close

Enter

Log in using OpenID

Bölüm 1

embedDownload
TOPOĞRAFYA
VE
KAYAÇLAR
YER KABUĞUNU OLUŞTURAN KAYAÇLAR
- Püskürük (Katılaşım - Volkanik) Kayaçlar
. İç Püskürük Kayaçlar
. Dış Püskürük Kayaçlar
- Tortul Kayaçlar
. Fiziksel (Kırıntılı) Tortul Kayaçlar
. Kimyasal Tortul Kayaçlar
. Organik Tortul Kayaçlar
- Başkalaşım (Metamorfik) Kayaçları
BÖ
L
KAYAÇ DÖNGÜSÜ
1
M
Ü
Bilgi Köşesi
2
Bilgi Köşesi
3
Çok miktarda mağmanın yer kabuğunun içinde katılaşması sonucu batolit denilen çok büyük derinlik kayaçları oluşur. Üstteki
kayaçların aşınması sonucu genellikle granitten oluşan batolitler yüzeye çıkar. Dirençli
bir kayaç olan granit, nemli iklim bölgelerinde zayıf bir kayaca dönüşür. Bu kayaçlar
içerisinde yer alan feldispatlar su ile temas edince kolayca kimyasal çözünmeye uğrar. Bu kayalar üzerinde irili ufaklı ve köşeleri yuvarlaklaştırılmış
granit yapılı kaya kütlelerinden oluşan topoğrafyaya tor topografyası
adı verilir. Tor topografyasına İskoçya’nın kuzeyinde, Türkiye’de
Uludağ üzerinde rastlanmaktadır.
Y E R K A B U Ğ U N U O L U Ş T U R A N K AYA Ç L A R
Yer kabuğunun ana malzemesi taşlardır. Çeşitli minerallerden ve organik mad-
Bilgi
BilgiKöşesi
Köşesi
delerden oluşan katı ve doğal maddelere taş ya da kayaç denir. Taşlar ya organik maddelerden, ya minerallerden ya da bunlardan kopan parçaların doğal bir
çimento ile birleşmesinden oluşur. Ancak bu kayaçların bir kısmı bazı olaylar
BİLGİ !
Petrografi, kayaçların
mineralojik bileşimlerini,
yapı ve dokularını inceleyen, onları tanımlamaya
çalışan ve gruplayıp sınıflandıran
bir bilim dalıdır.
sonucu değişik özellikler kazanarak çeşitli adlar almıştır.
Mineral; doğal şekilde oluşan homojen, belirli bir kimyasal bileşime sahip, kristal yapıları olan inorganik katı maddelerdir. Her bir mineral farklı elementten oluşur. Örneğin, mika minerali muskovit ve biotit elementlerinden meydana
gelmiştir. Her bir kayaç ise farklı mineralden oluşur. Aşağıdaki şekillerde granitin, gnaysın ve kum taşının hangi minerallerden meydana geldiği gösterilmiştir.
Diğer Mineraller Biyotit
BİLGİ !
Mineraller üç temel özelliğe sahiptirler:
Ortoklaz
Diğer Mineraller
Plajiyoklaz
Ortoklaz
Biyotit
Kuartz
Kristal yapılı doğal maddelerdir.
Diğer
Mineraller
Kuartz
Plajiyoklaz
Plajiyoklaz
Kuartz
İnorganik bileşiklerdir.
Çok az değişen belli bir kimyasal bileşimlere ve fiziksel özelliğe
sahiptirler.
Bir bileşiğin mineral olabilmesi için,
bu üç özelliği bir arada göstermesi
gerekir. Mineralleri inceleyen bilim
dalına mineroloji denir.
Muskovit
KUM TAŞI
G N AY S
G RA N İT
Ortoklaz
Kısaca doğadaki elementler birleşerek mineralleri, mineraller de birleşerek kayaçları meydana
getirmiştir. Kayaçlar; bileşimleri, oluşumları, kimyasal ve fiziksel özellikleri göz önüne alınarak
çeşitli gruplara ayrılır. Yer üstünde ve içinde bulunan tüm kayaçların kökeni mağmadır. Mağmanın soğuyarak katılaşması sonucunda oluşan kayaçların bir kısmı zamanla ve çeşitli etkilerle
değişime uğramıştır. Böylece özellikleri birbirinden farklı kayaç grupları ortaya çıkmıştır. Kayaçlar oluşum şartları ve
kökenlerine göre üzere üç gruba ayrılır.
BİLGİ !
Kayaçlar mineral topluluklarıdır.
Kayaçlar tek bir mineralden oluşabileceği gibi (mermer, kireç taşı,
kuvarsit), birden fazla mineralin bir
araya gelmesinde de oluşabilirler
(granit, bazalt).
BİLGİ !
Yer kabuğunun altında
erimiş kayaçlara mağma,
yeryüzüne çıkan sıvı ve
akışkan mağmaya ise
lav denir.
4
KAYAÇLAR
TORTUL
(SEDİMENTER)
KAYAÇLAR
PÜSKÜRÜK
(MAGMATİK)
KAYAÇLAR
İÇ
PÜSKÜRÜK
KAYAÇLAR
DIŞ
PÜSKÜRÜK
KAYAÇLAR
FİZİKSEL
(KIRINTILI)
TORTULLAR
KİMYASAL
TORTULLAR
BAŞKALAŞIM
(METAMORFİK)
KAYAÇLARI
ORGANİK
TORTULLAR
Tüfler aşınmaya karşı dirençli değillerdir. Tüfler, hem sel sularıyla hem de rüzgârlarla kolayca aşındırılabilirler. Volkanik sahalarda tüfler arasında yer yer dirençli kayaçlar (bazalt gibi) bulunabilir.
Bu tür alanlarda yamaçlar sel sularıyla ve rüzgârların etkisiyle aşınmaya uğrar. Bu aşınma olayı
devam ederken dirençli kayaların altındaki kısımlar aşınmadan kalır. Böylece yamaçta sivri kuleler
şeklinde oluşumlar belirir. Üzerinde şapka şeklinde birer kaya parçası bulunan bu kule biçimindeki
şekillere, görünüşlerinden dolayı peri bacası denilmiştir. Anadolu’da, Ürgüp, Göreme, Uçhisar ve
Ihlara Vadisi’inde görülürler.
PÜSKÜRÜK (MAGMATİK) KAYAÇLAR
Mağmanın yeryüzünde ya da yeryüzüne yakın yerlerde soğuyup katılaşmasıyla oluşan kayaçlara püskürük (mağmatik) kayaçlar denir. Bu nedenle püskürük kayaçlara katılaşım kayaçları da denir. Yeryüzünde
ilk oluşan kayaç türüdür. Soğumanın yeryüzünde veya derinlerde meydana gelmesi püskürük kayaçların
yapısı üzerinde büyük rol oynar. Mağmatik kayaçların dokusu mağmanın veya lavın soğuma hızına bağlıdır. Derinlerdeki yavaş soğuma gözle görülebilen iri kristallerin (tanelerin) oluşmasına neden olur. Yüzeyden derine doğru gidildikçe kristaller büyümektedir. İç püskürüklerde soğuma yavaş olduğu için iri kristalli yapıya sahiptir. Çok sert ve açık renkli olup yoğunlukları fazladır. Kayaçlardaki mineral taneleri büyütme olmaksızın, kolaylıkla
gözle gözle görülebilir. Örneğin granit, siyenit, diyorit ve gabro.
Dış
Püskürük
Kayaçlar
Hızlı Soğuma
Mineraller gözle
görülemez
Andezit
BİLGİ !
Doğada Bulunan
Kayaçların Oranları
Yeryüzünde
Yer Kabuğunda
%5
% 25
% 95
% 75
Alansal
Hacimsel
: Tortul
: Magmatik
İç
Püskürük
Kayaçlar
Yavaş Soğuma
Bilgi
BilgiKöşesi
Köşesi
Mineraller gözle
görülebilir
Granit
Lav akıntılarında ve bazı yüzeylerde yeryüzüne yaklaşan lavlarda hızlı soğuma oluşabilir. Havayla temas nedeniyle
soğuma hızlı olduğu için küçük kristalli, camsı veya süngerimsi bir yapı özelliği gösterirler. Kayaçlardaki mineral tanelerini büyütme olmaksızın görmek olanaksızdır. Örneğin bazalt ve andezit.
BİLGİ !
Püskürük Kayaçların
Genel Özellikleri
Yeryüzünde oluşan ilk kayaçlardır.
Fosilsizdirler.
Mağmanın çeşitli sıcaklıklarda katılaşmasıyla kayaçlar meyda-
Lav bazen o kadar hızlı soğur ki lavın tüm bileşenleri kristal bir yapının gelişmesi için gerekli olan zamana sahip olamaz. Bu tür hızlı soğuma sonucunda
obsidiyen gibi doğal cam oluşur.
na geldiği için kristalli ve yarı kristalli olabilirler.
Tabakalı bir yapıları yoktur.
Kütle halindedirler.
Mağmanın bulunduğu ortama göre
soğuma hızı farklılaşabilir.
Volkan
Tüf
(Volkan Külü)
İç Püskürük Kayaçlar
Lav
Obsidyen
Lakolit
Siyenit
Diyorit
Gabro
MAGMA
İç püskürük kayaçlar derinlerde
geç soğuyarak oluştukları için kristal
Andezit
Bazalt
Taneli bir yapıya sahiptirler.
Granit
Mağmanın yerin derinliklerinde yavaş
yavaş soğuyup, katılaşmasıyla oluşan
kayaçlara iç püskürük kayaçlar denir.
Soğuma yavaş olduğu için genellikle
çok sert ve iri tanelidirler. Bu taşlar her
ne kadar yerin altında oluşmuşlarsa
da dış kuvvetlerin zamanla üstlerindeki tabakaları aşındırması sonucu
açığa çıkarlar. En tanınmış örnekleri
granit, siyenit, gabro ve diorittir.
Dış Püskürük Kayaçlar
Mağmanın yeryüzüne çıkıp (lav), yeryüzünde soğumasıyla oluşan kayaçlara dış püskürük kayaçlar denir. Soğuma,
lavların atmosfere temas etmesi nedeniyle hızlı olduğu için çoğunlukla küçük tanelidirler. Dış püskürük taşlara örnekler; bazalt, andezit (Ankara taşı), obsidyen (volkan camı), sünger taşı (Bimstein) ve tüf lerdir.
yapıları iri olur.
Dış püskürük kayaçlar yüzeyde
hızlı soğuyarak oluştukları için ince
ve camsı kristal yapıya sahiptirler.
BİLGİ !
Anadolu’da volkanik kayaçlar içinde
en çok andezit (Ankara taşı), bazalt
ve granit bulunur. Ülkemizde Diyarbakır surları siyah bazalttan, Ankara Kalesi pembe andezitten yapılmıştır.
55
Kumlu ve killi arazilerde yamaçların sel sularıyla aşındırılması sonucu kırgıbayır (badlans) oluşur.
TORTUL (SEDİMENTER) KAYAÇLAR
Bilgi
BilgiKöşesi
Köşesi
UYARI
Tortul taşları, püskürük ve başkalaşmış taşlardan ayıran en önemli
özellik fosil içermeleridir. Bu fosiller
sayesinde kayaçların yaşı ve oluştuğu dönemdeki iklim şartları ile ilgili bilgi elde edilebilmektedir.
BİLGİ !
Tortul (Sediment)
Kayaçların Genel Özellikleri
Oluşumları çok uzun yıllar gerektirir.
Tabakalı ve gözenekli olma
özelliği gösterirler.
Oluşum şekillerine göre; fiziksel, kimyasal ve organik kayaçlar olarak üç çeşittir.
Bu kayaçlar belirli bir tortulanma dönemi sonucu oluştuğuna göre sınırları (tavan ve tabanları) bellidir.
Tortul kayaçlar bazı koşullar
dışında gözle görülebilir mineral veya kristal içermezler.
Yer kabuğunun çok derinliğine kadar inmezler. Genelde
yer kabuğunun üzerinde yayılımları çok fazladır.
Yer kabuğu hareketleriyle
(orojenik hareket) kırıklı ve
kıvrımlı bir yapıda olabilirler.
Tortul kayaçları oluşturan tabakalar farklı zamanlarda
oluşmuştur.
Fosil içerirler.
BİLGİ !
Bitkiler öldükten sonra bakteriler
etkisiyle değişime uğrar. Eğer su
altında kalarak değişime uğrarsa,
karbon (C) miktarı artarak kömürleşme başlar. Kömürün, karbon
miktarı %60 ise turba, karbon miktarı %70 ise linyit, karbon miktarı
%80 – 90 ise taş kömürü, karbon
miktarı %94 ise antrasit adını alır.
Tortul kayaçlar, yer kabuğunda farklı koşullar altında oluşmuş püskürük, tortul ve metamorfik kayaçların dış
kuvvetler (akarsular, rüzgârlar, buzullar veya deniz akıntıları) tarafından aşındırılması ve meydana gelen
çeşitli büyüklükteki kayaç parçalarının taşınarak çukur sahalarda (göl, deniz ve okyanus tabanları gibi) biriktirilmesi sonucu oluşurlar. Bu olaya genel anlamda tortulanma (sedimentasyon) denir. Tortulanmanın
devamında altta kalan tabakalar üzerlerine biriken tabakalar tarafından büyük bir basınç etkisiyle sıkıştırılarak taşlaşırlar. Bu yolla oluşan kayaçlara da tortul kayaçlar denir.
Tortul Kayaçların Oluşum Safhaları:
Ufalanma (aşınma, parçalanma, ayrışma): Ana kayaç çeşitli etkenlerle (hava, su, donma olayı, canlılar gibi) gerek
fiziksel gerek kimyasal gerekse biyolojik yollarla değişmeye uğrayarak ufalanır.
Taşınma: Ufalanma olayı sonucunda parçalanan ve değişik boyutlarda parçacıklara ayrılan materyaller akarsular,
rüzgârlar ve buzullar tarafından taşınırlar. Tanelerin taşınması sırasında çakıl ve kum parçacıkları birbirlerine çarptıkça gelişen aşınmayla, parçacıkların büyüklüğünün azalıp keskin köşe ve kenarları düzleşir. Taşınma uzaklığı
arttıkça kayaç tanelerinin yuvarlaklığı da artış gösterir.
Çökelme (tortullaşma, birikme, depolanma):
Mineral veya organik maddelerden oluşan parçacıkların su, rüzgâr, dalga ve buzullarla taşınıp;
taşıyıcı faktörün hızının azalması, yükü taşıyamaz
hale gelmesiyle taşınan mineral ya da taş parçacıkları oldukları yerde üst üste birikirler ki (deniz,
göl, akarsu ve karalarda) bu olaya çökelme ya da
depolanma denir.
Taneler
Fosil
Bağlayıcılar
Mineral
Parçaları
Kil
Püskürük Kayaçlar
Tortul Kayaçlar
Başkalaşım Kayaçları
6
6
Çimento
(Kristalin malzeme)
Silt
Taşlaşma: Parçacık ve minerallerin bir bütün olarak bir arada tutulması (çimentolanma, sıkışma)
sürecidir. Çökelme ortamlarında biriken malzemelerin, birikimlerinden sonra kayaç haline geçinceye
kadar geçirmiş oldukları olayların tümüne denir.
Çamur gibi ince taneli malzemenin taşlaşması için
genellikle sıkışma tek başına yeterli olurken, kum
ve çakıl gibi malzemelerin, tortul kayaca dönüşebilmesi için çimentolanma olayı gerekli bir süreçtir.
Kimyasal tortul kayaç olan kalkerin su tarafından çözünmesiyle, mağaralar, kanyon vadiler, travertenler, sarkıt, dikit ve
sütun gibi şekiller oluşur. Bu şekillere karstik şekiller bu şekillerin görüldüğü yerlere karstik bölgeler adı verilir.
Fiziksel (Kırıntılı) Tortul Kayaçlar
Akarsuların, rüzgârların ve buzulların, her çeşit taştan koparıp taşıdığı parçaların karalardaki çukur yerlerde veya deniz, göl diplerinde üst üste yığılmasıyla oluşan kayaçlardır. Bu taş kırıntıları üzerlerinde biriktirilen diğer malzemelerin
uyguladıkları basınç etkisiyle doğal bir çimento ile birbirlerine birleşip taşlaştırılırlar. Böylece kil taneleri birleşerek
Bilgi
BilgiKöşesi
Köşesi
kil taşı (şist), kum taneleri birleşerek kum taşı (gre), çakıl taneleri birleşerek çakıl taşı (konglomera), köşeli taş
kırıntıları birleşerek breş oluşurken, diğer bir fiziksel tortul taş ise marndır.
Çakıl taşı (Konglomera)
Kum taşı (Gre)
Kil taşı (Şist)
Breş
Kimyasal Tortul Kayaçlar
Suda çözünme özelliğine sahip kayaçların, suda çözünerek başka alanlara taşınıp tortulanması ile oluşan kayaçlardır.
Örneğin, alçı taşı (jips), traverten, sarkıt, dikit, kireç taşı (kalker), kaya tuzu, dolomit, çakmak taşı (sileks) ’dır.
Kireç taşı (Kalker)
Traverten
Sileks (Çakmaktaşı)
Alçı taşı (Jips)
Organik Tortul Kayaçlar
Deniz, göl veya karasal ortamlarda yaşayan bitki ve hayvanların, öldüklerinde çökelerek tabakalar halinde taşlaşma-
BİLGİ !
Volkanik ve metamorfik kayaçlar aşınmaya karşı dirençli olup bu
tür kayaçların bulunduğu yerlerde
dik ve yüksek yer şekilleri oluşur.
Granitin oluşturduğu tor topoğrafyası bunun bir örneğidir. Yine granit, andezit ve bazalt yapılı arazilerde boğaz vadiler görülür.
Tortul kayaçlar aşınmaya karşı
dirençli olmayıp bu tür kayaçların
bulunduğu yerlerde az eğimli ve alçak yer şekilleri oluşur.
Kalker, jips ve dolomit yapılı arazilerde; lapya, dolin, uvala, polye,
traverten, sarkıt ve dikit oluşumları görülürken,
Kum taşı ya da kil taşı bulunan arazilerde; kırgıbayır oluşumları görülür.
Bunların yanısıra volkanik bir kayaç
olmasına rağmen dayanıksız olan
tüfler peri bacalarını görebilirz.
sıyla oluşan kayaçlardır. Örneğin, mercan kalkeri, tebeşir ve kömür (turba, linyit, taş kömürü ve antrasit) dür.
BİLGİ !
Tortul tabakaların alt basamaklarına inildikçe fosilin yaşı artar.
En alttaki fosil en yaşlı olanıdır.
Kömür
Mercan kalkeri
Linyit
KÖMÜR NASIL OLUŞUR ?
Kömür, bitkilerin bataklık alanlarda birikmesi
sonucu oluşan tabakaların değişime uğraması
sonucu meydana gelmiştir. Bu tabakalar üzerine
çeşitli çökeltilerin birikmesi ve yer kabuğu hareketleri sonucu derinliklere gömülmüştür. Gömülmüş olan bu bitkiler; artan ısı ve basınca maruz
kaldıklarında bünyelerinde fiziksel ve kimyasal
değişikliğe uğrayarak kömüre dönüşürler. Bu basınç milyonlarca yıl içinde gerçekleşerek kömürler organik olgunluklarına göre turba, linyit, taş
kömürü ve antrasit gibi türlere ayrılır.
7
7
BAŞKALAŞIM (METAMORFİK) KAYAÇLARI
Bilgi
BilgiKöşesi
Köşesi
Tortul ve püskürük kayaçların yer kabuğu hareketleri sırasında çok
yüksek basınç ve sıcaklık etkisi altında kalmaları ile oluşan kayaçlardır.
Bu etkilerle taşlar ezilir, erir ve yeniden katılaşır. Kayaçların yapıları,
görünüşleri tamamen değişir. Bu olaya başkalaşım (metamorfizma),
BİLGİ !
Metamorfik kayaçlar, levha çarpışmalarının
cunda
sıcaklık
ve
sonubasınç
arttığından, çarpışan levha sınırlarında oluşur.
bu yolla oluşan kayaçlara başkalaşım (metamorfik) kayaçları denir.
Metamorfizma sırasında kayaçlar, mineral bileşimlerini, dokularını ya
da her ikisini birden değiştiren ve böylece yeni kayaçlar oluşturacak
yeterlilikte ısı ve basınç etkisi altına girerler. Bu dönüşümler kayacın
erime sıcaklığının altında gerçekleşir; aksi takdirde mağmatik bir kayaç
olur. Yer’in kıtasal kabuğunun büyük bir bölümü metamorfik ve mağmatik kayaçlardan oluşmuştur. Üzerini ise tortul kayaçlar örtmüştür.
Kalker metamorfizmaya uğrarsa mermere,
kil taşı metamorfizmaya uğrarsa mika şiste,
kum taşı metamorfizmaya uğrarsa kuvarsite,
granit metamorfizmaya uğrarsa gnaysa,
kömür metamorfizmaya uğrarsa el-
Levhaların çarpıştıkları yerlerde,
çarpışma sırasında oluşan basınç
ve sıcaklığın etkisiyle kayaçlar başkalaşıma uğrayarak başkalaşım kayaçlarına dönüşürler.
BİLGİ !
Metamorfik
Kayaçların
Genel
Özellikleri:
Genellikle kristalli bir yapıya
sahiptirler.
Metamorfizmaya özgü yeni
mineraller içerirler.
İlk kayaca ait tabakalı yapı
kaybolabilir.
Metamorfizma derecesi çok
düşük olan kayaçlarda ender
olarak fosil bulunabilir.
Büyük masifler (kütleler) halinde bulunabilirler.
masa dönüşerek metamorfik kayaç halini alır.
Ayrıca metamorfik kayaçlara; serpantin, mika şist, amfibolit
ve fillad gibi başka örneklerde verilebilir.
Yer kabuğunda derinlik arttıkça sıcaklık ve basınç artacağından metamorfizma hem
daha kolay oluşu hemde oluşan metamorfizmanın şiddeti
artar.
Günümüzden çok eski zamanlarda oluşmuş, oluştuğu günden bugüne kadar şiddetli yer
kabuğu hareketleri geçirmiş,
kırılmış ya da kıvrılmış arazilere masif (kalkan) adı verilir.
Bu tür araziler metamorfik kayaçların bulunduğu yerlerdir.
Dolayısıyla masif alanlar yer
kabuğu kareketliliğin sınırlı olduğu yerler olması nedeniyle
şiddetli depremlerin olmayacağı alanlardır.
8
8
Er
oz
yo
e ve Ero
zyo
ünm
öz
n
Ç
K AYA Ç D Ö N G Ü S Ü
3
n
Karalarda ve
okyanuslarda
çökelme
la
Tortu nma
Bilgi
BilgiKöşesi
Köşesi
4
on
zy
ro
on
ozy
Er
5
Yü
ks
e
lK
Tortu ayaç
E
2
Püskürük K
a
Dış
üskürük Kaya
ç
çP
Sıkışma ve
çimentolaşma
İ
yaç
Soğuma
ks
ıc a
k lık
ve b
a
s ınç
rfik Kay
tamo
aç
Me
ma - Lav
Mag
Yüksek sıcaklık
ve basınç
6
Ergime
1
1 Kayaçların yer kabuğunun altında erimiş haline magma, yeryüzüne çıkan sıvı ve akışkan mağmaya ise lav
denir.
2 Mağma, volkanik hareketlerle gerek yer kabuğunun içine sokularak gerekse üzerine çıkarak soğuyup katılaşarak hem kayaç döngüsünü başlatır hem de püskürük kayaçlara dönüşür. Mağma, püskürük kayaçlara dönüştükten sonra; ya yer kabuğu hareketleriyle sıcaklık ve basınç altında kalarak metamorfik kayaca dönüşür ve tekrar
mağmaya karışarak ya da dış ortamın tüm güçlerinden etkilenmeye açık hale gelir. (Bu etkileşim oldukça değişik
yollarla olabilir. Örneğin, erozyon, yağmur suyu, rüzgârlar ve buzullar bu etkilerden yalnızca bir kaçıdır.)
3 Püskürük kayaçlar zaman içerisinde dış güçlerin etkisiyle fiziksel, kimyasal ya da biyolojik yollarla çözünmeye
uğrayarak daha küçük parçalara ayrılarak ufalanırlar.
4 Dış güçlerin etkisiyle küçük parçalara ayrılan püskürük kayaçlar taşıyıcı güçler (akarsular, rüzgârlar v.s.) tarafından bulundukları ortamdan alınarak çeşitli ortamlarda (deniz, göl vs.) biriktirilmeye yani tortulanmaya başlarlar.
5 Çeşitli ortamlarda biriktirilen bu malzemeler üzerlerine sonradan getirilip yığılan malzemelerin uyguladığı basınç
ile sıkıştırılıp taşlaşırlar. Bu malzemeler uygulanan basınç sonucunda tortul kayaçlara dönüşürler.
6 Tortul kayaçların bundan sonra; ya zaman içinde tekrar dış kuvvetlerin etkilerine maruz kalırlar ve 3., 4. ve 5.
aşamaları yaşar tekrar tortul kayaçlara dönüşürler ya da zaman içinde üzerlerine biriktirilen diğer tortul kayaçların uyguladığı basınç ve mağmanın sıcaklık etkisine maruz kalırlar.Tortul kayaçlar, üzerlerine biriktirilen yeni
malzemelerin uyguladığı basınç ve mağmanın sıcaklık etkisiyle fiziksel ve kimyasal özelliklerinde değişim yaşayarak, başkalaşıma uğrayarak metamorfik kayaçlara dönüşürler.
Metamorfik kayaçlar bu aşamadan sonra; ya zaman içinde dış kuvvetlerin etkisiyle tekrar çözünmeye uğrayarak
tortul kayaçlara dönüşürler (3. 4. ve 5. aşamalar) ya da yer kabuğu hareketleriyle kayaç döngüsüne başladıkları
yer olan mağmaya karışarak eriyip mağmaya dönüşürler. Böylece kayaç döngüsü tamamlanmış olur.
BİLGİ !
Yer Altı Zenginliklerinin (Madenlerin) Oluşumu
Yer kabuğunun yapısı ve geçirmiş
olduğu jeolojik devirler ile yer altı
zenginlikleri arasında sıkı bir ilişki
vardır. Yer altı zenginliklerinin oluşumu üç grupta toplanır:
Volkanik olaylara bağlı olanlar;
Krom, kurşun, demir, bakır, alüminyum, nikel, pirit ve manganez
gibi madenler mağmada erimiş haldedir.
Organik tortulanmaya bağlı olanlar; Taş kömürü, linyit ve petrol oluşumu.
Kimyasal tortulanmaya bağlı
olanlar; Kaya tuzu, jips, kalker, borasit ve potas yataklarının oluşumu.
BİLGİ !
Mohs Sertlik Cetveli, Avusturyalı Mineralog Friedrich Mohs tarafından 1812’de ortaya konulmuştur. Yeryüzünde bulunan kayaçların
(minerallerin) sertlik değerlerini ve
derecelerini gösteren bir ölçüm kriteridir. Mohs Sertlik Cetveli’ne göre kayaçlar sertlik derecelerine göre
yumuşaktan serte doğru sıralanırlar. En yumaşak derece olarak 1,
en sert derece olarak da 10 değeri kullanılır.
Sertlik Kayaç ya da
Derecesi Mineral 1
Talk
2
Jips
3
Kalsit
4
Fluorit
5
Apatit
6
Feldispat
7
Kuvars
8
Topaz
9
Korindon
10
Elmas
9
9
320 kg ağırlığında bir kaya parçası kendi kendine 200 metre
“yürüyebilir” mi? Üstelik, hareket ettiğinin bir kanıtı olarak da
ardında derince bir iz bırakarak?...
ABD’nin Kaliforniya ve Nevada eyaletlerinin sınırında yer alan Ölü Vadi düzlüklerinden biri, dünyanın en gizemli doğa olaylarından birine ev sahipliği yapıyor. Racetrack Playa adı verilen eski bir göl yatağındaki kimi
kaya parçaları, görünürde “kendi kendine” hareket ediyor. Yaklaşık 2 km genişliğinde ve 5 km uzunluğunda
olan ve denizden 200 metre yükseklikteki Racetrack Playa; kuru, sert ve çatlamış bir zeminden oluşuyor.
Yöreye gelen turistlerin gözüne ilk çarpan şey, çevreye rastgele yayılmış küçük kaya parçaları ve arkalarında
bıraktıkları gizemli izler.
İlk bakışta hiç kımıldamadan duruyormuş gibi görünen kaya parçaları, yaklaşık yarım yüzyıldır jeologları
ciddi biçimde meşgul ediyor. Yürüyen kayalar ile ilk kez 1955’te ABD’li jeolog George M. Stanley ilgilendi.
Stanley’in varsayımına göre kayaların hareket etmesinin nedeni buz ve rüzgârdı. Soğuk havalarda bir grup
kaya parçasının çevresinde buz tabakası oluşuyor. Rüzgâr estikçe buz tabakası çevreden kopuyor, böylece
tıpkı bir yelkenlinin su yüzeyinde süzülmesi gibi, kayalar buz tabakasıyla birlikte kayıyorlardı. Bu yaklaşım
uzun yıllar doğru olarak kabul edildi. Ancak bu teori özellikle küçük taşlar için geçerliydi. Kimileri 320 kg.
ağırlığındaki kayaların “yürümesi”ni açıklayamıyordu.
1960’larda Racetrack Playa’nin ünü dünyaya yayıldı. Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü Jeoloji Bölümü’nden Dr.
Robert P. Sharp 1969’da yöreye gelerek yedi yıl sürecek incelemelerine başladı.
Dr. Sharp, 30 taş seçti ve bunları işaretledi. En büyüğü 450 kg ağırlığında olan taşların her birine bir ad verdi.
Taşların kapladığı zeminin belirli yerlerine özel çiviler çakarak gelişmeleri izlemeye başladı. Yedi yılın sonunda, 30 taştan 28’inin hareket ettiğini belirledi. Taşların arkalarında bıraktıkları izlerin en uzunu 201 metre ile, Dr.
Sharp’in “Nancy” adını verdiği 250 kg ağırlığındaki bir taşa aitti.
Taşlar kuzey–kuzeydoğu yönünde hareket ediyordu. Dr. Sharp, doğu ya da güneydoğu yönünde kimi sapmalar da gözlemlemişti. İzler ise, düzlüğün kurumuş ve çatlamış sert zemini kadar serttiler. Demek ki, kayalar
düzlüğün katı ya da donmuş olduğu bir anda değil yumuşak olduğu bir sırada hareket ediyorlardı.
Dr. Sharp, kayaların hareketinde, yağmurun da en az rüzgâr kadar önemli bir etken olduğu sonucuna varmıştı.
Amerikan Jeoloji Derneği’nin yayın organı “Bulletin”da yayımlanan makalesinde durumu söyle dile getirmişti:
“Olayın tüm gizemi, yağmur ve rüzgârın en uygun zamanda birlikte oynadıkları oyundadır.”
ETKiNLiK • 1
ETKiNLiK • 2
COĞRAFYA
Aşağıda özellikleri verilen açıklamaları kavramlarla eşleştiriniz.
AÇIKLAMA
Aşağıda şekilleri verilen alanlarda yaygın olarak bulunan
kayaç türlerini boşluklara yazınız. (Anahtar kelimeler: Tüf,
kalker, granit, kum taşı ve bazalt)
KAVRAM
Yer Şekli
Bir veya birden fazla mineralin do-
1.
ğal olarak bir araya gelmesiyle oluşan sert kütlelere denir.
2.
Peri
Bacası
KAYAÇLAR
Kayaçların mineralojik bileşimlerini,
yapı ve dokularını inceleyen bilim dalı.
Mantodan gelen yüksek sıcaklıkta,
eriyik haldeki mağmanın, yer ka-
3.
Kayaç
DIŞ PÜSKÜRÜK
buğu içerisinde ya da yeryüzüne
1.
ORGANİK
TORTUL KAYAÇLAR
çıkarak soğuması ile oluşan kayaçlardır.
Mağmanın yer kabuğunun derinlik-
4.
lerinde soğumasıyla oluşan kayaçlardır.
Tor
Topoğrafyası
KATILAŞIM
KAYAÇLARI
Yüzeye kadar ulaşan mağmanın
5.
2.
yeryüzünde soğuması ile oluşan
kayaçlardır.
METAMORFİZMA
Dış kuvvetlerin etkisiyle parçala-
6.
nan kayaç ve kayaç kırıntılarının bir
araya gelerek çimentolaşması sonucunda oluşan tortul kayaçlardır.
Suda çözünme özelliğine sahip
7.
FİZİKSEL
oluşan kayaçlardır.
Bazalt
Sütunları
TORTUL KAYAÇLAR
3.
kayaçların, suda çözünerek başka
alanlara taşınıp tortulanması ile
Palme Yayıncılık
BÖLÜM – 1
ETKİNLİKLER
Topoğrafya ve Kayaçlar
PETROGRAFİ
Yerin derinliklerindeki yüksek sı-
8.
caklık ve basınç koşulları altında
kayaçların değişime uğraması olayına denir.
METAMORFİK
Jeolojik devirlerin belirlenmesinde
9.
kullanılan taşlar arasında katılaşmış canlı kalıntılarıdır.
Traverten
KAYAÇLAR
4.
FOSİL
Püskürük ya da tortul taşların aşırı
sıcaklık ve basınç altında fiziksel
KAYAÇ
10. yapıları ve kimyasal özelliklerinin
değişmesi sonucunda oluşan taşlardır.
Bitki ya da hayvan kalıntılarının
KAYAÇLAR
5.
deniz, göl veya karasal ortamlar-
11.
da yaşayan bitki ve hayvanların,
öldüklerinde çökelerek tabakalar
halinde taşlaşmasıyla oluşan kayaçlardır.
12
Batolit
KİMYASAL TORTUL
İÇ PÜSKÜRÜK
KAYAÇLAR
BÖLÜM – 1
ETKiNLiK • 3
Aşağıda verilen taşların hangi gruba ait olduklarını belirtiniz. (Örneğin; Kalker - Kimyasal Tortul Kayaç)
Şist
2
Bazalt
3
Sileks
4
Mermer
5
Granit
6
Obsidyen
7
Gre
8
Kalker
9
Siyenit
10
Sünger Taşı
11
Tebeşir
12
Elmas
13
Kuvarsit
14
Volkan Tüfü
15
Diyorit
16
Traverten
17
Gnays
18
Konglomera
19
Jips
20
Mercan Kalkeri
21
Taş Kömürü
22
Serpantin
23
Sarkıt
24
Marn
25
Kaya Tuzu
26
Breş
27
Linyit
28
Dolomit
29
Mika Şist
30
Fillad
DIŞ
PÜSKÜRÜK
KAYAÇ
FİZİKSEL
TORTUL
KAYAÇ
KİMYASAL
TORTUL
KAYAÇ
ORGANİK
TORTUL
KAYAÇ
COĞRAFYA
1
İÇ
PÜSKÜRÜK
KAYAÇ
Palme Yayıncılık
KAYAÇ
METAMORFİK
KAYAÇ
T O R T U L K AYA Ç
P Ü S K Ü R Ü K K AYA Ç
13
• 4
ETKiNLiK
ETKiNLiK • 5
Eski kayaç
Kayacın oluşumunu
sağlayan faktör
+
01
Aşağıdaki şekilde kayaç döngüsünün oluşumu gösterilmiştir.
Buna göre, numaralandırılan safhalarda hangi tür kayaç
oluşumunun gerçekleştiğini belirtiniz. (Anahtar kelimeler: Metamorfik kayaç, Püskürük kayaç ve Tortul kayaç)
Yeni oluşan kayaç
=
Çakıl
Konglomera
2
1
=
Kalker
Mermer
=
=
Magma
Granit
+
06
=
Çakıl
Gre
+
=
Gre
Şist
14
Kuvarsit
+
09
Oluştuğu Yer
Çakıl
+
08
Aşağıdaki tabloda verilen kayaçların oluştuğu yeri ve doku özellikleri belirtiniz.
=
Granit
07
3 ....................................
ETKiNLiK •6
=
Magma
....................................
=
Magma
1.
Bazalt
2.
Obsidyen
3.
Andezit
4.
Gabro
5.
Granit
Yeryüzünde
+
2
Yer kabuğu
içinde
Gnays
05
Palme Yayıncılık
+
04
1 ....................................
Çakıl
Cinsi
Obsidyen
Kayacın
+
03
3
Kristal Dokusu
İri Taneli
+
02
Camsı
COĞRAFYA
Aşağıdaki şekillerde kayaç oluşumları verilmiştir. Söz konusu yeni kayacın oluşumunu sağlayan faktörü soru işareti olan yere yazınız. (Yeni kayacın oluşumu için gerekli
olan olası faktör; sıcaklık ve basınç, erime, erozyon ve tortulanma, soğuma, basınç ve çimentolaşma)
İnce Taneli
BÖLÜM – 1
ETKİNLİKLER
Topoğrafya ve Kayaçlar
K AY A Ç L A R K O N U Ş UY O R
BÖLÜM – 1
ETKiNLiK • 7
Aşağıda kayaçlar kendileri hakkında bazı bilgiler vermektedir. Buna göre söz konusu kayacın hangi kayaç olduğunu belirtiniz. (Anahtar kelimeler: Konglomera, obsidyen, gnays, kalker, traverten, kömür, sileks, granit, tüf, andezit, mermer, bazalt)
“Beyaz renkli bir taşım. Diğer adım kireç
taşıdır. Dış kuvvetlerin etkisiyle milyonlarca
yıl içinde biriktirilen tortulların basınç
etkisiyle sıkıştırılarak oluşurum. İçimde fosil
olabilir.
Çözünüp
tekrar
birikerek
travertene, sarkıt ya da dikite dönüşürüm.”
2
1
4
“Normalde beyaz renkliyimdir. Fakat siyah,
sarı, yeşil ya da kahverengi olabilirim. Kireç
taşının başkalaşmasıyla oluşurum yani
metamorfik bir kayacım. İçimde fosil
bulamazsınız. Asiti sevmem. İnsanlar beni
heykel yapmakta ve inşaat sektöründe
kullanır. ”
5
Palme Yayıncılık
“Gri veya bazen pembe renkte olabilirim.
İç püskürük bir kayacım. Benim büyük
kristallerim vardır. Kumlu topraklar
oluşturum. Yuvarlak tepeler meydana
getiririm. İnsanlar beni binalarda,
kaldırımlarda ve bordür taşı olarak
kullanır.”
“Ben bazen kahverengi bazen siyah
renkliyim. Bitki kalıntılarının milyonlarca yıl
boyunca
karbonlaşmasıyla
oluşurum.
İnsanlar benimle sanayi devrimini başlattı.
Fosil yakıt olarak kullanılırım. Benden termik
kökenli elektrik enerjisi üretirler.”
3
“Koyu gri ve siyah renklerde olabilirim. Dış
püskürük bir kayacım. Minerallerim ince
tanelidir. İçimde demir olduğu için ağırımdır.
Çok sertimdir. Dış kuvvetler beni kolay kolay
parçalayamaz. İnsanlar beni temellerde, yol,
köprü ve rıhtım yapımı gibi yerlerde kullanılır.
6
“Eflatun, mor, pembemsi renkli dış
püskürük bir kayacım. Ankara taşı olarak
ta
bilinirim. Volkanik
bölgelerde
bulunurum. Dağıldığımda killi topraklar
oluştururum. Yapı malzemesi olarak
kullanılırım.”
“Volkanlardan çıkan kül ve irili ufaklı
parçaların üst üste yığılarak yapışması ile
oluşurum. Dış kuvvetlere karşı oldukça
dayanıksızımdır. Örneğin, Ürgüp - Göreme
yöresinde peri bacalarını oluştururum.”
7
8
“Kalsiyum bikarbonatlı yer altı sularının
mağara boşluklarında veya yeryüzüne
çıktıkları yerlerde içlerindeki kalsiyum
karbonatın çökelmesi sonucu oluşan
kimyasal tortul bir kayacım. Beni en iyi
Pamukkale’de görebilirsiniz.”
“Granitin yüksek sıcaklık ve basınç etkisi
altında kalarak başkalaşıma uğramış
haliyim. Metamorfik bir kayacım. Oluşmam
için yüksek derecede metamorfizma
yaşamalıyım. Sertimdir. İnsanlar beni
kaldırım taşı olarak kullanırlar.”
“İrili ufaklı yuvarlak taş parçalarının doğal bir
çimento ile birleştirilmesi sonucu oluşurum.
Kırıntılı tortul kayacım. Akarsu yataklarında
çok
bulunurum.
Çimento
yapımında
kullanılırım.”
11
12
10
COĞRAFYA
“Siyah renkli bir taşım. Magmanın yer
yüzüne çıktığında aniden soğuması ile
oluşurum.
Bu
nedenle
camsı
görünürüm. Eskiden insanlar beni silah
aleti yapmakta kullanırdı. Günümüzde
ise cerrahların kullandığı neşterlerin
kesici kısımlarında kullanılırım.”
“Denizlerde eriyik halde bulunan silisyum
dioksitin çökelmesi ile oluşan bir kayacım.
Kahverengi, gri, beyaz, siyah renklerde
olabilirim. Çok sert olmam ve düzgün yüzeyler halinde kırılmam nedeniyle ilkel insanlar
tarafından alet yapımında kullanıldım.”
9
15
BÖLÜM – 1
Test
Topoğrafya ve Kayaçlar
1.
1
5.
COĞRAFYA
Kayaçların minerolojik bileşimlerini, yapı ve dokularını inceleyen, onları tanımlamaya çalışan ve gruplayıp sınıflandıran bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
I. Linyit
II. Taş kömürü
III. Antrasit
A) Pedrografi
B) Pedoloji
C) Limnoloji
D) Jeomorfoloji
IV. Turba
Yukarıda verilen organik tortul kayaçları oluşum yaşlarına göre sıralarsak eskiden yeniye göre nasıl bir
sıralama yapmamız doğru olur?
E) Mineroloji
2. Aşağıda tortul kayaçlarla ilgili olarak verilen özelliklerden hangisi yanlıştır?
A) Tortul kayaçların oluşumu çok uzun yıllar gerektirir.
6.
C) Tortul kayaçlar, diğer kayaçların parçalanıp dağılmasıyla oluştuğu için belirli bir kristal şekilleri yoktur ve tabakalıdır.
D) Püskürük kayaçlarda, mağma aniden soğuduğu için
canlı kalıntıları bulunmaz.
C) Taş kömürü
D) Antrasit
16
B) Traverten
C) Kalker D) Kaya tuzu
E) Jips
8. Alçı taşı, sarkıt, dikit ve kireç taşı gibi çökelme sonucu oluşan kayaçlar hangi kayaç grubuna girerler?
A) Organik Tortul Kayaçlar
B) Kimyasal Tortul Kayaçlar
C) İç Püskürük Kayaçlar
D) Metamorfik Kayaçlar
E) Mercan kalkeri
1. A
A) Mermer
Buna göre, aşağıdaki kayaçlardan hangisinin organik tortul kayaçlardan olduğu söylenemez?
B) Linyit
Suda eriyerek çözünebilen minerallerin, daha sonra çökelerek, birikmesi sonucunda oluşan kayaçlara kimyasal tortul kayaçlar” denir.
Aşağıdaki kayaçlardan hangisi kimyasal tortul kayaçlara örnek olarak gösterilemez?
E) Mağma bazen yeryüzüne kadar yükselir ve orada
soğuyup katılaşır. Bu yolla meydana gelen kayaçlara iç püskürük kayaçlar denir.
A) Kaya tuzu
Aşağıda kayaçlarla ilgili verilen özelliklerden hangisi
yanlıştır?
E) Kayaçların geçirimliliği, erimeye karşı direnci gibi
özellikleri ile yer şekillerinin oluşmasında ve gelişmesinde önemli etkileri vardır.
7.
Organik tortul taşlar, bitki ve hayvanların öldükten sonra kalıntılarının yer kabuğunun deniz ya da göl gibi çukur
alanlarında birikmesiyle oluşan kayaçlardır.
E) IV - I - III - II
D) Kayaçlar oluşum özelliklerine göre, püskürük, tortul
ve başkalaşım kayaçları olmak üzere üçe ayrılır.
B) Yer kabuğunda bulunan bütün kayaçların temelini
püskürük kayaçlar oluşturur.
4.
D) III - II - I - IV
C) Bir taş tek bir minarelden meydana geldiği gibi birden fazla mineralden de meydana gelebilir.
A) Yeryüzünde ilk oluşan kayaç türüdür.
C) Püskürük kayaçlar genelde kristal haldedirler.
C) II - I - III - IV
B) Taşların çoğunluğu doğada mevcut olan inorganik
maddeler olarak bilinen minarellerin bir araya gelmesi ile oluşur.
Palme Yayıncılık
Aşağıda püskürük kayaçlarla ilgili olarak verilen
özelliklerden hangisi yanlıştır?
B) I - III - II - IV
A) Yer kabuğu oluşumları ve özellikleri aynı olan taşlardan yapılmıştır.
D) Tortul kayaçların içinde bol miktarda mineral ve fosil bulunur.
E) Tortul kayaçlar yüksek sıcaklık ve basınç etkisi altında oluşurlar.
A) I - II - III - IV
B) Tortul kayaçları oluşturan tabakalar farklı zamanlarda oluşmuştur.
3.
Aşağıda bazı organik tortul kayaçlar verilmiştir.
E) Fiziksel Tortul Kayaçlar
2. E
3. E
4. A
5. D
6. A
7. A
8. B
13. Mağmanın yeryüzüne çıkıp (lav), yeryüzünde soğuma-
Su ile temas ettiğinde kolayca çözünebilen kireç taşı, jips
ya da kaya tuzu gibi kimyasal tortul kayaçların yaygın
olarak bulunduğu alanlarda yer altı mağaraları yaygınlık
gösterir.
sıyla oluşan kayaçlara dış püskürük kayaçlar denir.
IV
B) Kırklareli
C) Antalya D) Samsun
V
E) Ankara
Türkiye’de volkanik alanların dağılışı dikkate alındığında haritada verilen yerlerden hangisinde dış püskürük kayaçların daha çok görüldüğü söylenebilir?
10. Bu kayaçlar, yer kabuğunda değişik koşullar altında
oluşmuş püskürük, tortul ve metamorfik kayaçların dış
kuvvetler (akarsular, rüzgârlar, buzullar veya dalgalar) ve
süreçler tarafından aşındırılması ve meydana gelen çeşitli büyüklükteki kayaç parçalarının taşınarak çukur sahalarda (göl, deniz ve okyanus tabanları gibi) biriktirilmesi sonucu oluşurlar.
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
14. Göl, deniz ya da akarsuların taşkın alanlarında çökelmelerle oluşmuş kayaçlara tortul kayaçlar denir. Aşağıda
bazı kayaçlar verilmiştir.
I. Kum taşı
Paragrafta oluşum şekli anlatılan kayaçlara ne ad verilir?
II. Marn
III. Konglomera
A) İç Püskürük Kayaçlar
IV. Mermer
B) Dış Püskürük Kayaçlar
V. Andezit
C) Tortul Kayaçlar
E) Başkalaşım Kayaçları
11. Aşağıdaki kayaçların hangisinin oluşumunda iç kuv-
Buna göre, yukarıda verilen kayaçlardan hangileri
tortul kayaç grubu içinde yer almaz?
Palme Yayıncılık
D) Metamorfik Kayaçlar
A) Gnays
B) Jips
C) Gre
D) Breş
A) I ve II
B) II ve III
C) II ve V
D) III ve IV
vetlerin etkisi olmuştur?
I
III
II
COĞRAFYA
Buna göre, aşağıda verilen alanlardan hangisinde
yer altı mağaraları yaygın olarak bulunur?
A) Zonguldak
BÖLÜM – 1
9.
E) IV ve V
15. Mermer, önceden oluşmuş kalkerin (kireç taşı) yüksek sıcaklık ve basınç etkisi altında fiziksel ve kimyasal özelliklerinin değişmesi sonucunda meydana gelen bir kayaçtır.
E) Traverten
Buna göre, mermer aşağıdaki kayaç gruplarından
hangisi içinde yer alır?
12. Kalkerin suda çözünmesi sonucu mağara, kanyon vadi,
polye ya da dolin; kireçli suların buharlaşması ve kirecin çökelmesi ile sarkıt, dikit ve traverten gibi yer şekilleri oluşur. Bu tür yer şekillerin görüldüğü araziye karst topoğrafyası adı verilir.
A) Organik Tortul Kayaçlar
B) Kimyasal Tortul Kayaçlar
C) İç Püskürük Kayaçlar
D) Metamorfik Kayaçlar
E) Fiziksel Tortul Kayaçlar
IV
I
16. Gnays, mermer ve serpantin gibi kayaçlarının oluşu-
III
munda aşağıdakilerden hangisi en önemli etkendir?
V
II
A) Dalga aşındırması ve biriktirmesi
B) Rüzgâr aşındırması ve biriktirmesi
Türkiye’de karst topoğrafyasının en yaygınlık gösterdiği alan haritada verilen yerlerden hangisidir?
C) Sıcaklık ve basınç etkisi
A) I
E) Kimyasal ve fiziksel çözünme
B) II
C) III
9. C
D) IV
10. C
D) Akarsu aşındırması
E) V
11. A
12. B
13. A
14. E
15. D
16. C
17
BÖLÜM – 1
Test
Topoğrafya ve Kayaçlar
1.
2
4.
COĞRAFYA
Yer kabuğunun yapısı ve geçirmiş olduğu jeolojik devirlerle yer altı zenginlikleri arasında sıkı bir ilişki vardır. Yer
altı zenginliklerinin oluşumu üç grupta incelenir;
• volkanik olaylara bağlı olarak oluşan madenler,
• organik tortulanmaya bağlı olarak oluşan madenler,
• kimyasal tortulanmaya bağlı olarak oluşan madenler.
Yukarıda bazı özellikleri verilen kayaç türü aşağıdakilerden hangisidir?
Buna göre, oluşum kökeni aşağıda verilen madenler
hangi seçenekte doğru olarak eşleştirilmiştir?
Volkanik
Kökenli
A) Kurşun
B) Jips
C) Linyit
D) Antrasit
E) Nikel
Organik
Kökenli
Linyit
Krom
Jips
Manganez
Turba
- Kimyasal tortul kayaç grubunda yer alır.
- İçlerinde fosil bulunabilir.
- Tabakalı bir yapıdadırlar.
- Suda kolay çözünebilen bir yapıya sahiptirler.
Kimyasal
Kökenli
Kaya tuzu
Taş kömürü
Demir
Kalker
Linyit
A) Granit
B) Gnays
C) Gre
D) Bazalt
5.
E) Kireç taşı
Çok eski zamanlarda toprak altında gömülü kalmış ve
orada taşlaşmış durumda bulunan bitki ve hayvan kalıntılarına fosil denir. Püskürük ve metamorfik kayaçlar gerek volkanik kökenli gerekse yüksek basınç altında kalarak oluştukları için içlerinde fosil bulundurmaz.
I. Şist
2. Kayaçların yer kabuğu hareketleri sırasında çok yüksek
Yer kabuğu hareketleri esnasında meydana gelen
şiddetli basınç ve yüksek sıcaklık etkisiyle başkalaşım geçiren bu tür kayaçlara ne ad verilir?
II. Granit
III. Konglomera
IV. Bazalt
Palme Yayıncılık
basınç ve sıcaklık etkisi altında kalarak fiziksel ve kimyasal özelliklerinde değişimler olabilir. Bu etkilerle taşlar
ezilir, erir ve yeniden katılaşır. Kayaçların yapıları, görünüşleri tamamen değişir. Bu olaya başkalaşım adı verilir.
V. Mermer
Buna göre, yukarıda verilen kayaçlardan hangilerinde fosil bulunma ihtimali daha yüksektir?
A) Kimyasal Tortul Kayaçlar
A) I ve II
B) I ve III
C) II ve III
D) III ve IV
E) IV ve V
B) Metamorfik Kayaçlar
6.
C) Kırıntılı Tortul Kayaçlar
D) Püskürük Kayaçlar
E) Organik Tortul Kayaçlar
3.
Masif alanlar metamorfik kayaçların bulunduğu yerlerdir.
Dolayısıyla bu tür araziler yer kabuğu hareketliliğin sınırlı olduğu yerler olması nedeniyle şiddetli depremlerin olmayacağı alanlardır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi yer kabuğunu
oluşturan kayaçların tortul kayaçlara dönüşürken
geçirdiği safhalardan biri değildir?
A) Ufalanma
B) Çimentolaşma
Buna göre, aşağıda verilen alanlardan hangisinde
şiddetli depremlerin oluşma olasılığı daha fazladır?
C) Yanma
D) Taşınma
A) Kanada’nın kuzeybatı kıyıları
7.
B) Grönland’ın güney kesimleri
C) İskandinav Yarımadası
18
Tortulanmanın devamında altta kalan tabakalar üzerlerine biriken tabakalar tarafından büyük bir basınç etkisiyle sıkıştırılarak taşlaşırlar. Bu yolla oluşan kayaçlara da
tortul kayaçlar denir. Tortul kayaçların oluşumu bir takım safhalardan geçer.
E) Çökelme
Aşağıdakilerden hangisi, kayaçların ayrışmasında
etkili olan faktörlerden biri değildir?
A) Nem oranı
B) Taşınma
D) Büyük Okyanus’un doğu kıyıları
C) Kayacın cinsi
D) Bitki kökleri
E) Afrika’nın güneyi
1. A
2. B
3. D
4. E
5. B
E) Sıcaklık farkları
6. C
7. B
12. Organik tortul kayaçlar canlıların (hayvan ve bitki) öldük-
deki dış kuvvetlerin (akarsu, rüzgâr, dalga gibi) aşındırma hızlarını etkiler. Kayaçların sert bünyeli olması dış
kuvvetlerin aşındırma hızını yavaşlatır.
ten sonra kalıntılarının çökelerek birikmesi ve zamanla
taşlaşması sonucu oluşur. Linyit ve taş kömürü başlıca
örnekleridir.
Buna göre, aşağıdaki kayaçlardan hangisinin yaygın
olduğu bölgede dış kuvvetlerin aşındırma hızı daha
yavaş olacaktır?
B) Gnays
C) Marn
D) Konglomera
9.
II
V
COĞRAFYA
A) Kum taşı
BÖLÜM – 1
8. Kayaçların sert ve yumuşak olması, bulundukları bölge-
III
IV
I
E) Kil taşı
Buna göre, yukarıdaki haritada verilen alanlardan
hangisinde bu tür kayaçlara daha çok rastlanır?
Aşağıda bazı kayaç türleri verilmiştir.
I. Andezit
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
II. Granit
13. Aşağıdaki şekilde bir volkan dağının kesiti verilmiştir.
III. Linyit
Söz konusu kayaçlar oluşum bakımından hangi
grupta yer alırlar?
X
II
Dış Püskürük
Organik Tortul
Metamorfik
Dış Püskürük
İç Püskürük
III
Kimyasal Tortul
İç Püskürük
Organik Tortul
Metamorfik
Organik Tortul
Palme Yayıncılık
A)
B)
C)
D)
E)
I
Fiziksel Tortul
Metamorfik
İç Püskürük
Kimyasal Tortul
Dış Püskürük
10. Volkanların püskürmesi sonucu oluşurlar. Yerin içindeki
mağmanın yeryüzüne çıkışı sırasındaki fiziksel ve kimyasal olaylar sonucunda oluşan gazların yapmış oldukları patlamalarla, bu tür depremlerin meydana geldiği bilinmektedir.
Aşağıda verilen kayaçlardan hangisinin bulunduğu
alanlarda volkanik deprem olma olasılığı daha azdır?
A) Granit
B) Siyenit
C) Kalker
D) Bazalt
Y
Buna göre, X ve Y bölgelerinde mağmanın soğuması sonucu oluşan volkanik kayaçlar aşağıdakilerden
hangisi olabilir?
A)
B)
C)
D)
E)
X
Marn
Bazalt
Granit
Andezit
Şist
Y
Kalker
Breş
Gre
Diorit
Siyenit
14. Katılaşım ve tortul kayaçların yüksek sıcaklık ve basınç
E) Andezit
altında kalarak başkalaşmasıyla oluşan kayaçlar vardır.
Basınç ve sıcaklığın etkisiyle taşların fiziksel ve kimyasal
yapıları değişir sertleşir ve renkleri koyulaşır.
11. Aşağıda verilen kayaç örneği ve kayaç grubu eşleştirmelerinden hangisi yanlış verilmiştir?
A) Gabro - İç Püskürük Kayaç
Buna göre, aşağıda verilen kayaçlardan hangisinin
bu şekilde değişime uğradığı söylenemez?
A) Gabro - Gnays
B) Sünger taşı - Dış Püskürük Kayaç
B) Sünger taşı - Şist
C) Breş - Kimyasal Tortul Kayaç
C) Kalker - Mermer
D) Kaya tuzu - Kimyasal Tortul Kayaç
D) Taş kömürü - Elmas
E) Mermer - Metamorfik Kayaç
E) Kuvars - Kuvarsit
8. B
9. E
10. C
11. C
12. B
13. D
14. B
19
BÖLÜM – 1
Test
Topoğrafya ve Kayaçlar
1.
3
4.
Aşağıdaki dünya haritasında bazı alanlar numaralandırılarak gösterilmiştir.
COĞRAFYA
II
III
V
IV
I
Bazı kayaçlar aşınmaya karşı dirençli değillerdir. Hem
sel sularıyla hem de rüzgârlarla kolayca aşındırılabilirler. Volkanik sahalarda yer yer dirençli kayaçlar bulunabilir. Bu tür alanlarda yamaçlar sel sularıyla ve rüzgârların
etkisiyle aşınmaya uğrar. Bu aşınma olayı devam ederken dirençli kayaların altındaki kısımlar aşınmadan kalır. Böylece yamaçta sivri kuleler şeklinde oluşumlar belirir. Üzerinde şapka şeklinde birer kaya parçası bulunan
bu kule biçimindeki şekillere, görünüşlerinden dolayı peri bacası denilmiştir.
Peri bacalarının oluşumunu sağlayan kayaç aşağıdakilerden hangisidir?
Buna göre, dünya haritasında işaretlenen alanlardan
hangisinde püskürük kayaçlar yaygın olarak bulunur?
A) Gabro
B) Şist
C) Marn
D) Volkanik tüf
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) Kalker
E) V
Palme Yayıncılık
2. Aşağıdaki şekilde tor topoğrafyası gösterilmiştir.
5.
Aşağıdaki fotoğraflarda bazı yer şekilleri verilmiştir.
I
II
Yukarıdaki yer şeklini oluşturan kayaç türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bazalt
B) Kalker
C) Gabro
D) Tüf
3.
III
E) Granit
Bu yer şekillerinin bulunduğu alanlarda yaygın olarak bulunan kayaç türleri, aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
Yeryüzündeki kayaçlar, dış kuvvetlere bağlı olarak sürekli aşınıp şekillenirler. Genel olarak yumuşak kayaçlar
aşınmaya karşı dirençsiz olduklarından çevresine göre
alçak ve belirgin olmayan yer şekilleri oluştururlar.
I
Buna göre, aşağıdaki kayaçlardan hangisinin bulunduğu arazi çevresine göre daha alçak ve belirgin olmayan yer şekillerini oluşturur?
III
A)
Gre
Bazalt
Diyorit
B)
Marn
Andezit
Şist
C)
Traverten
Gre
Konglomera
A) Bazalt
B) Andezit
D)
Kum taşı
Tüf
Kalker
C) Granit
D) Mermer
E)
Obsidyen
Jips
Kalker
20
II
E) Kum taşı
1. E
2. E
3. E
4. D
5. D
Kayaçlar şiddetli sıcaklık ve basınç altında değişime uğradıklarında metamorfik kayaçları oluştururlar.
11. Aşağıdakilerden hangisi, dış püskürük kayaçların
Aşağıdaki kayaçlardan hangisi yukarıdaki duruma
bağlı olarak oluşmuş bir kayaçtır?
A) Sıcaklık ve basınç altında fiziksel ve kimyasal özellikleri değişim göstermezler.
A) Kuvarsit
B) Bazalt
B) Genellikle yumuşak ve aşınmaya karşı direçsizdirler.
C) Turba
D) Traverten
7.
özellikleri arasında gösterilebilir?
COĞRAFYA
BÖLÜM – 1
6.
C) Hızlı soğumadan dolayı küçük kristalli, camsı veya
süngerimsi bir yapıda bulunurlar.
E) Siyenit
D) Tabakalı bir yapı gösterirler.
I. Yeryüzünün ilk oluşan kayaç çeşitidir.
E) İçlerinde fosil bulundururlar.
II. İçlerinde fosil bulunur.
III. Yüksek sıcaklık ve basınç altında oluşurlar.
Yukarıda bazı özellikleri verilen kayaç türleri, aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir?
I
A)
B)
C)
D)
E)
II
Püskürük
Tortul
Tortul
Püskürük
Püskürük
Tortul
Metamorfik
Püskürük
Tortul
Püskürük
12. İki kıtasal levhanın ayrılması sırasında, Manto’dan gelen
mağma katılaşarak Litosfer’e dönüşür ve levhaların büyümesine neden olur.
III
Tortul
Püskürük
Metamorfik
Metamorfik
Tortul
Yukarıda anlatılan oluşum sırasında oluşan kayaç
türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) İç Püskürük Kayaçlar
B) Metamorfik Kayaçlar
C) Dış Püskürük Kayaçlar
züne çıkması veya yeryüzüne yakın derinliklere kadar
gelerek soğuması olayına volkanizma denir.
Aşağıdakilerden hangisi, aktif volkanik alanlarda bulunma olasılığı düşük olan kayaç türlerinden biridir?
A) Antrasit
B) Granit
C) Obsidyen
D) Volkanik tüf
9.
D) Kimyasal Tortul Kayaçlar
Palme Yayıncılık
8. Mağmanın yerin derinliklerinden hareket ederek yeryü-
E) Andezit
Lavlarda soğuma havayla temas edip hızlı olduğu zaman küçük kristalli camsı veya süngerimsi bir yapı özelliği gösterir.
Buna göre, aşağıdaki kayaçlardan hangisinde bu durum daha belirgin olarak gözlenir?
E) Fiziksel Tortul Kayaçlar
13. Bitkilerin bataklık alanlarda (delta, göl, lagün gibi) birikmesi sonucu oluşan tabakaların değişime uğraması sonucu meydana gelmiştir. Bu tabakalar üzerine çeşitli çökeltilerin birikmesi ve yer kabuğu hareketleri sonucu derinliklere gömülmüştür. Gömülmüş olan bu bitkiler; artan
ısı ve basınca maruz kaldıklarında bünyelerinde fiziksel
ve kimyasal değişikliğe uğrayarak kayaca dönüşürler.
Paragrafta oluşum özellikleri anlatılan kayaç türüne
aşağıdakilerden hangisi örnek olarak verilebilir?
A) Kalker
B) Mermer
D) Traverten
A) Granit
B) Konglomera
C) Taş kömürü
C) Volkanik tüf
D) Obsidyen
E) Sileks
E) Granit
14. Başkalaşım kayaçlarının aşağıdaki alanlardan han-
10. Bir bölgede, aşağıdaki kayaç türlerinden hangisinin
gisinde oluşma olasılığı daha fazladır?
yaygın olarak bulunması, oluşumunu eski jeolojik
zamanlarda kazandığını gösterir?
A) Ova tabanlarında
A) Kum taşı
B) Turba
C) Mağmanın yer kabuğuna temas ettiği yerlerde
C) Breş
D) Taş kömürü
D) Okyanus tabanlarında
E) Gre
6. A
B) Akarsu ağızlarında
E) Kalkerli arazilerde
7. C
8. A
9. D
10. D
11. C
12. C
13. C
14. C
21
BÖLÜM – 1
15. Çöküntü depremleri karstik alanlardaki mağara tavanla-
20. Aşağıdakilerden hangisi tortul kayaçların özellikle-
Topoğrafya
ve Kayaçlar
rının çökmesiyle oluşur.
rinden değildir?
A) Mermer kimyasal tortul kayaçlara en güzel örnektir.
COĞRAFYA
Buna göre, aşağıdaki kayaç türlerinden hangisinin
yaygın olduğu yörelerde bu tip depremlerin oluşması beklenir?
C) Kum ve çakıl taşları kırıntılı tortul kayaçlara örnektir.
A) Granit
B) Kalker
C) Bazalt
D) Konglomera
B) Kaya tuzu kimyasal olarak oluşmuş bir tortul kayaçtır.
D) Canlı artıkları organik tortul kayaçları oluşturur.
E) Tortul kayaçlar zaman içerisinde tekrar başka bir
tortul kayaca dönüşebilir.
E) Diyorit
16. Bir kayaç başka bir kayacı ya çizer ya da çizilir. Bu çizilme
21. Yüzey sularının yer kabuğunun geçirimlilik özelliği gös-
durumu “sertlik” derecelerini belli eder.
teren kayaçlarının ve tabakalarının içinden sızarak geçirimsiz kayaçların ya da tabakaların üzerinde birikmeleriyle oluşturdukları sulara yer altı suları adı verilir.
Aşağıdaki kayaçlardan hangisi başka bir kayaç tarafından çizilemez?
A) Elmas
B) Bazalt
C) Talk
D) Obsidyen
Buna göre, yağış miktarları ve yer şekillerinin özellikleri aynı olan yörelerde aşağıda verilen kayaçlardan hangisinin bulunması yer altı sularının oluşumunu olumlu yönde etkiler?
E) Granit
17. Taşlar oluşumları ve özellikleri bakımından birbirlerinAşağıdaki kayaçlardan hangisi Anadolu’da bulunmaz?
A) Gabro
B) Obsidyen
C) Andezit
D) Şist
Palme Yayıncılık
den farklıdırlar.
A) Mağma, volkanik hareketlerle gerek yer kabuğunun
içine sokularak gerekse üzerine çıkarak, soğuyup
katılaşarak; hem kayaç döngüsünü başlatır hem de
püskürük kayaçlara dönüşür.
B) Püskürük kayaçlar zaman içerisinde dış güçlerin etkisiyle çözünmeye uğrayarak daha küçük parçalara
ayrılarak ufalanırlar.
C) Çeşitli ortamlarda biriktirilen malzemeler üzerlerine sonradan getirilip yığılan malzemelerin uyguladığı basınç ile sıkıştırılıp taşlaşarak tortul kayaçlara dönüşürler.
E) Obsidyen
19. Aşağıdakilerden hangi, bir bölgede farklı kayaç türlerinin görüldüğüne kanıt olarak gösterilebilir?
D) Tortul kayaçlar, üzerlerine biriktirilen yeni malzemelerin uyguladığı basınç ve mağmanın sıcaklık etkisiyle metamorfik kayaçlara dönüşürler.
A) Volkanik toprakların yaygınlık göstermesi
B) Doğal bitki örtüsünün çok çeşitlilik göstermesi
C) Çok farklı toprak tiplerinin görülmesi
E) Metamorfik kayaçlar dış kuvvetlerin etkisiyle tekrar
çözünmeye uğrayarak püskürük kayaçlara dönüşürler.
D) Dört mevsim koşullarının belirgin yaşanması
E) Akarsuların akış hızlarının fazla olması
22
1.5. B
16. A
E) Granit
Kayaç döngüsüyle ilgili aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?
Aşağıdaki kayaçlardan hangisinin iri kristal yapılı olduğu söylenemez?
D) Siyenit
D) Obsidyen
farklı tür kayaçların doğal yollarla birbirine dönüşmesini
açıklayan sürece kayaç döngüsü denir.
manın soğuması sonucu oluştuklarından kristalli (taneli) görünüm kazanabilirler. Yüzeyden derine doğru inildikçe kristaller büyümektedir.
C) Gabro
C) Bazalt
22. Kayaçların oluştukları günden bu yana devam eden ve
18. Volkanik kökenli kayaçlar, sıcak ve hamurumsu mağ-
B) Diyorit
B) Konglomera
E) Mercan kalkeri
A) Granit
A) Granit
17. E
18. E
19. C
20. A
21. B
22. E
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
11 058 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content