom bölgeleridir.
Genler canlıların özelliklerinin birbirinden farklı olmasını sağlar. Anne ve babamızın bizden farklı
olmasını sağlayan genlerdir.
Aynı özellik üzerine etki eden genler kromozom çiftlerinin aynı bölgelerinde yer alır.
Genler harflerle ifade edilir.Büyük harf baskın geni,aynı harfin küçüğü çekinik geni temsil eder.
Örneğin
A:baskın gen
a:çekinik geni
~ 14 ~
BASKIN GEN:ilk kuşakta kendi özelliklerinin ortaya çıkmasına neden olan genler.
ÇEKİNİK GEN:Baskın genle birlikte bulunduğu zaman kendi özelliğini gösteremeyen genler.
GENOTİP:Bir organizmanın fenotipinin meydana gelmesini sağlayan genetik yapıdır.
FENOTİP:Canlıların dış görünüşünde gözlemleyebildiğimiz özelliklerdir.
Canlıların bir özelliği en az iki genle belirlenir.yani genotipi belirtirken iki harf kullanacağız.
Genotip
1. AA iki baskın gen
2.Aa bir baskın bir çekinik gen
3.aa iki çekinik gen bir arada
Çekinik gen genotipin aa olduğu durumda
Baskın gen Aa ve AA olduğu durumda özelliğini gösterebilir.
İki gende birbirinin aynı ise saf döl (homozigot),aynı değilse melez(heterozigot)döldür.
AA:saf döl baskın (homozigot döl)
aa:saf döl çekinik (homozigot döl)
Aa:melez döl
 Saf döl uzun boylu bezelye ve saf döl kısa boylu iki bezelyenin çaprazlanması sonucu
oluşan bezelyelerin genotip ve fenotipi nasıldır. .Uzun boy baskın, kısa boy çekinik genlerce
ortaya çıkar.
A:uzun boyluluk
a:kısa boyluluk
saf döl uzun boylu bezelyenin genotipi: AA
saf döl kısa boylu bezelyenin genotipi:
AA
Genler
A
A
a
Aa
Aa
x
aa
Bu genotipler çaprazlandığında
aa
a
Aa
Aa
~ 15 ~
oluşan bezelyelerin genotipi :hepsi yani %100’ü Aa
oluşan bezelyelerin fenotipi : hepsi %100’ü uzun boylu
 Saf döl uzun boylu bezelye ile melez uzun boylu bezelyenin çaprazlanması sonucu oluşan
bezelyelerin genotipi ve fenotipi nasıldır?
Saf döl uzun boylu bezelyenin genotipi:AA
Bu genotipler çaprazlandığında
AA
Genler
A
A
x
A
AA
AA
Oluşan bezelyelerin genotipi:
Melez uzun boylu bezelyenin genotipi:Aa
Aa
a
Aa
Aa
%50 AA ve%50 Aa
Fenotipi: Hepsi %100’ü uzun boylu
 Melez genotipe sahip bezelye ile kısa boylu bezelyenin çaprazlanması sonucu oluşan
bezelyelerin genotipi ve fenotipi nasıldır?
Melez bezelye: Aa
Kısa boylu bezelye: aa
Aa
Genler
A
a
a
Aa
aa
Oluşacak bezelyelerin genotipi:2/4’ü Aa ve 2/4’ü aa
Oluşan bezelyelerin fenotipi:%50’si kısa %50’si uzun bezelye olur.
~ 16 ~
x
aa
a
Aa
aa
 İki melez bezelyenin çaprazlanması sonucu oluşan bezelyelerin genotipi ve fenotipi nasıldır
Melez bezelyelerin genotipi:Aa
Aa
Genler
A
a
x
Aa
A
AA
Aa
a
Aa
aa
Oluşan bezelyelerin genotipi :AA , Aa, Aa, aa =1/4’ü AA , 2/4’ü Aa , 1/4’ü aa
Oluşan bezelyelerin Fenotipi:3/4 ‘ü(%75’i) uzun, ¼’ü(%25’i) kısa boylu
Genetik hastalıklar
İnsanlarda 23 çift kromozom vardır.22 tanesi vücut kromozomu,23.sü eşeysel kromozomdur.
Dişilerde XX
Erkeklerde Xy şeklindedir.
Bir ailenin kız veya erkek çocuk olma olasılığı her zaman %50(1/2) kız %50(1/2) erkektir
X kromozomunda renk körlüğü ve hemofili ; Y kromozomunda balık pulluk, yapışık parmaklılık ve
kulak içi kıllığı oluşturan genlerbulunmaktadır.
Cinsiyet kromozomlarında taşınan hastalıklar
~ 17 ~
Renk körlüğü
X kromozomunda taşınan çekinik genlerce ortaya çıkar. Kırmızı
ve yeşil renkleri birbirinden ayırt edememe hastalığıdır.
Bir ailede Anne renk körü ise erkek çocukları kesinlikle renk
körüdür.
Dişilerde taşıyıcılık vardır. Erkeklerde taşıyıcılık yoktur.Ya renk
körüdür,ya da değildir.
Hemofili
X kromozomunda taşınan çekinik genlerce ortaya çıkar. Yaralandığımızda kanayan yerin
pıhtılaşmaması hastalığıdır.
Vücut kromozomlarında taşınan hastalık
Orak hücreli anemi hastalığı
Vücut kromozomlarında taşınır. Çekinik genler ortaya çıkartır. Alyuvarların orak şeklinde
olması yeterli oksijen taşıyamamasına neden olur. Bu da doku ve organların oksijensiz
kalmasına neden olup ölüme sebep olur.
Down sendromu(Mongolizm)
Kromozom sayısının fazlalığı sonucu ortaya çıkan hastalıktır. 21. Kromomda fazlalılık
olması sebebiyle vücut kromozom sayısı 45 dir.
45 + XX mongol dişi
45 + XY mongol erkek
Bu kişiler aynı görünüme sahiptir. Tıknaz vücutlu, geniş elli ,kısa parmaklı, zeka geriliği
olan kısır bireylerdir.
Akraba Evliliği
Akrabalarımıza benzeriz çünkü benzer genlere sahibiz. Benzer genlere sahip olmamız
benzer hasta genlerede sahip olacağımız anlamına gelir. Bu hasta genlerimizin
~ 18 ~
çocuklarımızda ortaya çıkması çocuklarımızın hasta olacağı anlamına gelir. Böyle bir
durumun oluşmaması için akraba evliliği yapmamalıyız. Çocuklarımızda zeka geriliği,
down sendromu, kemiklerde zayıflık, kalp damar hastalıkları, zihinsel sorunlar gibi daha
bir çok hastalık akraba evliliği yapmamız sonucunda ortaya çıkma olasılığı daha fazladır.
Genetik Mühendisliği
Genetik mühendisi genlerin kopyalanması bir canlıdan başka bir canlıya aktarılmasıyla
ilgili çalışmalar yapar.
Yapılan çalışmalar
DNA parmak izi:DNA laımızda yer alan bazların dizilimi her canlıda farklılık gösterir.Bu
bazların dizilimini ortaya çıkarmak.
Klonlama:DNA nın bir bölümünün ya da bir genin kopyasını oluşturmak için kullanılan
yöntemdir
Gen tedavisi:Hastalara tedavi edici genleri aktararak ya da zararlı genleri etkisiz hale
getirerek kronik birsağlık sorununu çözmek.
Türlerin ıslahı: Tarım ve hayvancılıkta daha fazla ve kaliteli ürün elde etmek için yapılan
çalışmalar.
Böceklere ve mikroplara karşı dirençli bitkiler yetiştirmek.
Biyoteknoloji
Biyoteknoloji endüstri, tarım ,hayvancılık ve tıp alanında canlı hücreler kullanarak çeşitli
maddelerin üretilmesiyle ilgili çalışmalar yapar.
Yapılan çalışmalar

Kanser, AIDS, Akdeniz anemisi, lösemi gibi bir çok hastalığın tedavisinde
kullanılacak genetik ürünlerin üretilmesi

Hasar görmüş beyin hücrelerin ve omuriliğin onarımı gibi ürünler üretme

Bulaşıcı hastalıklara karşı koyacak proteinlerin üretimi

Vitamin tabletlerin ve meyveli yoğurtların üretimi
~ 19 ~

Bitkilerde nitelikli tohum ve fide üretimi yapmak
EVRİM
Canlı türlerinde görülen ve jeolojik zamanın ilk dilimlerinden başlayarak günümüzde de devam
eden değişimlere EVRİM denir.
Evrim görüşleri
Lamarck’a göre canlı dünyası denizde yaşayan basit organizma ile başlamıştır.
Bu organizmalar daha sonra karaya geçmiş ve bu değişim bugünkü türler oluşuncaya kadar
devam etmiştir.
Çevreye daha iyi uyum sağlamak için evrim geçirdiğini savunmuştur.
Bir organ fazla kullanılıyorsa gelişmesini sürdürerek daha etkin bir yapı kazanır. Kullanılan vücut
bölümlerinin geliştiğini kullanılmayanların ise köreldiğini savunmuştur.
Darwin ve Wallace göre
Türler içinde sayısız varyasyon bulunmaktadır.Yani tür içinde çeşitlilikler bulunmaktadır.
Yaşamsal faaliyetler için gerekli besin,su,barınak,ışık gibi faktörler canlılar arasında yaşam
mücadelesine neden olur.
Bu savaşta başarı olanlar yaşamını sürdürürken ortam koşullarına uyum sağlayamayanlar ise yok
olur.Doğal seçilim sonucunda yeni türler ortaya çıkabileceğini ifade etmiştir.
Hızlı koşan tavşan ve geyikler avcı hayvanlardan kurtulurken daha yavaş koşanlar av olur.
Nemli bir çevre kuraklaştıkça su ihtiyacı fazla olan bitkiler yaşamını yitirirken daha az su kullanan
bitkiler yaşamını sürdürür.Bu durum doğal seçilime örnektir.
YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Hücre niçin bölünür
Kaç çeşit hücre bölünmesi var adlarını yazın?
Vücut hücrelerinde görülen bölünme şekli nedir?
Üreme hücrelerinde görülen bölünme şekli nedir?
Hücre bölünmesinin canlılara faydası nedir?
Mitoz bölünmenin canlılara faydası nedir?
Mayoz bölünmenin canlılara faydası nedir?
Bitkinin dal yaprak gibi kısımlarından yeni bir bitki meydana gelmesi olayına ne ad
verilir.Burada gerçekleşen bölünme şekli nedir?
~ 20 ~
9. Gül, söğüt, şeker begonya gibi bitkilerin kesilen dallarının toprağa dikilmesiyle yeni gül, söğüt,
şeker begonya oluşur. Buradaki çoğalmanın adı nedir?Buradaki üreme eşeylimi eşeysiz mi?
Hangi hücre bölünmesi gerçekleşir?
10. Aşağıdaki cümlelerde mitoz ve mayoz bölünmeye ait bilgiler verilmekte .Hangi cümle mitoza
hangi cümle mayoza aittir?
 Bir bölünme sonucu 4 hücre oluşur

Tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar

Eşey hücrelerinin oluşumu yoktur

Üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar

Bölünme sonucunda kromozom sayısı yarıya iner

Tür içinde kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar

Genetik çeşitliliğe neden olur

2n ve n sayıda kromozoma sahip canlılarda görülür

Bölünme sonucunda kromozom sayısı değişmez

Bölünme sırasında kromozomlar ikiye ayrılarak hücrenin karşılıklı kutuplarına gider

Bölünme sırasında kromozom sayısı yarıya iner

Bölünme sonucunda iki hücre oluşur

İki defa hücre bölünmesine uğrar

Vücut hücrelerinde görülür

Sütün yoğurda dönüşmesinde görülür

Civcivin tavuğa dönüşmesinde görülür.

Oluşan yavru hücreler in kalıtsal yapısı ana hücreninkinden farklıdır

Eşeyli üremenin temelini oluşturur

Çok hücreli canlılarda büyümeyi ve gelişmeyi sağlar

Yere düşüp yaralandığımızda yaranın iyileşmesinde görülür

Kuyruğu kopan kertenkelenin yeni kuyruk oluştururken gerçekleşen bölünmedir

Sperm, yumurta ve polen gibi üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar.

Amip,bira mayası,hidra gibi canlıların çoğalmasında görülür

Sadece eşeysiz üreyen canlılarda görülür

Oluşan yavru hücrelerin kalıtsal yapısı ana hücreyle aynı genetik yapıya sahiptir.

Eşeysiz üremenin temelini oluşturur.

Deniz yıldızının bir kolunu kopartıp kopan koldan yeni deniz yıldızı oluşumunda görülür

Sadece 2n sayıda kromozoma sahip canlılarda görülür

Bir ailenin farklı genetik yapılara sahip çocuklarının olmasına neden olan bölünme şeklidir.

Hamurun mayalanmasında görülen bölünmedir.
~ 21 ~
11. Yeşil tohumlu bezelye ile sarı tohumlu bezelye çaprazlandığında 300 sarı 300 yeşil tohumlu
bezelyeler elde edilmiştir.Yeşil ve sarı tohumlu bezelyelerin genotiplerini belirleyiniz.Yeşil
tohum geni(Y) sarı tohum genine(y) baskındır.
12. Melez döle sahip Uzun bezelyelerin çaprazlanması sonucu 800 bezelye oluşmuştur.Oluşan
bezelyelerin kaç tanesi kısa boyludur.Çaprazlanan bezelyelerin genotipleri nedir?Uzun boy
geni(U) kısa boy geni(u)
13. Kıvırcık saçlı anne ile düz saçlı babanın düz saçlı çocukları dünyaya gelmiştir.Anne, baba ve
çocuğun genotipleri nedir?Kıvırcık saç geni(K)düzsaçgeni(k)
14. Düz tohumlu bezelye ile buruşuk tohumlu bezelyeler çaprazlanıyor.Oluşan bezelyelerin hepsi
düz tohumlu dur.Çaprazlanan Düz tohumlu bezelyenin ve buruşuk tohumlu bezelyelerin
genotipi nedir?Düz tohum geni(D) buruşuk tohum genine(d) baskındır.
15. Siyah saç geni sarı saç genine baskındır.Siyah saçlı anne ile sarı saçlı babanın sarı saçlı çocukları
olmuştur.Anne,baba ve çocuğun genotiplerini bulunuz.
16. (K) kahverengi göz genini, (k) yeşil gözgenini temsil etmekte.Yeşil gözlü bir babayla kahverengi
gözlü bir annenin yeşil gözlü çocukları olmuştur.Anne,baba ve çocuğun genotipini bulunuz.
17. Bir hücrenin kromozom sayısı 2n=34.Bu hücre 5 defa ard arda mitoz bölünmeye
uğruyor.Toplam kaç hücre oluşur.
~ 22 ~
18. Kromozom sayısı 64 olan bir hücre ard arda 6 defa mitoz bölünmeye uğruyor.Oluşan toplam
hücre sayısının oluşan hücrelerin kromozom sayısına oranı nedir .
19. Bir hücrenin kromozom sayısı 2n=32.Bu hücre sırasıyla önce1 mitoz sonra mayoz bölünme
geçiriyor.oluşan hücre sayısının oluşan hücrelerin kromozom sayısına oranı nedir?
20. Hayvan ve bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi nasıl gerçekleşmekte.Şekil çizerek
gösteriniz.
21. 2n=44 kromozoma sahip hücre önce mitoz sonra mayoz bölünme geçiriyor.oluşan üreme
hücreleri dölleniyor.Döllenen hücreler tekrar mitoz bölünmeye uğruyor.Hücrenin kromozom
sayısının zamana bağlı grafiğini çiziniz.
22. 2n=2 kromozoma sahip bitki hücresi mitoz bölünme geçiriyor.sitoplazma bölünmesinin şeklini
çiziniz.
23. 2n=2 kromozoma sahip hayvan hücresi mitoz bölünme geçiriyor.sitoplazma bölünmesinin
şeklini çiziniz
24. 2n=2 kromozoma sahip hayvan hücresi mitoz bölünme geçiriyor.Mitoz sırasında kromozomlar
ayrılarak hücrenin zıt kutuplarına çekiliyor.Bu evrenin şeklini çiziniz
25. 2n=4 kromozoma sahip hayvan hücresi mitoz bölünme geçiriyor.Mitoz sırasında kromozomlar
hücrenin orta düzleminde dizilir..Bu evrenin şeklini çiziniz
~ 23 ~
26. Genetik hastalıklar nelerdir?
27. X kromozomu üzerinde çekinik genler tarafından ortaya çıkan genetik hastalıklar hangileri?
28. DNA nın görevi nedir?
29. DNA nın en küçük yapı birimi nedir?...........................
30. Canlıların birbirinden farklı olmasını nedeni nedir? ……………………………………..
31. Nükleotitin yapısında neler vardır?
32. Kaç çeşit organik baz vardır?
33. NÜKLEOTİTLER neye göre isim alırlar?
34. DNA çift zincirlidir. birinci zincirinde sırasıyla A-T-T-G-A-T-C-C -G-A-G-C-T nükleotitleri yer
alıyorsa ikinci zincirde sırasıyla hangi nükleotitler yer alır
35. DNA dizilimindeki ve kromozomlardaki değişikliklere ne denir…………………..
36. DNA lar daki değişiklerin kalıtsal olması için hangi hücrelerde görülmesi gerekir……..
37. DNA lar daki değişiklerin kalıtsal olmaması için hangi hücrelerde görülmesi gerekir…….
38. Canlıların belirli ortam koşularında yaşama ve üreme şansını artıran fiziksel yapılar ve
davranışlar gibi kalıtsal özellikler kazanmasına ne denir……………………………..
39. Çevre şartlarının etkisiyle canlılarda görülen kalıtsal olmayan değişikliğe ne
denir……………………...
40. Aşağıdaki cümlelerin hangileri mutasyon ,modifikasyon ve adaptasyonla ilgilidir?
 Deve kuşları çok hızlı koşabilmek için uzun ve güçlü bacaklara sahiptir.

keçilerde dört boynuzluluk.

Yazın güneşli günlerde tenimizin bronzlaşması
~ 24 ~

Çölde yaşayan tilki fare ve tavşanın kulakları ve kuyrukları uzun vücut yüzeyleri
geniştir.(bu özellik onların vücutlarındaki ısı kaybını artırarak vücut sıcaklıklarını
korumalarını sağlar.

Çuha çiçeği 15-25 sıcaklıkta kırmızı 25-35 sıcaklıkta beyaz renkte olur.

Bazı hayvanların kış uykusuna yatması

Spor yapan kişilerin kaslarının gelişmesi

Hemofili,orak hücreli anemi,albinoluk,altı parmaklılık,down sendromu,kanser gibi
rahatsızlıkların sebebidir Penguenlerin perdeli ayaklara sahip olmasıyla hızlı yüzer.

Kutup ayılarının bacak boylarının kısa geniş ayaklı olması

Van kedisinin iki gözünün farklı renkte olması,

Bitkilerin yaprak dökmesi(yapraklarda biriken atıkları boşaltırlar)

Çölde yaşayan kaktüslerin yapraklarının diken şeklinde olması(bitkinin su kaybını azaltır)

Arı larvaları çiçek tozuyla beslendiğinde işçi arı Arı sütüyle beslendiğinde kraliçe arı oluşur.

Penguen ve kutup ayılarının soğuktan korunmak için derilerinin alt kısmında fazlaca yağ
depo edilmesi
41. Saf döle sahip Kulak memesi ayrık ve kulak memesi yapışık iki bireyin evlenmesi sonucu
doğacak çocuklarının genotipi ve fenotipi nedir.kulak memesi ayrık baskın yapışık çekiniktir.
42. İki melez döle sahip kulak memesi ayrık iki bireyin evlenmesi sonucu doğacak çocuklarının
genotiplerini ve fenotiplerini belirleyiniz.kulak memesi ayrıklığı(K) geni yapışıklık genine(k)
baskındır
43.
Uzun boylu erkek bitki ile uzun boylu dişi bitkinin çaprazlanması sonucu
oluşan genotipler tabloda verilmiştir.
U
u
U
UU
Uu
U
UU
Uu
U:UZUN BOY GENİ (BASKIN)
~ 25 ~
u:KISA BOY GENİ ( ÇEKİNİK)
a.yeni nesilde oluşan bitkilerin % kaçı uzun boylu
b.her iki bitkide uzun boylu olduğu halde genotipler neden farklı
c.kısa boylu bitkilerin oluşması için tablodaki hangi iki bireyin çaprazlanması gerekli
Test soruları
1.Vücut hücresinde 24 kromozom bulunan semenderin bir hücresi 3 mitoz 1 mayoz
bölünme geçiriyor. Oluşan hücre sayısı ve hücredeki kromozom sayısı kaçtır?
Hücre sayısı
A) 12
B) 21
C) 32
D) 24
kromozom sayısı
24
24
12
12
2.Mitoz bölünme ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?
A) Kromozom sayısı değişmez.
B) Tüm canlılarda büyümeyi sağlar.
C) Genetik yapısı aynı 2 hücre oluşur.
D) Bölünme öncesi DNA eşlenir.
3.Mikroskopta bira mayasının çoğalmasını inceleyen bir öğrencinin
söylediği ifadelerden hangisi yanlıştır.
a)
b)
c)
d)
tomurcuklanarak çoğalmakta
eşeyli çoğalmakta
oluşan yavru hücreler ana canlıdan ayrı yaşamaktalar
oluşan yeni hücreler aynı genetik yapıya sahiptir
4.Mitoz ve mayoz hücre bölünmeleri arasında, aşağıdakilerden hangisi ortak değildir?
a)Kromozomlar arasında gen (parça)alışverişinin yapılması
b)Önce çekirdeğin sonra sitoplazmanın bölünmesi
c) Kardeş kromotitlerin ayrılması
d)Hayvan hücrelerinin boğumlanarak ikiye bölünmesi
~ 26 ~
5.Mayoz bölünme; 1. mayoz ve 2. mayoz olmak üzere iki bölümde gerçekleşir.
1. mayozda gerçekleşen bazı olaylar aşağıda verilmiştir.
Olay no
Olaylar
1.
Parça değişimi
2.Homolog kromozomların ayrılması
3.
Çekirdek bölünmesi
4.
Sitoplazma bölünmesi
Bu olaylardan hangileri 2. mayozda da gerçekleşir?
A)1 ve 2
C)3 ve 4
B)2 ve 3
D)1,3 ve 4
6.Bir hücrenin mitozla bölünmeye başlaması aşağıdakilerden hangisinin sonucunda
başlayabilir?
A) Kalıtım yapısının kopyalanması
B) Hücre zarının büyümesi
C) Hücrenin protein ve enerji üretmesi
D) Hücredeki organel sayısının artması
7.Bir deney tüpündeki öglenaların, kalıtsal olarak birbirine benzer olmasının
nedeni,aşağıdakilerden hangisidir?
a)Mitoza benzer şekilde çoğalmaları
b)Eşeyli olarak üremeleri
c)Aynı çeşit besinleri kullanmaları
d)Aynı ortamda yaşamaları
8.Mitoz bölünmeye ait;
1.kardeş kromatitlerin birbirinden ayrılması
2.sentrozomun kendini eşlemesi
3.sitoplazmanın boğumlanarak bölünmesi
Olaylarından hangileri bitki ve hayvan hücrelerinde ortaktır?
a)
b)
c)
d)
1 ve 2
1ve 3
Yalnız 1
Yalnız 2
9.Bitki hücrelerinin mitozla çoğalması sırasında,aşağıdakilerden hangisi görülmez?
A) Çekirdekteki kalıtım yapılarının eşleşmesi
B) Sitoplazmanın ara lamelle ikiye bölünmesi
C) Hücrede önce sitoplazma sonra çekirdek bölünmesi
D) Kromozomların hücrenin orta düzleminde dizilmesi
10.Kromozom sayısı 16 olan bir hücre iki defa mitoz bölünme geçirdiğinde oluşan
hücrelerden birinin kromozom sayısı ne olur?
~ 27 ~
A) 4
B) 8
C) 16
D) 32
11.
1) Mitoz bölünme tek hücreli canlılardan çok hücreli canlılara kadar bütün canlılarda
görülür.
2)Mitoz bölünme sonucunda ana hücreye benzemeyen iki yavru hücre oluşur.
Yukarıda verilen bilgiler için ne söylenebilir?
A)
Yalnız 1. doğrudur.
B)
Yalnız 2. doğrudur.
C)
Her ikisi de yanlıştır.
D)
Her ikisi de doğrudur.
12.Mitoz bölünmenin başlangıcında,aşağıda verilen olaylardan hangisi gerçekleşmez?
A) Hücrenin büyüyüp olgunlaşması
B) Hücrenin kimyasal enerji üretmesi
C) Hücredeki çekirdek sayısının azalması
D) Kalıtsal madde miktarının artması
13.Ana canlı belirli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mitoz bölünme geçirerek iki yeni
canlı oluşturur.
Yukarıda ifade edilen üreme şekli ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A)
B)
C)
D)
Eşeyli üreme şeklidir.
Bir hücreli canlılarda görülür.
Oluşan canlılar kromozomlarını iki ayrı canlıdan alırlar.
Genellikle yüksek yapılı bitkilerde görülen yenilenmeye dayalı bir üreme şeklidir.
14.Kromozom sayısı 32 olan bir hücre iki defa mitoz bölünme geçirdiğinde oluşan
hücrelerin sayısı kaçtır?
A) 4
B) 8
C) 16
D)32
15.Deri hücresinde 38 kromozom bulunan kedinin üreme ana hücresinde kaç kromozom
vardır?
A)19
B)38
C)76
D)152
16.Aşağıdakilerden hangisi mayoz bölünmenin özelliklerinden biri değildir?
A) Canlı türlerinde kromozom sayısının nesiller boyunca sabit kalmasında etkili olma
B) Üreme ana hücrelerinde gerçekleşme
~ 28 ~
C) Eşeyli üremede görev alma
D) Sadece hayvansal hücrelerde gerçekleşme
17.Karaciğer hücrelerinde 2n sayıda kromozom bulunan bir canlının, ağız içi epitelyum
hücresinde kaç kromozom bulunur?
A)4n
B)2n
C)n
D)n/2
18.Mitoz bölünme ile ilgili olarak;
I. Sadece büyüme ve gelişmeyi sağlar.
II.Kromozom sayısı değişmez.
III.Önce sitoplazma sonra çekirdek bölünmesi gerçekleşir.
Bilgilerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
C) I ve III
B) Yalnız II
D) I, II ve III
19.
Kromozom sayısı 16 olan bir hücre 2 defa miktoz bölünme geçirdiğinde oluşan
hücrelerden birinin kromozom sayısı ne olur?
a)4
b)8
c)16
d) 32
20.Vücut hücrelerinde 22 kromozom bulunan bir kurbağa hücresi arka arkaya iki kez
mitoz geçiriyor. Bölünmeler sonucunda oluşan hücre sayısı ve her hücredeki kromozom
sayısı kaçtır?
Hücre sayısı
A)
B)
C)
D)
2
2
4
4
kromozom sayısı
11
22
11
22
21.Aşağıda mitozun evreleri karışık olarak verilmiştir;
I.DNA kendini eşler.
II.İki hücre oluşur.
III.Kromozomlar ortaya dizilir.
IV.Kutuplara ayrılır.
~ 29 ~
V.Boğumlanma olur.
VI.Sitoplazma bölünmesi olur.
VII.Çekirdek yok olur.
VIII.Kromozomlar kısalıp kalınlaşır.
Yukarıda verilen maddeleri sıralayınız.
A)I-II-III-V-IV-VI-VIII-VII
B)I-VIII-VII-III-IV-VI-V-II
C)I-VIII-VII-III-VI-IV-V-II
D)I-VII-VIII-III-IV-VI-V-II
22.Mitoz bölünme ile ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?
A)Kromozom sayısı değişmez.
B)Tüm canlılarda büyümeyi sağlar.
C) İki yeni hücre oluşur.
D)DNA eşlenir.
23.Mikroskopta bira mayasının çoğalmasını inceleyen bir öğrencinin söylediği
ifadelerden hangisi yanlıştır.
a)
b)
c)
d)
tomurcuklanarak çoğalmakta
eşeyli çoğalmakta
oluşan yavru hücreler ana canlıdan ayrı yaşamaktalar
oluşan yeni hücreler aynı genetik yapıya sahiptir
~ 30 ~
24.Mitoz ve mayoz hücre bölünmeleri arasında, aşağıdakilerden hangisi ortak değildir?
a)Kromozomlar arasında gen (parça)alışverişinin yapılması
b)Önce çekirdeğin sonra sitoplazmanın bölünmesi
c)İğ ipliklerinin oluşmasıyla kromozom ayrılmasının sağlanması
d)Hayvan hücrelerinin boğumlanarak ikiye bölünmesi
25.Mayoz bölünme; 1. mayoz ve 2. mayoz olmak üzere iki bölümde gerçekleşir.
1. mayozda gerçekleşen bazı olaylar aşağıda verilmiştir.
Olay no
Olaylar
1.
Parça değişimi
2.
Homolog kromozomların ayrılması
3.
Çekirdek bölünmesi
4.
Sitoplazma bölünmesi
Bu olaylardan hangileri 2. mayozda da gerçekleşir?
A)1 ve 2
B)2 ve 3
C)3 ve 4
D)1,3 ve 4
26.Bir hücrenin mitozla bölünmeye başlaması aşağıdakilerden hangisinin sonucunda başlayabilir?
A)Kalıtım yapısının kopyalanması
B)Hücre zarının büyümesi
C)Hücrenin protein ve enerji üretmesi
D)Hücredeki organel sayısının artması
~ 31 ~
27.Bir deney tüpündeki öglenaların, kalıtsal olarak birbirine benzer olmasının
nedeni,aşağıdakilerden hangisidir?
a)Mitoza benzer şekilde çoğalmaları
b)Eşeysiz olarak üremeleri
c)Aynı çeşit besinleri kullanmaları
d)Aynı ortamda yaşamaları
28.Mitoz bölünmeye ait;
1.kardeş kromatitlerin birbirinden ayrılması
2.sentrozomun kendini eşlemesi
3.sitoplazmanın boğumlanarak bölünmesi
Olaylarından hangileri bitki ve hayvan hücrelerinde ortaktır?
A)Yalnız 1
B)Yalnız 3
C)1 ve 2
D)2 ve 3
29.Bitki hücrelerinin mitozla çoğalması sırasında,aşağıdakilerden hangisi görülmez?
A) Çekirdekteki kalıtım yapılarının eşleşmesi
B) Sitoplazmanın ara lamele ikiye bölünmesi
C) Hücredeki çekirdek sayısının artması
D) Yeni hücrelerde ayrı organellerin bulunması
~ 32 ~
30.Kromozom sayısı 16 olan bir hücre iki defa mitoz bölünme geçirdiğinde oluşan hücrelerden
birinin kromozom sayısı ne olur?
A) 4
B) 8
C) 16
D) 32
31.
1.) Mitoz bölünme tek hücreli canlılardan çok hücreli canlılara kadar bütün canlılarda görülür.
2.)Mitoz bölünme sonucunda ana hücreye benzemeyen iki yavru hücre oluşur.
Yukarıda verilen bilgiler için ne söylenebilir?
A)
Yalnız 1. doğrudur.
B)
Yalnız 2. doğrudur.
C)
Her ikisi de yanlıştır.
D)
Her ikisi de doğrudur.
32.Mitoz bölünmenin başlangıcında,aşağıda verilen olaylardan hangisi gerçekleşmez?
A) Hücrenin büyüyüp olgunlaşması
B) Hücrenin kimyasal enerji üretmesi
C) Hücredeki çekirdek sayısının azalması
D) Kalıtsal madde miktarının artması
33.Ana canlı belirli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mitoz bölünme geçirerek iki yeni canlı oluşturur.
Yukarıda ifade edilen üreme şekli ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A)Eşeyli üreme şeklidir.
B)Bir hücreli canlılarda görülür.
C)Oluşan canlılar kromozomlarını iki ayrı canlıdan alırlar.
~ 33 ~
D)Genellikle yüksek yapılı bitkilerde görülen yenilenmeye dayalı bir üreme şeklidir.
34.Kromozom sayısı 16 olan bir hücre iki defa mitoz bölünme geçirdiğinde oluşan hücrelerden
birinin kromozom sayısı ne olur?
A) 4
B) 8
C) 16
D)32
35.Deri hücresinde 38 kromozom bulunan kedinin üreme ana hücresinde kaç kromozom vardır?
A)19
B)38
C)76
D)152
36.Aşağıdakilerden hangisi mayoz bölünmenin özelliklerinden biri değildir?
A)
Canlı türlerinde kromozom sayısının nesiller boyunca sabit kalmasında etkili olma
B)
Üreme ana hücrelerinde gerçekleşme
C)
Eşeyli üremede görev alma
D)
Sadece hayvansal hücrelerde gerçekleşme
37.Karaciğer hücrelerinde 2n sayıda kromozom bulunan bir canlının, ağız içi epitelyum hücresinde
kaç kromozom bulunur?
A)4n
B)2n
C)n
D)n/2
38.Mitoz bölünme ile ilgili olarak;
I. Sadece büyüme ve gelişmeyi sağlar.
II.Kromozom sayısı değişmez.
III.Önce sitoplazma sonra çekirdek bölünmesi gerçekleşir.
~ 34 ~
Bilgilerinden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) I, II ve III
39.kromozom sayısı 16 olan bir hücre 2 defa mitoz bölünme geçirdiğinde oluşan hücrelerden
birinin kromozom sayısı ne olur?
a)4
b)8
c)16
d) 32
40.Kan hücresinde 78 kromozomu olan köpeğin üreme hücresi ve karaciğer hücresindeki
kromozom sayısı aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
Üreme Hücresi
karaciğer hücresi
A)78
78
B)39
78
C)78
39
D)39
39
41.Vücut hücrelerinde 22 kromozom bulunan bir kurbağa hücresi arka arkaya iki kez mitoz
geçiriyor. Bölünmeler sonucunda oluşan hücre sayısı ve her hücredeki kromozom sayısı kaçtır?
Hücre sayısı
kromozom sayısı
A)2
11
B)2
22
~ 35 ~
C)4
11
D)4
22
42.Vücut hücresinde 24 kromozom bulunan semenderin bir hücresi 3 mitoz 1 mayoz bölünme
geçiriyor. Oluşan hücre sayısı ve hücredeki kromozom sayısı kaçtır?
Hücre sayısı
kromozom sayısı
A)12
24
B)21
24
C)32
12
D)24
12
43.48 kromozomlu bir hücre arka arkaya 4 defa mitoz bölünme geçirdiğinde, oluşan hücre sayısı
ve hücredeki kromozom sayısı aşağıdakilerden hangisi gibi olur?hücredeki kromozom sayısı
aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
A) 19 hücre-48kromozom
B) 8 hücre-24 kromozom
C) 16 hücre-12kromozom
D) 4 hücre-48kromozom
44.Mayoz Bölünmede
1. Bölünme Öncesinde kromozomalrın eşlenmesi
2.Homolog kromozomların birbirinden ayrılması
3.Kromozom sayısnın yarıya inmesi
olaylardan hangileri meydana gelir?
~ 36 ~
a)Yanlız1
B)1ve2
C)1ve3
D)1-2 ve3
45.Mitoz ve Mayoz hücre bölünmesi arasında aşağıdaki olaylardan hangisi ortaktır?
A)Homolog kromozomların ayrılması
B)Kromozom sayısı aynı hücrelerin oluşması
C)Ana hücrelerin üst üste iki kez bölünmesi
D)iğ ipliklerinin meydana gelmesi
46.Mitoz ve mayoz hücre bölünmelerinde aşağıdakilerden hangisi ortak olarak gerçekleşmez?
A)
Üreme hücrelerinin oluşturulması
B)
Sitoplazma bölünmesi
C)
DNA eşlenmesi
D)
Çekirdek bölünmesi
47.Aşağıda verilen olaylardan hangisinin yapılmasında hücre bölünmesi kullanılmaz?
A-)Tohumun çimlenerek genç bir bitkiyi oluşturması
B-)Yaralanan derinin ve kırılan kemiklerin iyileşmesi
C-)Sinir hücrelerinin hacmini arttırarak büyümesi
D-)Kertenkelenin kopan kuyruğunun yerine yenisini oluşturması
48. Bir bakteri hücresi 15 dk.’da bir ikiye bölünmektedir.Buna göre iki saat sonunda kaç bakteri
hücresi meydana gelir?
A)256
B)128
C)64
D)32
~ 37 ~
I. Çekirdek
II. Sentrozom
III. Sitoplazma
49.Hücre bölünmesinde kromozomların hareketini sağlayan ipliklerin oluşumunu hangileri sağlar.?
A) Yalnız I
B)Yalnız ıı
C) I ve II
D) II ve III
50.Mayoz bölünme ile ilgili olarak;
I.Üreme hücrelerini oluşturur.
II.Hücrenin kromozom sayısı yarıya düşer.
III.Parça değişimi gözlenir.
İfadelerinden hangileri doğrudur?
A)Yalnız I
B)I ve II
C)I ve III
D)I,II ve III
51.Aşağıda verilen yapıların hangisinde mayoz bölünme meydana gelebilir?
A) Meyve
B) Çiçek
C) Kök
D) Tohum
52.Aşağıdaki canlılardan hangisinin çoğalma biçimi yanlış verilmiştir?
Canlı
Çoğalma biçimi
A)
Bira mayası
B)
Terliksi hayvan
C)
Gül ağacı
Tomurcuklanma
Bölünme
Vejetatif
~ 38 ~
D)
Kertenkele
Rejenerasyon
53.Yukarıdaki deniz yıldızındaki yenilenme olayı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A)Eşeyli Üreme
B)Mitoz Bölünme ile gerçekleşir
C)Yavru canlıların genotipi ana canlıdan farklıdır
D)Yavru canlılar ana canlıdan daha gelişmiş yapıdadır
54.Eşeysiz üreme olayı ile ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi doğrudur.?
a)Sperm ve yumurta hücreleri kullanılmaz
B)Yeni Canlılar arasında çeşitlilik vardır
c)Döllenme ve gelişme olayları meydana gelir
D)Üremenin temelinde mayoz bölünme vardır
55.Aşağıdakilerden hangisi eşeysiz üreme ile çoğalmaz?
A)Amip B)Bakteri C)Bira mayası D)Köpek
56.Eşeysiz üreme için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A-) Üreme için tek ata yeterlidir
B-) Yeni bireyler her zaman ana canlının kalıtsal yönden aynısıdır
C-) Döllenme olayı görülmez
D-) Eşey hücresi görev almaz
~ 39 ~
57.Aşağıdaki canlıların hangisi bölünerek neslinin devamını sağlayabilir?
A) bakteri
B)Kara yosunu
C)Söğüt
D)Sünger
58.Aşağıdaki üreme şekillerinden hangisiyle oluşan bireyin değişen çevre koşullarına uyum sağlama
şansı diğerlerinden daha yüksektir?
A-)Kavak bitkisinden alınan daldan uygun ortamda oluşan yeni bireyin
B-)Ayrı eşeyli canlıların oluşturduğu zigottan meydana gelen yeni bireyin
C-)Amipin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra bölünerek oluşturduğu bireylerin
D-)Bira mayasının tomurcuklanarak oluşturduğu yeni bireylerin
59.Ana canlının vücudunda hücre bölünmesi ile tomurcuk şeklinde bir çıkıntı oluşur. Bu çıkıntı
zamanla büyüyüp gelişerek yeni bir bireyi meydana getirir.
Yukarıda ifade edilen üreme şekli ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A-)Bira mayasında bulunur.
B-)Tür içi çeşitliliği sağlar.
C-)Eşeysiz üreme çeşididir.
D-)Oluşan yavruların genetik yapıları ana canlı ile aynıdır.
60. İnsan türünün normal kromozom sayısı 46 dır.
Bu sayının dölden döle değişmeden kalabilmesi aşağıdaki olay çiftlerinden hangisi ile sağlanır ?
A: Mitoz bölünme-Döllenme
B: Mayoz bölünme-Eşeysiz üreme
C: Mayoz bölünme-Eşeyli üreme
~ 40 ~
D: Mitoz bölünme-Eşeysiz üreme
61.Bir canlının üreme hücrelerinde n sayıda,vücut hücrelerinde ise 2n sayıda kromozom bulunur.
Yukarıda verilen ifadeye göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A-)Yaprak hücresinde 16 kromozom bulunan soğanın yumurta hücresinde 8 kromozom bulunur.
B-)Yumurta hücrelerinde 23 kromozom bulunan moli balığının göz hücresinde 46 kromozom bulunur.
C-)Deri hücresinde 46 kromozom bulunan insanın sperm hücresinde 23 kromozom bulunur.
D-)Yumurta hücresinde 2 kromozom bulunan solucanın deri hücresinde 1 kromozom bulunur.
62.Bir canlı türünde yeni oluşan yavrulara hem anneden hem de babadan genetik madde
aktarılmaktadır.
Bu canlı türü ve bu canlı türündeki üreme çeşidi aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir?
Canlı Türü
Üreme çeşidi
A)
Bakteri
Bölünerek
B)
Maya hücresi
Tomurcuklanarak
C)
Kuş
Eşeyli Üreme
D)
Bitki
Vejetatif
DNA
ADENİN+ŞEKER+FOSFAT= ?
~ 41 ~
63.Bu şemada ? yerine ne gelmelidir?
A)Nükleotit
B) DNA
C)Timin nükleotit
D)Adenin nükleotit
“ATGCAAGGC”
64. DNA bir zinciri yukarıdaki gibidir.Aşağıdakilerden hangisi ikinci zinciri olabilir.
A)TACGTTCCG
B)TACGTTCCA
C)TAGCATCGG
D)TACGAACCG
1. Kromozomlar, hücre çekirdeğinde bulunan ve kalıtsal özellikleri taşıyan yapılardır.
2. Nükleotidler, DNA’nın temel yapı birimleridir.
65.Yukarıda verilen ifadeler için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A)
Yalnız 1. doğrudur
B)
Yalnız 2. doğrudur
C)
Her ikisi de yanlıştır.
d)
Her ikisi de doğrudur
66.DNA nın özellikleriyle ilgili, aşağıdakilerden hangisi bütün hücrelerde ortak degildir?
a)Kalıtsal özelliklerin şifresini buldurma
b)Hücrenin çoğalmasını sağlama
c)Hücredeki biyolojik olayları yönetme
d)Üzerinde genleri bulundurma
~ 42 ~
GAZETE HABERİ:Yeni bebeği olan bir aile “bebeğimiz bize benzemiyor” diye şüphelenip DNA testi
yaptırıyor.Sonuç alındığında DNA sının anne ve babayla
uyuşmadığı anlaşılıyor.Bunun üzerine aile bebeğin doğduğu hastaneye başvuruyor.Hastanedeki
görevliler aynı gün doğan bebeklerin DNA testi yapılarak bulunacağını söylüyor.
67. Yukarıda verilen gazete haberindeki ailenin bu karışıklığı farketmesi, aşağıdakilerden hangisiyle
açıklanabilir?
A) Çevre şartlarının dış görünüşte değişikliğe neden olması
B) Dış görünüşte genetik yapının etkili olması
C) DNA’da dört çeşit organik baz bulunması
D) Bazı özelliklerin çekinik genlerle taşınması
68.DNA’nın özelikleriyle ilgili,aşağıdakilerden hangisi bütün hücrelerde ortak değildir?
A) Kalıtsal özelliklerin şifresini bulundurma
B) Hücrenin çoğalmasını sağlama
C) Hücredeki biyolojik olayları yönetme
D) Üzerinde genleri bulundurma
69.Mustafa, canlıların kromozom sayıları ile ilgili bir araştırma yapmıştır. Yaptığı araştırma
sonucunda aşağıdaki kromozom sayılarına ulaşmıştır.
-Moli balığı : 46
-İnsan : 46
-Eğrelti otu : 500
-Soğan : 16
-Keçi : 60
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri yanlıştır ?
~ 43 ~
1. İnsan ile moli balığı aynı türe aittir.
2. Keçi, moli balığı ve soğandan daha gelişmiş yapılıdır.
3. Soğan, bu dört canlı içerisinde en ilkel olanıdır.
4.Eğrelti otu bu canlılar arasında en gelişmiş canlıdır.
A. 1 ve 2
B. 2 ve 3
C. 2, 3 ve 4
D. 1. 2, 3 ve 4
I.nükleotit
II. gen
III. kromozom
IV. Dna
70.Yukarıdaki yapıların basitten karmaşığa doğru sıranalışı nasıldır?
a-I-II-III-IV
b-I-II-IV-III
c-II-IV-III-I
d-IV-I-II-III
1.Kromozom
2.Gen
3.Nükleotit
71.Verilenlerin küçükten büyüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisdir ?
A) 1-2-3
B) 2-1-3
C) 2-3-1
D) 3-2-1
72. Bir DNA molekülünde adenin ve sitozin nükleotitlerinin sayısı biliniyorsa, bu DNA’ya ait;
I.
Toplam nükleotit sayısı
II.
Toplam deoksiriboz sayısı
III.
Zayıf hidrojen bağları sayısı
~ 44 ~
niceliklerinden hangileri de bilinir?
A) Yalnız I
C) I ve II
B) Yalnız III
D) I, II ve III
73.Ben DNA molekülüyüm. Çekirdekli hücrelerde çekirdeğin içerisinde, çekirdeksiz hücrelerde ise
sitoplazma sıvısında bulunurum. Nükleotidlerin bileşiminden oluşurum. Dört çeşit nükleotid
içeririm. Nükleotidlerim; organik baz, deoksiriboz ve fosfatın bileşiminden oluşur. Hücre yönetimi,
üreme, kalıtım gibi olayların gerçekleştirilmesini sağlarım.
DNA yukarıdaki ifadesinde hangi özelliğinden bahsetmemiştir?
A)
Hücredeki görevi
B)
İçerdiği organik baz çeşitleri
C)
Hücrede bulunduğu yer
D)
Yapısını oluşturan birimler
Kalıtım
74.Aa x aa çaprazlanmasıyla ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?
A)
Oluşan yavruların melez özellikte olma ihtimali %50’ dir.
B)
Oluşan yavruların baskın özelikte olma ihtimali %50’ dir.
C)
Üç farklı genotipte yavru oluşur.
D)
İki farklı genotipte yavru oluşur.
~ 45 ~
75.Farklı canlılarla yapılan aşağıdaki çaprazlamalardan hangisinde en fazla genotip çeşidioluşabilir?
A-)AA x AA
B-)Aa x aa
C-)Aa x Aa
D-)aa x aa
76.Bir karakterle ilgili genotip yapıları;
I.AA
II.Aa
III.aa
Şeklinde olan bireylerin fenotip özellikleriyle ilgili olarak,aşağıda verilenlerden hangisi doğrudur?
A-)II. baskın, I ve III çekinik fenotiplidir.
B-)I baskın ,II ve III çekinik fenotiplidir.
C-)III baskın, I ve II çekinik fenotiplidir.
D-)I ve II baskın, III çekinik fenotiplidir
77.Sarı renkli bezelye tohumu ile yeşil renkli bezelye tohumu çaprazlandığında sürekli sarı
bezelyeler
elde ediliyor.Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A)Yeşil renk dominanttır
B)Sarı renk dominanttır
C)Sarı renk homozigottur
D)Yeşil renk homozigottur
78.İlk 3 çocuğunun 2’si kız 1’i erkek olan anne babanın 4. Çocuğunun erkek olma olasılığı nedir?
A)1/4
B)2/4
C)3/4
)4/4
~ 46 ~
79.Homozigot düz tohumlu bezelye ile buruşuk tohumlu bezelyenin çaprazlanmasıyla, ikinci dölde
heterozigot düz tohumlu bezelye oluşma olasılığı hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) %25
B) %50
C) %75
D) %100
80.Aşağıda verilen çaprazmalardan hangisinden oluşan tüm bireyler melez baskın şeklinde
genotipe sahip olur?
a)HH x hh
b)HHxHh
c)Hh x Hh
d)Hh x hh
81.Renkkörlüğü ile ilgili olarak aşağıda verilenlerden hangisi yalnıştır?
A)Renkkörü bir kadının, oğluda renkkörüdür
B)Renkkörü bir babanın, kHz da kesin renkkörüdür
C)Kız çocugu renkkörüyse babada renkkörüdür
D)Renkkörlüğü erkeklerde daha çok görülür
82.Bir ailede anne kahverengi gözlü baba mavi gözlü ,
1. çocuk mavi gözlü ve 2. çocuk kahverengi gözlü olduğuna göre
bireylerin genotipi aşağıdakilerden hangisidir ?
(A : kahverengi göz , a : mavi göz)
Anne
Baba
1.çocuk 2.çocuk
A)Aa
aa
Aa
Aa
B)Aa
Aa
aa
AA
C)AA
aa
aa
Aa
D)Aa
aa
aa
Aa
83. Kromozomun belli bir bölgesini oluşturan,kalıtsal karakterlerden sorumlu en
Küçük yapı……1…………dır.
Anne babadan gelen genler aynı karakteri taşıyorsa bu döle…….2…….döl denir.
~ 47 ~
Etkisini her durumda gösterebilen gene ……..3……gen denir.
1.
2.
3.
A) Gen
Heterozigot
Baskın
B) Kromatit
Homozigot
Çekinik
C) Gen
Arı
Baskın
D) Gen
Melez
Çekinik
84.Çekinik ve baskın genlerin taşınmasıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Çekinik bir gen sadece bir kromozom üzerinde taşınırsa özelliğini gösteririr.
B) Baskın bir gen heterozigot durumda da özelliğini gösterir.
C) Baskın ve çekinik iki gen bir araya gelirse melez döl oluşur.
D) Çekinik bir gen sadece homozigot durumda özelliğini gösterir.
85.Mendel,bezelyelerle yaptığı çalışmalar sonucunda genetikte büyük başarılar
Elde etmiş,çağdaş genetiğin temelini atmıştı.
Mendel’in çalışmalarında bezelye bitkisini tercih etmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisi
olamaz?
A)Erkek ve dişi organını bir arada bulundurmaması
B)Bezelyenin kolay yetişirilmesi
C)Dışarıdan gelen tozlaşmalara kapalı olması
D)Bir mevsimde birkaç döl vermesi
86.
1. Uzun boylu bitki * Kısa boylu bitki
F1:Uzun boylu melez bitki
2.
Uzun boylu melez bitki * Uzun boylu melez bitki
F2: 3/4 Uzun boylu bitki 1/4 Kısa boylu bitki
~ 48 ~
Yukarıdaki Mendel’in bezelye bitkisi üzerinde yaptığı çaprazlamalar verilmektedir. Bu
çaprazlamalarla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır ?
A)F1 dölünde oluşan bitkinin geni Aa dır.
B)Uzun boylu olma özelliği ,kısa boylu olmaya baskındır.
C)2. çaprazlamada gizli taşınan özellik dölde ortaya çıkmıştır.
D)F2 dölünde oluşan bireylerin tümü çekinik gen taşır.
87.Bir bilim insanı bezelyeler üzerinde araştırma yapmaktadır.uzun gövdeliyi oluşturan gen kısa
gövdeliyi oluşturan gene baskındır bilim insanı uzun gövdeli bezelye ile kısa gövdeli bezelyelerin
çaprazlanması sonucunda 500 uzun 500 kısa gövdeli bezelye oluşmuştur.
bilim insanın çaprazladığı bezelyelerin genotipleri hakkında ne söylersiniz?
a)
saf döl kısa
uu x melez döl uzun Uu
b)
saf döl uzun
UU x
saf döl kısa
uu
c)
melez döl uzun Uu x
saf döl kısa
uu
d)
melez döl uzun Uu x
melez döl uzun Uu
88.Çocuklar kalıtsal özelliklerini anne ve babalarından aldıkları halde, aynı anne ve babadan olan
kardeşlerin kalıtsal özellikleri farklı olabilir.
Aşağıdakilerden hangisi bunun nedenlerinden biridir?
A)Üreme hücrelerinin mayoz bölünmeyle oluşturulması
B)Doğumdan sonraki büyüme ve gelişmenin farklı olması
~ 49 ~
C)Çocukların kalıtsal özelliklerinin çevre koşullarına göre değişmesi
D)Embriyo evresindeki gelişmelerin farklı olması
1.Hemofili
2.Renk körlüğü
3.Orak hücreli anemi
4.Down sendromu
89.Biyolojik evrim , canlıların değişimini , yeni türlerin ortaya çıkışını açıklar.
Yeni türlerin ortaya çıkabilmesi için türün bireyleri arasında kalıtsal çeşitlilik
olmasını gerektiğini savunur.
Buna göre , aşağıdakilerden hangisi evrim görüşüne göre kalıtsal çeşitliliğin
temel nedenidir ?
A) Modifikasyon-Mutasyon
B) Mutasyon-Eşeyli üreme
C) Adaptasyon-Eşeysiz üreme
D) Eşeyli üreme-Modifikasyon
90.Yukarıda verilen kalıtsal hastalıklardan hangileri X kromozomu üzerinde taşınan genlerle
kuşaktan kuşağa aktarılır?
A)1 ve 2
B)2 ve 3
B)3 ve 4
D)1,2 ve 3
Ahmet Bey, kalıtım üzerine çalışmalar yapan bir bilim insanıdır. Bezelyeler ile yapacağı çalışmada
iki bezelye türünün çaprazlanması sonucunda %25 oranında homozigot çekinik özellik gösteren
bezelyelerin oluşmasını istiyor.
91.Bu özellikte bezelyeler elde edebilmek için Ahmet Bey hangi genotipe sahip bezelyeleri
çaprazlamalıdır ?
A. Aa x Aa
B. AA x aa
C. AA x AA
D. Aa x aa
I. Kan grubu
~ 50 ~
II. Saç rengi
III.Saç şekli
92.Yukarıda verilenlerden hangileri kalıtsal özelliklerdir.?
A ) Yalnız I
B ) I ve II
C) II ve III
D ) I, II ve III
92.Ayşe'nin kedisinin vücut hücrelerinde 38 kromozom bulunmaktadır. Bu yaz Ayşe'nin kedisinin üç
tane yavrusu olmuştur.
1.Üreme ana hücresi mayoz bölünme ile eşey hücrelerini oluşturmuştur.
2.Eşey hücrelerinin kromozom sayısı 19'dur.
3.Vücut hücrelerinin kromozom sayısı 38'dir.
Yavrular doğuncaya kadar üreme ana hücrelerinde, yukarıda verilen olaylardan hangisi veya
hangileri gerçekleşir?
A. 1, 2 ve 3
B. 2 ve 3
C. 1 ve 2
D. Yalnız 1
93.adaptasyon modifikasyon ve mutasyon
Yukarıda verilenlerden hangisi kalıtsal çeşitliliğin temel nedenidir?
A-) Modifikasyon – Mutasyon
B-) Mutasyon – Eşeyli Üreme
C-) Adaptasyon – Eşeysiz Üreme
D-) Eşeyli Üreme – Modifikasyon
94.Aşağıdakilerden hangisi adaptasyon örneği değildir?
A-) Yarasaların sese doğru uçarak karanlıkta hareket etmeleri
B-) Kurbağanın uzun diliyle böcekleri yakalaması
C-) Işıksız ortamda bitkilerde albinoluk görülmesi
D-) Gözbebeğinin fazla ışığa bakıldığında küçülmesi
~ 51 ~
95.Adaptasyon: canlının yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerdir.aşağıdakilerden
hangisi adaptasyonla ilgili değildir.
a)
b)
c)
d)
ekvatordaki tilkilerin kulaklarının uzun kutuplardakinin kısa olması
van kedisinin gözlerinin farklı renkte olması
bukalemunun ortama göre farklı renkte olması
develerin hörgüçlerinin altında kalın yağ tabakasının olması
96.Aşağıdaki yaşam özeliklerinden hangisi adaptasyona örnek olarak verilebilir?
a)Sıcaklık farkına göre farklı ortamlardaki bitkilerin değişik oranda büyümesi
b)Sürekli kullanılan pazu kasların aşırı miktarda gelişmesi
c)Kurak ortamda yaşayan bitkilerde yaprakların küçek yüzeyli ve diken şeklinde olması
d)İnsanların ten renginin ışık şiddetine göre açık ya da koyu renk olması
97.I-Derinin bronzlaşması II-Tavşan dudak III-Altı parmaklılık IV-Albinoluk
Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri modifikasyona örnek olarak verilebilir.
A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve II
D) I,II,III,IV
98.Bir organizmanın belirli bir çevrede yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklere ne ad
verilir?
A. Doğal seleksiyon
B. Varyasyon
C. Yapay seleksiyon
~ 52 ~
D. Adaptasyon
I.Mutasyon
II.Adaptasyon
III.Doğal seçilim
99.Evrime göre yukarıda verilenler hangi sırayla gerçekleşir?
A)I-II-III
B)II-I-III
C)II-III-I
D)I-III-II
100.Bir canlının modifikasyon geçirmesinde, aşağıdaki faktörlerden hangisi etkili olmaz?
A) Sıcaklık
B) Işık
C) Beslenme koşulları
D) Radyasyon
Bir orman ekosisteminde aynı türün uzun boylu olan bitkileri fazla rüzgara maruz kalmıştır. Kısa
olanlar ise diğer bitkilerce gölgelenmiş ve yeterli güneş ışığı alamamıştır. Bu nedenle ortamda orta
boylu bitkiler yaygın duruma geçmiştir.
101.Bu olay,aşağıdakilerin hangisinde en iyi açıklanır?
A)Doğal seleksiyon
B) Modifikasyon
C) Adaptasyon
D) Varyasyon
~ 53 ~
2.ÜNİTE
~ 54 ~
KUVVET VE HAREKET
KONULAR




ÖZKÜTLE
SIVILARDA KALDIRMA KUVVETİ
GAZLARDA KALDIRMA KUVVETİ
BASINÇ
ÖZKÜTLE ( YOĞUNLUK )
~ 55 ~
 Birim hacimdeki kütle miktarına yoğunluk denir. Özkütle maddenin ayırt
edici özelliğidir
 Yoğunluk birimi g/cm3 , kg/m3
veya g/ml
 Herhangi bir sıvı veya düzgün şekilli olmayan katı bir cismin
yoğunluğunu nasıl hesaplarız?
1) Kütleyi eşit kollu terazi ile ölçeriz.
2) Hacmi dereceli silindirle ölçeriz
3) Kütleyi hacme böldüğümüzde yoğunluk hesaplanmış olur.
Bir maddenin kütlesi ve hacmi aynı oranda artarsa özkütlesi değişmez. .
Yani bir damla suyun özkütlesi ve bir kova dolusu suyun öz kütlesi birbirine
eşittir.
~ 56 ~
Birbirine karışmayan sıvılar bir kap içine konulduklarında öz kütlesi büyük olan
sıvılar kabın en altında öz kütlesi küçük olan sıvılar kabın en üst tarafında yer
alır.
Yukarıdaki maddelerin yoğunluk değerlerine göre su ve zeytin yağ bir kap
içine konulduklarında suyun yoğunluğu büyük olduğu için su kabın altında
yağın yoğunluğu suyun yoğunluğundan küçük olduğu için yağ suyun üstünde
yer alır.
Demir bir bilyenin suya atıldığında batmasını tonlarca ağırlığındaki
gemilerin deniz suyunda yüzmesini nasıl açıklarsınız?
Cisimlerin sudaki konumları yoğunluğa
bağlıdır.Demir bilyenin yoğunluğu sudan
büyüktür.Geminin
yoğunluğundan küçüktür.
~ 57 ~
yoğunluğu
suyun
SIVILARDA KALDIRMA KUVVETİ
Sıvı içerisine bırakılan herhangi bir cisme şekilde
görüldüğü gibi değişik yönlerde ve farklı büyüklüklerde
itme kuvveti etki eder.
Bu kuvvetlerin bileşkesi kaldırma kuvvetini oluşturur. Cisim
sıvı tarafından uygulanan kaldırma kuvvetinin etkisiyle
yukarı doğru itilir. Kaldırma kuvveti ağırlığın etkisini
azaltıcı yöndedir.Bu yüzden kaldırma kuvveti cismi sıvı
yüzeyine doğru hareket etmeye zorlar.Kaldırma kuvveti ağırlığa zıt yöndedir.
Dolayısıyla cismin sıvıdaki ağırlığı havadaki ağırlığından
sıvının uyguladığı kaldırma kuvveti kadar azalmış olur.
Sıvıdaki ağırlık=Havadaki ağırlık-Kaldırma kuvveti
Kaldırma Kuvvetinin Bağlı Olduğu Faktörler
1) Cismin sıvıya batan kısmının hacmi (Vb)
2) Sıvının yoğunluğuna (ds) bağlıdır.
Kaldırma kuvveti cismin sıvıya batan hacmiyle ve sıvının yoğunluğu doğru
orantılıdır.
Cismin sıvıya batan hacmi arttıkça kaldırma kuvveti artar.Sıvının yoğunluğu
arttıkça kaldırma kuvveti artar.
Bir cisim sıvıya bırakıldığında battığı hacmi kadar sıvının yükselmesine veya
sıvı taşırmasına sebep olur.
 Kaldırma kuvveti yer değiştiren sıvının ağırlığı kadardır
~ 58 ~
Bir cisim sıvı içinde ya yüzer ya tamamı sıvı içinde askıda kalmıştır ya da
batmıştır.
Cisim ne zaman yüzer,ne zaman batar ne zaman askıda kalır?
 Cismin yüzmesi, batması, askıda kalması cismin yoğunluğu ile sıvının
yoğunluğu arasındaki ilişkiye bağlıdır.
Cisimler Yüzer Konumdayken ;
1) Cismin
yoğunluğu
sıvının
yoğunluğundan
küçüktür.dc<ds
2) Dengeye gelmeden önce kaldırma kuvveti cismin ağırlığından büyüktür.
3) Dengeye geldikten sonra cismin ağırlığı kaldırma
kuvvetine eşittir.Fk=Gc
4) Cismin sıvıya batan hacmi kadar sıvı yükselmesine
veya sıvı taşırmasına neden olur.Vb=Vts
5) Taşırma kaplarında taşan sıvının ağırlığı kaldırma
kuvvetine eşittir.Fk=Gts
6) Cismin ağırlığı=Kaldırma kuvveti=Taşan sıvının
ağırlığı
7) Taşırma
kabında
olmazlar.Çünkü
ağırlık
cisimler
artışına
ağırlığı
kadar
sebep
sıvı
taşırırlar.
Cisim Askıda Kalan konumundayken ;
~ 59 ~
1) Cismin yoğunluğu ,sıvının yoğunluğuna eşittir.dc=ds
2) Cismin ağırlığı ,kaldırma kuvvetine eşittir.Gc=Fk
3) Taşan sıvının hacmi veya yükselen sıvının hacmi, cismin hacmine
eşittir.
4) Cismin ağırlığı =Kaldırma kuvveti =Taşan sıvının ağırlığı
5) Taşırma kabında ağırlık artışına sebep
olmazlar.. Çünkü cisimler
ağırlığı kadar sıvı taşırırlar.
Cisim Batan konumundayken,
1) Cismin yoğunluğu , sıvının yoğunluğundan
büyüktür.dc>ds
2) Cismin
ağırlığı
,
kaldırma
kuvvetinden
büyüktür.Gc>Fk
3) Taşan sıvının hacmi = cismin hacmi
4) Batan cisimler taşırma kabında ağırlık artışına sebep olurlar.
5) Cismin ağırlığı>Kaldırma kuvveti= Taşan sıvının ağırlığı
~ 60 ~
GAZLARDA KALDIRMA KUVVETİ
Cisimlerin hacimlerine ve gazların yoğunluğuna
bağlıdır.
Cismin hacmi arttıkça hava tarafından cisme etki
eden kaldırma kuvveti artar.
Cisimlerin içinde bulunduğu gazların yoğunluğu
artınca cisme etki eden kaldırma kuvveti artar.
A
B
C
Aynı ağırlıktaki 3 balona etkiyen kaldırma kuvvetleri sırasıyla Fa>Fb>Fc
Çünkü A balonun hacmi en büyük olduğu için A’ya etkiyen kaldırma kuvveti
en büyüktür.A,B ve C balonlarının bulunduğu Dinamometrelerdeki ölçüm
değerleri büyükten küçüğe Da>Db>Dc
1) Balon yerdeyken balonun ağırlığı etki eden kaldırma kuvvetinden
büyüktür.G>Fk
2) Balon içindeki gazın yoğunluğu havanın yoğunluğundan (1.2255
kg/ m3)
büyüktür.Balon içindeki gaz CO2 (1.977 kg/m3) gibi bir gazdır.
1) Balon asılı konumda hareketsizken balonun ağırlığı balona etki eden
kaldırma kuvvetine eşittir. G=Fk
2) Balon içindeki gazın yoğunluğu havanın yoğunluğuna
eşittir.
~ 61 ~
1) Balon uçar konumdayken kaldırma kuvveti balonun ağırlığından
büyüktür.Fk>G
2) Balon
içindeki
gazın
yoğunluğu
havanın
yoğunluğundan
küçüktür.Balon içindeki gaz helyum veya hidrojen gibi bir gazdır
İçi Helyum dolu bir balonu aşağı indirmek için
1) Helyum gazının yoğunluğu arttırılmalı bunu
yapmak için de gazı soğutmak gerek.
2) Balonun hacmini küçültmeliyiz.
Balonu daha yukarı çıkartmak için
1) Helyumun yoğunluğunu azaltılmalı bunu yapmak
içinde
gazı
ısıtmalıyız;çünkü
yoğunluğu azalır.
2) Cismin hacmi arttırılmalıdır.
~ 62 ~
ısınan
gazların
BASINÇ
Birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvete “basınç” denir. Basıncın birimleri
Newton/m2 ve Pascaldır.
Katı Basıncı
 Katı maddeler ağırlığından dolayı temas ettikleri yüzey alanına basınç
uygularlar.
 Katı maddelerde basıncı meydana getiren cismin ağırlığıdır ve basınç
kuvveti cismin ağırlığına eşittir.Basınç kuvveti=Cismin ağırlığı
 Katılar üzerine uygulanan kuvveti aynı büyüklükte iletirler.
 Katılarda basınç
1.Cismin ağırlığına(G)
2.Cismin tabana değen yüzey alanına bağlıdır.(S)
Basınç cismin ağırlığı ile doğru orantılı yüzey alanıyla ters orantılıdır.
• Ağırlık arttıkça basınç artar.Ağırlık azaldıkça basınç azalır.
• Yüzey alanı arttıkça basınç azalır. Yüzey alanı
azaldıkça basınç artar.
• Bir kitabı sünger üzerine şekildeki gibi
• 1.yatay koyduğumuzda
• 2.dik koyduğumuzda
hangisinde çökme derinliği
daha fazla olur,niçin?
• Tabi ki dik koyduğumuzda; çünkü cismin tabana değen yüzey alanı
azaldığı için basınç artacaktır.Bu yüzden çökme derinliği fazla olacaktır.
• Kitap yatay konumdayken bir kitap daha ilave edersek
değişir.
~ 63 ~
basınç nasıl
• Ağırlık arttıkça basınç artar. Bu yüzden çökme derinliği 2.sünger
üstünde daha fazla olacaktır.
Şekil1
şekil 2
şekil 3
Aynı ağırlıktaki 3 cismin yüzey alanı azaldıkça tabana yapacağı basınç artıyor.
• Çekiçle çiviye vurduğumuzda uyguladığımız
kuvvet yönünü ve şiddetini değiştirmeden çivinin
başına ve oradan da ucuna aynen iletilir.Çivinin
başında ve ucunda aynı kuvvet bulunmaktadır.
• Fakat çivinin ucunda ve başında aynı basınç yoktur.çivinin baş tarafının
ve
uç
tarafının
yüzey
alanları
~ 64 ~
farklı
olduğu
için
basınçlarda
farklıdır.çivinin Uç tarafında basınç daha büyük olduğu için çiviyi bir
yere çakmak istediğimizde uç tarafı daha kolay çakılır.
•
Trenlerin
tekerlek
sayısının
çok
olması,
tren
ağırlığının çok sayıdaki tekerlek üzerinde paylaşılmasını sağlayarak
basıncın azalması sağlanır.
• İş makinelerinin tekerlekleri veya paletleri geniş
yapılarak basınç azaltılır arazi şartlarında toprağa
batmaları önlenir.
• Fil,gergedan ve deve gibi hayvanların ayaklarının
taban
alanın
büyük
uygulayacakları
olması
basıncı
onların
yere
küçültür.Hayvanlar
toprak veya kum zeminde rahatça yürür.
• Kara
batmamak
için
geniş
tabanlı
ayakkabıların
giyilmesi.
• Yukarıdaki olaylarda yüzey alanı artmasından dolayı basınç azalır.
Aşağıdaki olaylarda da yüzey alanı küçültüldüğünden dolayı basınç artar.
• Çivinin ucunun yüzey alanının küçük olması basıncı
artırır.
• İğne ucunun yüzey alanının küçük olması dolayısıyla
küçük bir kuvvetle büyük basınç yaratırız.
~ 65 ~
• Bıçağın her iki tarafına aynı kuvvet uygulanmasına
rağmen bıçak ucunun ince olan kısmında yüzey alanı
küçültüldüğünden daha keskin olması.
ÖRNEK : Aşağıdaki cümlelerin hangisinde basıncı arttırılmaya veya azaltılmaya yönelik
işlem yapılmıştır ?
A) Bıcakların bileylenmesi => Arttırmak.
B) Trenlerin çok sayıda tekerleklerinin olması => Azaltmak.
C) İş makinelerinin ve tankların tekerleklerine palet takılması => Azaltmak.
D) Traktörlerin arka tekerleklerinin ön tekerleğe göre çok geniş olması => Azaltmak.
E) Geniş yüzeyli kar ayakkabılarının giyilmesi => Azaltmak.
F) Çivi uçlarının sivri yapılması => Arttırmak.
Sıvıların Basıncı
Sıvılar akışkan olduğu için temas ettikleri tüm yüzeylere kuvvet uygular.
Sıvıların uyguladığı bu kuvvetin etkisiyle
basınç oluşur.
Şekildeki
kabın
bulunmaktadır.Kabın
içinde
su
A
B
ve
noktalarından aynı büyüklükte,çapta delik
açıldığında kabın A noktasından çıkan su
B noktasından çıkan sudan daha uzağa
gitmektedir. A noktasının sıvı yüzeyine
olan
noktasındaki sıvı basıncı daha büyüktür.
~ 66 ~
uzaklığı
fazla
olduğu
için
A
Bu olay bize sıvı derinliği fazla olan yerde sıvı basıncının fazla olduğunu
ispatlar.
İki kap alalım kapların içine aynı derinlikte
olacak şekilde birine su diğerine yağ
koyalım.Kapların alt kenarından aynı çapta
delik açalım.Deliklerden çıkan su yağdan,
suyun gidebildiği uzaklık yağdan daha
fazladır.
Bunun sebebi aynı derinlikte olmalarına
rağmen suyun yoğunluğu daha büyük olduğu
için suyun çıktığı yerdeki sıvı basıncı daha
büyük olduğu için bu olay gerçekleşmiştir.
Sıvıların basıncı nelere bağlıdır?
1) Sıvının derinliğine
2) Sıvının yoğunluğuna
3) Yerçekimi ivmesine bağlıdır.
• Derinlik ve yoğunluk arttıkça sıvı basıncı artar.
• Şekildeki kapta A,B,C ve D noktalarındaki sıvı basıncı sıvının açık
yüzeyine olan uzaklığına bağlıdır.D noktasının sıvı yüzeyine uzaklığı A
noktasının 4 katı olduğu için D noktasındaki sıvı basıncı A noktasındaki
sıvı basıncından 4 kat daha büyüktür.
• Pd> Pc >Pb>Pa
~ 67 ~
şekildeki kabın K,L,M veN
noktalarına etki eden sıvı
basıçları arasındaki ilişkiyi büyükten küçüğe sıralayınız.
Verilen noktanın sıvının açık yüzeyine olan uzaklığı sıvı
basıncının büyüklüğünü belirtir.N>M>L>K’dır.
Barajların duvarlarının kalın yapılması sıvı basıncıyla
ilgili bir durumdur.
•
.
Şekildeki düzenekte huniye gerilmiş Şekildeki düzenekte huniye gerilmiş
balon,1 yönünde hareket ettiğinde U balon,2 yönünde hareket ettiğinde U
borusunun B kolundaki su seviyesi borusunun B kolundaki su seviyesi
nasıl değişir?
nasıl değişir?
Huniye gerilmiş balon 1 yönünde hareket ettiğinde U borusunun B kolundaki su
seviyesi yükselir.çünkü huni aşağıya doğru indiğinde sıvı basıncı artar.artan sıvı
basıncı huniye gerilmiş balona etki ederek içe doğru itilmesini sağlar.A
kolundaki hava tarafından uygulanan itme sonucunda B kolundaki su seviyesi
yükselir.
Huniye gerilmiş balon 2 yönünde hareket ettiğinde basınç azalacağından B
kolundaki su seviyesi azalır.
~ 68 ~
Şekildeki düzenekte huninin daldırıldığı kaptaki sıvının miktarı artırılırsa sıvı
basıncı değişir mi,değişirse nasıl değişir?
• Sıvı basıncı, sıvının hacmine yani miktarına, konulduğu kabın genişliğine
ve şekline bağlı değildir.
Sıvıların basıncı iletmesi
• İçi suyla dolu balona üzerindeki herhangi bir
noktadan basınç uygulandığında balondaki
su balon üzerindeki bütün deliklerden aynı hızla akar.
Sıvılar sıkıştırılamazlar
• Birinci enjektörde hava ikincisinde su
vardır.
• Birinci enjektör sıkıştırılabilinirken
• İkinci enjektör sıkıştırılamaz.
• Maddenin tanecikli ve boşluklu yapısından dolayı.Havayı oluşturan
tanecikler arasında boşluk fazla suda boşluklar çok az olduğundan
sıkıştırılamaz.
• Sıvılar sıkıştırılamaz olduğundan Sıvıya bir noktadan
uygulanan basınç sıvı ile temasta olan her noktaya sadece
kuvvet doğrultusunda değil bütün doğrultulara aynen iletilir.
Kapalı bir kaptaki sıvının herhangi bir noktasına etki eden
kuvvetten dolayı oluşan basınç kabın her noktasına eşit büyüklükte aynen
iletilir. Sıvının cinsi önemli değildir
~ 69 ~
Pascal prensibi
• Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç bu sıvının her noktasına ve
kabın iç yüzeyinin her noktasına aynen iletilir.
• Günlük yaşantıda sıvı basıncı
Varillerdeki sıvıları boşaltmak için basınç farkı oluşturan
pompalar kullanılır
İtfaiye merdivenlerinin çalışması yükselmesi
Araba tamirhanelerinde araçları yukarı çıkarmak için sıvıların basıncından
yararlanılır.
~ 70 ~
Açık Hava Basıncı
Gazlar ağırlıkları ve temas ettikleri bütün her yere çarpmaları sebebiyle basınç
oluşturur.
Hava da bir gaz karışımıdır..Havanın yoğunluğu arttıkça basınç artar.
Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça havanın yoğunluğu azalır.Bu yüzden
hava basıncı yavaş yavaş düşer
Hava %78 oranında azot gazı %21 oksijen gazı %1 oranında diğer gazlardan
oluşmaktadır. Bu gazların varlığından dolayı hava temas
ettiği tüm yüzeylere basınç uygular. Yetişkin bir insan
vücuduna 150.000 N luk kuvvet değerinde “açık hava
basıncı” etki etmektedir.
• Hava
hem yerküreye hem de içindeki bütün
cisimlere ,moleküllerinin ağırlığı ve hareketi
nedeniyle bir kuvvet uygular.
• Bu kuvvetin birim yüzey alanına düşen payına açık hava basıncı veya
atmosfer basıncı denir.
• Açık hava basıncını ölçen bilim insanı Toriçellidir.
• Bu değeri Torriçelli nasıl hesaplamıştır?
• 1.Deniz seviyesindeyken 0 C ta yaklaşık 1 m uzunluğunda bir ucu
kapalı olan cam boruyu tamamen civa ile doldurur.
~ 71 ~
2.Borunun açık ağzını parmağı ile kapatarak civa çanağına ters
daldırır ve parmağını çeker.
3.Borudaki civanın bir kısmının çanağa boşaldığını 76
cmlik kısmının çanağa boşalmadığını gözler
Açık hava basıncı 76 cm’lik civa basıcıyla dengelenmiştir.
• Açık hava basıncı deniz seviyesinde 0 derece sıcaklıkta
• 76 cm Hg= 760 mm Hg = 1 atmosfer basınç ( 1 atm )
• Aynı deneyi değişik kesitteki borularla veya bu
boruların değişik açılarla yerleştirilerek yapılması
durumunda borudaki civa seviyesinin değişmediğini
görmüştür.
• Torriçelli deneyi civa ile yapmıştır.Şayet su ile
deneyi yapmış olsaydı 1 mlik cam boru yetermiydi?
• Suyun yoğunluğu az olduğu için açık hava basıncı 10,5 m
uzunluğunda içi suyla dolu sıvıyla dengeye gelirdi.
~ 72 ~
Yandaki şekilde teneke içinde ki hava ısınınca havanın
yoğunluğu azalır.Isınan hava yükselir teneke içinden çıkar.açık
hava basıncından dolayı teneke içe doğru göçer..
 Havadaki nem miktarı arttıkça açık hava basıncı artar.
Açık hava basıncı “barometreyle” ölçülür. Kapalı kaplardaki gaz
basıncı “manometreyle” ölçülür.
Açık Hava Basıncına Etki Eden Faktörler
• Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça
havanın yoğunluğu azalır.Bu yüzden hava
basıncı yavaş yavaş düşer
• Kapalı kaptaki gazın basıncı kabın içerisindeki her noktada aynıdır.
~ 73 ~
• Bunu şişirilen bir topun her tarafının aynı
anda hareketlenmesinden veya şişirilmiş
bisiklet tekerleğinin düzgün görünmesinden
anlayabiliriz.
• Kapalı
kaptaki gaz basıncını ölçmek için
manometre kullanılır.
• Günlük yaşantıda gazların basıncı
• Pipetle bir şeyler içerken açık hava basıncından yararlanırız.Pipetin
içindeki havayı içimize çektiğimizde pipet içindeki basınç azalır.İçtiğimiz
sıvıya etki eden açık hava basıncı sıvının yükselmesini sağlar.
• Hastanelerde kullanılan oksijen tüpleri,evlerimizde kullandığımız LPG ve
yangın söndürme tüpleri yüksek basınçta sıkıştırılmış gazlardan
oluşmakta.
Elektrik süpürgelerinin çalışmasında da gazların basıncından faydalanılır.
~ 74 ~
~ 75 ~
SAF MADDELERİN SINIFLANDIRILMASI
:
 Saf maddeler aynı cins atom veya
moleküllerden
oluştuğu için saf madde denilmiştir.
Saf maddeler elementler ve bileşikler diye 2’ye ayrılır. Elementlerde
METAL,AMETAL,YARI METAL VE SOYGAZ diye 4’e ayrılır.
1) Metaller
2) Ametaller
3) Yarı metaller
4) Soygazlar
Doğada 120’ye yakın element bulunmakta 2 milyona yakın bileşik
bulunmaktadır.
120 elementin büyük çoğunluğu yaklaşık 80 tanesi metaldir.8 tanesi yarı metal
10 tanesi ametal,6 tanesi de soygazdır
~ 76 ~
Metallerin genel özellikleri
 Oda koşullarında cıva harıç hepsi katı halde bulunurlar.
 Hepsi parlaktır ve ışığı yansıtır.
 Tel ve levha haline getirilebilir,esnektir,eğilip bükülebilir.
 Elektriği ve ısıyı iyi iletirler.
 Birbirleriyle bileşik yapmazlar.
 Daima e- vererek “+” yüklü “katyonu” oluşturur.
 Son yörüngelerinde 1,2 ve 3 elektron vardır.
 Element
örnekleri:altın,gümüş,demir,bakır,kurşun,kalsiyum,lityum,sodyum,
potasyum,magnezyum,berilyum,alüminyum,krom………………..
Ametallerin genel özellikleri
 Oda sıcaklığında hem katı hem sıvı hem de gaz halinde bulunan türleri
vardır..
 Elektron alarak “-” yüklü “anyon” olma eğilimindedirler.
 Elektrik ve ısıyı iyi iletmezler,Kırılgandır.
 Mattırlar
 Birbirleriyle bileşik oluşturabilirler.
 Son yörüngelerinde 4,5,6 ve 7 elektron vardır.
 Ametal örnekleri:hidrojen,karbon,azot,oksijen,flor,klor,brom,iyot
Yarı Metal
 Parlak veya mat olabilir.
 Elektrik ve ısıyı ametallerden daha iyi metallerden daha az iletirler.
 İşlenebilir ve tel,levha haline getirilebilir.
 Kırılgan değildir.
 Yarı metallere örnekler:bor,silisyum,germanyum….
~ 77 ~
Soygazlar
 Hepsi gaz halindedir. Kararlı haldedir.
 Son yörüngelerinde ( helyum hariç ) 8 e- vardır.
 Hiçbir maddeyle etkileşime girmez.
 Periyodik cetvelin en sonunda yer alırlar.
 Soygazlara örnekler:helyum,neon,argon,kripton,ksenon,radon
 Elementler periyodik cetvel üzerinde yer alırlar.
Not : Metaller,ametaller ve yarı metaller kararsız halde bulunan elementlerdir.
Genellikle metallerin son yörüngelerinde 1,2,3 Ametallerin son yörüngelerinde
4,5,6,7
Soygazların son yörüngelerinde 8 elektron bulunur.
İstisnai durum:1elektronu olan hidrojen metal değildir,BİR
AMETALDİR.
2 elektronu olan helyum elementi de metal değildir.Bir
SOYGAZDIR..
~ 78 ~
Periyodik Cetvel
Elementlerin atom numaralarına göre sıralandığı bir çizelgedir.7 periyot 18 grup
bulunmaktadır.Gruplardan 8 tanesi “A” 10 tanesi “B” grubudur. Birinci
periyotta 2 element , ikinci ve üçüncü periyotta 8 element , dört , beş , altı ve
yedinci periyotta 18 element yer alır.
Periyodik cetvelin sol tarafında “metaller” sağ tarafında “ametaller” en sonunda
ise “soygazlar” bulunur.
~ 79 ~
PERİYODİK CETVELDEKİ GRUPLARIN ÖZEL ADLARI
 Metal sınıfında yer alan
 1. grup elementleri :Alkali metaller
 Not:alkali metallerin yer aldığı gruptaki elementlerin hepsi metal
değildir.ilk element hidrojendir(ametaldir)
 2.grup elementleri:Toprak alkali metalleri
 Ametal sınıfındaki 7.grup elementleri: Halojenler
 8.Gruptaki elementler: Soy gazlar (asal gazlar) adını alır.
Asal gazlarda yani soygazlarda yer alan bir element periyodik cetveldeki hiçbir
elementle bileşik oluşturamaz. Kimyasal bağ yapamaz.
 1A grubunda bulunan elementlerin elektron verme isteği çok fazladır. 7A
grubunda bulunan elementlerin elektron alma isteği çok fazladır.8A
dakiler elektron alış verişi yapmazlar.
~ 80 ~

Bir elementin periyodu ve grubu
nasıl bulunur?
 Elementin Periyodunu bulmak için elektron dağılımı yapılır.enerji
katman sayısı periyot numarasını belirtir.
Örnek:Sodyum elementinin periyot numarası kaçtır?
11Na:2e)8e)1e)
katman sayısı 3olduğu için periyot numarası 3’tür.
Elementin grubunu bulmak için elektron dağılımı yapılır son enerji
katmanındaki elektron sayısı grup numarasını belirtir.
Örnek:sodyum elementinin grup numarası kaçtır?

11Na:2e)8e)1e)
son katmandaki elektron sayısı 1 olduğu için
grup numarası 1A grubudur.
 Aynı gruptaki elementlerin özelliği
 Son yörüngedeki elektron sayıları yani değerlik elektron sayıları
aynıdır.
 Aynı gruptaki elementler benzer kimyasal özellik gösterir.
 Aynı grupta olan elementler sertlik, parlaklık, iletkenlik elektron almaya
ve vermeye olan yatkınlıkları bakımından benzerlik gösterir.
Kimyasal tepkimeye girme isteği özelliği,tepkime sonucu oluşan ürünlerin
benzerliği gibi özellikleri aynıdır.
Aynı periyottaki elementlerin özellikleri
Enerji katman sayıları aynıdır.
~ 81 ~
Atom numarası 1’den 20’ye kadar olan elementlerin elektron
dağılımları.
Elektron
Element adı
Atom
Elektron
no
dağılımı
Periyodu
Grup
verir
numarası
mi/alır
mı?
Hidrojen
1
1e)
1
1A
Helyum
2
2e)
1
8A
Lityum
3
2e)1e)
2
Berilyum
4
2e)2e)
Bor
5
Karbon
Metal
mi,ametal
mi
İyon
yükü
Ametal
+1
-
Soygaz
-
1A
1 e verir
Metal
+1
2
2A
2e verir
Metal
+2
2e)3e)
2
3A
3 e verir
Yarımetal
+3
6
2e)4e)
2
4A
4e alır
Ametal
-4
Azot
7
2e)5e)
2
5A
3e alır
Ametal
-3
Oksijen
8
2e)6e)
2
6A
2e alır
Ametal
-2
Flor
9
2e)7e)
2
7A
1e alır
Ametal
-1
Neon
10
2e)8e)
2
8A
-
SOYGAZ
-
Sodyum
11
2e)8e)1e)
3
1A
1e verir
Metal
+1
Magnezyum
12
2e)8e)2e)
3
2A
2e verir
Metal
+2
Alüminyum
13
2e)8e)3e)
3
3A
3e verir
Metal
+3
Silisyum
14
2e)8e)4e)
3
4A
4e verir
yarımetal
-4
Fosfor
15
2e)8e)5e)
3
5A
3e alır
Ametal
-3
Kükürt
16
2e)8e)6e)
3
6A
2e alır
Ametal
-2
Klor
17
2e)8e)7e)
3
7A
1e alır
Ametal
-1
Argon
18
2e)8e)8e)
3
8A
-
SOYGAZ
-
Potasyum
19
2e)8e)8e)1e)
4
1A
1e verir
Metal
+1
Kalsiyum
20
2e)8e)8e)2e)
4
2A
2e verir
Metal
+2
Yukarıda atom numarası 1’den 20’ye kadar olan elementlerin elektron
dağılımları,element türü,periyodu ve grubu ve iyon yükü açıklanmıştır.
~ 82 ~
ilk 20 Elemente Ait Atom Modelleri
Proton
Nötron
~ 83 ~
Elektron
KİMYASAL BAĞLAR
Atomların,iyonların,moleküllerin
çekim
kuvvetinden
kaynaklanan
bağa
kimyasal bağ denir.Şimdilik öğreneceğimiz iki tür kimyasal bağ vardır.
1) İyonik bağ
2) Kovalent bağ
İYONİK BAĞ
İyonlar arasında oluşan bağdır.İyon nedir? + ve – yüklü atomlara iyon
denir.Atom ne zaman + ve – yüklü olur?Metal elektron verdiğinde + yüklü
olur.Ametal elektron aldığında – yüklü iyon haline gelir.+ yükler ve – yükler
birbirine çekim kuvveti oluşturur.Bu çekim kuvvetinin sonucunda iyonik bağ
denilen kimyasal bağ oluşur.
Metal ve ametal atomlarının arasında oluşan bağdır. Metaller elektron
verdiğinde +yüklü iyon denilen katyonlar oluşur. Ametaller elektron aldığında –
yüklü iyon denilen anyonları oluşturur.Katyonların anyonlarla oluşturduğu
bağdır diye de söyleyebiliriz.
Örnek :Tuzun(NaCl) yapısında yer alan kimyasal bağın çeşidi iyonik bağdır.
(11Na, 17Cl)
NaCl => Tuz
Na : 2)8)1
Metal
Cl : 2)8)7
Ametal
~ 84 ~
Kovalent bağ
Ametal atomların kendi aralarında elektronlarını ortaklaşa kullanarak
oluışturduğu bağ çeşididir.
a)Farklı ametallerin arasında oluşan kovalent bağ
Örnek:Suyun yapısında kovalent bağ vardır.Kovalent bağın açıklanması(1H , 8O)
H2O =>
PCl3 bileşiğinin yapısında yer alan kimyasal bağın açıklanması
b)Aynı ametallerin arasında oluşan kovalent bağ
oksijen(O2)molekülünün yapısında yer alan kovalent bağın açıklanması (8O)
8O=2e)6e) oksijen atomun elektron dağılımına göre
oksijen molekülünün oluşması için 2 elektronun ortak
kullanılması gereklidir.
Oksijen molekülü gibi ametallerin kendi aralarında
oluşturduğu moleküler yapıdaki elementlerin yapısında
kovalent bağ vardır.
Örnek = O2,F2,Cl2,N2
Soru : CaCl2 bileşiğinin yapısında hangi kimyasal bağ vardır?
Soru :NH3 bileşiğinin yapısında hangi kimyasal bağ vardır?
~ 85 ~
İyonik yapılı bileşiklerin formüllerinin yazılması
Bileşik formülleri yazılırken önce metal sonra ametal sembolü yazılır.
Metalin ve ametalin iyon yükleri sadeleştirilir sonra çaprazlanır.
Sayılar metalin ve ametalin sağ alt köşesine yazılır.
11Na
12Mg
, 8O arasında oluşan bileşiğin formülü nedir?
ile 8O atomları arasında oluşan bileşiğin formülü nedir?
~ 86 ~
Aşağıda yer alan katyon ve anyonlar arasında oluşacak bileşiklerin formülleri
nedir?
KİMYASAL TEPKİMELER
Maddelerin kimyasal değişime uğrayarak yeni maddelerin oluşmasın sürecine
“kimyasal tepkime” denir. Kimyasal tepkimelerde elementler ve bileşikler
kimyasal ve fiziksel değişikliğe uğrarlar.
Kimyasal değişim örnekleri
 Her türlü yanma olayları
 Her türlü ekşime olayları
 Her türlü pişme olayları
 Her türlü küflenme olayları
 Her türlü paslanma,oksitlenme olayları
 Büyüme ,sindirim,solunum,fotosentez gibi olaylar
 Metallerin asitlerle etkileşerek hidrojen gazı açığa çıkarmaları
 Asitlerin bazlarla etkileşmesi sonucu tuz ve su oluşması
 Suyun elektrolizi yani suyun hidrojen ve oksijen gazına dönüşmesi
~ 87 ~
Kimyasal tepkimeler gerçekleşirken renk değişimi gaz çıkışı,çökelti oluşumu,ısı
ve ışık açığa çıkması kimyasal değişim olduğunun bir göstergesidir.
Kimyasal değişimlerde molekülleri ve moleküllerdeki atomları bir arada tutan
bağların kopması sonucu farklı özellikte yeni maddelerin oluşması demektir.
Atomlar arasındaki kimyasal bağların kopması için enerji harcanır.Yeni
kimyasal bağların oluşması sonucunda enerji açığa çıkar.
Bağların oluşması sırasında elektron alışverişi veya elektron ortaklaşa
kullanılması gerçekleştiği için tepkimeye giren atomların elektron sayıları
değişir.
Bir kimyasal tepkimede değişmeyen özellikler :
1) Toplam kütle değimez .
Tepkimeye girenlerin kütlesi tepkime sonucu oluşan ürünlerin kütleleri
toplamına eşittir. Buna “kütlenin korunumu kanunu” denir.
2) Atomların türleri yani çeşitleri ve sayıları değişmez.
3) Toplam elektron sayısı değişmez. Fakat atomların elektron sayıları
değişir.
4) Toplam yük sayısı değişmez.
5) Atomların proton ve nötron sayıları değişmez, yani çekirdek yapıları
değişikliğe uğramaz.
~ 88 ~
Bir Kimyasal tepkimelerde değişen özellikler
1) Tepkimeye giren maddelerin fiziksel ve kimyasal özellikleri değişir.
2)Tepkimeye giren toplam molekül sayısı değişebilir,korunmayabilir.
3)Atomlar arasındaki bağlar kopar,yeni bağlar oluşur.
Aşağıdaki bileşiklere ait soruları cevaplayalım
Al(NO3)3
Na3PO4
Al atom sayısı kaçtır:
N atom sayısı kaçtır:
O atom sayısı kaçtır:
Toplam atom sayısı kaçtır:
Kaç çeşit atom var:
Kaç tane katyon var
Kaç tane anyon var:
Na atom sayısı kaçtır:
P atom sayısı kaçtır:
O atom sayısı kaçtır:
Toplam atom sayısı kaçtır:
Kaç çeşit atom var:
Kaç tane katyon var
Kaç tane anyon var:
~ 89 ~
 Kimyasal tepkimelerde atomlar yok olmaz, yeni atomlar
oluşmaz.tepkimeye girenler ve ürünler kısmında aynı sayıda ve çeşitte
atom bulunmalıdır.
 Aşağıdaki örnekte girenler kısmında 1 C atomu 2 O atomu girmiştir.
Ürünler(çıkanlar ) kısmında da 1 C atomu ve 2 O atomu çıkmıştır.
 C
+
O2
Tepkimeye Girenler
=>
CO2
Ürünler
Suyun kimyasal denklemi aşağıdaki gibidir
Denkleşmemiş hali
Denkleşmiş hali
 Bir kimyasal tepkimeyi denkleştirmek için en küçük tamsayılar
kullanılmalı bu sayılar moleküllerin başına yazılmalı.
Suyun denkleşmemiş halinde girenler kısmında 2H ve 2 O atomu girmiştir, ürünler kısmında
2H fakat 1 O atomu çıkmıştır.Tepkimede oksijenler eşit değil eşitlemek için su molekülünün
önüne 2 sayısını yazıyoruz.Suyunkatsayısını 2 katına çıkardığımızda oksijenler eşitlendi fakat
hidrojenlerin sayısı 4 katına çıktı.Girenler kısmında 2 hidrojen bulunmakta hidrojenlerin
sayısını 4 yapmak için hidrojen molekülünün önüne 2 katsayısını yazmalıyız.
~ 90 ~
Çok Atomlu İyonlar
Hidronyum
Amonyum
Nitrat
Hidroksit
Karbonat:
H3O+
NH4+
NO3OH-
Sülfat
(SO4)-2
Fosfat:
(PO4)-3
(CO3)-2
Bazı elementlerin(Na+1,K+1,Ca+2 ,Al+3) çok atomlu iyonlarla oluşturduğu
bazı bileşiklerin okunuşu
Sodyum sülfat= Na2SO4
Sodyum fosfat =Na3PO4
Kalsiyum karbonat= Ca(CO3)2
Potasyum nitrat = KNO3
Kalsiyum fosfat =Ca3(PO4)2
Alüminyum hidroksit=Al(OH)3
~ 91 ~
YANMA TEPKİMELERİ
Kimyasal tepkimelerde maddeler oksijen gazıyla tepkimeye giriyorsa bu tür
tepkimelere “yanma tepkimeleri” adı verilir.
 C
+
O2
=>
CO2
Bir maddenin yapısında karbon ve hidrojen varsa bu madde oksijen gazıyla
tepkimeye giriyorsa tepkime sonucunda her zaman karbondioksit gazı ve su
oluşur.
CH4
+
O2

CO2
+
H2O
Kağıdın yanması hızlı yanmadır. Demirin paslaması yavaş yanmadır.
Vücumuzdaki besinlerin oksıjenle yanması da yavaş yanmadır.
ASİTLER VE BAZLAR
Bir madde suyla karıştığında suda H+ iyonu açığa çıkartan bileşiklere “asit”
denir.
Örnek: HCI (asit)+ H2O  H+ + CIAsitlerin Genel Özellikleri:
1) Ekşidirler.
2) Elektrik akımını iletirler.
3) Mavi turnusol kağıdının rengini kırmızıya çevirirler.
4) Asitler metal kap içinde saklanamazlar. Çünkü Metallerle
tepkimeye girerek hidrojen gazı oluştururlar.
Not=Her metale her asit etki etmez.Örneğin; altın ve platin
metaline hiçbir asit etki etmez.
5) Asitlerin pH (pehaş) değerleri 0-7 sayıları arasında bir
değer alır. pH değeri 0’a yaklaştıkça asitik özelliği artar.
~ 92 ~
6) Bazlarda birleşerek tuz ve suyu oluşturur. Bu tür
tepkimelere nötrleşme tepkimesi denir.
Asit + Baz  Tuz + Su
7) Asitlerin yapısında genel olarak hidrojen atomu bulunur.
Ama yapısında her hidrojen atomu bulunan madde asit
değildir. Örneğin; su (H2O) asit değildir. Yapısında hidrojen
atomu bulunmayıp asitik özellik gösteren maddeler vardır.
Örneğin; CO2 (Karbondioksit), NO2 (Azotdioksit gazı)…
Asit Örnekleri:
1) HCI: Hidroklorik asit (tuz ruhu)
2) H3PO4: Fosforik asit
3) H3BO4: Borik asit
4) H2CO3: Karbonik asit
5) HNO3: Nikrit asit (kezzap)
6) CH3COOH: Asedik asit (sirke asidi)
7)H2SO4:sülfirik sit (zaç yağı)
Bunların dışında yediğimiz ve içdiğimiz bir çok besin
içerisinde de asit bulunmaktadır. Limonda sitrik asit, elmada
malik asit, yoğurtta laktik asit, üzümde tartarik asit…
~ 93 ~
BAZLAR
Bir madde suyla karıştığında suda OH- iyonu açığa çıkartan bileşiklere “BAZ”
denir.
Örnek: NaOH (baz)  Na+ + OHBAZLARIN ÖZELLİKLERİ
a) Tatları acıdır.
b) Ele kayganlık hissi verirler.
c) Kırmızı turnusol kağıdını mavi renge dönüştürürle.
d) Sulu Çözeltileri elektrik akımı iletirler.
e) Aliminyum ve çinko gibi metallere etki ederler. Diğer
metallere etki etmezler.
f ) Bazların yapısında hidroksit iyonu vardır. Ama bazı bazların
yapısında hidroksit iyonu yoktur.örn. NH3 Amonyak
Baz Örnekleri:
1) NaOH: Sodyum Hidroksit (sud-kostik) (çamaşır suyu)
2) KOH: Potasyum Hidroksit (potas-kostik)
3) Ca(OH)2: Kalsiyum Hidroksit (sönmüş kireç)
4) NH3: Amonyak
Kullandığımız birçok üründe bazik özellik içerir. Sabun,
şampuan, diş macunu, karbonat, kabartma tozu, yumurta ve
birçok temizleyici madde bazik özellik taşır.
Nötralleşme
Asit ve bazların birleşmesi sonucu tuz ve su oluşur. Bu olaya nötralleşme denir.
Asit + Baz  Tuz + Su
~ 94 ~
Ph Kavramı
Asitlerin
ve
derecesini
bazların
kuvvet
gösteren
bir
değerdir.pH metrede 0-14 sayıları
vardır.
Asitler => 0-7 sayıları arasında
pH değerine sahiptir
Nötr maddeler
7 pH değerine
sahiptir. Tuz ve su nötrdür
Bazlar => 7-14 sayıları arasında
pH değerine sahiptir.
pH değeri 0’a yaklaştıkça asitin kuvvetlilik derecesi artar. 7’ye yaklaştıkça asitin
derecesi azalır. Bazlar 14’e yaklaştıkça bazların kuvvetlilik derecesi artar.
Bazlar 7’ye yaklaştıkça bazların kuvvetlilik özelliği azalır.
Asitlerin Belirteçleri
Belirteç çeşitleri + Asit
=
Mavi turnusol kağıdı + Asit =
Renk değişimi
Kırmızı renk oluşur.
Metil oranj + Asit =Kırmızı renk oluşur.
Fenolftalein + Asit= renk değişimi yok renksiz.
~ 95 ~
Bazların Belirteçleri
Belirteç çeşitleri
+
Kırmızı turnusol kağıdı +
Baz = Renk değişimi
Baz = Mavi renk oluşur
Metil oranj
+ Baz = Sarı renk oluşur
Fenofltalein
+ Baz = Pembe renk oluşur
Diğer belirteçler
Madde + Belirteç = Renk değişimi
Nişasta + İyot = Mavi- siyah renk oluşur
Karbondioksit gazı + kireç suyu=Rengi bulanıklaşır.
Protein + Nitrik asit = Sarı renk oluşur.
NOT : Besinlerde nişastanın varlığını anlamak için iyot çözeltisi kullanılır.
Patates ekmek gibi nişasta yönünden zengin besinlerin üstüne damlatıldığında
mavi renk oluşur. Mavi renk oluşumu besinlerde nişastanın varlığını ispatlar
Soluğumuzda karbondioksit gazı olup olmadığını anlamak için kireç suyu
kullanılır. Kireç suyuna üflediğimizde suyun rengi bulanıklaşır.
Proteinlerin ayracı da nitrik asittir. Yumurtanın üzerinde nitrik asit damlatılırsa
sarı renk olur.
~ 96 ~
ASİT YAĞMURLARI
Hava kirliliğine sebep olan kirletici gazlar karbondioksit gazı,
kükürtdioksit gazı ve azotdioksit gazıdır. Bu gazlar asit
yağmurlarına sebep olur.
Tepkimeler:
CO2 + H2O  H2CO3 (karbondioksit)
NO2 + H2O  HNO3 (nitrik asit)
SO3 + H2O  H2 SO4(sülfirik asit )
Havayı kirletici gazların bulutlardaki su buharı ve diğer maddelerle tepkimeye
girerek karbonik asit, sülfik asit, nitrik asit oluşturması olayına “asit yağmurları”
denir.
~ 97 ~
SU
Sert Su
Sularda kalsiyum ve
magnezyum gibi
iyonlar çok fazla
miktarda bulunursa
“sert su” adını alır.
Yumuşak Su
Bu sularda kalsiyum
ve magnezyum gibi
iyonlar çok az miktarda bulunur.
Toros su markası Madran markasındaki suya göre daha fazla Ca ve Mg
içerdiğinden toros markası su daha sert su madran markası su yumuşak su olarak
sınıflandırabiliriz.
Sert Suyun Özellikleri:
a) Sert suyla ellerinizi yıkadığınızda sabun çok az köpürür.
b) Sert su çamaşırların renklerinin solmasına neden olur, yıpratır.
c) sert su çamaşır makinesi bulaşık makinesi gibi araçların içerisinde
biriken tortu makinelerin bozulmasına neden olur.
d) Sert suyun kullanılması sonucu oluşan tortunun diğer adı kalsiyum
karbonattır. (CaCO3)
e) Sert suyun diğer adı kireçli sudur
 Sert suyu yumuşak su haline getirmek için;
a) Suyu kaynatmalıyız.
b) İyon değiştirici reçine yastıkları kullanmalıyız.
c) Suyu dinlendirmeliyiz
Suların hastalık yapıcı mikroplardan arındırılması için yapılan
işleme dezenfeksiyon denir. Dezenfeksiyon yöntemi için klorlama yapılır.
~ 98 ~
SES
Bir enerji türüdür.
Ses,maddesel ortamların titreşmesi sonucu oluşur.
Ses dalgalar halinde yayılır.
Su birikintisine bir taş attığımızda dalgalar meydana gelir.Bu
yayılan dalgalar gibi ses de havada dalgalar halinde yayılır.
Havası boşaltılmış cam bir fanus içinde çalar saatin sesi
duyulmaz. Sesin yayılabilmesi için maddesel ortama ihtiyaç
vardır.
Güneşte büyük patlamalar olur. Ama bu patlamaların sesi
duyulmaz. Çünkü uzayda hava yoktur. Boşluktur.
Sesin Özellikleri:
1) Sesin şiddeti
2) Sesin frekansı
3) Sesin tınısı
SESİN ŞİDDETİ
Ses şiddeti birimi desibel’dir. (dB) Birçok insanın duyabildiği en
düşük ses 0 desibeldir .İnsan kulağı 0 dB üstünde sesleri
duyabilir
Normal konuşma şiddeti 50 dB’dir.
Her 10 dB lik artış 10 kat daha şiddetli ses anlamına
gelmektedir.20 dB 0 dB’lin 100 katıdır,10 dBlin 10 katıdır.
Ses kaynağından uzaklaştıkça sesin şiddeti azalır.
Televizyonun sesini açmamız veya kısmamız sesin şiddeti ile
ilgilidir.
~ 99 ~
Bir diyapozana vurduğumuzda diyapozonun etrafından yayılan
ses dalgalarının görüntüsü
Havadaki bu taneciklere göre çizilmiş ses dalgası grafiği
Tepe noktası hava moleküllerinin yoğun olduğu, çukur noktası
hava moleküllerinin yoğunluğunun az olduğunu göstermektedir.
Şekil 1
Genlik tepe noktası ile çukur noktası
arasındaki mesafenin yarısı kadardır.
Veya tepe noktasının denge
noktasına olan uzaklığıdır.
Aşağıdaki ses dalgalarından hangisinin genliği en büyüktür?
~ 100 ~
Genliği büyük seslerin şiddeti de büyüktür.Bu sesler çok
uzaktan duyulabilir.
SESİN FREKANSI
Frekans: Birim zamanda meydana gelen ses dalgası sayısına
sesin frekansı denir.
yandaki şekil 1 ses dalgasını gösterir.Bir tepe
ve bir çukurdan oluşur.
Aşağıda genlikleri aynı fakat birim zamanda meydana gelen ses
dalga sayıları farklıdır.
A şıkkında 15 dalga B şıkkında 7,5 dalga C şıkkında 3,5 dalga
D şıkkında 1,5 dalga oluştuğu görülmekte
Frekansı büyük olan sesler birim zamanda yani bir saniyede
daha çok ses dalgası meydana getirir.
 Frekansı büyük ses dalgalarında ince ses çıkar.
 Frekansı küçük ses dalgalarından kalın ses çıkar.
Sesin inceliğini ve kalınlığını birbirinden ayıran ses özelliğine
sesin yüksekliği denir.
İnce seslerin yüksekliği fazladır. Kalın seslerin yüksekliği azdır.
~ 101 ~
Kadınların sesi erkeklerden daha incedir. Bunun sebebi
kadınların gırtlaktaki ses telleri daha fazla titreşir. Çıkardıkları
sesin frekansı büyüktür.
Frekan birimi hertz (hz)’dir.
Frekansı büyük olan diyapozondan ince ses çıkar.Frekansı
küçük olan diyapazondan kalın ses çıkar.
İnsan kulağı 20-20.000 hz aralığındaki sesleri duyabilir.
20.000 hz üstündeki seslere ultrosonik sesler denir. Bu sesler
insanlar tarafından işitilmez. Fakat kedi, köpek gibi canlılar
duyabilir. Ultrosonik seslerden ultroson denilen araçlar
geliştirilerek vücut içi organların görüntüsü elde edilir.
Kedi ve kaplanın çıkardığı seslerin
frekansları incelendiğinde kedinin çıkardığı
sesin frekansı daha büyük olduğu için
kedinin sesi kaplana göre daha
incedir.Kaplanın sesinin frekansı kediye
göre daha küçük.Kaplanın sesi daha
kalındır.
Uçağın çıkardığı sesin genliği(şiddeti)
otomobile göre daha büyüktür.Bu
yüzden uçağın sesi çok uzaklardan
bile duyulur.
~ 102 ~
Telli çalgılarda telin çıkardığı sesin frekansı
şunlara bağlıdır
a) Telin uzunluğuna ve kısalığına,
b) Telin kesitine, (kalınlık ve incelik)
c) Telin gerginliğine,
d) Telin cinsine,
e) Telin sıcaklığına.
Bir telden ince ses elde etmek için telimiz kısa ve ince olmalıdır.
Kalın ses elde etmek için uzun ve kalın tel kullanmalıyız.
Telin gerginliği artıkça tel daha fazla titreşir. O telden ince ses
çıkar.
Telin sıcaklığı artıkça tel daha fazla titreşir o telden ince ses
çıkar.
Aynı gerginliğe ve aynı kalınlıktaki uzun ve kısa bir telden uzun
telden kalın ses kısa telden ince ses çıkar.Uzun tel daha az
titreşir,kısa tel daha fazla titreşir.
Aynı gerginlikte ve aynı uzunluktaki kalın ve ince telden kalın
telden kalın ses(frekansı küçük ses) ince telden ince
ses(frekansı büyük ses ) çıkar.
Aynı kalınlık ve aynı uzunluktaki tellerden gerginliği fazla olan
telden ince ses çıkar.
~ 103 ~
Özdeş büyüklükte 4 şişenin içerisinde farklı miktarlarda su
bulunmaktadır. Şişelere metal kaşıkla vurulduğunda hangi
şişeden ince ses, hangi şişeden kalın ses çıkar?
Kütlesi en büyük olan şişeye vurulduğunda şişe daha az
titreşir. Bu yüzden A şişesinden kalın ses çıkar. Buradaki
sesin frekansı küçüktür.
Kütlesi en küçük olan B şişesine vurulduğunda B’deki şişe
çok titreşeceği için B şişesinden ince ses çıkar.Buradaki sesin
frekansı büyüktür.
Bu şişelerin tepesinden üflediğimizde hangi şişeden çıkan ses
kalındır,hangi şişeden çıkan ses incedir?
Bu şişelerin tepesinden üflediğimizde şişenin içerisindeki
hava miktarı hangisinde çoksa o şişeden kalın ses çıkar.
Hava miktarı az olandan ince ses çıkar. Az olan hava daha
çok titreşir. Bu yüzden ince ses çıkar.Bu sefer A’dan çıkan
sesin frekansı büyüktür,ince ses elde edilir.
Hava miktarının fazla oluğu B şişesindeki hava az
titreşeceğinden frekansı küçüktür,kalın ses çıkar.
SESİN TINISI
Bir sesin hangi kaynaktan çıktığını anlamamıza yarayan ses
özelliğine sesin tınısı denir.Piyonodan çıkan do sesi ile flütten
çıkan do sesini birbirinden ayırabilmek sesin tınısıyla ilgili bir
durumdur.
~ 104 ~
SES HIZI
Sesin yayılma hızını etkileyen faktörler;
1) Ortamın cinsi
2) Ortamın yoğunluğu
3) Ortamın sıcaklığıdır.
Ortamın Cinsi: Katı ortamlarda ses çok hızlı yayılır. Gaz
ortamında ses yavaş yayılır.
V = Hız
V katı > V sıvı > V gaz
V boşluk = O Ses boşlukta yayılmayacağı için sıfır olarak
değerlendirilir.
Katılarda tanecikleri arasında yani atomları arasında
boşluk yok denecek kadar az olduğu için ses hızlı yayılır.
Gazlarda tanecikler arası mesafeden dolayı sesin yayılma hızı
katılara göre yavaştır
Ortamın yoğunluğu ve sıcaklığı arttıkça ses daha hızlı
yayılır, daha kısa sürede duyulur.
IŞIK HIZI VE SES HIZI
Şimşek ve gök gürlemesi olayları aynı anda gerçekleşir.
Fakat şimşekten sonra gök gürlemesi sesini duyarız. Bu olay
bize ışığın sesten daha hızlı olduğunu gösterir. Sesin havada
yayılma hızı 340 m/s iken ışığın hızı 300 milyon m/s’dir.
~ 105 ~
MÜZİK İLE GÜRÜLTÜ
Müzik rastgele seslerden değil belli frekanslardaki seslerden
oluşmaktadır.Bu seslere nota denir.Çıkan sesler kulağımızı
rahatsız etmeyecek düzeydedir.
Düzensiz frekans aralığında oluşan seslere gürültü denir.
~ 106 ~
ISI VE SICAKLIK
Isı ve sıcaklık birbirine yakın birbiri yerine kullanılan
kavramlardır, fakat ısı ve sıcaklık farklı kavramlardır.
Yanlış Cümleler
- Vücut Isısı 36°C
- Bugün havanın ısısı 5°C
Doğru Cümleler
- Vücut Sıcaklığı 36°C
- Bugün hava sıcaklığı 5°C
Isı
Maddeyi oluşturan taneciklerin toplam hareket enerjisine ısı
denir. Isı tanecik miktarıyla doğru orantılıdır. Tanecik miktarı
fazla olanın ısısı büyüktür.
Isının diğer tanımı 2 madde arasında alınıp verilen enerji türüne
denir.
Sıcaklık
Sıcaklık ise maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama hareket
enerjisinin bir ölçüsüdür
Maddeyi oluşturan taneciklerin hızları eşit değildir, tanecikler
farklı enerjiye sahiptir. Isı kaynağına yakın taneciklerin hareket
enerjisi çok fazladır, kaynağa uzak taneciklerin hareket enerjisi
daha düşüktür.
~ 107 ~
Isı ve Sıcaklık Arasındaki Farklar
Isı
Sıcaklık
Isı bir enerji türüdür.
Bir maddenin doğrudan ısısı
ölçülemez,fakat bir maddenin
aldığı veya verdiği ısı değeri
ölçülür. Kalorimetre kabı ile
ölçülür
Isı birimi kalori veya joule
(jul)’dür
Sıcaklık bir enerji değildir
Bir maddenin doğrudan
sıcaklığı ölçülür. termometre
ile ölçülür
Madde miktarına bağlıdır
Madde miktarına bağlı değildir
Sıcaklık birimi derecedir. (°C)
‘‘örnek: 20°C’’
2 madde arasında ısı alışverişinin olabilmesi için sıcaklıkları
birbirinden farklı olmalıdır.
Örnek:
50°C
(A)
30°C
Isı akışı
(B)

Isı akışı Sıcaklığı yüksek olan maddeden düşük olan
maddeye doğrudur.

A’nın sıcaklığı azalır, B’nin sıcaklığı artar.

Isı akışı 2 maddenin sıcaklıkları eşit oluncaya kadar
devam eder.

A’nın ortalama hareket enerjisi azalır, B’nin ortalama
hareket enerjisi artar.
~ 108 ~
Isı Nelere Bağlıdır?
1)Kütleye (madde miktarına) bağlıdır.(m)
2)Özısıya bağlıdır.(c)
3)Sıcaklık farkına bağlıdır.
Isının Kütleye Bağlılığı
Sıcaklıkları eşit aynı cins 2 maddeden kütlesi büyük olanın
ısısıda büyük olur.Kütlesi küçük olanın ısısı da küçüktür.
100 gram kütleli iki buz parçası su dolu sıcaklıkları aynı 1ltlik ve
2 ltl’ik iki ayrı kaba bırakıldığında 2lt lik kapta daha çabuk
erimesi kütlesi büyük olanın ısısının da büyük olduğunu
göstermektedir.Kütlesi büyük olan buza daha fazla ısı verdiği
için buz daha çabuk erimektedir.
örnek:
20 C
20C
A
B
AAAA
İki kabında
ortalama hareket enerjileri yani sıcaklıkları aynıdır.
İlk sıcaklıkları
eşit aynı cins 2 sıvıya eşit miktarda ısı
h
verildiğinde kütlesi büyük olanın sıcaklık artışı azdır. Kütlesi
küçük olanın sıcaklık artışı çok fazladır.
~ 109 ~
Isının Özısıya Bağlılığı
Özısı: Bir maddenin bir gramının sıcaklığını 1C arttırmak için
verilmesi gereken ısıya özısı denir. Her maddenin özısısı
farklıdır. Maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
Suyun Özısısı: 4,18
Alkolün Özısısı: 2,54
Zeytinyağının Özısısı: 1,96
Civanın Özısısı: 0,12
NOT: İlk sıcaklıkları eşit, eşit kütleli özısıları farklı sıvılara eşit
miktarda ısı verildiğinde özısısı büyük olanın sıcaklık artışı daha
az, özısısı küçük olanın sıcaklık artışı çok daha fazladır.
örnek:
Csu= 4,18
SU
ALKOL
YAĞ
Calkol= 2,54
Cyağ= 1,96
eşit kütleli ve İlk sıcaklıkları eşit, özısıları farklı sıvılara eşit
miktarda ısı verildiğinde Kapların son sıcaklıklarını büyükten
küçüğe sıralayınız.
cevap:
yağın özısısı en küçük olduğu için ısı verildiğinde sıcaklık artışı
en fazla yağda gerçekleşir.
Tyağ>Talkol>Tsu
Maddenin Katı, Sıvı Ve Gaz Hali
Katı Hali:
Tanecikler arasındaki boşluk yok denecek kadar azdır.
Maddenin en düzenli halidir.
Sıkıştırılamazlar.
Tanecikler sadece titreşim hareketi yaparlar.
Taneciklerin enerjisi çok azdır.
Maddenin belirli bir şekli vardır.
örnek: buz, odun
~ 110 ~
Sıvı Hali:
Tanecikler arasındaki boşluk katıya göre fazla gaza göre azdır.
Sıkıştırılamazlar.
Tanecikler titreşim, öteleme hareketi, kayma ve yuvarlanma
hareketi yaparlar.
Taneciklerin enerjisi katıya göre fazla gaza göre azdır.
Bulundukları kabın şeklini alırlar.
Tanecikler arası çekim kuvveti katılara göre az gazlara göre
fazladır.
örnek: su, alkol...
Gaz Hali:
Tanecikler arasındaki boşluk çok fazladır.
Maddenin en düzensiz halidir.
Sıkıştırılabilirler.
Tanecikler titreşim,öteleme, dönme ve yerdeğiştirme hareketi
yaparlar.
Tanecikleri bağımsız hareket ederler.
Taneciklerin enerjisi çok fazladır.
Bulundukları kabı doldururlar. Şekilleri yoktur.
Çok akışkandırlar.
Tanecikleri arasındaki çekim kuvveti çok azdır.
örnek: su buharı, oksijen...
~ 111 ~






Maddenin katı halden sıvı hale geçmesine erime(1),
sıvı halden katı hale geçmesine donma(4),
sıvı halden gaz haline geçmesine buharlaşma(2),
gaz halden sıvı hale geçmesine yoğuşma(3)
Katı halden direkt gaz hale geçişine süblimleşme (5)
Gaz halinden katı hale geçmesine kırağılaşma (6) denir.
 Madde 1, 2, 5 yönlerinde ısı alır. 3, 4, 6 yönlerinde ısı verir.
 1, 2, 5 yönünde maddenin düzensizliği artar. 3,4, 6
yönünde madde daha düzenli hale gelir, düzensizliği
azalır.
 1, 2, 5 yönlerindeki maddenin hacmi artar. 3,4, 6
yönlerinde maddenin hacmi azalır.
 1, 2, 5 yönlerinde maddenin yoğunluğu azalır.3, 4, 6
yönlerinde maddenin yoğunluğu artar.
 1, 2, 3, 4, 5, 6 yönlerinde maddenin kütlesi değişmez.
~ 112 ~
Aşağıdaki olayların hangisi veya hangileri veya hangilerinde
maddenin düzensizliği artar?
1) Suyun buharlaşması
2) Yağmurun oluşması
3) Suyun donması
4) Karın erimesi
cevap:
1 ve 4'te düzensizlik artar.
örnek:
Aşağıdaki olayların hangisi veya hangilerinde maddenin
düzensizliği artar?
1) Suyun donması (ortama ısı verir.)
2) Suyun buharlaşması (ısı alır.)
3) Buzun erimesi (ısı alır.)
4) Naftalinin buharlaşması (ısı alır.)
cevap:
Yalnız "1"dir.
ERİME VE DONMA İLİŞKİSİ
Saf maddelerin sabit basınç değerinde belirli erime ve
donma sıcaklığı vardır.
Saf maddelerin erime sıcaklıkları farklıdır. Erime sıcaklığı
maddeler için ayırt edici özelliktir.
Bir maddeni erime sıcaklığı donma sıcaklığına eşittir.
Örneğin; 1 atmosfer basınçta buz 0 C de erir. Su da 0 C'de
donar.Buz ve su aynı tür madde oldukları için erime ve donma
sıcaklıkları eşittir.
Erime sıcaklığı= Donma sıcaklığı
~ 113 ~
Dolaptan çıkardığımız buzun ilk
sıcaklığı -20 C olsun.
1 atmosfer basınçta buzun
eriyebilmesi için buzun sıcaklığı 0
C’ye ulaşması gerekir.
Buzun sıcaklığı 0 C’ye ulaştığında
erimeye başlar.Erimenin başladığı
0 C sıcaklık değerinde sıcaklık
sabit kalır,değişmez.
Buzun Erime Grafiğine göre
Grafiğe göre maddenin ilk sıcaklığı -20C'dir.
Maddenin erimeye başladığı sıcaklık değeri 0C'dir.
Madde 1. bölgede katı halde, 2. bölgede katı-sıvı
haldedir.2.bölgenin sonunda sıvı haldedir.
1. ve 2. bölgelerde maddenin kinetik enerjisi, 2. bölgede
potansiyel enerjisi artmaktadır.
Potansiyel enerji: Tanecikler arasındaki uzaklığın bir
ölçüsüdür.2.bölgede madde hal değiştirdiği için tanecikler arası
uzaklık artmıştır.
Madde hal değiştirdiği 2. bölgede sıcaklığı değişmez.
Erime ısısı
Erime sıcaklığına ulaşmış 1 gram saf maddenin erimesi için
aldığı ısı miktarına erime ısısı denir.
Donma sıcaklığına ulaşmış 1 gram saf maddenin donması
durumunda verdiği ısı miktarına donma ısısı denir
Saf maddenin erimesi için gereken ısı miktarı aynı maddenin
donması için vereceği ısı miktarına eşittir.
ERİME ISISI=DONMA ISISI
~ 114 ~
0 C deki 1 gram buzun 0 C’de 1 gram suya dönüşmesi için
gereken erime ısısı miktarı 334,4 J/g dır.
Saf maddeler için erime ve donma ısıları da ayırt edici bir
özelliktir.Her saf madde için bu değerler farklıdır.
ERİME VE DONMA SICAKLIĞINI ETKİLEYEN ETKENLER
1) Basıncın etkisi
2) Maddenin cinsi
3) Yabancı madde katılması (maddenin saflığının bozulması)
BASINCIN ERİME VE DONMAYA ETKİSİ
Buz gibi erirken hacmi küçülen maddelerde basıncın
artması buzun erime sıcaklığını düşürür.1 atmosfer basınçta
buz 0 C’de erir.Basınç artarsa buz 0 C’nin altındaki sıcaklık
değerinde erir.
Günlük yaşantımızda asfalttaki karlar araçların
yapmış olduğu yüksek basınçtan dolayı,
kaldırımdaki karlara göre daha çabuk erir.
~ 115 ~
Basıncın azalması erime sıcaklığını yükseltir. Normalde buz
1atmosfer basınçta 0 C'de erir. Buzun üzerine etki eden
basınç azalırsa buzun erime sıcaklığı yükselir. 0 C'nin
üstünde gerçekleşir.
.
Dağların zirvesindeki karlar 0C'nin
üstündeki sıcaklıklarda erir. Bahar
aylarında bile dağların zirvesindeki
karlar erimeden durmaktadır.
Bunun sebebi açık hava basıncı
yükseklere çıkıldıkça azalır.
Basıncın azalmasında karın erime
sıcaklığını 0C'nin üstünde
gerçekleşmesine neden olur.
YABANCI MADDE KATILMASININ ERİME VE DONMA
SICAKLIĞINA ETKİSİ
Saf bir maddeye yabancı madde katılırsa erime sıcaklığı ve
donma sıcaklığı düşer. Kışın kar yağdığında yolların buz
tutmaması için yollara tuz
döküldüğünde karın donması çok
düşük sıcaklıklarda gerçekleşir. Suya
tuz ilave edildiğinde suyun donması
daha düşük sıcaklıklarda gerçekleşir.
Kışın arabaların soğutucularındaki suya( radyatörlerine) antifiriz
eklenmesi durumunda su yaklaşık -45 C’ donar.
~ 116 ~
KAYNAMA VE YOĞUŞMA İLİŞKİSİ
Bir sıvının buhar basıncı dış basınca eşit olduğu sıcaklık
değerinde kaynama gerçekleşir.Kaynamanın gerçekleştiği
sıcaklık değerinede kaynama sıcaklığı denir.
İlk kabarcık çıkmaya başladığı anda kaynama başlar.
Her maddenin belirli kaynama sıcaklığı vardır. Madde kaynadığı
zaman sıcaklığı değişmez. Aynı zamanda kaynamanın olduğu
sıcaklık değerinde de madde yoğuşur.
Yoğunlaşma maddenin gaz halden sıvı hale geçme sine denir.
Kaynama sıcaklığı=Yoğunlaşma sıcaklığı
Kaynama sıcaklığına Etki Eden Faktörler:
1) Dış basınç
2) Sıvının türü
3) Sıvının saflığı (yabancı madde katılması)
Dış basınç arttıkça kaynama sıcaklığı artar. Örneğin; düdüklü
tenceredeki bir sıvı 100C'nin üstündeki sıcaklıkta kaynar. 120C,
130C gibi...
Şekildeki sıvının bulunduğu kabın ağzındaki kapak
kapatıldığında sıvının kaynama sıcaklığı artar.
Kapak kapatıldığında kap içindeki buhar basıncının artması
yani dış basıncın artmasından dolayı kaynama sıcaklığı da artış
gösterir.
~ 117 ~
Sıvının saflığı değiştikçe kaynama noktası değişir. Saf su
100C'de kaynar. Saf su içerisinde tuz ilave edildiğinde tuzlu
suyun kaynama noktası 100C'nin üstüne çıkar.
Tuzlu suyun kaynama noktası tuzun yoğunluğuna göre değişir.
105 C ,110 C’de kaynayabilir…..
Uçucu sıvıların kaynama noktası uçucu olmayanlara göre daha
düşüktür. Örneğin, etil alkolün kaynama noktası 78C, Suyun
kaynama noktası 100C'dir.
BUHARLAŞMA
Maddenin sıvı halden gaz haline
geçmesine buharlaşma denir.
Buharlaşma her sıcaklıkta gerçekleşir.
Örneğin soğuk havalarda çamaşırlarımızın
kuruması buharlaşmanın her sıcaklıkta
olduğunu gösterir.
Buharlaşma Hızı Nelere Bağlıdır?
1)Buharlaşma yüzeyinin genişliğine
2)Sıvının sıcaklığına
3)Sıvının uçuculuğuna
4)Atmosfer basıncına
Sıvının uçuculuğu, sıcaklığı ve sıvının yüzey genişliği arttıkça
buharlaşma hızı artar. Atmosfer basıncı arttıkça buharlaşma
hızı azalır.
~ 118 ~
NOT:Bir madde erime sıcaklığının altındaki değerlerde katı
haldedir. Kaynama sıcaklığının üstündeki değerlerde madde
gaz halindedir. Erime sıcaklığı ile kaynama sıcaklığı arasındaki
sıcaklık değerlerinde madde sıvı haldedir.
Erime sıcaklığı -15 C kaynama sıcaklığı 80 C olan maddenin
Örneğin ; -30C hali katıdır, -10 C deki hali sıvı 90C deki hali
gazdır.
örnek:
Karpuzu kesip doğrudan güneş ışığı altında
bir yere koyduğunuzda karpuz kısa
süreliğine soğur. Bu olayın sebebi nedir?
açıklama
Karpuzun üzerinde su buharlaşırken,karpuzdan ısıyı
alır;karpuzun sıcaklığını düşürür.
Maddeler buharlaşırken bulundukları çevreden ısıyı alarak
çevrenin sıcaklığını düşürürler.
Toprak testilerin yapısındaki gözenekler,testideki suyun
uzun süre serin kalmasını sağlar. Testideki su
buharlaşırken ,testiden ısıyı alarak testinin sıcaklığını
azaltır. Bu yüzden testi içindeki su her zaman soğuk
kalır.
soru:
Yazın sıcak günlerde soğuk su şişelerinin ıslak gazete kağıtları
ile sarılmasının nedeni bu şişelerdeki suyun uzun süre soğuk
kalmasını sağlamaktadır. Bu olayın sebebi nedir?
açıklama:
Islak gazete kağıdındaki su buharlaşırken ısıyı şişenin
içerisindeki sudan ısıyı almaktadır. Bu yüzden şişenin içindeki
su uzun süre soğuk kalır.
~ 119 ~
soru:
madde buharlaşma ısısı(J/g)
A
2257
B
854
C
393
=>Eşit kütlelerde alınan A,B,C sıvılarının buharlaşma ısıları
verilmiştir. Çizelgeye bakarak soruları cevaplayalım.
a)Hangi madde yoğuşurken çevreye daha fazla ısı verir?
b)C maddesinin yoğuşma ısısı nedir?
c)Bu 3 maddenin hangisi daha önce tamamen buharlaşır?
a)Buharlaşma ısısı küçük olan madde çok çabuk buharlaşır.C
maddesi en önce buharlaşır,sonra B,sonra A.
b)C maddesinin yoğuşma ısısı 393'tür.
c)Bir madde buharlaşırken çevreden ısı alır. Yoğuşurken de
çevreye ısı verir. Buharlaşma ısısı en büyük olan A maddesi
yoğuşurken çevreye en fazla ısıyı verir.
~ 120 ~
Hal değişim grafiği
Yukarıdaki saf suyun ısınma grafiğine göre
maddenin ilk sıcaklığı -30 C dir
maddenin erime sıcaklığı 0 C dir(erime sıcaklığı donma sıcaklığına eşit
olduğu için donma sıcaklı da 0 C dir)Erimenin olduğu yer II .bölgedir.
maddenin kaynama sıcaklığı 100 C dir(kaynama sıcaklığı yoğunlaşma
sıcaklığına eşit olduğu için yoğunlaşma sıcaklığı da 100 C
dir).Kaynamanın olduğu bölge IV. Bölgedir.
madde bütün bölgelerde ısı almıştır,fakat bütün bölgelerde sıcaklığı
artmamıştır
I,III ve V de sıcaklığı artmıştır,II ve IV de sıcaklığı sabit kalmıştır.
Maddenin hal değiştirdiği bölgeler II ve IV
~ 121 ~
100 g saf X maddesinin ısınma grafiğindeki bilgilere göre
a)erime ısısı kaç joule/g’dır
maddenin erimesi için gereken ısı II. Bölgede 250-100=150 joule.
Maddenin kütlesi 100 gram olduğu için erime ısısını bulmak için
150=100 x Le
Le= 150/100=1,5 J/g
b)erimesi için gereken ısı miktarı kaç joule dür 250-100=150 j
~ 122 ~
c) buharlaşma ısısı kaç j/g
IV.bölgede madde buharlaşmıştır. Maddenin tamamının
buharlaşması için 400-300=100 J gerekli.
100= 100 x Lb
Lb=1 J/g
d)maddenin tamamen gaz haline geçmesi için gereken ısı kaç joule.
100j
e)yoğuşma ısısı kaç j/g:
buharlaşma ısısı yoğuşma ısısına eşittir.1 j/g
f)erime sıcaklığı kaç C dir :70
g)kaynama sıcaklığı kaç C dir:130
~ 123 ~
CANLILAR VE ENERJİ İLİŞKİLERİ
Besin Zincirinde Enerji Akışı
Üreticiler: Kendi besinlerini kendileri üreten canlılardır.
a)Çiçekli ve Çiçeksiz bitkiler
b)Mavi-yeşil algler (siyano bakteriler)
c)Bazı bakteriler
d)Öglena (Tek hücreli canlılardandır)
Bu canlılara üretici dememizin sebebi
------- ışık enerjisini kimyasal enerjiye dönüştürmeleridir.
-------- inorganik maddelerden (karbondioksit gazı ve suyu
kullanarak) organik madde üretmesidir
---------fotosentez yapmaları
Tüketiciler: Kendi besinini dışarıdan hazır alan canlılardır.
a)Hayvanlar
b)Ayrıştırıcılar (Bakteriler, küf ve maya mantarları)
c)Mantarlar
Ayrıştırıcılar (çürükçül canlılar – Saprofitler): Ölü bitki ve hayvan
kalıntılarını parçalayarak beslenirler. Bitki ve hayvanların
yapısındaki organik maddeleri inorganik maddelere ayrıştırarak
toprağa karışmasını sağlar.
a)Bakteriler
b) Mantarlar
c)Termitler
~ 124 ~
Beslenme şekline göre canlılar
1.Üreticiler
a)Çiçekli ve
Çiçeksiz bitkiler
2.Tüketiciler
3.Ayrıştırıcılar
a)Hayvanlar
a)Bakteriler
b)Mavi-yeşil
algler (siyano
bakteriler)
b)Ayrıştırıcılar
(Bakteriler, küf
ve maya
mantarları)
b)Küf ve maya
mantarları
c)Bazı bakteriler
c)Mantarlar
d)Öglena (Tek
hücreli
canlılardandır)
~ 125 ~
c)Termitler
BESİN PİRAMİDİ
Bir üst basamakta
da leş yiyiciler
vardır. (akbaba,
şahin, atmaca)
Bir üst basamakta
otçul canlılarla
beslenen etçiller
bulunur
Bir üst basamakta
üretici canlıları
yiyen otçullar
bulunur. Koyun,
keçi, inek, geyik,
fare, çekirge, at..
Besin piramidinin en
alt basamağını
üretici canlılar
oluşturur.
~ 126 ~
Besin piramidinin her basamağında ayrıştırıcı canlılar bulunur.
Fare, çekirge , yılan, kartal ve bitki ……bu
canlıları sırası ile besin zinciri oluşturacak
şekilde yazalım
Bitki  çekirge  fare  yılan  kartal
Besin piramidinde yukarı doğru
çıkıldıkça
a)Canlı sayısı azalır.
b)Canlı büyüklüğü artar.
c)Canlılarda biriken zehirli madde miktarı
artar.
d)Canlıların enerji miktarı azalır.
e)Toplam biyokütle azalır.(Biyo
kütle:Canlıların toplam ağırlığı)
~ 127 ~
ÜRETİCİLERİN FOTOSENTEZ YAPMALARI
Fotosentez
Işık enerjisinin kimyasal bağ enerjisine dönüşmesi olayıdır
Bitkilerin yeşil renkli kısımlarındaki yapraklarındaki hücrelerde
kloroplastlar bulunur.
Kloroplast bitki hücresinde besin üretiminden sorumlu
organeldir.
Klorofil ise kloroplastlar içerisinde yer alan yeşil renkli ve
fotosentez olayında önemli rol oynayan bir moleküldür.
Güneş panellerinde güneş enerjisinin elektrik enerjisine
dönüşmesi gibi bitkilerde de fotosentez sırasında güneş ışığı
yaprağın üzerine düşerek yaprak hücrelerindeki kloroplastlarda
bulunan klorofillere ulaşır. Klorofiller bu ışığın enerjisini
kimyasal enerjiye çevirir. Bu kimyasal enerjiyi üreticiler glikoz
elde etmekte kullanır.

Bu organallerde
topraktaki su(köklerdeki emici tüylerle
alınır.)

havadaki
karbondioksit,(yapraklardaki stomalarla
alınır)
 güneş ışığı kullanılarak
 basit şeker (glikoz) ve
oksijenin oluşması sağlanır.
Bu olay fotosentez olarak adlandırılır.
Fotosentez denklemi
 Fotosentez olayı sadece bitkilerde görülmez.
~ 128 ~
 Algler
 Bakteriler
 Öğlenada fotosentezi gerçekleştirir .
Üreticiler fotosentez yaparak yeryüzündeki diğer tüm canlıların
besin ve enerji ihtiyacını karşılar.
Bitkilerin glikoz ürettiğinin tesbiti
Bitkilerde üretilen glikoz bitki hücrelerinde nişasta şeklinde
depolanır. Bitkilerin fotosentez sırasında nişasta üretip
üretmediğini anlamanın bir yolu yapraklara iyot çözeltisi
damlatmaktır. Çünkü iyot nişastanın ayırıcısıdır ve nişastanın
bulunduğu bölgeyi mavi-mor renge boyar.
Fotosentez sonucu oluşan glikoz molekülleri birleştirerek
nişastaya dönüşür ve bitkinin yapısında depolanır. Bu nedenle
bitkilerde ışık alan yapraklara iyot çözeltisi damlatılınca
yaprakta mavi-mor renk oluşur.
~ 129 ~
Bitkilerin oksijen ürettiğinin tesbiti
Yandaki deney düzeneği kurulur Bir
süre sonra deney tüpünün içinde
oksijen gazı birikir. Oksijen gazının
varlığını anlamak için deney
tüpünün ucuna kibrit alevi
yaklaştığında alevin parlaması bize
deney tüpünün iiçnde oksijen gazı
olduğunu ispatlar.
Bitkilerin CO2 gazı kullandığının tesbiti
Kapalı bir kap içinde bulunan bir bitkinin yanında kireç suyu
varsa bitki fotosentez yapamaz. Kireç suyu karbondioksit gazını
tutar. Bitki bir süre sonra ölür. Bitkinin kullandığı karbondioksit
gazı miktarı artarsa fotosentez hızı bir süreliğine artar daha
sonra fotosentez hızında değişiklik olmaz.
Bitkilerin
ışığı
kullandığının
tesbiti
Işık, fotosentez
~ 130 ~
olayının vazgeçilmez unsurlarından biridir. Üreticiler, bunun için
sadece güneş ışığını kullanmazlar. Işık şiddetinin yeterli olduğu
yapay ışık kaynaklarıda fotosentezin gerçekleşmesini
sağlayabilir.
Işık şiddeti arttıkça fotosentez hızı bir süre artmaktadır, daha sonra
fotosentez hızı sabit kalır. Fotosentez en az yeşil ışıkta gerçekleşir.
Çünkü bitkiler yeşil ışığın çoğunu yansıtırlar. Kırmızı ve mor ışığı
soğurduğu için kırmızı ve mor ışıkta fotosentez çok hızlı gerçekleşir.
Bitkilerin suyu kullandığının tesbiti
~ 131 ~
bitkiye verilen su miktarı artarsa
fotosentez hızı bir miktar artar.Daha sonra
verilen su miktarı fotosentez hızının sabit
kalmasını sağlar.
Bitkiye verilen çok su miktarı köklerin
hava almasını engeller köklerin ölmesine
neden olur.
Fotosentez besin zincirinin ilk kaynağını oluşturur.
Fotosentez yapan canlıların ürettiği besinler yeryüzündeki tüm
diğer canlıların beslenmesi için kullanılır.
Örneğin; buğday, pirinç, mısır, arpa gibi hububat
gurubundaki kültür bitkileri yaptıkları fotosentez ile yeryüzündeki
tüm insanların yıllık besin tüketiminin yaklaşık %60’ını karşılar.
Fotosentez, besin ihtiyacının karşılanmasının yanında
hayatımızı her yönü ile etkileyen birçok ürünün de üretimini
sağlamaktadır.
Fotosentez sadece gündüzleri gerçekleşir. Bir bitkiye el feneri
ile ışık tutulduğunda geceleri de fotosentez yapabilir.
Yukarıdaki deney düzeneklerinde karbondioksit gazı, su ve ışık
miktarını arttırırsak fotosentez bir süreliğine hızlanır, daha sonra
fotosentez hızı değişmez.
Sıcaklığın Fotosenteze Etkisi:
Sıcaklık arttıkça fotosentez hızı artar. Çok yüksek
sıcaklıklarda bitkideki klorofilin yapısı bozulduğu için fotosentez
gerçekleşmez. Bitki ölür.
Çok düşük sıcaklıklarda da fotosentez olayı gerçekleşmez.
Fotosenteze Etki Eden Faktörler:
a)Sıcaklık
b)Işık
~ 132 ~
c)Su miktarı
d)Karbondioksit
e)Işığın çeşidi (dalga boyu, rengi)
f )Mineraller
Bu faktörlerin hepsi çevresel faktörlerdir.
Bitkinin Genetik Yapısından Kaynaklanan Fotosenteze Etki
Eden Faktörler:
a)Yaprağın büyüklüğü
b)Klorofil miktarı
Stoma: Yaprağın üzerinde bulunan gözenek, açıklıklardır.
Yaprak stomalar sayesinde terleme yapmakta, solunum
yapmaktadır. (gaz alışverişinin yapıldığı yer)
d)Yaprağın üzerindeki koruyucu tabakanın kalınlığı
SOLUNUM
2 türlü solunum çeşidi vardır.
a)Oksijenli (O2’li)
b)Oksijensiz (O2’siz)
~ 133 ~
Oksijenli Solunum: Besinlerin (glikoz) oksijen ile tepkimeye
girmesi sonucunda karbondioksit gazı, su ve ATP enerjisi
oluşması olayına solunum denir.
Besin + Oksijen  Karbondioksit Gazı + Su + ATP Enerjisi
Solunum sonucunda karbondioksit gazının açığa çıktığını
ispatlamak için kireç suyu kullanılır.
Solunum olayı hücrelerin mitakondri organelinde gerçekleşir.
Gelişmemiş, basit yapılı canlılarda, bakterilerde solunum
sitoplazmada gerçekleşir.
Oksijenli solunumda oksijensiz solunuma göre çok daha fazla
ATP enerjisi açığa çıkar.
Bunun nedeni glikoz kendisi oluşturan inorganik maddelere
kadar yani tam olrak parçalandığı için oksijenli solunumda çok
enerji açığa çıkar.
Açığa çıkan ATP enerjisini canlıların günlük yaşamdaki
faaliyetlerin (konuşmak, yürümek…) gerçekleşmesini sağlar.
ATP molekülünün yapısında 1 adedinin bazı, 2 şeker, 3 fosfat
bulunmaktadır.
~ 134 ~
O2’siz Solunum
a)Etil Alkol Fermantasyonu
b)Laktik Asit Fermantasyonu
Etil Alkol Fermantasyonu
a)Üzüm suyundan şarap oluşturan bakterilerde,
b)Bira mayası, maya hüzrelerinde, hamur un mayalanmasında,
ekmek oluşumunda görülür.
Laktik Asit Fermantasyonu
a)Sütün yoğurda sağlayan yoğurt bakterilerinde,
b)Hayvanların ve insanların çizgili kas hücrelerinde gerçekleşir.
c)Laktik asit yoğunluğa sebep olur. Dinlenme halinde kaslara
yeterli oksijen gelince parçalanır.
Oksijensiz solunumda az enerji açığa çıkmasının sebebi glikoz
tam olarak parçalanmadığı içindir
Her iki fermantasyonda farklı enzimler kullanılmıştır.
FOTOSENTEZ İLE SOLUNUM ARASINDAKİ İLİŞKİ
Fotosentezde Oluşan Maddeler: Solunumda kullanılmaktadır.
Solunumda Oluşan Maddeler: Fotosentezde kullanılır.
~ 135 ~
MADDE DÖNGÜLERİ
a) Su Döngüsü: Bitkiler, hayvanlar, insanlar solunum ve
boşaltım olayları sonucunda vücutlarına aldıkları suyu
atmosfere geri verirler. Su döngüsü suyun devamlı olarak
dünya yüzeyi ile hava arasında sıvıdan gaza ve gazdan
sıvıya dönüşmesi olayıdır. Doğada su yok olmaz.
b) Karbon ve Oksijen Döngüsü: Karbon canlıların yapısında,
fosil yakıtların yapısında ve organik bileşiklerin yapısında
bulunur. Fosil yakıtlar yandığında karbon, karbondioksit
gazı şeklinde atmosfere verilir. Canlılar solunum
yaptıklarında organik bileşiklerin yapısındaki karbon,
karbondioksit gazı şeklinde atmosfere verilir.
Canlıların yapısındaki karbon canlılar öldüklerinde çürükçül
canlılar tarafından solunumda kullanılarak karbondioksit gazı
şeklinde atmosfere verilir.
Üretici canlılar atmosferdeki karbondiosit gazını kullanarak
organik bileşik olan glikozun yapısına katarlar. Hayvanlarda
bitkileri yiyerek glikozun yapısındaki karbonu yapılarına katarlar.
c) Azot Döngüsü: Havada %78 oranında azot gazı bulunur.
Bitkiler, hayvanlar ve insanlar havadaki azotu doğrudan
kullanamazlar. Bitkiler azotu azot tuzu (nitrat tuzu) şeklinde
kullanırlar. Havadaki azotu azot tuzuna dönüştüren olaylar
şunlardır:
1) Yıldırım ve şimşek gibi doğa olayları,
2) Baklagillerin köklerinde yaşayan azot bağlayıcı bakteriler.
(fasulye, nohut, bezelye…)
3) Ayrıştırıcı canlılar (bakteriler) ölmüş bitki, hayvan,
insanların yapısındaki azotlu bileşiklerin toprağa geçmesini
~ 136 ~
sağlar.
4) Hayvanların dışkılarındaki azotlu bileşikler ayrıştırıcılar
tarafından topraga geömesini sağlar.
Toprağa geçen azot tuzları bitkiler tarafından kullanılır.
Bitkinin büyüyüp gelişmesini sağlar. Hayvanlar bitkileri,
insanlarda hem hayvan hem bitkileri yiyerek havadaki azotu
kullanmış olurlar.
ENERJİ KAYNAKLARI
1) Yenilenebilir Enerji Kaynakları:
a)Güneş enerjisi
b)Rüzgar
c)Hidroelektrik
d)Jeotermal
e)Biyokütle
Hidroelektirik: Hidroelektrik enerji kaynağında suyun hareket
ve potansiyel enerjisinden elektrik enerjisi üretilir.
Jeotermal: Jeotermal enerji kaynağında yerin
katmanlarındaki sıcak sudan elektrik enerjisi üretilir.
Biyokütle: Biyokütle enerji kaynağında hayvan, bitki
atıklarından elde edilen enerji türüdür.
~ 137 ~
Atıklardan metan gazı, biyodizel, biyotanol maddeleri
üretilir.
Bu enerji kaynaklarının çevreye zararı yok denecek kadar
azdır. Çevre kirliliği yaratmazlar. Çok az miktarda
karbondioksit gazı oluşturular. Sürekli kullanılsalarda
tükenmezler.
2) Yenilenemez Enerji Kaynakları:
a)Odun
b)Kömür (Fosil yakıt)
c)Doğalgaz (Fosil yakıt)
d)Petrol (Fosil yakıt)
e)Nükleer yakıtlar (Radyoaktif elementler)
Çevre kirliliği meydana getirirler. Çok büyük miktarda
karbondioksit gazı ortaya çıkartırlar. Kullanıldıklarında
tükenen enerji kaynaklarıdır. Kullanıldıkları zaman
oluşumları
Milyonlarca yıl sürer.
GERİ DÖNÜŞÜM
Geri dönüşüm olabilecek maddeler şunlardır:
a)Kağıt
b)Cam
c)Plastikler
d)Metaller
e)Kumaş
f )Pil
YAŞAMIMIZDAKİ ELEKTRİK
Mıknatıs (Manyetik Madde)
Doğal Mıknatıs:
- Manisa’da çıkartılmaktadır.
~ 138 ~




- Fe3 O4 (Magnetit=demir oksit)) adını alır.
Yapay Mıknatıs:
- Doğal mıknatıslardan elde edilir.
- Demir, nikel, kobalt ve çelik gibi maddeler doğal mıknatıslar
sayesinde mıknatıs haline gelebilir.
- Yapay mıknatıslama yöntemleri:
dokunma,
sürtme,
uzaktan etki ile,
elektrik akımıyla.
Bir mıknatısı ortasından ip ile bağlayıp bir yere asarsak
dünyanın manyetik etkisinden dolayı mıknatısın bir ucu sürekli
kuzeyi, diğer ucu güneyi gösterir.
Mıknatısın bu şekilde davranması Dünya’nın dev bir
mıknatıs olması ve etrafında manyetik bir alanın olmasından
kaynaklanıyor.
Bir mıknatısın iki kutbu vardır. Bir mıknatısı çok küçük
parçalara bölsekte, atomlarına bile her zaman iki kutbu vardır.
Hiçbir zaman tek kutuplu mıknatıs elde edemeyiz.
Mıknatısın etrafında manyetik
bir alan vardır. Manyetik alanın
yönü kuzeyden güneye doğru
olur. Mıknatısların uç
kısımlarına kutup denir.
Kutupların uçlarında manyetik alanın şiddeti çok fazla,
ortasında da çok zayıftır. Mıknatısların uç kısımlarında çekim
gücü çok fazla, orta kısımlarda çekim gücü çok zayıftır. Her iki
~ 139 ~
tarafta aynı çekim gücüne sahiptir. (Mıknatısların uç kısımları
aynı çekim gücüne sahiptir.)
Elektro Mıknatıs: Demir,nikel, kobalt ve çelik gibi manyetik
maddeleri elektrik akımı yardımıyla mıknatıslayabiliriz. Oluşan
mıknatıslara elektro mıknatıs denir.
Demir bir çiviye iki ucu açık bakır teli çivinin etrafına sararak
bobin oluşturalım.uçları açık bakır teli pilin kutuplarına
bağlayalım.Oluşan sistem elektromıknatıs adını alır.
Çivinin mıknatıs olduğunu ispatlamak için çivini ucuna
toplu iğne yaklaştırdığımızda çivinin toplu iğneleri çekmesi
çivinin mıknatıs haline geldiğini gösterir.
elektromıknatısların diğer mıknatıslardan üstün olan
özelliği
1.istenildikleri zaman mıknatıslanma özelliği kazanmaları
2.doğal mıknatıslardan çok daha güçlü mıknatıs haline
gelmeleri
Elektro mıknatısların çekim gücünü arttırmak için:
a) Sarım sayısı arttırılmalı,
~ 140 ~
b) Seri bağlanmış pil sayısını arttırmalı veya yüksek gerilimli pil
kullanılmalı (Akım miktarı arttırılmalı)
Elektro mıknatısların kutuplarını belirlemek için sağ el
kuralı uygulanır. Akımın yönü her zaman ‘‘+’’dan ‘‘-’’ye
doğrudur.
Dört parmağımız akım yönünü
gösterecek, baş parmağımız sarımlı
tele paralel bir şekilde tutulup baş
parmağın yönü kuzeyi gösterir.Diğer
taraf güneyi gösterir.
~ 141 ~
Elektromıknatıslar kapı zili, telefon, radyo, kapı alarmı,
vinçlerde, bilgisayarlarda… bir çok elektrikli aletin içerisinde
kullanılmaktadır.
Elektro mıknatıslarda elektrik akımı manyetik alana
dönüşmektedir.
Elektrik enerjisini hareket enerjisine çeviren araçlara elektrik
motoru denir.
Elektrik motorlarının yapısında elektro mıknatıs ve daimi
mıknatıslar (gerçek mıknatıslar) bulunur.
Elektrik motorlarının çalışma prensibi aynı kutupların birbirini
itmesi, zıt kutupların birbirini çekmesi ilkesine göre çalışır.
İNDÜKSİYON AKIMI
Elektrik akımı manyetik bir alan oluşturur.Bu durumun
~ 142 ~
terside oluşabilir yani manyetik alanda elektrik akımı
oluşturabilir.
Hiçbir elektrik enerjisi kaynağı kullanmadan
1.mıknatıs,
2.bobin (sarımlı tel) kullanarak sarımlı telde elektrik akımı
oluşturabiliriz. Oluşan bu akıma indüksiyon akımı denir.
sarımlı telde akımın oluştuğunu anlamak için tellerin uçlarına
ampermetre veya ampul bağlanır.Ampermetrenin ibresinin
sapması veya ampulün yanması bize güç kaynağı kullanmadan
mıknatıs sayesinde akımın oluştuğunu gösterir.
Mıknatıs ve bobin birbirlerine göre zıt yönde hareket
ettirildiğinde telde elektrik akımı oluşur.
Mıknatısın hareket yönü ile telde oluşan akımın yönü
birbirine zıttır.
İndüksiyon akımının büyüklüğünü arttırmak için:
a) Mıknatısın ve bobinin birbirine göre hızları arttırılmalı,
b) Bobindeki sarım sayısı arttırılmalıdır.
JENERATÖR
Hareket enerjisini elektrik enerjisine çeviren düzeneklere
~ 143 ~
jeneratör denir. Jeneratörlerde mıknatıs ve bobin
bulunmaktadır.
Jeneratörlerde hareket enerjisi kaynağı farklı olabilir.
Hidroelektrik santrallerinde suyun hareket enerjisi rüzgar
tribünlerinde, rüzgarın hareket enerjisi termik santrallerde fosil
yakıtların yanması ile oluşan su buharının gücünden
yararlanılarak elektrik enerjisi üretilir. En basit jeneratör bisiklet
dinomosudur.
Elektrik santrallerinde oluşan yüksek gerilimli (250-500.000
volt) elektrik enerjisini evlerimizde kullanabilecek düzeye kadar
gerilimi düşüren aletlere transformatörler denir.
Evlerimizde kullandığımız enerjinin gerilimi 220 volttur.
ENERJİ DÖNÜŞÜMÜ
Açığa çıkan elektrik enerjisi evlerimizde farklı amaçlarda
kullanılmaktadır. Elektrik enerjisi ampulde ışık enerjisine, ütüde
ısı enerjisine, mikserde hareket enerjisine vb.
dönüştürülmektedir.
Bir iletken telden elektrik enerjisi geçirildiğinde telde oluşan ısı
enerjisi:
a) Telin direncine,
~ 144 ~
b) Telden geçen akımın büyüklüğüne,
c) Akımın geçiş süresine bağlıdır.
Telin direnci telin uzunluğuna,telin cinsine ve telin kalınlığına
bağlıdır.kalın ve kısa telin direnci küçüktür,ince ve uzun telin
direnci büyüktür.Küçük direçten büyük akım,büyük dirençten az
akım geçer.
SİGORTA
Elektrikli araçlarda gereğinden fazla akımın geçişini
engelleyerek güvenliği sağlayan elektrik devre elemanıdır.
Sigortaların üzerinde akım miktarı yazılıdır.
Elektrikli cihazda kullanılacak sigortanın büyüklüğü, cihazdan
geçen akımın miktarından biraz fazla olmalıdır. 2 amper ile
çalışan mikserde kullanılacak sigortanın büyüklüğü 2 amperden
az olursa cihaz çalışmaz. Çok fazla olursa örneğin 10 amper
güvenli olmaz. 3 amper olmalıdır.
Sigortalarda erime noktası düşük bir tel kullanılır. Devreye
seri olrak bağlanır.
ELEKTRİK ENERJİSİ
Bir cihazda kullanılan elektrik enerjisi:
~ 145 ~
a) Cihazın elektriksel gücüne,
b) Cihazdan geçen akımın geçiş süresine bağlıdır.
Elektriksel Enerji = Elektriksel Güç X Akımın Geçiş Süresi
E=pXt
Elektriksel güç bir cihazda harcanan, bir saniyedeki enerji
miktarıdır. Güç birimi Watt (w)’tır. Günlük yaşantımızda güç
birimini Kilowatt (kw) olarak kullanırız.
1 kw = 1000 w
Güç birimi watt olarak kullanıldığında zaman birimi saniye
kullanılır. Güç birimi kilowatt olduğunda zaman birimi saat
kullanılır.
E = pxt
Enerji = wattx saniye = w.s = Joule
Enerji = kilowattxsaat = kwh = Joule
Örnek:
Gücü 100 w olan bir ampül günde 6 saat çalıştırıldığında
harcanan elektrik enerjisi kaç kwh’tir?
Çözüm:
Güç=100 w=0,1 kw
Zaman=6 saat
E=GüçxZaman
= 0,1x6
=0,6 kwh
Soru:
Gücü 300 w olan bir cihazın 5 saat çalıştırılması
sonucunda harcanan enerji miktarı kaç w.s’dir?
Çözüm:
~ 146 ~
Güç=300 w
Zaman=5 saat
1 saat=60x60=3600 saniye
3600x5=18.000 saniye
Enerji=GüçxZaman
=300x18.000
=5.400.000 ws buradaki rakam çok büyüktür bu yüzden
kullanışlı değildir.güç birimi watt yerine kilowatt kullanılır.
Soru:
Gücü 3 kw olan bir klimanın günde 6 saat çalışması ile 1
aylık kullanılan elektrik enerjisi miktarı kaç TL’dir? (1 kw=0,25
TL
1 ay=30 gün)
Çözüm:
1 günde6 saat
30 günde180 saat
Güç=3 kw
E=GüçxZaman
=3x180
=540 kwh
540x0,25
540x¼=135 TL
Soru:
Gücü 2200 w olan bir bulaşık makinesi haftada 5 saat
çalışırsa 1 ayda harcadığı elektrik enerjisinin miktarı kaç
kwh’dir?
Çözüm:
1 haftada5 saat
1 ay4 hafta
1 ayda20 saat
Güç=2200 w
E=GüçxZaman
=2,2/10x20
=44 kwh
~ 147 ~
DOĞAL SÜREÇLER
Evrenin Oluşumu
Evrenin oluşumu bilim adamlarına göre büyük patlama
sonucunda meydana gelmiştir.Büyük patlama Bing Bang teorisi.
Dünya’nın oluşumu ise bazı bilim adamlarına göre Güneş’ten
kopan bir parça meydana getirdi.
Bazı bilim adamlarına göre de gaz ve toz bulutlarının sıkışması
ile oluştu.
Dünya’nın Katmanları
a) Çekirdek
b) Ateş Küre(MANTO)
c) Taş Küre (Yer Kabuğu)
d) Su Küre
e) Hava Küre(Atmosfer)
Çekirdek: Dünya’nın en içteki ve
en kalın yeridir.
Ateş Küre:(manto) Çok sıcak,
akışkan, hareketli magma adı
verilen bir madde vardır.
Taş küre(Yer Kabuğu): Ateş
kürenin üst kısmının soğuyup
katılaşması ile taş küre oluşmuştur.
~ 148 ~
Taş küre levha adı verilen parçalardan oluşmuştur.
Yeryüzünde 12 tane levha vardır. Levhalar bulunduğu yere göre
3 kısma ayrılır:
a) Kıtasal levha
b) Okyanusal levha
c) Okyanusal-kıtasal levha
Magmanın konveksiyon hareketinden dolayı levhalar
sürekli hareket halindedir.
Levhaların üstünde kıtalar ve okyanuslar bulunmaktadır.
Levhaların hareketi kıtaların birbirinden uzaklaşmasına veya
yakınlaşmasına sebep olur.
Levhaların 3 tür hareketi vardır:
1)Yaklaşma Hareketi
Bu hareket sonucunda
- Kıvrımlı sıradağlar
- Yüksek platolar
-Hendekler ve volkan dizinleri
oluşur.
~ 149 ~
b)Uzaklaşma Hareketi
Bu hareket sonucunda
- Volkanik Dağlar
- Okyanuslar oluşturmaktadır.
c)Yanal Hareket
Bu hareket sonucunda
- Depremler oluşur
Depremler oluşumlarına
göre 3’e ayrılır:
a) Volkanik depremler
b) Çöküntü depremleri
c) Tektonik depremleri
Depremlerin %90’ı
tektonik
depremlerdir.Yaşadığımız
depremlerin çoğunluğu
tektoniktir.
Yeraltında meydana gelen boşlukların çökmesiyle çöküntü
depremleri oluşur.
Volkanların patlamasıyla meydana gelen depremlere de
volkanik depremler denir.
Deprem İle İlgili Kavramlar:
1) Merkez Üssü: Deprem dalgalarının yeryüzüne ulaştığı ilk
yerdir.
2) Fay ve Fay Hattı: Arazi kırığına fay denir. Fayın başlama
ve bitiş noktası arasındaki mesafeye fay hattı denir.
3) Odak Noktası: Depremin olduğu yerdir.
4) Öncü Deprem: Büyük depremden önceki sarsıntılara denir.
5) Artçı Deprem: Büyük depremden sonra meydana gelen
sarsıntılardır.
~ 150 ~
6) Sismoloji:Deprem bilimi
7)Sismograf:Depremin büyüklüğünü ölçen araçtır.
Depremin büyüklüğü ve şiddeti farklı kavramlardır.
Büyüklüğü fazla olan bir
depremin şiddeti az olabilir.
Büyüklüğü az olan bir depremin
şiddeti çok olabilir.
. Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap
levhalarının etkisindedir.
Büyük Depremin Habercisi Olan
Olaylar:
a) Öncü depremler
b) Radon gazı artışı
c) Kuyu suyu seviyesindeki
değişiklikler
d) Bazı hayvanların davranışlarındaki değişiklikler.
~ 151 ~
Depremin büyüklüğü
Depremin merkezinde açığa
çıkan enerji miktarı.
sismografla ölçülür..
Depremin şiddeti
Depremin binalar ve
insanlar üzerinde meydana
getirdiği hasarın derecesidir
Depremin şiddeti can ve mal
kaybına gör belirlenir.
Şiddet değeri gözlem
bilgilerine dayanarak belirlenir.
I ve XII aralığındaki romen
rakamı ile ifade edilir.Bu
sayıların matematiksel değeri
yoktur
VOLKANLAR
Magma yer kabuğundaki
çatlak ve yarıklardan
dışarıya çıkar.
Magmadan çıkan maddeler
katı, sıvı ve gaz halindedir.
Katı olanlara volkan tüfü
denir. Sıvı olanlara lav
denir.
~ 152 ~
Sıvı maddeler suyla karışırsa lahar (çamur akıntısı) denir.
Magmanın yeryüzüne çıkarken izlediği yola volkan bacası denir.
Volkan tepesindeki huni şeklindeki çukurlara krater denir.
Volkanik oluşumlar sonucunda volkanik dağlar, adalar ve göller
oluşur.
Depremler, volkanik patlamalar, deniz tabanında alçalma
ya da yükselmelere neden olur. Bu süreçte oluşan deniz
dalgalarına tsunami
denir.
HAVA KÜRE(Atmosfer)
Havada %78 azot gazı, %21 oksijen, %1 oranında da
argon, karbondioksit
gazı, su buharı
bulunmaktadır. Bu
gazların hepsi yaşam
için gerekli olan
gazlardır.
~ 153 ~
İklim ve Hava Olayları
Bir bölgede etkili olan ve uzun
yıllar boyunca değişmeyen
hava koşullarına iklim denir.
Karadeniz her mevsim
yağışlıdır.
Antartika’da yıllık sıcaklık
ortalaması ‘‘0°’’nin altındadır
Belli bir yerde günlük veya
haftalık kısa süre içinde etkili
olan hava şartlarına hava
olayları (hava durumu) denir.
İstanbul’da yoğun kar yağışı
var.
Yurdun batısında haftasonu
yağmur var.
Yeryüzünde sıcaklık her yerde aynı değildir. Sıcaklığın farklı
değerlerde olmasının sebepleri:
a) Güneş ışınlarının geliş açısı
b) Yer kürenin şekli
c) Eksen eğikliği
d) Dünya’nın günlük ve yıllık hareketleri
e) Kara ve denizlerin etkisi
Dünya’nın ekvator
bölgesine güneş ışınları
dik açı ve dik açıya yakın
bir açıyla geldiği için
sürekli sıcaktır.
Kutup bölgesine güneş
ışınları eğik açıyla geldiği
içn sürekli soğuktur.
Eksen eğikliğinden dolayı Dünya’nın farklı bölgelerinde farklı
mevsimler oluşmaktadır.
Mevsimlerin oluşmasının sebebi eksen eğikliğidir. Dünya’nın
dönme eksenin yörünge düzleminin eğik olmasından
kaynaklanmaktadır.
~ 154 ~
Kuzey Yarım
Küre’de yaz
yaşanırken
Güney Yarım
Küre’de kış
yaşanır. Güney
Yarım Küre’de
yaz yaşanırken
Kuzey Yarım
Küre’de kış
yaşanır.
Dünya’nın
Güneş
etrafındaki yıllık
hareketinin
sonucunda mevsimler oluşur.
Dünya’nın günlük hareketi sonucunda gece ve gündüz oluşur.
Geceleri hava soğuk ve serin geçer. Gündüzleri sıcak geçer.
~ 155 ~
Dünyanın kendiekseni etrafındaki bir tam dönüşüne bir gün
denir.Dünya kendi
ekseni etrafında
batıdan doğuya
doğru döner.Dünya
döndükçe
aydınlıkbölgeler karanlık karanlık bölgeler aydınlıkolur.
Kara ve denizlerin dağılışı da yeryüzündeki sıcaklık farkını
etkilemektedir. Karalar çabuk ısınır, çabuk soğur. Denizle geç
ısınır, geç soğur.
RÜZGARLAR
Yüksek basınç alanından düşük basınç alanına doğru yatay
yönlü hava hareketine rüzgar denir.
Sıcaklık arttıkça havanın yoğunluğu azalır. Yoğunluğu azalan
hava yükselir. Alçak basınç etkisi oluşturur.
Sıcaklık azaldıkça hava yoğunluğu artar. Yoğunluğu artan hava
yüksek basınç etkisi gösterir.
Yüksek Basınç Alanında
Alçak Basınç Alanında
a) Sıcaklık düşüktür.
b) Nem oranı düşük,
buharlaşma azdır.
c) Nem olmadığı için soğuklar
sert hissedilir.
d) Buharlaşma az olduğu için
bulut oluşmaz.
a) Sıcaklık yüksektir.
b) Buharlaşma fazla, nem
oranı yüksektir.
c) Nem fazla olduğu için
sıcaklık fazla hissedilir.
d) Buharlaşma fazla olduğu
için bulut oluşur.
e)Alçak basınç alanlarında bir
süre sonra hava kötüleşir
~ 156 ~
Rüzgarların oluşma sebebi sıcaklık farkıdır.
Kendi ekseni etrafında dönen rüzgarlara hortum
denir.Hortumların en küçüğüne şeytan kulesi en büyüğü ve en
kuvvetlisine kasırga denir.
NEM
Havadaki su buharına nem denir. Sıcaklık arttıkça nem
miktarı artar. Nemli hava gökyüzünde yoğuşursa yağmur, kar
ve dolu oluşur. Nemli hava yeryüzünde yoğuşursa çiy, kırağı ve
sis oluşur.
Bulutlardaki damlacıklar bir araya gelip ağırlığı
artınca yeryüzüne yağmur şeklinde düşerler.
Bulutlardaki su damlacıkları soğuk
hava etkisiyle buz kristallerine
dönüşürse kar şeklinde yeryüzüne inerler.
Bulutlardaki su damlacıkları soğuk hava
etkisiyle donup buz toplarına dönüşürse dolu
şeklinde yeryüzüne düşerler.
~ 157 ~
Havadaki su buharı yoğuşarak yani gaz halinden
sıvı haline geçerek toptağın,ağaç dallarının ve
yaprakların üzerinde su damlacıkların
toplanmasına çiy oluşumu adı verilir.
Havadaki su buharı çiye dönüşmeden yani
suya dönüşmeden buz kristallerine
dönüşmesine kırağı denir.
Havadaki su buharı yeryüzünün hemen
üzerinde yoğuşursa sis adını alır. Bulutların
gökyüzünde değilde yeryüzünde oluşması
demektir.
~ 158 ~
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
3
File Size
5 149 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content