close

Enter

Log in using OpenID

01. Topografya ve Kayaçlar.qxp

embedDownload
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
KAYAÇLAR (TAÞLAR) OLUÞUMUNA GÖRE
3’e AYRILIR
KAYAÇLAR
Magmatik (Püskürük)
Kayaçlar
Ýç
püskürük
Tortul (Sedimanter)
Kayaçlar
Dýþ
Mekanik
püskürük
Tortul
Organik
Tortul
Metamorfik
(Baþkalaþmýþ)
Kayaçlar
Magmatik (püskürük) Taþlar
Magma, erimiþ veya yarý erimiþ kayaç malzemesidir. Kimyasal olarak karmaþýk bir yapýya sahiptir ve
bileþim, sýcaklýk ve uçucu madde miktarlarý farklýlýklar
gösterir.
Kimyasal
Tortul
Yer kabuðunu oluþturan kayaçlarýn tümünün kökeni
magmatikdir. Magma kökenli kayaçlar dýþ kuvvetlerinin
etkisiyle parçalara ayrýlýp, yeryüzünün çukur yerlerinde
birikerek tortul kayaçlarý ya da yüksek sýcaklýk ve basýnç
altýnda deðiþime uðrayarak baþkalaþmýþ kayaçlarý oluþturmuþtur.
Magmatik (katýlaþým) kayaçlar magmanýn yeryüzüne çýkarak veya yer kabuðu içinde yükselerek yeryüzüne
çýkmadan soðumasý sonucunda oluþmuþtur.
Magmatik kayalar Soðumanýn gerçekleþtiði
ortama göre 2’ye ayrýlýr
Ýç püskürük kayaçlar: Yer kabuðu içinde yükselen
magmanýn yeryüzüne ulaþamadan kabuk içinde herhangi bir derinliðe yerleþmesi ve yavaþ yavaþ soðuyup katýlaþmasý sonucunda iç püskürük kayaçlar oluþur.
Metamorfik
% 27.4
Püskürük kayaç
% 64.7
Bu kayaçlarda soðuma derinde ve yavaþ olduðu
için kayacý oluþturan unsurlar rahatça geliþme imkaný
bulmuþtur ve iri unsurludur. Baþlýca iç püskürük kayaçlar
granit, siyenit, diyorit ve gabrodur.
Tortul kayaç
% 7.9
Yer kabuðundaki kayaçlarýn yaklaþýk oranlarý
Levha hareketlerinin
kayacý tekrar
magmaya taþýmasý
Magma
Soðuma ve
katýlaþma
Metamorfik
Kayaç
Püskürük
Kayaç
Metamorfizm
(Yüksek sýcaklýk
ve basýnç)
Granit
Çözünme,
taþýnma
ve depolanma
Tortul
Kayaç
Gabro
Granitlerin fiziksel ve kimyasal aþýnma sonucu ayrýþmasý sonucu yer yer birbiri üzerinde yer alan irili ufaklý ve köþeleri yuvarlaklaþtýrýlmýþ bloklardan oluþan
topografyaya tor topografyasý denir.
Tortul
Tortullarýn normal sýcaklýk
ve basýnç altýnda üst üste
birikmesi
Dýþ püskürük kayaçlar: Magmanýn yeryüzüne çýkarak soðumasý sonucunda oluþur. Magma hava ile temas ettiði için soðuma hýzlý oluþur. Bu yüzden dýþ püskürük kayaçlar ince unsurlu ve camsýdýr. Magmanýn sýcaklýðý yeryüzüne çýkýnca aniden düþtüðü için erime derecesi farklý unsurlar hemen hemen ayný anda ve kýsa aralýklarla katýlaþmýþ büyüme olanaðý bulamamýþtýr.
Kayaç döngüsü
10
BÖLÜM: 1
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
Baþlýca dýþ püskürük kayaçlar bazalt, obsidyen, andezit, süngertaþý, trakittir.
Tortul kayaçlar genellikle tabakalar halinde çökelir.
Örneðin, buzullarla beslenen bir akarsu yazýn
kuvvetlenir, kýþýn zayýflar. Bu yüzden buzullarla
beslenen bir akarsuyun getirdiði maddeler yazýn
daha büyük, kýþýn daha küçük maddelerden oluþan
tabakalar þeklinde çökelir.
Bazalttan oluþan sütunlar
Fosil
Obsidyen (Volkan camý)
Andezit
Fosil
Tortul kayaçlar içerisinde bulunan belirli devirlerde
yaþamýþ ve ortadan kalkmýþ fosiller farklý jeolojik
zamanlarý aydýnlatýr. Anahtar fosil olarak adlandýrýlan bu fosiller jeolojik zamanlarýn çeþitli devrelere
ayrýlmasýna ve canlýlarýn evrimine ýþýk tutar.
Tortul (Sedimanter) kayaçlar
Eskiden var olan kayalarýn akarsu, buzul, rüzgâr,
dalgalar gibi dýþ kuvvetler tarafýndan aþýndýrýlmasý ve sürüklenen maddelerin yeryüzünde veya yeraltýnda normal
basýnç ve sýcaklýk altýnda doðal bir çimento maddesi
yardýmýyla birleþmesi sonucu tortul kayaçlar oluþur.
Tortul kayaçlarýn oluþma süreci
11
BÖLÜM: 1
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
Tortul taþlar oluþumuna göre 3’e ayrýlýr:
a. Mekanik (kýrýntýlý) Tortul taþlar
Akarsu, rüzgâr, buzul gibi dýþ kuvvetlerin aþýndýrdýklarý maddeleri yeryüzünün çukur yerlerinde biriktirmeleri
ve bu maddelerin arasýna giren doðal bir çimento maddesinin bu unsurlarý bir araya tutturmasý sonucu oluþurlar.
Baþlýca mekanik tortul kayaçlar kiltaþý, Çakýl taþý
(konglomera), kum taþý ve breþ’tir.
Traverten
Breþ
Konglomera
b. Organik Tortul Taþlar
Bitkisel ve hayvansal maddelerin yeryüzünün çukur
yerlerinde üst üste birikmesi sonucu oluþurlar. Antrasit,
taþ kömürü, linyit, turba, mercan kalkeri baþlýca organik
tortul kayaçlardandýr.
Sarkýt
Sarkýt, dikit, sütun ve travertenler kimyasal tortul oluþumlardýr.
Metamorfik (Baþkalaþmýþ) kayaçlar
Antrasit
Taþ kömürü
Tortul, püskürük veya yine bir metamorfik kayaçlarýn yüksek sýcaklýk ve basýnç altýnda kalmasý sonucu kayaçlarýn yapýlarýnda kimyasal ve mekanik deðiþikliklerin
meydana gelmesiyle metamorfik kayaçlar oluþur.
c. Kimyasal Tortul Kayaçlar
Ýçinde erimiþ halde kalker, jips, kayatuzu gibi maddeler bulunan sularýn basýnç azalmasý, buharlaþma ya da
bir alanda durgunlaþmasý sonucu içlerindeki maddelerin
çökelmesiyle oluþurlar.
Kalker (kireç taþý), jips (alçý taþý), kaya tuzu, dolomit, kimyasal tortul taþlardýr.
Kireçtaþý
Dolomit
12
Kayaç
Baþkalaþmýþ hali
Granit
Gnays
Kalker
Mermer
Kuvars
Kuvarsit
Kömür
Elmas
Yer kabuðu içinde yükselen magmanýn etkili olduðu
yerlerde veya tektonik hareketler sonucunda yer kabuðunun bir bölümünün derin kýsýmlara doðru alçaldýðý bölgelerde bulunan kayaçlar hem yüksek sýcaklýk hem yüksek basýnç altýnda kalýnca bu bölgedeki kayaçlarda metamorfizma olaylarý oluþur.
BÖLÜM: 1
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
Volkanik faaliyetler hem iç hem de dýþ püskürük kayaçlarý oluþturur.
Ayrýca magmanýn yeryüzüne doðru hareketi sýrasýnda temas ettiði bölgelerdeki kayaçlar baþkalaþmaya da uðrayabilir.
Bir çöl bölgesinde kayaçlara küreye benzer bu þekli rüzgârýn her yönden taþýdýðý maddelerin çarpmasý vermiþtir.
Daðlarýn eteklerinde sellerin ve akarsularýn getirdiði maddelerin üst
üste birikmesi tortul kayaçlarý oluþturur.
Ýç püskürük kayaçlarýn sürekli yer altýnda bulunmasý gerekmez. Bu kayaçlarý örten katmanlar aþýnarak ortadan kalkýnca iç püskürük kütleler
yeryüzüne de çýkabilirler.
Organik tortul kayaç olan kömür karasal ortamlarda veya kýyýya yakýn
bataklýklarda yerinde veya taþýnarak gelmiþ bitkisel malzemenin çökelmesi sonucu oluþur. En yaþlý ve en çok basýnç etkisinde kalmýþ kömür
damarýnýn kömürleþme derecesi daima daha yüksektir. Kömürleþme
için çökelen bitkisel malzemenin havadaki oksijen ile temas etmemesi
gerekir.
13
BÖLÜM: 1
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
ETKÝNLÝK
Metamorfizmaya uðrayan aþaðýdaki kayaç örneklerinin gösterildiði aþaðýdaki fotoðraflarýn altýndaki boþluklarý
doldurunuz.
Granit
...............................................................
Kömür
Yüksek sýcaklýk
+
basýnç
Yüksek sýcaklýk
+
basýnç
Yüksek sýcaklýk
+
basýnç
.......................................................................
Mermer
.......................................................................
14
BÖLÜM: 1
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
ETKÝNLÝK
Magmanýn, yeryüzüne kadar çýkarak veya yer kabuðu içinde belli bir yere kadar yükselerek orada soðumasý sonucu oluþan kayaçlara denir.
Eskiden var olan kayaçlarýn akarsular,
rüzgârlar, dalgalar gibi dýþ etkenler tarafýndan aþýndýrýlarak, sürüklenen kýrýntýlarýn ve diðer çözülme ürünlerinin ya da
kimyasal yolla meydana gelen maddelerin normal basýnç ve sýcaklýk altýnda birikmesiyle oluþan kayaçlardýr.
Tortul ya da püskürük
kayalarýn yüksek sýcaklýk ve basýnç altýnda
kimyasal ve fiziksel
özelliklerinin deðiþmesi
sonucu oluþan kayaçlardýr.
................................... kayaçlar
................................... kayaçlar
............................... kayaçlar
.....................tortul
.....................tortul
.....................tortul
kayaçlar
kayaçlar
kayaçlar
Baþlýca örnekler
..................................................
..................................................
..................................................
..................................................
Baþlýca örnekler
Baþlýca örnekler
Baþlýca örnekler
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
...................................
15
ÖLÇME ve DEÐERLENDÝRME TESTÝ
Aþaðýda verilen boþluklarý uygun kelimelerle doldurunuz.
1.
Topoðrafya ve kayaçlar ile ilgili olarak verilmiþ aþaðýdaki durumlarý “doðru” (☺) ve “yanlýþ” ( )þeklinde gruplandýrýnýz.
.................... ayrýþmasý sonucu yer yer irili ufaklý ve
köþeleri yuvarlaklaþtýrýlmýþ bloklardan oluþan tor
topografyasý oluþur.
8.
☺
2.
Ayný özellikteki iki kayaçtan ..................... yapýya
sahip olanda ayrýþma þiddeti artar. Çünkü bu özellik
donma-çözülme olaylarýnýn kayaçtaki etkisini artýrýr.
3.
................ kömürün yüksek sýcaklýk ve basýnç altýnda baþkalaþým geçirmesi sonucu oluþmuþtur.
4.
...................... kayaçlar magmanýn yeryüzüne
çýkarak veya yeryüzüne yaklaþtýðý yerlerde soðumasý sonucu oluþur.
9.
5.
6.
Yer kabuðunda en fazla bulunan kayaçlar püskürük
kökenli, en az bulunanlar ise tortul kökenlidir.
Gnays, mermer ve kuvarsit kayaçlarý dýþ kuvvetlerin
aþýndýrdýklarý maddeleri yeryüzünün çukur yerlerinde biriktirmesi ve biriken maddelerin arasýna giren
doðal çimento maddesinin birikmiþ unsurlarý bir arada tutmasý sonucu oluþmuþ mekanik tortul kayaçlardýr.
☺
Daha önce bulunan kayaçlarýn akarsular, buzullar,
rüzgârlar, dalgalar gibi dýþ kuvvetler tarafýndan
aþýndýrýlarak oluþan çözülme ürünlerinin ya da
kimyasal yolla oluþan maddelerin normal basýnç ve
sýcaklýk
altýnda
birikmesiyle
..................
(....................) kayaçlar oluþur.
10.
Bitkisel ve hayvansal maddelerin yeryüzünün çukur
alanlarýnda üst üste birikmesi sonucu organik tortul
kayaçlar oluþur.
☺
Püskürük veya tortul kayaçlarýn yüksek sýcaklýk ve
basýnç altýnda kalmalarý sonucu yapýlarýnda
kimyasal ve mekanik deðiþikliklerin gerçekleþmesi
sonucunda ................. (..................) kayaçlar
oluþur.
11.
Ýç püskürük kayaçlarýn yer kabuðu içinde herhangi
bir derinlikte yerleþmesi ve yavaþ yavaþ soðuyup
katýlaþmasý, bu kayaçlarýn dýþ püskürük kayaçlara
göre daha iri unsurlu olmasýný saðlamýþtýr.
☺
7.
Aþaðýdaki tabloda verilen kayaçlarýn yanýna
püskürük, tortul veya magmatik kayaçlardan hangisine dahil olduðunu ve eðer var ise alt grubunu
yazýnýz.
Kayaç
Türü
Kayaç
12.
Türü
Taþ kömürü .................... Mermer ....................
Konglomera .................... Granit
(Çakýltaþý)
☺
....................
Kalker
....................
Linyit
....................
Turba
....................
Breþ
....................
Kil taþý
.................... Elmas
Yeryüzüne doðru yükselen magmanýn etkisiyle ya
da tektonik hareketler sonucunda yer kabuðunun
bir bölümünün derin kýsýmlara doðru alçaldýðý bölgelerde kayaçlar metamorfizmaya uðrar.
....................
16
BÖLÜM
1
1.
TEST
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
5.
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisi magmatik kökenli deðildir?
A) Granit
B) Bazalt
D) Andezit
C) Obsidyen
1
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisi, oluþtuðu döneme ait bitki ve hayvan kalýntýlarýný daha fazla bulundurur?
A) Bazalt
E) Kalker
B) Breþ
D) Andezit
2.
Dört kayaç ve bu kayaçlarýn baþlamýþ hali doðru
olarak, bir tanesini yanlýþ olarak verilmiþtir.
6.
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisinin baþkalaþmýþ
hali doðru verilmemiþtir?
A)
Kayaç
————
Granit
Baþkalaþmýþ hali
———————
Gnays
B)
Kalker
Mermer
C)
Bazalt
Volkan tüfü
D)
Kuvars
Kuvarsit
E)
Kömür
Elmas
E) Obsidyen
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisi, magmanýn
yeryüzüne çýkmasýyla oluþan dýþ püskürük
kayaçlar arasýnda deðildir?
A) Granit
B) Andezit
D) Volkan camý
7.
C) Granit
C) Bazalt
E) Volkan tüfü
I. Kireç taþý
II. Traverten
III. Konglomera
IV. Jips
3.
Sularýn içindeki eriyik malzemelerin çökelmesiyle oluþan kayaçlar arasýnda yukarýdakilerden
hangileri yoktur?
Bitkisel ve hayvansal maddelerin yeryüzünün çukur
yerlerinde üst üste birikmesi sonucu organik tortul
kayaçlar oluþur.
A) Yalnýz I
Aþaðýda verilen kayaçlardan hangisi yukarýda
açýklanan þekilde oluþmamýþtýr?
A) Taþ kömürü
B) Linyit
D) Konglomera
D) II ve III
C) Yalnýz III
E) III ve IV
C) Turba
E) Mercan kalkeri
8.
4.
B) Yalnýz II
I. Bir kayacýn çatlaklý olmasý ayrýþma þiddetini artýrýr.
II. Dýþ püskürük kayaçlarda soðuma, iç püskürük
kayaçlara göre daha yavaþtýr.
I. Kayacýn özellikleri
III. Günlük sýcaklýk farklarý
III. Ayný yörede granitin olduðu araziler, jipsin olduðu arazilere göre yüksek ve belirgin yüzey þekillerini oluþturur.
Tor topoðrafya þekillerinin oluþmasýnda yukarýdakilerden hangileri etkilidir?
Kayaçlarýn özellikleri ile ilgili olarak yukarýda verilenlerden hangileri doðru deðildir?
A) Yalnýz I
A) Yalnýz I
II. Ýklim þartlarý
D) II ve III
B) Yalnýz II
C) I ve II
E) I, II ve III
B) Yalnýz II
D) I ve II
17
C) Yalnýz III
E) II ve III
TEST: 1
9.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
13.
Metamorfizma geçirmiþ kayaçlarýn sertlik ve dayanýklýklarý yüksektir.
I
V
Buna göre, aþaðýdaki kayaç türlerinden hangisinin sertlik ve dayanýklýlýk derecesi diðerlerinden
daha düþüktür?
A) Jips
B) Mermer
D) Elmas
10.
III
II
IV
C) Gnays
E) Þist
Haritada numaralanmýþ yörelerden hangisinde
dýþ püskürük bir kayaç olan obsidyene rastlanma olasýlýðý daha düþüktür?
A) I
Türkiye’de Nevþehir-Ürgüp-Göreme yöresinde
karakteristik yüzey þekillerinin geliþmesinde
aþaðýdaki kayaç gruplarýndan hangisi etkili
olmuþtur?
14.
A) Ýç püskürük kayaçlar
B) Dýþ püskürük kayaçlar
B) II
C) III
D) IV
E) V
Akdeniz Bölgesi’nde bulunan karstik oluþumlu
maðaralarda oluþan sarkýt, dikit ve sütunlar aþaðýdaki kayaç gruplarýndan hangisine örnektir?
A) Organik tortul kayaç
C) Baþkalaþmýþ kayaçlar
B) Kimyasal tortul kayaç
D) Kimyasal tortul kayaçlar
C) Kýrýntýlý tortul kayaç
E) Organik tortul kayaçlar
D) Ýç püskürük kayaç
E) Dýþ püskürük kayaç
11.
Lavlarýn kristalleþmeye yetecek kadar zaman bulamadan hýzlýca soðumasý sonucu oluþan ve volkan
camý olarak adlandýrýlan kayaçtýr. Kýrýldýðýnda býçak
gibi keskin köþeler verdiði için, eski çaðlarda ok ve
mýzrak ucu yapýmýnda kullanýlmýþtýr.
15.
II. Gnays
III. Kalker
IV. Jips
Yukarýda baþlýca özellikleri verilen kayaç aþaðýdakilerden hangisidir?
A) Mermer
B) Gnays
D) Andezit
I. Granit
Yukarýdaki kayaçlarýn bulunduðu yerlerde sýcaklýk ve yaðýþ koþullarýnýn ayný olduðu kabul edilirse hangilerinin bulunduðu alanda kimyasal
çözülme daha fazladýr?
C) Obsidyen
E) Granit
A) I ve II
B) I ve III
D) II ve IV
12.
Yeryüzünü oluþturan kayaçlar dýþ kuvvetler tarafýndan ufalanýr ve taþýnýr. Taþýnan maddeler akarsu,
göl, deniz ve okyanus tabanlarý ile karasal ortamlardaki çukur alanlarda tabakalar halinde biriktirilir.
16.
D) Siyenit
B) Jips
E) III ve IV
Aþaðýdaki olaylardan hangisinde levha hareketlerinin etkisi yoktur?
A) Jeotermal bölgelerin oluþmasýnda
Buna göre, yeryüzünün çukur bölgelerinde
biriken tabakalarýn zaman içinde normal sýcaklýk
ve basýnç altýnda sýkýþmasý sonucu oluþan
kayaçlar arasýnda aþaðýdakilerden hangisi yoktur?
A) Konglomera
C) II ve III
B) Okyanus dökülen akarsu aðýzlarýnda haliçlerin
oluþmasýnda
C) Sýradaðlarýn oluþmasýnda
D) Okyanus ortalarýnda volkanik ada yaylarýnýn
oluþmasýnda
C) Kömür
E) Kýtalar arasýndaki iç denizlerin jeolojik devirler
boyunca yüzölçümlerinin deðiþmesinde
E) Traverten
18
BÖLÜM
1
1.
TEST
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
4.
Aþaðýdaki yer þekillerinden hangisinin bulunduðu yörelerde püskürük kayaçlara rastlamak daha kolaydýr?
A) Peribacasý
B) Traverten
D) Polye
2
Magma, yer kabuðunda zayýf direnç zonlarýný izleyerek yeryüzüne çýkar.
I. Levhalar arasýndaki sýnýrlar
C) Vadi
II. Faylar
E) Kanyon vadi
III. Paleozoik yaþlý araziler
IV. Derin deniz çukurlarý
2.
Buna göre, yukarýda verilen yerlerden hangileri
magmanýn yeryüzüne daha kolay çýkabileceði
yerlerdir?
I. Bazý kara ve deniz canlýlarýnýn ölümünden sonra zýrh ve iskeletlerinin birikmesiyle oluþabilir.
A) I ve II
D) I, II ve IV
II. Tebeþir, kömür ve mercan kaya organik tortul
kayaçlardandýr.
III. Bitkisel kalýntýlarýn kalýn ve geçirimsiz tortul kütleler altýnda uzun bir süreç kalmasý sonucu organik tortul kayaçlardan kömür oluþur.
5.
IV. Karbon içeren organik tortul kayaçlarýn oluþumu
yeryüzündeki farklý bölgelerde ayný þartlar altýnda gerçekleþir.
B) I ve III
D) I, II ve III
3.
C) II ve III
E) II, III ve IV
I. Yer kabuðuna doðru yükselen magmanýn yeryüzüne eriþemeden kabuk içinde herhangi bir derinlikte yerleþmesi ve katýlaþmasý ile oluþan kayaçlara iç püskürük kayaçlar denir.
Kayaçlar ve oluþum özellikleriyle ilgili olarak verilen yukarýdaki ifadelerden hangileri doðru deðildir?
II
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
V
E) II, III ve IV
III. Yüksek sýcaklýk ve basýncýn etkisiyle sedimanter ve magmatik kayaçlarýn kimyasal ve mekanik deðiþikliklere uðramasý organik tortul kayaçlarý oluþturur.
Tüfler volkanlardan çýkan ince boyutlu malzemelerin
(özellikle küllerin) oluþturduðu açýk renkli ve çok kolay aþýnan kayaçlardýr.
III
C) II ve III
II. Eskiden var olan kayaçlarýn akarsular, buzullar,
rüzgârlar, dalgalar gibi dýþ etkenler tarafýndan
ya da kimyasal yolla normal basýnç ve sýcaklýk
altýnda su üstünde veya su altýndaki ortamlarda
birikmesi tortul (sedimanter) kayaçlarýn oluþumunu baþlatýr.
Organik tortul kayaçlarla ilgili yukarýdaki bilgilerden hangileri doðrudur?
A) I ve II
B) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve III
I
IV
6.
Türkiye’de volkanik tüfler haritada numaralandýrýlmýþ yörelerden hangisinde karakteristik yüzey
þekillerinin geliþmesine neden olmuþtur?
A) I
B) II
C) III
D) IV
Bir yörede aþaðýdaki yer þekillerinden hangisinin yaygýn olarak bulunmasý bu yörede kimyasal
tortul kayaçlarýn yaygýn olduðunu kanýtlar?
A) Polye
B) Delta
D) Dev kazaný
E) V
19
C) Peribacasý
E) Mantar kaya
TEST: 1
7.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
10.
Günlük sýcaklýk farklarýnýn fazla olduðu, fiziksel parçalanmanýn ön plana çýktýðý yüksek daðlýk sahalarda yüzey þekilleri keskin kenarlý, köþeli dikliklerden
oluþan sarp bir görünüm alýr.
II. Yüksek sýcaklýk ve basýnç altýnda oluþurlar.
III. Genellikle oluþtuklarý dönemlere ait bitki ve hayvan kalýntýlarý içerirler.
Tortul kayaçlarla ilgili yukarýdakilerden hangileri
söylenemez?
III
IV
V
I. Genellikle tabakalýdýr.
II
A) Yalnýz I
I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) I ve III
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ yörelerden hangilerinde yüzey þekillerinin keskin kenarlý, köþeli olma durumu daha fazladýr?
A) I
B) II
C) III
D) IV
11.
E) V
I. Gnays
II. Kalker
III. Mermer
IV. Elmas
Yukarýdaki kayaç örneklerinden hangileri oluþum yönünden diðerlerinden farklýdýr?
8.
9.
A) Yalnýz I
Aþaðýda verilenlerden hangisinde bulunan kayaçlarýn birbirine dönüþmesi beklenemez?
A)
Kayaç
————
Kalker
B)
Kömür
Elmas
C)
Granit
Gnays
D)
Bazalt
Andezit
E)
Kum taþý
Þist
B) Yalnýz II
D) II ve III
C) Yalnýz III
E) III ve IV
Dönüþmüþ hali
———————
Mermer
12.
I. Püskürük kayaçlar → Soðuma ve katýlaþma
II. Tortul kayaçlar → Sýkýþma ve çimentolaþma
III. Baþkalaþým kayaçlar → Ayrýþma ve aþýnma
Yukarýda verilen püskürük, tortul ve baþkalaþmýþ kayaçlarý oluþturan faktörlerden hangileri
doðrudur?
Aþaðýdaki kayaç türlerinden hangisinin oluþumunda yukarýdaki durum etkili olmuþtur?
A) Yalnýz I
A) Mermer
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
B) Konglomera
D) Granit
E) II ve III
20
E) Tüf
C) Kömür
TEST: 1
13.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
16.
Dýþ kuvvetler tarafýndan taþýnan malzemelerin akarsu, göl, deniz ve okyanus tabanlarý ile çukur alanlarda tabakalar halinde birikip, zaman içinde sýkýþmasý
sonucu oluþan kayaçlardýr.
A) Kum taþý
Buna göre, aþaðýdaki kayaçlardan hangisi yukarýda açýklandýðý gibi oluþmuþtur?
A) Kömür
B) Granit
D) Bazalt
B) Gnays
D) Andezit
E) Bazalt
E) Andezit
I. Erime
II. Aþýnma
Aþaðýdaki fotoðraf volkanik kayaçlarýn fiziksel ve
kimyasal ayrýþmaya uðradýklarýnda deðiþik þekil ve
boyutta bloklara dönüþümünü gösteren tor topoðrafyasýna aittir.
III. Baþkalaþma
Karstik bölgelerdeki yüzey þekillerinin oluþmasýnda yukarýdakilerden hangileri etkili olmamýþtýr?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
Tor topoðrafyasýnýn oluþumu aþaðýda verilen
kayaçlardan hangisinin fiziksel ve kimyasal
ayrýþmasýyla oluþur?
A) Tüf
B) Granit
D) Andezit
15.
C) Mermer
C) Mermer
17.
14.
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisinde oluþduklarý
döneme ait bitki ve hayvan kalýntýlarý olan fosillere rastlanma olasýlýðý daha yüksektir?
18.
C) Obsidyen
E) II ve III
Denizli Pamukkale’deki traverten taraçalarýnýn
oluþumunda aþaðýdaki kayaçlardan hangisi etkili olmuþtur?
A) Kalker
B) Granit
E) Bazalt
D) Bazalt
Püskürük kayaçlar magmanýn soðumasý sonucu
oluþurlar. Eðer magmanýn soðumasý yavaþ bir þekilde olursa, oluþan kayaçlar iri unsurlu olur.
19.
C) Yalnýz III
C) Andezit
E) Jips
Buna göre, aþaðýdaki kayaçlardan hangisi iri unsurludur?
Bir ülkede aþaðýdaki kayaçlardan hangisinin
yaygýn olarak bulunmasý bu ülkenin geçmiþinde
volkanik olaylarýn yaþandýðýna kanýt olamaz?
A) Andezit
A) Andezit
B) Tüf
D) Granit
C) Obsidyen
E) Bazalt
B) Obsidyen
D) Granit
21
E) Kireç taþý
C) Bazalt
BÖLÜM
1
TEST
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
1.
3.
3
Her tarafta ayný olan basýnca “hidrostatik basýnç”
denir. Belli bir yönde daha þiddetli olan basýnca yönlü basýnç denir. Yönlü basýnç daha çok yeryüzüne
yakýn kýsýmlarda söz konusudur ve derine doðru inildikçe azalýr. Buna karþýlýk derinlere doðru inildikçe
hidrostatik basýnç egemen olur.
Buna göre, aþaðýdaki kayaçlarýn oluþum ortamlarý dikkate alýnýrsa hangisinin oluþtuðu ortamda
daha çok hidrostatik basýnç etkisinde kalmaktadýr?
A) Andezit
B) Bazalt
C) Obsidyen
D) Granit
E) Tüf
Yukarýdaki þekilde verilen oluþumun yaygýn olduðu bir yöre için aþaðýdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Karstik bir alandýr.
B) Karbonlu organik tortullarca oluþturulmuþtur.
C) Tor topoðrafyasýnýn yaygýn olduðu bir yöredir.
D) Günlük sýcaklýk farklarýnýn fazla olduðu alanlarda
oluþur.
E) Sýcaklýk ve basýnç kayaçlarý baþkalaþmaya
uðratmýþtýr.
2.
4.
Kimyasal tortul kayaçlarla ilgili aþaðýdakilerden
hangisi doðru deðildir?
I
II
A) Sulardaki eriyik tuzlarýn ve minerallerin kimyasal
süreçler sonucunda çökelmesiyle oluþur.
B) Traverten kimyasal tortul kayaçlardandýr.
C) CaCO3 bakýmýndan zengin yer altý sularýnýn yeryüzüne çýkmasý buharlaþma, basýnç azalmasý ve
CO2 ‘in uçmasýna neden olarak kimyasal tortul
kayaçlarý oluþturur.
III
D) Yuvarlaklaþmýþ çakýllarý birbirine baðlayan doðal
çimentoyla oluþan konglomeralar daha çok akarsu yataklarý çevresinde görülen kimyasal tortul
kayaçlardandýr.
Bir bölgede yukarýdaki oluþumlardan hangilerinin yaygýn olmasý bu bölgede tortul kayaçlarýn
yaygýn olduðunu kanýtlar?
E) Kimyasal tortul kayaçlardan jips, kireç taþýna göre daha kolay çözünür.
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
22
C) Yalnýz III
E) II ve III
TEST: 1
5.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
8.
Magmanýn yeryüzüne kadar çýkarak soðumasý sonucu oluþan kayaçlara dýþ püskürük kayaçlar denir.
Konglomera
Andezit
III
I
II
IV
I
II
Obsidyen
Yukarýdaki haritada numaralandýrýlmýþ yörelerden hangilerinde dýþ püskürük kayaçlar daha
yaygýn görülür?
A) I ve II
B) I ve III
D) II ve IV
C) II ve III
E) III ve IV
III
6.
Yukarýda fotoðraflarý verilen kayaçlardan hangileri magmanýn yeryüzüne çýkýp soðumasý sonucu oluþmuþtur?
Geçmiþ jeolojik dönemlerde yaþamýþ bitki ve hayvanlarýn kayaçlar içinde korunmuþ kalýntýlarýna fosil
denir. Fosilleþme olabilmesi için ölen canlýnýn havasýz bir ortamda ve basýnç altýnda kalmasý gerekir.
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
9.
Aþaðýda verilen kayaç türlerinden hangisinde fosil bulunma olasýlýðý daha yüksektir?
A) Mermer
B) Gnays
D) Andezit
7.
C) Yalnýz III
E) II ve III
Aþaðýdaki haritada yeryüzündeki baþlýca aktif volkanlarýn bulunduðu alanlar noktalarla gösterilmiþtir.
C) Granit
E) Tebeþir
Eriyebilen kayaçlarýn geniþ yer tuttuðu alanlarda
oluþan yer þekillerine karstik þekiller denir.
Buna göre, aþaðýdaki yeryüzü þekillerinden hangisinin oluþmasý için eriyebilen kayaçlar gerekmez?
Bu alanlarla aþaðýdaki kayaç türlerinden hangisi
paralellik taþýmaz?
A) Lapya
A) Granit
B) Dolin
D) Uvala
C) Peribacasý
E) Polye
B) Andezit
D) Obsidyen
23
C) Bazalt
E) Jips
TEST: 1
10.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
13.
I. Petrol
III. Jeotermal enerji
Bir bölgede aþaðýdaki kayaç türlerinden hangisinin yaygýn olarak bulunmasý bu bölgedeki aktif
veya sönmüþ volkanik faaliyetlerin varlýðýna kanýt olamaz?
IV. Doðal gaz
A) Granit
II. Kömür
Yukarýda verilen enerji kaynaklarýndan hangileri
organik tortulanma yoluyla oluþmamýþtýr?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
11.
B) Andezit
D) Gabro
C) Bazalt
E) Tebeþir
C) Yalnýz III
E) III ve IV
14.
Bir bölgedeki volkanik faaliyetlerin aþaðýdakilerin hangisine yol açmasý beklenemez?
I. Ayný canlýya ait fosilin sadece Güney Afrika’nýn
batý kýyýlarý ile Brezilya kýyýlarýnda görülmesi
II. Grönland Adasý’nda palmiye aðaçlarýna ait fosillerin bulunmasý
A) Kayaçlarda metamorfizmaya
B) Gayzerlerin oluþumuna
III. Amazon ve Kongo havzalarýnda görülen iklim
þartlarýnýn benzer olmasý
C) Depremlere
D) Tarýmsal verimliliðin artmasýna
Yukarýda verilen durumlardan hangileri levhalarýn hareket ettiðine kanýttýr?
E) Kömür yataklarýnýn oluþumuna
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) II ve III
8.
I
15.
II
III
Aþaðýdaki haritada, yeryüzündeki volkanlarýn daðýlýþý gösterilmiþtir.
IV
Bir yörede yukarýdaki yapý türleri veya yer þekillerinden hangilerinin olmasý bu yörenin depremsellik derecesini artýrýr?
Buna göre, aþaðýdaki ülkelerden hangisinde volkanik etkinlikler görülmez?
A) Yalnýz I
A) Japonya
B) Yalnýz II
D) II ve III
C) Yalnýz III
B) Endonezya
D) Norveç
E) III ve IV
24
E) Þili
C) Ýtalya
BÖLÜM
1
1.
TEST
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
4
3.
Aþaðýdaki fotoðrafta granitlerin fiziksel ve kimyasal
olaylar sonucu ayrýþmasý sonucu yer yer birbiri
üzerinde yer alan irili ufaklý ve köþeleri yuvarlaklaþtýrýlmýþ bloklardan oluþan bir yöreye ait fotoðraf
verilmiþtir.
I
II
III
Yer kabuðundaki kayaçlarýn yaklaþýk oranlarýný
gösteren daire grafikte numaralanmýþ yerlere
sýrasýyla aþaðýdakilerden hangisi gelmelidir?
Buna göre, baþlýca özellikleri açýklanan bu
topoðrafya aþaðýdakilerden hangisidir?
A)
I
—————
Püskürük
II
—————
Tortul
III
—————
Metamorfik
B)
Püskürük
Metamorfik
Tortul
C)
Metamorfik
Püskürük
Tortul
D)
Metamorfik
Tortul
Püskürük
E)
Tortul
Püskürük
Metamorfik
A) Tor topoðrafyasý
B) Karstik topoðrafya
C) Akarsu topoðrafyasý
D) Buzul topoðrafyasý
4.
E) Badlands topoðrafyasý
Eskiden bulunan kayaçlarýn akarsu, buzul, dalgalar
gibi dýþ kuvvetler tarafýndan aþýndýrýlmasý ve sürüklenen maddelerin yeryüzünde veya yer altýnda normal sýcaklýk ve basýnç altýnda doðal bir çimento
maddesi yardýmýyla birleþmesi sonucu tortul kayaçlar oluþur.
Aþaðýdaki ülkelerden hangisinde buzul aþýndýrmasý ve sürüklemesi sonucu oluþmuþ tortul kayaçlara daha fazla rastlanabilir?
A) Norveç
B) Ýtalya
D) Brezilya
5.
2.
C) Mýsýr
E) Fransa
Aþaðýdaki tortul taþ çeþitlerinden hangisi diðerlerinden farklý bir oluþuma sahiptir?
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisi fosil örneklerini
daha fazla barýndýrmasýndan dolayý jeolojik zamanlarýn çeþitli devrelere ayrýlmasýna ve canlýlarýn evrimine ýþýk tutmaktadýr?
A) Konglomera
A) Granit
D) Kil taþý
B) Breþ
C) Turba
B) Kil taþý
D) Andezit
E) Kum taþý
25
E) Obsidyen
C) Bazalt
TEST: 1
6.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
9.
Yer kabuðu içinde yükselen magmanýn etkili olduðu yerlerde veya tektonik hareket sonucunda
yer kabuðunun bir kýsmýnýn Yer’in derin kýsýmlarýna doðru alçaldýðý bölgelerde bulunan kayaçlarýn hem yüksek sýcaklýk, hem yüksek basýnç altýnda kalmalarý aþaðýdakilerden hangisine yol
açar?
Aþaðýdaki fotoðrafta bir kayaç üzerinde lapya oluþumlarý görülmektedir.
A) Tortullaþmaya
B) Fosil oluþumuna
C) Metamorfizmaya
D) Sedimanter kayaç oluþumuna
E) Tor topoðrafyasý oluþumuna
Akdeniz Bölgesi’nde lapya, dolin, uvala, polye,
düden gibi yeryüzü þekillerinin yaygýn olduðu
Teke ve Taþeli platolarýnda aþaðýdaki kayaç türlerinden hangileri yaygýn olarak bulunur?
7.
A) Kalker
B) Bazalt
D) Andezit
Yukarýda fotoðrafý verilen kayacýn adý ve oluþumuna göre bulunduðu grup aþaðýdakilerden
hangisinde verilmiþtir?
A)
8.
Kayacýn adý
—————–
Gnays
10.
Granit
Magmatik
C)
Bazalt
Magmatik
D)
Traverten
Sedimanter
E)
Konglomera
Sedimanter
A) Kil taþý - Kum taþý - Kalker
B) Kum taþý - Kalker - Tebeþir
C) Kalker - Jips - Linyit
D) Linyit - Tebeþir - Alçý taþý
E) Tebeþir - Kaya tuzu - Kalker
11.
Türkiye’de aþaðýdaki kayaç türlerinden hangisinin yaygýn olarak bulunmasý ülkenin önemli bölümünün genç oluþumlu olduðunun kanýtýdýr?
A) Kalker
B) Linyit
D) Andezit
Tortul taþlar; fiziksel tortul, kimyasal tortul ve organik
tortul taþlar olmak üzere 3’e ayrýlýr.
Aþaðýdaki seçeneklerden hangisinde üç tortul
taþ grubuna ait örnekler vardýr?
Oluþumuna göre grubu
——————————–
Metamorfik
B)
C) Tüf
E) Granit
Aþaðýdaki kayaç türlerinden hangisi sularda eriyik tuzlarýn ve minerallerin kimyasal süreçler sonucunda çökelmesiyle oluþmaktadýr?
A) Kalker
C) Bazalt
B) Bazalt
D) Taþ kömürü
E) Granit
26
C) Konglomera
E) Tebeþir
TEST: 1
12.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
14.
Aþaðýdaki fotoðrafta daðlýk alandan etek düzlüðüne
ulaþan sel sularýnýn oluþturduðu bir yerþekli görülmektedir.
Aþaðýdaki fotoðrafta Akdeniz Bölgesi’nde yaygýn
olarak bulunan karstik maðaralardan Dim Maðarasý
görülmektedir.
Bu yer þeklinin oluþtuðu alanda normal sýcaklýk
ve basýnç altýnda aþaðýdaki kayaç türlerinden
hangisi yaygýn olarak bulunur?
Karstik maðaralarda oluþan sarkýt, dikit, sütun,
maðara incileri, maðara þelaleleri aþaðýdaki
kayaç gruplarýndan hangilerine örnektir?
A) Metamorfik kayaçlar
A) Organik tortul kayaç
B) Fiziksel tortul kayaçlar
B) Fiziksel tortul kayaç
C) Dýþ püskürük kayaçlar
C) Kimyasal tortul kayaç
D) Organik tortul kayaçlar
D) Ýç püskürük kayaç
E) Kimyasal tortul kayaçlar
E) Metamorfik kayaç
15.
Aþaðýdaki kayaçlardan hangisinin oluþumunda
yüksek sýcaklýk ve yüksek basýnç etkili olmamýþtýr?
A) Kaya tuzu
B) Mermer
D) Þist
16.
13.
C) Gnays
E) Elmas
I. Van Gölü kuzeyi
Kayaçlarýn sertlik ve dayanýklýlýklarýnýn yüksek olmasý genel olarak aþýnmaya karþý dirençlerini artýracaðý için bu tür kayaçlarýn bulunduðu alanlar çevresine göre yüksek ve belirgin yeryüzü þekilleri meydana getirir.
III. Taþeli Platosu
Buna göre, aþaðýdaki kayaçlardan hangisinin
bulunduðu alanlarda çevresine göre yükseltisi
daha fazla yeryüzü þekilleri oluþabilir?
Yukarýdaki yörelerden hangilerinde dýþ püskürük kayaçlara daha fazla rastlanýr?
A) Kalker
B) Tüf
D) Jips
II. Tuz Gölü kuzeyi
IV. Menteþe yöresi
V. Kapadokya yöresi
A) I ve II
C) Tebeþir
B) II ve III
D) III ve IV
E) Gnays
27
C) I ve V
E) IV ve V
........................ ANADOLU LÝSESÝ 2010-2011 EÐÝTÝM-ÖÐRETÝM YILI
10. SINIFLAR 1. DÖNEM 2. YAZILI SINAVI SORULARI
ADI SOYADI :...........................................................
SINIF-NO
:...........................................................
9.
Aþaðýdaki ifadelerde boþluk býrakýlan yerlere uygun kelimeleri yazýnýz.
1.
...................... geçirmiþ olan kayaçlarýn sertlikleri ve
dayanýklýlýklarý yüksektir.
2.
....................... dýþ püskürük kayaçlar içinde kolay
aþýnabilenlerdendir.
3.
Granitlerin ayrýþmasý sonucu yer yer birbiri üzerinde
irili ufaklý ve köþeleri yuvarlaklaþtýrýlmýþ bloklardan
oluþan topoðrafyaya ......................... topoðrafyasý
denir.
Bir yöredeki kayaç türlerini klimatoloji haritalarýndan
faydalanarak bulabiliriz.
☺
10.
Kömür, organik tortullarýn en tipik örneðini oluþturur.
☺
11.
Kömürün metamorfizmaya uðramasý sonucu
aþaðýdaki kayaçlardan hangisi oluþur?
A) Mermer
B) Elmas
D) Granit
4.
C) Gnays
E) Kalker
....................... kayaçlarýn en önemli özelliði, oluþtuklarý dönemlere ait bitki ve hayvan kalýntýlarýna
sahip olmasýdýr.
12.
5.
I
Granit, andezit ve bazalt gibi kayaçlar .....................
sonucu oluþmuþtur.
V
Aþaðýdaki ifadeleri “doðru” (☺) ya da “yanlýþ”
( ) olarak belirleyiniz.
6.
II
III
IV
Kireç taþlarýnýn çözülmesi sonucu oluþan
karstik maðaralar haritada numaralandýrýlmýþ
yörelerden hangilerinde yaygýn olarak görülür?
Tortul kayaçlar genellikle tabakalýdýr.
A) I ve II
☺
B) I ve III
D) II ve IV
7.
C) II ve III
E) IV ve V
Bir kayacýn çatlaklý olmasý ayrýþma þiddetini artýrýr.
☺
13.
8.
Polyeler, karstik bölgelerde görülen tor topoðrafyasýna ait karakteristik bir yüzey þekillerindendir.
Magmanýn; yer kabuðunun farklý derinliklerindeki tabakalarýn arasýnda yavaþ yavaþ soðumasýyla aþaðýdaki kayaçlardan hangisi oluþur?
A) Andezit
☺
B) Bazalt
D) Volkan tüfü
28
C) Obsidyen
E) Granit
BÖLÜM: 1
14.
15.
TOPOÐRAFYA ve KAYAÇLAR
Tortul kayaçlarýn oluþtuðu ortamlar arasýnda
aþaðýdakilerden hangisi söylemek daha zordur?
A) Travertenlerin
A) Akarsu vadileri
B) Peribacalarýnýn
B) Göl tabanlarý
C) Tüf platolarýnýn
C) Okyanus tabanlarý
D) Delta ovalarýnýn
D) Tektonik ovalar
E) Tor topoðrafyasýnýn
E) Sýrtlar
Bir bölgede aþaðýdaki kayaçlardan hangisinin
yaygýn olmasý bu bölgede volkanik faaliyet
sonucu yeryüzüne madde çýkýþý olduðunu kanýtlar?
A) Granit
B) Siyenit
D) Gabro
16.
17.
Sarkýt ve dikitlerin oluþumu ile aþaðýdaki yüzey
þekillerinden hangisinin oluþumu benzerdir?
C) Obsidyen
E) Diorit
Tor topoðrafyasýný oluþturan þekiller günlük sýcaklýk
farklarýnýn fazla olduðu, fiziksel parçalanmanýn ön
plana çýktýðý daðlýk sahalarda kesin kenarlý, köþeli
dikliklerden oluþan sarp bir görünümler meydana
getirir.
I
IV
V
II
III
NOT BAREMÝ
Buna göre, haritada numaralandýrýlmýþ yörelerden hangisinde yukarýda açýklanan oluþum gösterilmiþtir?
A) I
B) II
C) III
D) IV
1-10 arasý sorular
: 5 puan
11. soru
: 4 puan
12 - 17 arasý sorular
: 6 puan
Sýnav süresi 20 dakikadýr.
Coðrafya Öðretmeni
E) V
Veysel Boynueðri
29
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
3
File Size
1 217 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content