close

Enter

Log in using OpenID

ANNE BABA EĞİTİMİ

embedDownload
ANNE BABA
EĞİTİMİ
Editör:
Tülin Güler Yıldız
Tülin Güler Yıldız / H. Gözde Ertürk Kara / Arzu Özyürek / Fatma Tezel Şahin
A. Oğuzhan Kıldan / Atilla Cavkaytar / Esra Ünlüer Özbay
Yasemin Aydoğan / Elif Kalkan / Müge Şen
3. Baskı
Editör: Doç. Dr. Tülin GÜLER YILDIZ
ANNE BABA EĞİTİMİ
ISBN 978-605-364-081-3
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Eylül 2010, Ankara
3. Baskı: Ekim 2014, Ankara
Proje/Yayın Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Gamze Dumlupınar
Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Ayrıntı Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Şti
İvedik Organize Sanayi 28. Cadde 770. Sokak No: 105/A
Yenimahalle/ANKARA
(0312-394 55 90)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13987
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet: www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
Aile kurumu tarih boyunca değişen yapı ve işlevleriyle günümüze değin var olmuş ve toplumların yapısında meydana gelen değişimlere kendini uyarlamıştır. Bu
durum, gelecekte de farklı aile türlerinin ortaya çıkarak, bu kurumun değişim ve gelişim sürecinin devam edeceğini ve varlığını sürdüreceğini göstermektedir. Toplumların geleceğini oluşturacak yeni nesillerin iyi bir şekilde yetişmesi için, aile kurumunun niteliği de en az varlığı kadar önem taşımaktadır.
Çocukların doğuştan getirdikleri doğal meraklarına, araştırma ve öğrenme isteklerine cevap buldukları ilk eğitsel ortam ailedir. Dolayısıyla çocuklarının ilk eğitimcileri olan anne babalar, evde ya da ev dışındaki ortamlarda onlara zengin ve nitelikli
öğrenme olanakları sunmalıdırlar. Çocuk, okul öncesi eğitim kurumuna başladığında
anne babaların eğitime yönelik sorumlulukları öğretmen tarafından üstlenilmiş gibi
düşünülse de, ailenin okulda gerçekleştirilen etkinlikleri evde desteklemesi büyük
önem taşır. Çocuk için gerekli olan en etkin eğitim, aile ve öğretmenin birlikte çalışmasıyla gerçekleştirilecektir.
Anne babalar bu süreçte, çocuklarına yardımcı olma ve eğitici nitelikte deneyimler sunma konusunda rehberliğe gereksinim duyabilirler. Bu gereksinimi karşılamada en önemli görev eğitimcilere düşmektedir. Okullardaki çocuklara yönelik eğitim
programları, anne baba eğitimini de kapsar nitelikte olmalıdır.
Bu kitap, okul öncesi eğitim öğretmenleri ve öğretmen adaylarının, farklı aile yapıları ve ebeveyn tutumlarını tanıyarak, bunları aile kuramları ışığında analiz edebilmelerine yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Konunun uygulamaya dönük yüzünün de
sunulabilmesi için, okul öncesi eğitimde ailenin eğitime katılımına ilişkin ülkemizde
ve diğer ülkelerde gerçekleştirilen uygulama örneklerine yer verilmiştir.
Anne baba eğitimi alanındaki bilgi birikim ve deneyimlerini, yazdıkları bölümler aracılığıyla bizlerle paylaşan değerli yazarlara,
Kitaptaki yazı dilinin Türkçeye uygunluğuyla ilgili geribildirimde bulunan Sayın
Tülay Güler’e,
Kitabın hazırlık ve baskı aşamalarında gösterdikleri özveri ve özenden dolayı Pegem Akademi Yayıncılık çalışanlarına çok teşekkür ederim.
Anne baba eğitimini kapsamlı bir şekilde ele alan bu kitabın, çocuklarımızın
daha iyi yetişmesi konusunda katkılar sağlayacağına inanıyor ve okul öncesi öğretmen
adaylarına, okul öncesi öğretmenlerine ve anne babalara yararlı olmasını diliyorum.
Ekim 2014, Ankara
Doç. Dr. Tülin Güler Yıldız
İÇİNDEKİLER
BÖLÜM 1: Ailenin Tanımı, Tarihsel Gelişimi ve Aile Çeşitleri
Giriş ................................................................................................................................................... 1
Aile Nedir?.......................................................................................................................................... 2
Aile Yapısının Tarihsel Değişimi.................................................................................................. 3
Tarih Boyunca Türk Ailesi.............................................................................................................. 4
İslamiyet Öncesi Türk Ailesi................................................................................................... 4
İslamiyet Etkisindeki Türk Ailesi........................................................................................... 5
Osmanlı Döneminde Aile................................................................................................. 6
Cumhuriyet Döneminde Aile.......................................................................................... 6
Günümüz Türk Ailesi.......................................................................................................... 7
Aile Çeşitleri....................................................................................................................................... 8
Çekirdek Aile............................................................................................................................... 9
Geniş Aile...................................................................................................................................10
Tek Ebeveynli Aile (Parçalanmış Aile/Eksik Aile)..........................................................11
Çocuksuz Aile...........................................................................................................................11
Geçiş Ailesi.................................................................................................................................12
Sonuç.................................................................................................................................................13
Kaynakça..........................................................................................................................................14
BÖLÜM 2: Aile Kuramları
Giriş .................................................................................................................................................17
Aile Kuramlarının Gerekliliği......................................................................................................18
Aile Kuramlarının Tarihsel Gelişimi..........................................................................................19
Aile Kuramları.................................................................................................................................20
Yapısal İşlevsel Kuram (Structural-Functional Theory)..............................................21
Ailenin Evrensel İşlevleri.......................................................................................................22
Sosyal Çatışma Kuramı (Social Conflict Theory)...........................................................23
Sembolik Etkileşim Kuramı (Symbolic Interaction Theory)......................................24
Sosyal Alışveriş Kuramı (Social Exchange Theory)......................................................26
VI
Anne Baba Eğitimi
Aile Sistemleri Kuramı (Family Systems Theory)..........................................................27
Aile Ekolojisi Kuramı (Ecological Theory of Families).................................................29
Feminist Aile Kuramı (Feminist Family Theory)............................................................31
Kaynakça..........................................................................................................................................33
BÖLÜM 3: Anne-Baba Olmak ve Anne-Babaların Çocuk Yetiştirme Tutumları
Giriş .................................................................................................................................................35
Anne Baba Olmak..........................................................................................................................36
Anne Baba Tutumları....................................................................................................................38
Anne Babaların Çocuklarına Karşı Tutumları.................................................................38
Demokratik tutum............................................................................................................38
Otoriter tutum....................................................................................................................39
Serbest (ilgisiz) tutum.....................................................................................................39
Aşırı hoşgörülü tutum.....................................................................................................40
Koruyucu tutum................................................................................................................40
Tutarsız tutum....................................................................................................................41
Anne Baba Tutumlarını Etkileyen Faktörler...................................................................41
Ailenin sosyo-demografik özellikleri..........................................................................42
Anne-babaların kendi yetiştiriliş tarzları...................................................................45
Anne babaların çocuk gelişimine ilişkin bilgi düzeyleri......................................46
Çocukların bireysel özellikleri.......................................................................................46
Anne Baba Tutumlarının Çocuğun Gelişimine Etkileri..............................................46
Kaynakça..........................................................................................................................................49
BÖLÜM 4: Aile İçi İlişkiler ve Özel Durumlarda Aile
Giriş .................................................................................................................................................55
Aile İçi İlişkiler.................................................................................................................................56
Ebeveyn Çocuk İlişkileri........................................................................................................57
Anne-Çocuk İlişkileri..............................................................................................................59
Baba-Çocuk İlişkileri ..............................................................................................................60
0–6 yaş dönemi “Dünya’yı Tanıma Dönemi”..................................................................61
Kardeş İlişkileri.........................................................................................................................62
İçindekiler
VII
Eşler Arasındaki İlişkiler........................................................................................................64
Rollerin Tersine Dönmesi (Role Reversal)..............................................................................65
Çocuklar Uçurtma Gibidir...........................................................................................................66
Boşanmış Aileler ve Çocukları ..................................................................................................67
0–6 Yaş Dönemi “Hayat İçin Antrenman Dönemi”.............................................................69
Kaynakça..........................................................................................................................................70
BÖLÜM 5: Özel Gereksinimli Çocuğu Olan Aileler
Giriş .................................................................................................................................................73
Özel Gereksinimi Olan Çocukların Ailelerinde Görülen Tepkiler..................................74
Özel Gereksinimi Olan Çocuğun Kardeşi Olmak................................................................78
Özel Gereksinimi Olan Çocuğun Ebeveyni Olmak............................................................78
Özel Gereksinimi Olan Çocuğun Bakımını Üstlenme.......................................................79
Ailelerin Desteklenmesi..............................................................................................................80
Aile Gereksinimleri........................................................................................................................83
Aile Gereksinimlerinin Karşılanmasına Yönelik Hizmetler..............................................85
Aile Rehberliği ve Danışmanlık Hizmetleri...........................................................................86
Aile Eğitimi.......................................................................................................................................87
Kaynakça..........................................................................................................................................89
BÖLÜM 6: Okul Öncesi Eğitimde Ailenin Yeri ve Önemi
Giriş .................................................................................................................................................93
Okul Aile İşbirliğinin Önemi.......................................................................................................94
Aile Katılımının Okul Öncesi Eğitimdeki Yeri ve Önemi...................................................97
Babaların Okul Öncesi Eğitime Katılımının Önemi..........................................................100
Kaynakça........................................................................................................................................103
BÖLÜM 7: Okul Öncesi Eğitim Programlarında Aile Katılımı
Giriş ...............................................................................................................................................107
Aile Katılımının Amaçları...........................................................................................................109
VIII Anne Baba Eğitimi
Aile Katılımının Yararları............................................................................................................110
Aile Katılımını Olumsuz Etkileyen Faktörler.......................................................................111
Aile Katılımının Planlanması....................................................................................................112
Aile Katılımı Çalışmaları.............................................................................................................113
Geliş-Gidiş Zamanları..........................................................................................................113
Bilgilendirme Toplantıları...................................................................................................114
Bireysel Görüşmeler.............................................................................................................115
Grup/Eğitim Toplantıları ....................................................................................................116
Konferanslar............................................................................................................................117
Telefon Görüşmeleri.............................................................................................................118
Haber Mektupları..................................................................................................................119
Ailelerle Yapılan Yazışmalar ..............................................................................................119
Eğitim/Duyuru/Bülten Panoları ......................................................................................120
Bültenler ..................................................................................................................................121
Aile Kitaplığı............................................................................................................................121
Makale Kutusu ......................................................................................................................121
Kitapçıklar................................................................................................................................122
Dilek kutusu............................................................................................................................124
Broşürler...................................................................................................................................124
Afişler........................................................................................................................................125
Fotoğraflar...............................................................................................................................126
Görüntü ve Ses Kaydı .........................................................................................................126
Ailelerin Sınıf İçi ve Sınıf Dışı Etkinliklere Katılımı......................................................126
Ev Ziyaretleri...........................................................................................................................130
Ailelerin Karar Verme Süreçlerine Katılımı...................................................................132
Aile Katılımını Artırmada Dikkat Edilecek Noktalar.........................................................132
Kaynakça........................................................................................................................................135
BÖLÜM 8: Anne-Baba Eğitimi ve Türkiye’de Uygulanan
Aile Eğitim Programları
Anne Baba Eğitimi.......................................................................................................................145
Anne Baba Eğitiminin Amacı............................................................................................146
Anne Baba Eğitiminin Önemi...........................................................................................147
Anne Baba Eğitiminde Dikkat Edilecek Noktalar.......................................................148
İçindekiler
IX
Anne Baba Eğitim Modelleri....................................................................................................149
Ev Merkezli Aile Eğitimi.......................................................................................................150
Kurum Merkezli Aile Eğitimi..............................................................................................151
Kurumsal Okul Öncesi Eğitimle Bütünleştirilmiş Aile Eğitimi...............................152
Uzaktan Öğretim Yoluyla Aile Eğitimi............................................................................153
Mobil Hizmetler.....................................................................................................................154
Çocuktan Çocuğa .................................................................................................................155
Türkiye'de Uygulanan Aile Eğitim Programları.................................................................156
0-4 Yaş Anne Çocuk Eğitimi Programı...........................................................................157
5-6 Yaş Anne Çocuk Eğitimi Programı (AÇEP).............................................................157
Eğitici Anne (Çocuk Bakıcısı) Yetiştirme Programı ....................................................158
Aile Sağlığı Eğitim Projesi ..................................................................................................158
BADEP- Baba Destek Programı .......................................................................................158
Okul Öncesi Veli-Çocuk Eğitim Programı (OVÇEP)....................................................159
Aile ve Çocuk Eğitimi Merkezi Kış Uygulamaları........................................................159
Yaz Okulları Projesi ve Anne Destek Programı............................................................159
Aile Mektupları Projesi........................................................................................................160
Mobil Anaokulu Projesi.......................................................................................................160
Benim Ailem Programı........................................................................................................160
Anne-Baba-Çocuk Eğitim Projesi....................................................................................161
Ana Baba Okulu.....................................................................................................................161
Özel Eğitim Kurumları Yeniden Yapılanma Projesi....................................................161
Kadın Emeğini Değerlendirme Vakfı (KEDV)...............................................................161
Kaynakça........................................................................................................................................163
BÖLÜM 9: Dünyada Anne Baba Eğitimi ve Aile Katılımı:
Amerika Birleşik Devletleri Örneği
Giriş ..........................................................................................................................................169
Okul Öncesi Kurumsal Eğitime Aile Katılımı Örnekleri...................................................170
Ulusal Küçük Çocukların Eğitimi Derneği
(National Association for the Education of Young Children-NAEYC).................170
Erken Başlangıç (HEAD START) Programı.....................................................................171
X
Anne Baba Eğitimi
Head Start Programında Aile Katılımı.................................................................172
Erken Başlangıca Hazırlık Programı (EARLY HEAD START)....................................173
Early Head Start Programında Aile Katılımı .....................................................174
Aile ve Çocuk Eğitimi (Parent and Child Education-PACE).....................................175
Even Start Programı.............................................................................................................175
Aile Birlikleri (FAMILY COOPS)...........................................................................................176
Aile Birliklerinin Tarihsel Gelişimi..........................................................................177
Günümüzde Aile Birlikleri Modeli.........................................................................179
Bir Aile Birliğinin İşleyişi...........................................................................................180
Aile Birliklerinde Eğitimin Niteliği.........................................................................180
Minnesota Erken Çocukluk Aile Eğitimi Programı
(Minnesota Early Childhood Family Education-ECFE).............................................181
AVANCE Aile Destek ve Eğitim Programı......................................................................182
ECFE Aile Katılım Çalışmaları..................................................................................181
AVANCE Aile Katılım Çalışmaları...........................................................................182
Anne Baba Eğitiminde Farklı Bir Örnek: Kütüphaneler...........................................182
Kaynakça........................................................................................................................................185
BÖLÜM 10: Ev ve Ev Dışındaki Ortamlarda Öğrenme Etkinlikleri
Giriş ...............................................................................................................................................187
Ailelerin Çocuklarının Gelişim ve Öğrenmesindeki Rolü..............................................188
Doğal Öğrenme Ortamları.......................................................................................................190
Fırsat Eğitimi..................................................................................................................................190
Çocuklarla Öğrenme Etkinlikleri Gerçekleştirmeyi Kolaylaştıran İpuçları...............193
Kaynakça........................................................................................................................................209
1. BÖLÜM
AİLENİN TANIMI, TARİHSEL
GELİŞİMİ VE AİLE ÇEŞİTLERİ
Doç. Dr. Tülin GÜLER YILDIZ
Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi
GİRİŞ
Ekolojik kurama göre mikro-sistem olarak açıklanan ve bireyin gelişimini doğrudan
etkileyen en derin düzey, çekirdek ailedir. Bu nedenle erken çocukluk döneminde,
gerek gelişimsel gerekse eğitimsel boyutta çocuğa verilecek tüm desteklerde, aileden
ayrı bir girişimin başarılı olamayacağı bilinmektedir. Bu durum özellikle okul öncesi
dönemde çocuğa ve ailesine ilişkin bütüncül bir yaklaşım geliştirilmesini gerektirmektedir. Çünkü çocuk ilk kez bu dönemde ailesinden ayrılarak farklı bir ortam olan
okul öncesi eğitim kurumuna adım atmaktadır (Güler, 2009). Okul öncesi eğitimcileri
bu hassas dönemi dikkate alarak aileler ile daha sağlıklı bir iletişim kurmalı, onları
tanımaya ve eğitim ortamına katmaya çalışmalıdırlar.
Aile kurumunun yapısı ve tarihsel süreçte geçirdiği değişimleri bilmek, günümüzde hangi dinamiklerden etkilendiğini anlayabilmek için gereklidir. Öğretmenler,
her ailenin kendine özgü yapısı ve kültürel özellikleri olduğunu düşünerek çocuklar
için düzenleyecekleri eğitim etkinliklerinde ve yapacakları değerlendirmelerde bu
farklılıkları göz önünde bulundurmalıdırlar.
Ülkemizin coğrafi çeşitliliği ve kültürel zenginliği farklı yapılarda aile çeşitlerinin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü
ile İstatistik Kurumu’nun ortaklaşa gerçekleştirdiği “Aile Yapısı Araştırması”, Türk ailesinin çeşitli özelliklerini sayısal verilerle göstermektedir. Toplam 12.280 haneden
24.647 birey ile yapılan çalışmanın sonuçlarına göre; çekirdek ailenin %80,7, geniş
ailenin %13, tek kişilik ailenin ise %6 oranında olduğu görülmüştür (TÜİK, 2006). Bu
verilerin, aile kavramının geçirdiği tarihsel sürecin doğal bir sonucu olduğunu söylemek mümkündür. Bu bölümde, farklı bakış açılarından da yararlanarak, aile kavramının tanımı, tarihsel gelişimi ve çeşitleri üzerinde durulacaktır.
2
Anne Baba Eğitimi
Aile Nedir?
Aile kavramı farklı disiplinler tarafından geniş bir yelpazede tanımlanmaktadır. Üyeleri arasındaki ilişkiler ve etkileşim yönünden sosyal bir grup; sosyal ve ekonomik
yönden bir birlik; sosyal yaşamın temel göstergelerinden biri olarak bir örgüt; üyelerin ihtiyaçlarının karşılanması için sistematik kuralları bulunan sosyal bir kurum
olarak görülebilir (Çakıcı 2006).
Türk Dil Kurumu Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü’nde ise aile, “evlilik ve
kan bağına dayanan anne, baba, çocuklar, kardeşler arasındaki ilişkilerin oluşturduğu toplum içindeki en küçük birlik, bir toplum çekirdeği” olarak tanımlanmaktadır
(TDK, 2007). Bir başka deyişle aile, çocuğun doğduğu andan başlayarak çok yönlü
gelişiminin gerçekleştiği temel kurumdur.
Toplumun en küçük birimi olan aile, ekonomik ve toplumsal yapıda meydana gelen değişimlerden etkilenmekte, bu da, aile yapısının açıklanması ve tanımlanmasında pek çok kuramın ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Aile kavramı, bu kuramlar
ışığında tanımlanarak, çevresinde meydana gelen olaylar analiz edilmeye çalışılmaktadır.
Sosyolojik bir tanımda ise “biyolojik ilişkiler sonucu insan türünün devamını
sağlayan, toplumsallaşma sürecinin ilk ortaya çıktığı, karşılıklı ilişkilerin belirli kurallara bağlandığı, o güne dek toplumda oluşturulmuş maddi (özdeksel) ve manevi
(tinsel) zenginlikleri kuşaktan kuşağa aktaran, biyolojik, psikolojik, ekonomik, toplumsal, hukuksal ve benzeri yönleri bulunan toplumsal bir kurum” açıklaması yer
almaktadır (Akt. Doğan, 2000).
I. Aile Şurası’nda (1990), “bir toplumda hukuki temele dayalı evlilik ve aralarında
akraba bağı (anne-baba, çocuklar, büyükanne ve büyükbaba ile yakın akrabalardan)
oluşmuş aynı mekânda yaşayan en küçük toplumsal kurum” olarak ifade edilmiştir.
Sosyo-kültürel normlar, ekonomik yaşam, üretim biçimleri ve inançlar, toplum
üzerinde olduğu gibi aile yapısı üzerinde de etkili olan unsurlardır. Aile, şekli ve hacmi
ne olursa olsun her kültürün sahip olduğu toplumsal bir olgudur. Bu yüzden geçmişte
olduğu gibi günümüzde de dünya nüfusunun hemen hemen tamamı aile birimlerinde
yaşamakta, bu birimler topluma ve toplumsal sınıflara göre farklılık göstermektedir
(Doğan, 2000).
Ailenin Tanımı, Tarihsel Gelişimi ve Aile Çeşitleri
3
Aile Yapısının Tarihsel Değişimi
Batı toplumlarında aileyle ilgili tarihsel çalışmalar, derebeylik öncesi aile yapısı ile
başlar. Bunu, 5. ve 15. yüzyıllar arasında görülen feodal toplumdaki Ortaçağ ailesi
izlemektedir. Bugünkü anlamıyla modern ailenin ortaya çıkışı ise 15. ve 20. yüzyıllar
arasındaki döneme rastlamaktadır. Burada verilen zaman aralıkları kesin olmamakla
beraber, tarih boyunca ortaya çıkan aile yapılarının sıralanmasında kolaylaştırıcı olması açısından kullanılmaktadır (Eshleman ve Bulcroft, 2006).
Aile yapılarında meydana gelen tarihsel değişimlere neden olan önemli ve büyük
ölçüde birbirine bağlı üç etken vardır. Bunlardan ilki, tarıma dayalı üretimden sanayi
üretimine geçiştir. Bu durum mesleklerde farklılaşma ve özelleşmeye, devamında da
üretimin aile içinden, aile kontrolündeki diğer üretim odaklarına geçmesine neden
olmuştur. Bu hareket, doğumdan itibaren aile içinde kazanılan özelliklerle belirlenen
statüden, bireysel başarılarla edinilen statüye geçişi de sağlamıştır.
İkinci etken ise, feodalizmdeki gerilemeyle, bazı elit grupların tekelinde olan tarım üretiminin, kapitalizmin etkisi altında endüstri sistemine dönüşmesidir. Bu değişimler pazarlama etkinliklerini büyük ölçüde merkezîleştirerek bireysel ve kişisel
ilişkilere materyalist bakış açısını getirmiştir.
Üçüncü etken ise, bireylerin geleneksel bir yaklaşımla daha önce belirlenmiş
standartlara göre eylemde bulunmak yerine, kendi özgür iradelerine göre davranmasında görülen artıştır. Bu kültürel değişim modern demokrasilerin ortaya çıkışını,
toplumun siyasal ve sosyal alanda daha eşitlikçi bir hale gelmesini sağlarken, kişilerin
daha bireysel ve özedönük olmalarına yol açmıştır. Bunun sonucunda da, aile yapısında çeşitli değişim ve dönüşümler gerçekleşmiştir (Eshleman ve Bulcroft, 2006).
Feodal toplumların görkemli ve kalabalık aile modelinde sanayileşmeyle birlikte
çözülmelerin başladığı görülmüştür. Aile yapısında meydana gelen demografik küçülme ile “çekirdek aile” kavramı literatüre girmiştir. Sanayi ve sanayi sonrası dönemdeki
gelişmeler, modern aileyi yoğun bir şekilde etkileyerek “Avrupa’daki aile tablosunun
değiştiği” ya da “Avrupa’da ailenin bittiği” şeklinde yorumların yapılmasına yol açmıştır. Aile hayatını korumaya yönelik birçok derneğin kurulması ve hükümetler tarafından aile kurmayı teşvik edici kampanyalar düzenlenmesi bu konudaki kaygıların ne
derece önemli boyutlara ulaştığını göstermektedir (Akt. Doğan, 2000).
Postmodern toplum modelinde ise, çekirdek ailenin parçalandığı ve tek ebeveynli ailelerin çoğalmaya başladığı görülmektedir. Boşanma ve evlilik dışı beraberliklerin sayısındaki artışa paralel olarak sadece belirli dönemlerde bir araya gelebilen
parçalanmış aile sayısında da artış gözlenmiştir. Bu ailelerde, eşlerden birinin veya
4
Anne Baba Eğitimi
her ikisinin birden evden uzakta çalışıyor olması da bu duruma neden olan bir diğer
faktördür (Tezcan, 2005).
Aşağıda OECD istatistiklerine göre 2000 yılında bazı ülkelerde görülen boşanma
oranları verilmiştir:
Belçika %59,8, İsveç %53,9, Çek Cumhuriyeti %53,7, Macaristan %49,9, Lüksemburg %48, Yeni Zelanda %47,1, Avustralya %46, Norveç %39,7, Hollanda %39,3,
Japonya %33,1, Portekiz %30, Yunanistan %15,4’tür. 2004 yılı boşanma verileri incelendiğinde ise Amerika Birleşik Devletleri’nin ilk sırada yer aldığı görülmüştür.
Amerika’nın ardından Rusya, İngiltere ve Danimarka gelmektedir (Divorce rate,
2004).
Boşanmanın çoğu toplumda artış göstermesinin nedenleri, aile ve evliliklerde
meydana gelen değişim, aile içi iletişimin azalması, birbirine uymayan cinsiyet rolleri, farklı yaşam beklentileri, evlilik yaşantısının rutinleşmesi, boşanan insanlara kurumsal ve sosyal desteğin artması gibi olgularla açıklanmaktadır (Bennett ve Ellison,
2010; Şentürk, 2008).
Amerika’da her geçen gün daha fazla çocuk, hayatının büyük bir bölümünü tek
ebeveynli bir ailede geçirmektedir. 2008 yılındaki evlilik dışı doğum oranı % 41 olarak
belirlenmiştir (Bennett ve Ellison, 2010). Bu çocuklar gün içinde, kendi evi, büyük
anne ve babalarının evi ile okul öncesi eğitim kurumları arasında gidip gelmekte, bu
nedenle çok fazla yer değiştirmek zorunda kalmaktadırlar. Ayrıca giderek daha fazla
sayıda anne ve babanın birden fazla işte çalışmak durumunda olması, çocuklarıyla
birlikte geçirecekleri süreyi azaltmaktadır (Blackwell, 2009).
Günümüzde özellikle modern toplumlarda, aile, evlilik ve ebeveynliğe bakış
açıları değişmiş, geleneksel kadın erkek rolleri ve dolayısıyla da evlilikten beklentiler
farklılaşmıştır. Ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel içerikli değişim ve dönüşümler
tüm toplumlarda aile kurumunda bozulmalara sebep olmuştur. Bu durum farklı aile
biçimlerinin denenmesine ve aile kavramının yeniden tanımlanmasına yol açmıştır.
Tarih Boyunca Türk Ailesi
Ülkemizde aile yapısındaki değişimler dünyada yaşanan değişimlere paralel olarak
geleneksel çoğulcu yapıdan bireyselliğe doğru bir çizgi izlemektedir. Bu süreç aşağıda
kısaca açıklanacaktır.
İslamiyet Öncesi Türk Ailesi
Eski Türklerdeki aile yapısına ilişkin bilgiler, efsaneler, destanlar, anıtlar, mitolojik bilgiler çerçevesindedir (I. Aile Şurası, 1990). Bu bilgiler, İslamiyet Öncesi Türk
Ailenin Tanımı, Tarihsel Gelişimi ve Aile Çeşitleri
5
Ailesi’nde “boy”, “sop”, “soy”, “pederî aile” ve “izdivaci aile” olmak üzere beş aşamanın
görüldüğünü ortaya koymaktadır (Doğan, 2000).
Boy, anne baba ve çocukların dışında yetişmiş torunların, akrabaların ve onların
ailelerinin kan bağına dayalı olarak bir arada bulunduğu göçebe aile şeklidir. Bu aileyi
bir arada tutan siyasi, ahlâki, dinî ve ekonomik etkenler bulunmaktadır. Aynı boydan
olanların birbirlerine yardımcı olmaları, çayır, orman, yayla gibi alanların ortak mal
olarak görülmesi ve kullanılması söz konusudur (Doğan, 2000).
Sop, birbirinin akrabası olan bireylerden meydana gelen topluluktur. Bu nedenle
bireysel akrabalık terimleri yerine, toplumsal ve ortak akrabalık terimleri kullanılmıştır. Yani her birey kendinden önceki kuşakta bulunan erkeklere “ici=ağa”, bütün kadınlara “aba=abla” demektedir. Sop, anaerkil ve ataerkil bir oluşum olarak “toplumsal
aile” modeline örnektir (Doğan, 2000).
Soy, hem sosyal hem de siyasal bir birimdir. Aynı ortak atadan gelen, belirli bir
soy topluluğu adıyla diğerlerinden ayrılan ve aralarında kan bağı olan bir yakınlar
topluluğudur. Soy bir büyükbabanın çevresindeki bireyler ve ailelerden oluşur. Büyükbabanın ölümünden sonra soy birliği, başa en yaşlı erkeğin geçmesiyle devam
eder. Soy, Batı Türklerinde yedinci göbeğe kadar uzanmaktadır. Bunlara “yad, yabancı
veya yedi yad” denilmektedir. “Yedi kat yabancıya kız vermek ...” gibi cümleler eskiden
evliliğin yedi göbeğin dışında meydana geldiğini göstermektedir. Bu dönemdeki soy
isimleri daha sonra aile ismi olarak kullanılmaya başlamıştır (Cepkenoğulları, Kozanoğulları gibi) (Doğan, 2000; Ökten, 2009).
Pederî Aile: Soy büyük bir yapı olduğundan kendi içinde “orta ailele”re ayrılmaktadır. Pederî aile soyun parçalara ayrılmış yeni bir şeklidir. Eşitlikçi bir yapıda olan
bu ailede, akrabalık yalnızca baba tarafından değil, anne tarafından da gelmektedir.
Kadınların haklarına saygı gösterilir ve kadın erkek eşitliği söz konusudur. Çocuklar
ataerkil ailede olduğu gibi sadece baba otoritesine bağlı değildirler. Pederî aile, tüm bu
özellikleriyle özgürlükçü ve eşitlikçi bir aile modelidir (Doğan, 2000).
İzdivaci Aile: Türkler izdivac kelimesini “evlenmek” ve “ev-bark” sahibi olmak
anlamlarında kullanmışlardır. Bark, Orhun Anıtları’nda “mabet” anlamına gelmektedir. Ev de kutsal bir mabet kabul edildiğinden “bark” adını almıştır. Bu anlamda
evlilik eski Türkler’de kutsal bir güvenceye kavuşmadır. Evlenen bireyler ailelerinden
birinin yanında kalmaz, yani içgüveylik ya da içgelinlik yoktur. Bu yönüyle günümüz
çekirdek aile yapısı ile benzerlik göstermektedir (Doğan, 2000).
İslamiyet Etkisindeki Türk Ailesi
İslam dininin etkisiyle toplumsal hayatta meydana gelen değişimler, aile içi dengeleri
de etkilemiştir. İslamiyet öncesi Türk ailesinde kadınlar, sosyal hayata daha katılımcı
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
174 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content