close

Enter

Log in using OpenID

(ölüyü yakarak defnetme) gelene

embedDownload
2777
HİTİT KRALLARININ/KRALİÇELERİNİN CENAZE
TÖRENLERİ VE ESKİ YAKIN DOĞU’DA KREMASYON
(ÖLÜYÜ YAKARAK DEFNETME) GELENEĞİ
SEVİNÇ, Fatma
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Ölünün yakılarak defnedilmesi eski zamanlardan beri bilinen bir uygulamadır.
Bunun ilk örneklerinden birini Hitit kraliyet cenazeleri oluşturur. Hitit kral ve
kraliçelerinin yakılarak defnedilişini belgeleyen, on dört gün süren cenaze
törenlerinin anlatıldığı çivi yazılı metinler kendi dönemi söz konusu olduğunda unik
bir nitelik arz ederler. Zira yazılı tarihî belgeler göz önünde bulundurulduğunda,
cenaze metinlerinin ayrıntılı olarak dile getirilişi Hitit Dönemi’ni içine alan MÖ 2.
binyıldan sonra, ancak Rönesans döneminde karşımıza çıkmaktadır.
Hitit kraliyet cenaze metinleri kral veya kraliçelerin öldükten sonra nasıl
defnedilmesi gerektiğini anlatan bir talimatname görünümündedirler. Günümüze
kadar gelmiş olan metinler öncelikle ateşin söndürülmesi ve kemiklerin toplanıp
gümüşten bir kaba konulması anlatımı ile başlar. İkinci gün olarak düşünülen bu
andan itibaren on dört gün sürecek cenaze töreni çeşitli etkinliklerle devam eder.
Hitit cenaze törenlerinin Homeros’un İlyadası’nda yer alan savaş kahramanları
Patraklos ve Hektor’un cenaze törenleri ile büyük benzerlik taşıdığı dikkat çekicidir.
Bilindiği üzere Eski Yunan Dünyası’nın destan yazarı Homeros İlyada’da MÖ 12.
yüzyıla tekabül eden Troya savaşlarını konu edinmiştir. Ancak yaşadığı çağ, MÖ
9. veya 8. yüzyıllardır. İlginç olan şudur ki, hem savaşların geçtiği 12. yüzyılda
hem de Homeros’un yaşadığı çağda Eski Yunan’da cesedi yakarak defnetme
uygulamasına, arkeolojik belgeler ve diğer yazılı kaynaklar temel alındığında,
yok denecek kadar az rastlanmıştır. Bu durumda Hitit Kraliyet Cenazeleri ile
Homeros’un anlattığı cenaze törenleri arasındaki benzerlik çözülmesi gereken bir
sorun olarak karşımıza çıkmaktadır
Eski Yakın Doğu’da yazılı belgeler dışında ölülerin yakılarak defnedildiğine
dair uygulamaların varlığı bazı arkeolojik kazılar sayesinde ispatlanmıştır. Ölünün
yakılmasının hangi anlayışa veya inanca uygun olarak gerçekleştirildiği ve bu
anlayışın genel olarak Eski Yakın Doğu’da özel olarak Hitit Dünyası’nda ne kadar
etkili olduğu açıklanması gereken bir diğer konudur.
Anahtar Kelimeler: Kremasyon, cenaze, Hitit, Eski Yakın Doğu.
2778
ABSTRACT
Cremation has been practiced since ancient times. Hitite royal funerary is
one of first examples of this practice. The cuneiform texts which document the
funerals of the Hitite kings or queens, and lasting fourteen days has a unique
property when considered in their own era. Because, when the written sources are
considered, after second millenium B.C. including the Hitite Period it is possible
to see the detailed descriptions of funerals only in Renaissance period.
The Hitite royal funeral texts seem like instructive documents to explain how
to bury the king or the queen. The texts start by the explanation of deflating the fire
and collecting the bones and putting them into a silver bowl. After this practice,
which is planned to take in the second day, the funeral continues with several
activities for a total of fourteen days.
It is interesting to see that the Hitite funerals are very similar to the funerals
of warriors Patroclus and Hector which are described in Iliada by Homeros. As
we know, Homeros, the epic writer of Ancient Greek, described in Iliada the Troy
wars which took place in about 12th century B.C. But, he lived in about 900 or
800 B.C. The interesting point is that, both in 12th century B.C. in which the wars
took place, and in times which Homeros lived, the practice of cremation is rarely
found when we take into consideration the archaeological sites and other written
documents. Therefore the similarıty between the Royal Funerals of Hittite and the
funerals described by Homeros is a subject of problem to be solved.
In Ancient Near East, the existance of cremation is proved by the archaeological
excavations. According to which religion or way of thinking this practice was
made, and how much this religion or way of thinking in Ancient Near East was
effective in Hitites is another subject needing explanation.
Key Words: Cremation, funeral, Hittite, Ancient Near East.
--Mezarlıkların açığa çıkartılması ve mevcut yazılı belgelerden yola çıkarak
ölülerin defin tarzlarının ele alınması, eski insanların inanç ve düşünce sistemlerini
dolayısıyla uygarlıklarını anlamak için zorunludur.
Parçası olduğumuz Yakın Doğu Uygarlıklarının geçmişinde ölülere
gösterilen saygının tezahürü olan defin törenleri konusunda çeşitli uygulamalar
söz konusudur. Bu uygulamaların çeşitlılik göstermesinin nedeni insanların
öteki dünya inançları ile evren algılayışlarında ve genel olarak kültürlerindeki
farklılıktır. Çoğu zaman kendi içinde de değişiklik göstermiş olmasına rağmen
Eski Yakın Doğu’da temelde üç tip ölü defnetme yöntemi vardır. İlki en yaygın
olan cesedi toprağa gömmedir, ikincisi –özellikle Eski Mısır’da çok gözde olanı–
cesedi mumyalamadır ve sonuncusu ise cesedi yakarak defnetmedir.
2779
Cesedin yakılarak defnedilmesine dair örneklere Eski Yakın Doğu
Uygarlıklarına ait pek çok arkeolojik sitede rastlanmaktadır. Kremasyon sistemli
bir şekilde uygulanmasa da eskiçağda bazı insan grupları tarafından tercih edilen
bir defin yöntemi olmuştur.
MÖ 2. binyıla damgasını vurmuş büyük uygarlıklardan biri olan ve Anadolu’nun
merkezinde doğup gelişen bir devlet kuran Hititler de özellikle kraliyet soyundan
olan kişileri yakarak defnetmeyi tercih etmişlerdir. Hititler, Eski Yakın Doğu’da, bir
kraliyet cenazesini yazılı olarak belgeleyen tek devlet olma ayrıcalığını da taşırlar.
Pek çok parlak uygarlığın merkezi olmuş Eski Yakındoğu’da, cenaze törenlerinin
bu derece ayrıntılı ve özenli bir şekilde anlatıldığına dair kayıt bulunamamıştır.
Ne MÖ 2. binyıl, ne daha öncesi ne de sonrası için böylesine ayrıntılı bir cenaze
töreni anlatımı yoktur. Kralların cenazeleri ile ilgili böyle ayrıntılı bir talimatname
için en yakın örnekleri ancak MS 10. yüzyılda Bizans’ta, Orta Çağ İngilteresi’nde
ya da Rönesans Dönemi Avrupası’nda bulabiliriz (van den Hout, 1994: 58, d.n.
84 ve 85).
“Talimatname” ifadesini kullanmamızın nedeni, metinlerde anlatılan cenaze
töreninin kişiye özel olmamasıdır. Metnin içeriğine baktığımızda, ölen kişi için
özel olarak bir kral ya da kraliçe ismi verilmediğini görürüz. Hatta tam tersine,
“ölen kişi kralsa şöyle yapılır” ya da “ölen kişi kraliçeyse böyle yapılır” gibi
ifadeler yer almaktadır. Cenaze töreni metinlerindeki kurallar bütünü, kral ya da
kraliçenin ölümünden hemen sonra başlaması gereken 14 günlük cenaze töreninin
organize edilmesine kolaylık sağlamak ve törenin hatasız gerçekleşmesini garanti
etmek için oluşturulmuştur.
Pek çok görevlinin, 100’ün üzerinde hayvanın, bol miktarda yiyeceğin ve
her çeşit malzemenin dâhil edildiği bir törende, ölen kişiye saygısızlık olarak
addedilebilecek herhangi bir karışıklığa meydan vermemek için böyle bir
talimatname hazırlamanın zorunlu olduğu açıktır (van den Hout, 1994, 57).
İsmi bilinen bir Hitit kralının cenazesinin, böyle bir talimatname doğrultusunda
defnedildiğini kanıtlayan bir ifadeye Hitit Kralı II. Muršili’nin (MÖ 1339-1306)
yıllıklarında rastlıyoruz. II. Muršili bu belgede, Kargamış kralı olan kardeşi
Šarrukušuh’un ölümünden söz eder. Kardeşinin hastalandığını, öldüğünü ve
cenazesinin Hattuša’ya getirilerek, Hattuša’da bu cenaze için gün be gün ritüeller
düzenlendiğini anlatır (KBo 4.4 i 5’-8’//KUB 14.29 i 28’-30’//KBo 10.38, 2’-8’;
Laroche, 1971: no. 61: Goetze, 1933: 108 vd; Otten, 1958: 9).
Hitit cenazesini anlatan mevcut çivi yazılı tabletlerde ilginç ayrıntılar ve özenli
anlatım hemen dikkati çeker. Ölünün yakılmasını takiben gerçekleşen ritüelleri
konu edinen tabletler ve tablet fragmanları, nitelikleri bakımından kendi içlerinde
ayrılabilmektedir. E. Laroche, cenaze metinlerini, “ritüel metinleri” başlığında
450 katalog numarası altında toplamıştır (Laroche, 1971); sınıflama yaparken,
2780
bunları büyü ritüelleri kategorisine yerleştirmiştir. Çünkü büyü ritüelleri cenaze
töreni boyunca geniş yer tutmaktadır ve yapılan ritüellerin önemli bir çoğunluğu
analoji (taklit) büyü tekniği kullanılarak gerçekleştirilmektedir. Aslında büyü ile
tipik tapınak kültü ritüelleri burada kaynaştırılmıştır. Örneğin çeşitli tanrılara ve
ölünün ruhuna “içme” (Hititçesi eku-) ve çoğu pasajda anlatılan müzisyenlerin
icraatları, bayram törenlerindekilerden ayırt edilemez.
Ritüelleri gün gün anlatan metinlerin tek kopya dan oluşmadığı anlaşılmıştır.
Bunların birden fazla duplikatları olabilmektedir. Boğazköy’de yapılan kazıların
çeşitli noktalarından, cenaze törenine ait metinlerin duplikatlarının bulunması bu
düşünceyi doğrulamıştır (metinlerin buluntu yerleri için bkz.: Otten, 1958: 8; van
den Hout, 1995: 196).
Hitit cenaze töreni hakkında bir kitap yazmış olan H. Otten cenaze metinlerini,
birbirleriyle karşılaştırarak farklı gruplar altında değerlendirmiştir. Bazılarının
tamamen Hitit karakterinde yazılmış olduğuna, bazılarının ise başka bir kültürün
etkisiyle ve farklı bir zihniyetle yazıldığına dikkat çeker (Otten, 1958: 7 vd).
Daha sonra, cenaze töreni ile ilgili başka bazı metinleri iki ayrı yerde yeniden
yayınlamıştır (Otten, 1954-1959: 477 vd; Otten, 1962: 229 vd). Aynı zamanda bu
metinlerin Fransızca tercümesi de yapılmıştır (Christmann-Franck, 1971, 61 vd).
Son yıllarda cenaze metinlerinin Hitit karakterinde olanlarının (šalliš waštaiš –
grubuna dâhil olanlar) transkripsiyonu İngilizce ve Rusça tercümesiyle birlikte
yeniden yayınlanmıştır (Kassian et al, 2002).
Sözünü ettiğimiz, Hitit karakterinde yazılmış belgeler, 14 günden oluşan cenaze
törenini anlatan ve kendi içinde bütünlük arz eden belgelerdir. Bu metinlerin
arasında bağ kurmamızı ve onları belirli bir bütünün parçası olarak kabul etmemizi
sağlayan bir ifade vardır. Bu ifade, çoğunlukla metnin başında bir giriş cümlesidir;
zaman zaman da son söz olarak karşımıza çıkar. Bu ifade, Hattuša’da bir kral
ya da kraliçenin öldüğünü bildiren bir deyim niteliği arz etmektedir. Bu deyim
“büyük bir kayıp” anlamına gelen, šalliš waštaiš’dir.
Bazı metinlerde bu deyime rastlamak mümkün olmasa da (tabletlerdeki
tahribatlardan dolayı) içerik ve teknik özellikler göz önünde bulundurulduğunda
aynı ritüel grubuna dâhil oldukları anlaşılmıştır. Üstelik tabletler cenazenin
kaçıncı gününün anlatıldığı konusunda da bilgi vermektedir.
Šalliš waštaiš metinleri, diline bakılırsa imparatorluk dönemine (MÖ 14./13.
yüzyıllar) tarihlenebilir. Bununla birlikte kralın veya kraliçenin yakılarak
defnedildiği cenaze töreninin anlatıldığı šalliš waštaiš metinlerinde Eski Hitit
Dönemi’ne ait bazı dil özelliklerinin korunması ve bazı Hatti tanrılarının adlarının
anılması, orijinal kompozisyonun Eski Hitit Dönemi’nde yaratıldığına dair şüphe
uyandırmaktadır (Kassian et al., 2002: 11 vd).
2781
Genel olarak cenaze karakteri taşıdığı halde šalliš waštaiš metinlerinin
bütünlüğüne uymayan metinler de yer almaktadır. Bazı tanrıların ve görevli
rahiplerin isimlerinin kullanımında šalliš waštaiš grubu metinlerle önemli
aykırılıklar taşıması nedeniyle bunları yabancı kaynaklı veya Hitit karakteri
taşımayan metinler olarak sınıflandırıyoruz (Otten, 1958: 2).
Sonuç olarak, bazı fragmanların aralara yerleştirilmesi söz konusu olsa da, 4.6., 8.-11. ve 14. güne kadar cenaze töreninin akışında büyük bir boşluk var. Büyük
olasılıkla bazı tabletler tamamen eksiktir. Ancak cenaze töreninin her biri belirli
bir eyleme tekabül eden günlerini sıralayan bir özet tableti mevcuttur. Özet tableti
de metinlerde anlatılan ritüellerin hangi güne yerleştirilebileceği konusunda
kılavuzluk eder (özet tableti: KUB 39. 6; Otten, 1958: 48 vd; Kasian et al, 2002:
610 vd).
Elimizde bulunan verilerden yola çıkarak Hitit kraliyet cenazesinde gerçekleşen
olayları aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür:
Birinci Gün: Konusu itibarıyla törenin ilk gününe yerleştirilmesi uygun
görünen bir metin oruç, yas ve henüz yakılmamış olan cesedin başındaki kurbanları
konu alır (KUB 30.16+39.1; Otten, 1958: 18 vd; Kassian et al, 2002, 46 vd).
Kralın veya kraliçenin ölümüyle herkesin yemeden içmeden kesildiği ve belki de
mecburi olan bir orucun gerçekleştirildiği, “büyük küçük herkes içme kamışlarını
bırakır.” ifadesi sayesinde anlaşılmaktadır. Daha sonra herkesin ağlamaya
başlaması ülkenin büyük bir yasa boğulduğunun işaretidir. Bundan sonra cesedin
başucunda yapılan bir ritüel söz konusu edilir. İyi cins bir sığır ve ardından bir
testi içindeki şarap ölünün ruhuna kurban edilir. Sığır kurban edilirken ölünün
ruhunun taşıyıcısı olacağı büyüsel sözlerle ifade edilir. Şarap kurbanından sonra
testi kırılır ve böylelikle ölünün kullanımına terk edilir. Hava karardığında bir
teke getirilip ölünün üzerinde –büyük olasılıkla günahları veya olumsuz olarak
düşünülen başka herhangi bir şeyi soğurması için– dolaştırılır. Metnin bundan
sonrası kayıptır. Sığır ve tekeyle yapılan bu ritüelden sonra ceset yakma yerine
sevk edilmiş olmalıdır. Kısmi olarak korunmuş olan bir metinde (KUB 30.17
öy ve ay’un tamamı; Otten, 1958: 52 vd; Otten, 1958b: 81; Kassian et al, 2002:
214 vd) cesedin hayvanlar tarafından çekilen bir arabayla ceset yakma yerine
götürülmesi anlatılmaktadır. Yakma yerinde bir çadır kurulmuştur ve ritüellerin
pek çoğu bu çadırın içinde veya çevresinde gerçekleştirilecektir.
İkinci Gün: (İkinci günün sabahı ve takip eden olaylar için bkz.: KUB 30.
15+KUB 39.11+39.19+KBo 41.26: Otten, 1958: 66 vd; Christman-Franck, 1971:
261 vd; Gurney, 1977: 59 vd): İkinci gün görevli kadınların tan vaktinde ukturi
(Friedrich, 1952: 233’te Leichenverbrennunsplatz “ceset yakma yeri” olarak
tanımlanmaktadır. Ukturi’nin anlamı ve Hattuša’daki konumu hakkındaki ayrıntılı
bir inceleme için bkz.: Börker-Klähn, 1995: 74 vd, 86 vd) “ceset yakma yeri”ne
gelerek yanan ateşi; bira, şarap ve walhi içkisi ile söndürüp yanmış cesetten kalan
2782
kemikleri gümüş maşalarla toplamaları ile başlar. Ne yazık ki cenazenin yakılış
anına dair anlatım içeren bir tablet şu ana kadar elimize geçmiş değildir. Bu nedenle
cesedin yakılışıyla ilgili detaylar konusunda bilgisiziz. Bu konudaki boşluk pek
çok uzman tarafından Homeros’un İlyadası’nda anlatılan Patraklos ve Hektor’un
cenaze törenleri ile karşılaştırılarak kapatılmaya çalışılmıştır (ChristmannFranck, 1971: 62 vd; Gurney, 1990: 138 vd). Hitit cenaze töreni ile İlyada’da
anlatılan cenaze törenleri arasında şaşırtıcı benzerlikler vardır. Her ikisinde de
cesetler geceleyin yakılır ve yanmış cesetten geriye kalan kemikler toplanarak içi
yağ dolu İlyada’da altından, Hitit Cenaze Töreni’nde gümüşten bir kaba daldırılır
ve bir beze sarılır. Hitit cenaze töreninde beze sarılı kemikler ölen kişi kralsa
bir sandalyeye kraliçeyse bir tabureye yerleştirilir ve krematoryumun hemen
yanında bir cenaze yemeği tertip edilir. Yemek sakin bir ortamda gerçekleşir ve
herhangi bir müzik enstrümanı kullanılmaz. Daha sonra, ölüyü simgeleyecek olan
bir tasvirin yaratılışı anlatılır. Ölen kral veya kraliçe artık bu tasvir vasıtasıyla
törende yer alacaktır. İlk tasvir incirler, kuru üzümler ve zeytinler kullanılarak
yapılan bir insan tasviridir. Bu tasvir odun yığınının üzerine konur ve onun için
çeşitli sunular yapılır. Bu sırada “Yaşlı Kadın” unvanlı büyücü kadının yönettiği
ilginç bir ritüele şahit oluruz. Büyücü kadın bir terazi alıp bir kefesine gümüş,
altın ve değerli taşlar, diğer kefesine çamur koyar. Daha sonra büyücü kadın
ritüelde kendisine yardımcı olan görevli kadınlarla birlikte söz konusu teraziyi
kullanarak bir oyun sergiler. Bu oyun ölen kişinin kefaretinin ödenmesi ile ilgili
karmaşık bir eğretilemedir. Ritüelin sonunda terazi yere atılıp kırılır ve ağıtçı
kadınlar ağlamaya başlarlar. Yeraltı Tanrıçası’na yapılan bazı kurbanlardan sonra
kemikler muhtemelen anıt mezar olarak inşa edilen Taş Ev’e götürülür ve kutsal
yatak odasındaki yatağın üzerine yerleştirilir. Odadaki ışık açık bırakılır. Ölü için
yeniden kurbanlar gerçekleştirilir. Ölünün yanı sıra pek çok tanrı ve tanrıça ile
ataların ruhları ve “İyi Gün” olarak adlandırılan ve muhtemelen ölüm gününün
yumuşatılmış bir ifadesi olan tanrı da kurbanlardan nasibini alır. Kurban sunulan
tanrıların yeraltı dünyasıyla ilişkileri dikkat çekicidir.
Üçüncü Gün: Törenin 3., 4., 5. ve 6. günlerine ait ritüelleri eksik tabletler
veya tabletlerdeki tahribatlardan dolayı tam olarak tespit etmek mümkün olmasa
da günü belirtilmemiş cenaze törenine ait bazı ritüel anlatımlarını 3-6. günlere
yerleştirmek mümkün olabilir (metnin transkripsiyon ve tercümesi için bkz.:
Otten, 1958: 72 vd; Kassian et al, 2002: 160 vd metnin yeni bir kopyası bulunmuş
ve yayınlanmıştır. Bkz. van den Hout, 1995: 195 vd). Bu ritüellerde ölünün
kemiklerinin bulunduğu kutsal yatak odasında bazı tanrı ve tanrıçalar içilmekte
veya onların şerefine içilmekte ve ekmek kurbanları yapılmaktadır (kısaca eku“içme” seremonisi olarak adlandırdığımız ve metinlerde sık sık “tanrıyı içer.”
ifadesiyle karşımıza çıkan seremoninin karmaşık durumunun açıklama denemesi
için bkz.: Sevinç, 2007: 36 vd). Ancak gerçekleştirilen bütün ritüeller ağır bir
matem havası içindedir. Sadece lir eşliğinde ilahiler söylenir, görevliler fısıltıyla
konuşur.
2783
Dördüncü Gün: Dördüncü güne ait olan ancak hiç de iyi korunamamış olan
metinde (KUB 39.9 öy 1-19: Otten, 1958: 52 vd; Kassian et al, 2002: 304 vd.)
yeni kralın ve saray erkânının cenaze törenine eşleriyle birlikte katıldıklarından
özellikle söz edilmektedir. Metinde başlarının örtülü olduğundan söz edilir ki,
her hâlde bundan cenaze töreninin protokolüne uygun bir giysi kast edilmektedir.
Cenaze törenine ait metinler içinde yeni kraldan ilk defa söz edilir. Metinden
açıkça anlaşılamasa da burada yeni kralın tahta çıkışı konu ediliyor olabilir.
Beşinci ve Altıncı Gün: Ne yazık ki törenin beşinci veya altıncı gününe ait
elimizde veri bulunmamaktadır.
Yedinci Gün: (Yedinci gün için bkz. KUB 30.25+KUB 34.68+KUB 39.4+KBo
41.117; Otten, 1958: 24 vd; Kassian et al, 2002: 320 vd; Christmann-Franck,
1971: 68 vd): Özet tabletine göre yedinci gün saman yakma günüdür. Gün ölünün
tasvirine yapılan sunularla başlar. Buradaki tasvir törenin ikinci gününde kuru
incir, üzüm ve zeytinlerle yapılan tasvirden farklıdır. Bu daha çok bir heykeldir.
Hititler, krallarının ölümünü telafi etmek amacıyla, onu temsil eden ve onu
canlıymış gibi gösteren bir heykel yapmışlardır. Bu tür kralî cenaze törenlerinde
ölen kişinin bir heykelle simgelenmesine, tarihin başka dönemlerinde –örneğin
Roma dönemi, Orta Çağ ve Rönesans dönemi Avrupa’sı ile batılı olmayan pek çok
uygarlıkta– rastlanması dikkat çekicidir (örnekler için bkz.: van den Hout, 1994:
63). Heykele su verilir ve güzel kokulu yağ –bir anlamda parfüm– damlatılır.
Ardından sığır ve koyun kurbanları gelir. Gün yeraltı tanrıçasına, atalara ve İyi
Gün’e yapılan kurbanlarla devam eder. Yemekten sonra samanı yakma ritüeli
başlar. Samanın yanı sıra bir tören giysisi ve bir kap güzel kokulu yağ da yakılır.
Bundan sonra tekrar hayvan, içki ve ekmek kurbanları yapılır. İçki kurbanlarında
kullanılan kaplar her zamanki gibi yere atılıp kırılır. Son olarak tanrıların içilmesi
töreni başlar, bu arada hafifçe lir çalmakta, görevliler fısıltıyla konuşmaktadır.
Sekizinci Gün: (Sekizinci gün ritüellerini anlatan metinler için bkz.: KUB 30.
24a+KUB 34. 65: KUB 30. 24+KBo 39. 292: Otten, 1958: 58 vd; Kassian et al,
2002: 374 vd; Christmann-Franck, 1971: 71 vd): Sekizinci gün domuzun suya
sürüldüğü ve çayırın kesildiği gün olarak tanımlanmaktadır. Bu günde oldukça sıra
dışı kurbanlarla karşılaşmaktayız. Bunlar arasında çoğunlukla yeraltı dünyasına
sunulduğunu bildiğimiz domuz ve kuş kurbanları yer almaktadır. Ancak büyük
olasılıkla domuz ve kuşlar canlı olmayıp bir sembol belki de bir ritondur. Çünkü
onlara gümüş ve altından süsler, ağızlıklar takılmaktadır. Her ne ise bu domuz
ve kuşlar bir su kaynağına konulurlar ve domuz suya sürülmüş olur. Bu sırada
büyücü kadın domuzun neden suya sürüldüğü ile ilgili tam anlaşılmayan bir
konuşma yapar. Bu sırada adı geçen su kaynağında sığır ve koyunlar kesilmek
suretiyle kurban edilirler. Büyücü kadın elinde terazisiyle konuşmasına devam
eder ve kesilen hayvanların güneş tanrısına ithaf edildiğinden söz eder. Ritüeli
arabada oturan heykel de izlemektedir ve ona içki sunusu yapılır. Daha sonra
2784
domuz ve kuşlarla ilgili bir ritüel çukurun içinde gerçekleştirilir ki, çukur her
zaman yeraltı tanrıları için yapılan ritüellerle bağlantılı olmuştur. Gümüş ve altın
süsler ise “mezar hediyesi” olarak Taş Ev’e götürülür. Büyük olasılıkla çukuru
kazmak için kullanılan kazma ve kürek de bu ritüelden sonra yakılmaktadır. Daha
sonra o günün anlamını belirten ikinci ritüel başlar. Çayır kesilir ve büyücü kadın
kesilen çayırın, kesilen ve yakılan diğer kurbanlarla birlikte ölüye bağışlanması
için Güneş Tanrısı’nın hükmü için yakarıda bulunur.
Dokuzuncu Gün: Dokuzuncu güne ait metinler günümüze kadar gelmemiştir.
Özet tabletinde süt kabını süslemekle ilgili bir gün olduğu anlaşılsa da, içerik
hakkında ayrıntılı bilgi vermek ve yorum yapmak mümkün değildir.
Onuncu Gün: (Onuncu gün ritüellerini anlatan tabletler KUB 39.6; Otten,
1958: 48 vd; Kassian et al, 2002: 610 vd/KBo 40.178+KUB 39.14; Otten,
1958: 78 vd; Kassian et al, 2002: 450 vd; Christmann-Franck, 1971: 73 vd/
KUB 39.14+KBo 40.178+KBo 40.311; Otten, 1958: 80 vd; Kassian et al, 2002:
456 vd/KUB 39.33+KBo 39.34; Kassian et al, 2002: 454 vd/KUB 39.14+KBo
40.311; Otten, 1958: 80 vd; Kassian et al, 2002: 458 vd): Bu gün harman yeri
sabanının günüdür. Gün yine heykele su verilmesi ile başlamaktadır. Ardından
sığır ve koyun kurbanları, yeraltı tanrıçası, güneş tanrısı, atalar, “İyi Gün” ve ölü
için kurban edilir. Daha sonra heykel çadırdan dışarı çıkarılıp arabaya yerleştirilir.
Sabanla ilgili ritüel başlayacaktır. Saban görevliler tarafından yerde birkaç kez
sürtüldükten sonra parçalanıp yakılır. Küller ölü için yakılmış olan diğer bütün her
şey gibi ölünün öbür dünyadaki krallığına bağışlanmaktadır. O günün ritüelleri içki
kaplarının, bir müzik enstrümanının ve ağaçtan bazı eşyaların kırılıp yakılması ile
devam eder. Bu arada hayvan kurbanları da yapılmaktadır.
On Birinci Gün: On birinci günün ritüellerini anlatan tabletler de şu an için
mevcut değildir. Özet tabletinde “serpmek” anlamına gelebilecek bir fiilden söz
edilmektedir. Ancak bundan bir anlam çıkarmak mümkün gözükmemektedir.
On İkinci Gün: (On ikinci gün ritüellerini anlatan tabletler için bkz.: KUB
39.19+20+21+22+39.17: Otten, 1958, 32 vd; Kassian et al, 2002: 476 vd; ChristmannFranck, 1971: 74 vd/KUB 34.66+39.7+KBo 34.57+38.173+39.148+40.22:
Otten, 1958: 40 vd; Kassian et al, 2002: 500 vd/KUB 30.19+30.20+39.7: Otten,
1958: 44 vd; Kassian et al, 2002: 514 vd): On ikinci gün “asmanın kesilmesi”
yani bağbozumu günü olarak tanımlanmaktadır. Gün, artık klasikleşmiş olan
kurbanlarla başlar. Bilinen tanrı ve tanrıçalar kurbanlardan nasibini alır. Heykel
yine dışarı çıkartılıp arabaya yerleştirilir ve ağıtçı kadınlar ardından ağlayarak
ilerlerler. Bundan sonra “asmanın kesilmesi” ritüeli başlar. Asmayı getirirler sonra
onu bez bir kuşakla bağlarlar, üzüm ve başka meyve salkımları ve yün parçaları ile
süslerler; ağıtçı kadınlar onu çadırın içine sokar ve ölünün yani heykelin huzuruna
koyarlar. Onun üzerinde içki ve hayvan kurbanı yapılır ve bundan sonra tipik
ritüel akışı gerçekleşir. Daha sonra elinde baltayla gelen bir kişi asmayı keser. Bu
2785
ritüellerde ocak da önemli bir yer tutmaktadır. Kesilenler ve kullanılan malzeme
ocağa atılıp yakılır. Bu güne ait törenler heykelin dışarı çıkartılıp arabaya
oturtulması ve ağıtçı kadınların onu izlemesi ile son bulur.
On Üçüncü Gün: (On üçüncü gün için bkz.: KUB 39.7: Otten, 1958: 36 vd;
Kassian et al, 2002: 490 vd/KUB 34.66+39.7+KBo 34.57+38.173+39.148+40.22;
Otten, 1958: 44 vd; Kassian et al., 2002: 512 vd/KUB 30.19+30.20+39.7: Otten,
1958: 44 vd; Kassian et al., 2002: 514 vd): On üçüncü gün metinde lahhant olarak
adlandırılan özel bir kuş türüne aittir. Çok sayıdaki bu kuşların sadece dört ya
da altı tanesi canlıdır. Geri kalanlar içinde ağaçtan yapılıp gümüşle kaplanmış
olanları, yünle ve hamurla yapılmış olanları vardır. Bundan sonra içine ekmek,
peynir ve çeşitli meyveler konan bir sunu sepeti hazırlanır. Bundan sonra
kuşlar kullanılarak özel bir ritüel gerçekleştirilir. Metnin devamından kuşların
ölüyü simgeleyen heykelin huzurunda yakıldıklarını öğreniyoruz. Gümüşle
kaplanmış olan kuşlardan gümüşler sökülmüş ve Taş Ev’e mezar hediyesi olarak
götürülmüştür.
Kuşların yakılmasından sonra büyük yemeğin başladığı haber verilir. Devam
eden satırlarda ocağın yanında yapılan bir başka ritüel anlatılmaktadır; daha önceki
satırlarda ekmek, peynir ve çeşitli meyvelerle doldurulan sepetin içindekiler tek
tek boşaltılır. Bundan sonra ocak başındaki ritüel devam etmekte ve kurbanlar
verilmektedir:
13. gün yapılan ritüellerden biri heykelin kurakki- denen bir objenin üstüne
kaldırılışı ile ilgilidir. Kurakki büyük olasılıkla bir heykel kaidesidir (bu konu için
bkz.: Friedrich, 1952: 117; Puhvel, 1997: 260 vd; Popko, 1978: 40). Bu yükseltinin
tam ortasına yerleştirilen heykel, önce altın kaplı bir tahta oturtulduktan sonra
oraya konur. Bu taht, ölmeden önce onun her zaman oturduğu, onun gücünü ve
iktidarını simgeleyen bir objedir.
Hemen arkasından ocağın yanında başlayan kurban ritüeli gelir. İlk önce
ocağın içine bir ağaç ya da bitki kökü yerleştirirler. Daha sonra sığır ve koyun
kurbanları, içki ve ekmek kurbanları yapılır.
Son olarak yapılan ritüellerden biri ölünün yani ölünün heykelinin dizlerine
ekmek sunusu bırakılması ve ölüye hitaben konuşulmasıdır. Bu konuşma
ona yapılan sunuların kusursuz olduğu ve kızması için bir neden olmadığı
konusundadır. Çocuklarına, krallığına ve ülkesine karşı iyi olması için ona
yakarıda bulunulur. Onun hiçbir şeyinin eksik edilmeyeceğine, ona düzenli olarak
kurbanlar sunulacağına dair söz verilir. Bu yakarılar ve sözler ölüden ve onun
getireceği felaketlerden ne derece korkulduğunu açıkça göstermektedir. Sonra
bir ip getirilir, ip güzel kokulu yağa bulaştırılıp ocağa atılır. Ağıtçı kadınlar
ölüye hitaben “çayırlığa gittiğinde ipi çekme.” diye ağlaşırlar. Çayırlığın törenin
başından beri ölü için hazırlanan mekânın bir ifadesi olduğu açıktır, ancak
2786
çekilmemesi gereken ip ne anlama gelmektedir? Belki de “Orada rahatın iyi
olsun, geri dönmeye kalkma!” anlamı taşımaktadır. Çünkü öteki dünyaya gitmiş,
dolayısıyla yeraltına inmiş bir ölünün geri dönmesi felaketleri de beraberinde
getirmesi anlamı taşıyordu. Son olarak lir eşliğinde içki ve ekmek kurbanları
yapılır, heykele su verilir. On üçüncü günü on dördüncü güne bağlayan gece
boyunca sunular devam eder, törene katılanlar ağlar. Bundan sonra tören bitmiştir.
Çadır kaldırılır.
On Dördüncü Gün: Sabah olduğunda törenin son günü de gelmiştir. Bu güne
ait bir ritüel metni mevcut olmamakla birlikte törenden geriye kalanların toplanıp,
tören yerinin temizlenip düzenlenmesine ayrıldığını düşünmemek için hiçbir
neden yoktur.
14 günlük cenaze ritüeli böylece bitmiş olur. Ölü için sunulan kurbanlar cenaze
töreni ile sınırlı kalmayacaktır. Onun Taş Ev’inde her zaman dizlerine ekmek
konacak, ona her türlü içki sunulacak ve hayvan kurbanları yapılacaktır.
Bu belgeler sayesinde Hititlerin kraliyet ailesinden olan kişileri yaktıkları kesin
olarak anlaşılmış bulunmaktadır. Peki, kremasyon sadece üst düzey kişiler için
mi uygulanmaktadır? Kral ailesinden olmayan insanların ya da halktan kişilerin
öldükten sonra nasıl bir törenle defnedildiğine dair kesinlikle hiçbir yazılı belge
yoktur. Ancak arkeolojik kazılar MÖ 2. binyılda Anadolu’da halktan kimselerin
de ölülerini yakarak defnettiklerini göstermiştir. Onların cenaze törenlerinin
ayrıntılarını kraliyet ailesininki kadar iyi bilmiyoruz.
İyi bildiğimiz başka cenaze törenleri daha vardır ki, yukarıda da belirttiğimiz
gibi bunlar Homeros’un İlyadası’nda anlatılan Patraklos ve Hektor’un cenaze
törenleridir (Patraklos’un cenaze töreni için bkz.: İlyada, XXII 1-107; Hektor’un
cenaze töreni için bkz.: İlyada, XXIV 782-804). Bu törenlerin şaşılacak derecede
Hitit cenaze törenlerine benzemesi bazı sorunları ortaya çıkarmaktadır. Öncelikle
Troya savaşlarının gerçekleştiği düşünülen zamanda (yakl. MÖ 1200) Hellas’da
ölü yakma geleneği söz konusu değildir. Homeros’un yaşadığı ve destanların
oluşturulduğu çağ olarak düşünülen MÖ 9. veya 8. yüzyıl tarihleri içinde de
Hellas’da ölü yakma geleneğine sınırlı olarak rastlanır (Homeros ve Homeros
destanları ve tarihlendirilmesi için bkz. Homeros, 1984: 5 vd; Mansel, 1988, 130
vd; Levi, 1987: 52 vd). Ancak Troya için bu geçerli değildir. Troya’da yapılan
kazılar pek çok kremasyon mezarlığını açığa çıkartmıştır.
Bu karışıklığı aydınlatabilmek için Anadolu’yu ya da Hititleri merkez alarak
çevre kültürlerde kremasyon ne zaman ve nerede ortaya çıkmıştır, zamana ve
mekâna bağlı olarak belirli bir yayılım arz eder mi, bunlara bakmamız gerekecektir.
En eski kremasyon örnekleri ile başlayacak olursak Halaf Dönemi’ne ait bazı
merkezler bu anlamda ilk örnekler olarak takdim edilebilirler (Halaf Dönemi
Kuzey Mezopotamya’da MÖ 6. binyılın son çeyreği ile 5. binyılın ilk çeyreğini
2787
oluşturan dönemde bugünkü Kuzey Irak, Kuzey Suriye ve Türkiye’nin güneyini
kapsayacak kadar yaygınlaşan karakteristik bir neolitik kültürdür. Halaf Dönemi
ve kültürü temsil eden siteler hakkında bkz.: Campbell, 1992: 182 vd). MÖ
4800 yıllarına tekabül eden Yarım Tepe’de yaygın olmasa da kremasyonlara
rastlanmaktadır (Postgate, 1976: 78): parçalar hâlinde yakılmış olan ceset
kalıntıları sığ bir çukura yerleştiriliyordu. Bu kremasyonların üç kil vazodan
daha fazlasını içermeyen mezar hediyeleri ölenlerin üst tabakadan olmadıklarının
göstergesi kabul edilebilir.
Yarım Tepe kremasyonlarından birkaç yüzyıl sonraya, Obeyt dönemine ait
Nineve’nin kremasyon mezarlarında (Nineve’nin 3. tabakasında ortaya çıkartılan
kremasyonun hangi döneme yerleştirildiği hakkında bkz.: Mallowan-Cruikshank
Rose, 1935: 25’teki tablo) −hafirlerin belirttiği üzere− Eski Hindistan’da yapılan
kremasyonlarla önemli paralellikler vardır: ceset parçalar hâlinde yakılmış ve
büyük urnelerin içine konmuştur (Mallowan-Cruikshank Rose, 1935: 36).
Yine Halaf kültür çevresi içinde değerlendirilen Güneydoğu Anadolu’daki
Mersin Yumuktepe’nin XI. tabakasında, toplu mezar görüntüsü arz eden sıra dışı
bir kremasyon mezarlığı gün ışığına çıkartılmıştır (Garstang, 1953: 111).
MÖ 3. binyıla gelindiğinde Ur ve Fara’da L. Woolley tarafından Er Hanedanlar
döneminde kısmi kremasyonlar tespit edilmiştir. Ancak kendisi bunları
Mezopotamya’ya gelen yabancı alt sınıflara ya da kölelere ait mezarlar olarak
değerlendirir (Mallowan-Cruikshank Rose, 1935: 36, d.n. 6). Bilindiği gibi bu
dönemde kraliyet mezarları insan kurbanlarının da içinde yer aldığı, zengin mezar
hediyelerinden oluşan bütün olarak ceset gömü şeklindedir (Ur kral mezarlığı için
bkz.: Roaf, 1996: 84 vd).
Filistin bölgesinde de kremasyon mezarlara rastlanmıştır. Erken Bronz Çağı’nda
MÖ 3300-3000 tarihleri arasında Filistin bölgesinde önemli değişikliklerin
olduğunu ve yeni kültürlerin ortaya çıktığını belirtmemiz gerekir. Örneğin ilk
olarak Gezer ve Eriho’da krematoryumlar ve kremasyon mezarlar tespit edilmiştir.
Bunlar daha çok bir toplu mezar görünümü arz ederler. Yanmış cesetlerden geriye
kalan kemikler de yakılarak üst üste yığılmıştır (Gezer ve Eriho’daki kremasyon
için bkz.: Callaway, 1963: 82 vd). Gezer ve Eriho’nun yanı sıra Givatayim, Azor
ve Tel Aviv’deki birkaç mezarda benzer şekilde kontrollü olarak gerçekleşmiş
toplu mezarlara rastlanmıştır. Kremasyonun bu bölge için yaygın ve benimsenen
bir uygulama olmadığı açıktır (kremasyon mezarlar ve nitelikleri hakkında bkz.:
Ilan, 2002: 95). Cesetlerin törensel bir uygulamaçla yakılmasından çok, bu
yöntemin bir zorunluluk sonucu kullanıldığına dair bir fikir uyanmaktadır. Ne
mezar hediyesi vardır, ne kurbanlar ne de cenaze yemeği yendiğine dair herhangi
bir işaret.
2788
Kuzeye doğru ilerledikçe Hitit topraklarında uygulanışına benzer şekilde ceset
yakma geleneğinin ilk izlerine rastlamaya başlarız. Örneğin Gaziantep sınırları
içindeki Gedikli Höyük’de, Eski Bronz Çağı’nın son evresine ait yüzlerce sayıda
kremasyon mezarlığı açığa çıkartılmıştır (U.B. Alkım. -H. Alkım, 1966: 26).
Yakma mezarların tarihlendirilmesi MÖ 2500/2400 ile 1900/1750 nesiller boyunca
sürmüş olduğu mezar hediyeleri ve kaplar sayesinde anlaşılmaktadır (tarihlendirme
için bkz.: Duru, 2006: 67). Cesetler yakıldıktan sonra geriye kalan kemikler Hitit
cenaze metinlerindeki uygulamayı hatırlatır şekilde bezlere sarılmıştır; beze
sarılan kemikler bir yatağın üzerine bırakılmak yerine farklı tiplerde urnelerin
içine konulmuştur (Duru, 2006, 58). Kemikleri urnelere yerleştirerek gömme
geleneği MÖ 2. binyılda pek çok sitede rastlanan bir özelliktir.
MÖ 2. binyıla gelindiğinde Kuzey Suriye ve Anadolu’da kremasyon mezarların
görece olarak arttığını görüyoruz. Antakya’da Tel Açana höyüğünün (Alalah)
MÖ 2. binyılın ikinci yarısına tekabül eden tabakalarında yakma mezarlara
rastlanmıştır; özellikle de MÖ 13.-12. yüzyıllara ait tabakalarda yakma gömü
mezarların sayıca nispeten arttığı dikkati çekmektedir (Woolley, 1955, 204 vd;
tabakaların tarihlendirmesi için bkz.: Woolley, 1995: 10).
Alalah’a yakın bir bölgede Mersin’de Roma Dönemi’ne ait Soli şehrinde
yapılan kazıların Hitit tabakalarında Hitit İmparatorluk Dönemi kadar geç bir
tarihe yerleştirilen yapılardan birinin içinde tabanın üzerinde mezar hediyeleri ile
birlikte bir kremasyon mezar bulunmuştur. Bir kadına ait olduğu düşünülen mezar
Soli’nin Hitit tabakaları için münferit bir örnek teşkil etmektedir (Yağcı, 2006:
20).
Yakma mezarlarda bundan sonraki duraklarımız Anadolu’nun içindedir.
Konya-Karahöyük’te Asur Ticaret Kolonileri Dönemi’nin geç evresine ya da
Erken Hitit Dönemi’ne tarihlenen kremasyonlara rastlanmıştır (MÖ 18001750). Yakılan ceset kalıntıları toprağa açılan çukura gömülmüş, bazılarının üstü
hiyeroglifli seramiklerle örtülmüş ve yerleşim yerinin içine gömülmüştür (Alp,
1956: 35 vd).
Aksaray ili sınırları içindeki Acemhöyük Arıbaş mezarlığında da kremasyonun
uygulandığı tespit edilmiştir. Yakma mezarlık 139 mezardan oluşmaktadır ve
büyük çoğunluğunda cesetten kalanlar urnelere yerleştirilmiş, 27 tanesi ise basitçe
gömülmüştür. Mezar hediyeleri ve ölüye yapılan hayvan sunuları dikkat çekicidir.
Mezarlık Bölgesi MÖ 18. yüzyılda 17. yüzyılın ortalarına kadar kullanılmıştır
(Arıbaş mezarlığındaki kremasyon mezarlar ve tarihlendirilmesi için bkz. Öztan,
1998: 167 vd).
Hititlerin merkezi Boğazköy’de Hattuša’nın varsayılan nüfusunu kaldıracak
ölçüde büyük bir mezarlık tespit edilememiştir. Metinlerde anlatılan kraliyet
cenazelerinin defnedildiği tapınak mezarlar da bugüne kadar gün ışığına
2789
çıkartılmış değildir (Hitit Krallarının mezarlarının konumu ile ilgili tartışma için
bkz.: Börker-Klähn, 1995: 69 vd).
Bununla birlikte Boğazköy’de Osmankayası ve Bağlarbaşıkayası mezarlık
alanlarında yakma gömme içeren urneler bulunmuştur (Bittel et al, 1958, 1 vd).
Hafir tarafından mezarlığın başlangıç tarihi olarak MÖ 18. yüzyıl verilmektedir.
Urne mezarlıklarının kullanımı arada kopukluk olsa da M. Ö. 14. yüzyıla
kadar devam etmiştir (Bittel et al, 1958: 29). Boğazköy’deki bu mezarlıklarda
kremasyon, yakmadan defnetmenin yanı sıra uygulanmakla birlikte Ankara
ili Ayaş ilçesi sınırları içinde Ilıca’da açığa çıkartılan mezarlıkta tamamıyla
kremasyon kullanılmıştır. Yakılan cesetler urnelere yerleştirilmiştir. Mezarlık Eski
Hitit Dönemi’nde ya da Asur Koloni Dönemi’nin geç safhasında kullanılmıştır
(Orthmann, 1964: 322 vd). Boğazköy’deki mezarlıklarda ve Ilıca mezarlığında
ölüye yapılan hayvan ve içki kurbanlarına dair buluntulara rastlanmış ve zengin
olmamakla birlikte mezar hediyeleri tespit edilmiştir.
Batı Anadolu’ya doğru gittikçe başka kremasyon mezarlar karşımıza
çıkmaktadır. Örneğin Muğla-Bodrum’daki Müsgebi kazılarında tespit edilen
kaya mezarları içinde az sayıda da olsa kremasyona rastlanmıştır. Yakılan ceset
kalıntıları büyükçe bir urnenin içine konulmuştur (Mellink, 1964, 157; Akyurt,
1998, 31 vd). Mezarlar MÖ 15. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar uzanan bir zaman
dilimine tarihlenmektedir (Akyurt, 1998: 33, d.n. 301).
İzmir ili Menemen ilçesinde Panaztepe’de yine MÖ 2. binyıla tarihlenen
bir mezarlık alanı açığa çıkartılmıştır (Akyurt, 1998, 20 vd). Urnelerin içine
yerleştirilmiş olan yakılmış ceset kalıntılarının sayısı, mezarlığın bütünü göz
önünde bulundurulduğunda çok fazla değildir. Mezarlık sistemli kazılarda
bulunan eserlere göre MÖ 1425-1200 yıllarına tarihlendirilmekte, hatta birkaç
nesil kullanılmış olabileceği düşüncesi doğrultusunda, mezarlığın son kullanım
evresinin bitiş tarihinin MÖ 1200’ü geçebileceği belirtilmektedir (Akyurt, 1998:
24, d.n. 205).
Yine İzmir ili sınırları içinde Menderes ilçesinde Baklatepe’de yapılan
kazılarda Geç Bronz Çağı’na yani Hitit dönemine ait kremasyon mezarlar açığa
çıkartılmıştır (Erkanal-Özkan, 1999: 12 vd): ölüler mezar hediyeleri ile birlikte
yakılarak, urnelere konulmuş ve oda mezarlara yerleştirilmişlerdir; ölünün
yakılması sırasında hayvan kurbanları da yapıldığı anlaşılmıştır. Cesetlerin yakılış
biçimi ile Homeros’un İlyada’da dile getirdiği Patraklos’un cenaze töreni arasında
büyük bir paralellik olduğu öne sürülmüştür (Erdal, 2002: 124). Dolayısıyla bu
paralellik Hitit kraliyet cenaze törenleri için de söz konusudur.
Kuzeybatı Anadolu’da en dikkat çekici kremasyon mezarlığı örneklerinden
biri kuşkusuz Troya’nın VI. tabakasında keşfedilenidir. Söz konusu tabaka MÖ
14-13. yüzyıllara, bir başka deyişle Hitit İmparatorluk Dönemi’ne tekabül eder.
2790
Yanmış ceset kalıntıları urnelerin içinde ve dışında olmak üzere yaklaşık 29 kişiye
aittir (Blegen, 1966: 143). Cesetler kişisel eşyaları ile birlikte yakılmış, mezar
hediyeleri konulmuş ve pek çok hayvan kurbanı yapılmıştır ki, bunlar arasında
-Hitit kraliyet cenaze metinlerindekine benzer şekilde- kuşlar da vardır (Akyurt,
1998: 11 vd, d.n. 75-80). Bu durumda “Homeros’un destanlarında anlatılan yakma
törenleri Troya’da uygulanıyordu” diyebiliriz. Mezarlığın bulunduğu VI. tabaka
destanların Troya’sına ait olmamakla birlikte MÖ 1275-1240 yılları arasındaki
VIIa tabakasına yakındır ve aynı gömme geleneğinin mezarlığı bulunamamış olan
VIIa tabakasında da devam ettiği düşünülebilir (Çapar, 1990: 71).
Kuzeybatı Anadolu’da kremasyonun uygulandığı bir başka mezarlık Troya
yakınlarındaki Beşiktepe’dir. Burada da cesetler Troya’dakine benzer şekilde
yakılmış ve urnelere yerleştirilmiştir. Tarihlemesi Troya’nın VIIa tabakası ile
çağdaştır (Akyurt, 1998: 18 vd).
Yakın Doğu’nun en uzak köşelerinden Troya’ya kadar geldikten sonra Ege’nin
karşı kıyısına Yunanistan’a bir bakmak istiyoruz. Homeros’un destanlarında
anlatılan cenaze törenlerine ait bilgiler Anadolu’da tespit edilen kremasyonlarla
uygunluk göstermektedir. Ancak destanlarda aynı defin geleneğini uyguluyor
olarak gösterilen Aka savaşçılarının ülkesi Yunanistan’da MÖ 2. binyılda
kremasyon yaygın bir uygulama değildi. Onlar krallarını ya da savaşçılarını MÖ
16. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar görkemli mezar hediyeleri ile birlikte yakmadan
kubbeli mezarlara gömüyorlardı (Mansel, 1988, 69 vd). Bu tür mezarlara
özellikle Troya savaşlarının Akalı liderinin ülkesi Miken’de rastlanmış olması ve
Yunanistan’ın tamamına buradan yayıldığı yolundaki iddialar, Homeros’un Akalı
kahramanları yakarak defnettiklerini anlattığı pasajlarla uyumsuzluk gösterir. Hitit
İmparatorluğu yıkıldıktan, Yunanistan’da Aka Uygarlığı silinmeye başladıktan
ve Deniz Halkları Doğu Akdeniz sahillerini kasıp kavurduktan sonra Eski Yakın
Doğu ve Yunanistan’ın çehresi tamamıyla değişmiştir. Yeni Uygarlıklar ortaya
çıkmaya başlamış ve ölülerini yakarak defnetmeyi tercih edenler olmuştur.
MÖ 1050-900 yıllarını içine alan Protogeometrik dönemde Yunanistan’da
yakma geleneği Peloponessos yarımadasında hemen hiç görülmez. Attika’da
ve Evboya adasındaki Lefkandi’de yakma gömülere rastlanmaktadır: küller ve
kemikler toplanıp büyük bir kabın içine konuyor ve silah ve mücevherlerden
oluşan çeşitli sunularla birlikte bir çukura gömülüyordu (Wardle, 2001). Batı
Anadolu kıyılarındaki İyonya’da ise ceset yakma uygulaması benimsenmekle
birlikte yaygınlaşmamıştı (Mansel, 1988: 140). Kralların ve büyük kahramanların
cesetlerinin görkemli bir şekilde yakarak defnedilmesi geleneği Homeros’dan
çok önce bitmiş görünmektedir. Onun çağında ve ondan sonra var olan yakma
uygulamaları çoğunlukla Yunanistan’ın çok uzağında Doğu Akdeniz bölgesinde
karşımıza çıkmaktadır (MÖ 1. binyılda Doğu Akdeniz’deki yakma gömüler için
bkz.: Bienkowski, 1982: 80 vd). Anadolu için artık lahitler, tümülüsler, kaya
mezarlar dönemi başlar.
2791
İlyada’da anlatılan kremasyon sahnelerinin Hitit kraliyet cenazelerine bu kadar
benzemesinin altında yatan neden Homeros’un Anadolu’da uygulanan yakma
âdetine yabancı olmaması ve Hitit cenaze ritüellerinden bir şekilde haberdar
olması ile açıklanabilir. Zira Homeros’un Anadolulu olduğu kabul edilmektedir
(Homeros, 1984: 15). Anadolulu olmayan, ancak Anadolu etkisine çok açık olan
Evboya adasında, Homeros’dan birkaç nesil sonra yaşamış olan Hesiodos da
bir başka destanın Theogonia’nın yani “Tanrıların Yaratılış Destanı”nın şairidir.
Theogonia’nın Hitit mitolojisinin baş eserlerinden biri olan Kumarbi Destanı’na
olan büyük benzerliği ve hatta Kumarbi Destanı’nın Theogonia’ya kaynaklık
ettiği artık tartışma götürmez bir gerçektir (Hesiodos, 1991: 58 vd). Bu durumda
Hesiodos’tan çok önce yaşamış olan, üstelik vatanı Anadolu olan Homeros’un
Hitit kaynaklarına ondan çok daha yakın olduğu ve destanlarda tasvir ettiği cenaze
sahnelerini Hitit kraliyet cenazelerinden esinlenerek oluşturduğunu öne sürmek
istiyoruz. Bu durumda Hitit İmparatorluğu’nun yıkılmasından Homeros’un
yaşadığı çağa kadar geçen yaklaşık üç yüzyıllık zaman diliminde Hitit kraliyet
cenazelerini anlatan metinler ya sözlü ya da yazılı gelenekte yaşamaya devam
etmiştir. Aradaki ilişkiyi sağlayan köprülerin Suriye sahilinde eski bir liman
olan Ugarit sayesinde sağlandığı öne sürülmüştür. Bir Samiyatçı olan C.
Gordon, MÖ 14. ve 13. yüzyıllarda Ugarit’de kaydedilmiş olan ve 1940’lar ve
1950’lerde tercüme edilen mitoslarda hem Tevrat hem de Homeros ile bağlantılar
görmüştür (Homeros’un kör bir ozan olduğu ve yazının kesinlikle bilinmediği
düşünülen Miken Çağı ile Arkaik Çağ arasındaki dönemin Karanlık Çağ olarak
nitelendirilmesi paradigmasına yöneltilen eleştiri ve C. Gordon’un çalışmalarına
atıflar için bkz. Bernal, 1987, 88 vd).
Eskiçağın görkemli ceset yakma ritüellerinin tek tanrılı dinlerin ortaya
çıkmasıyla sona erdiği gözlenmektedir. Bunun nedenini ölülerini yakan insanların
ölümü ve öteki dünyayı kavrayışlarındaki farklılığa bağlayabiliriz. Bizce burada
ruhun bir an önce bedeni terk etmesini sağlamak amaçlanmaktadır. Hitit kraliyet
cenazesinin birinci gününde ölünün ayakucunda yapılan sığır kurbanı, ölünün
ruhunun öteki dünyaya geçişine kolaylık sağlamak amacı taşımaktadır. Bugün
Uzakdoğu’da kremasyonu hala uygulayan Hintlilerin ve Budistlerin kremasyonu
tercih etmelerinin altında yatan neden de budur. Eski bir elbisenin atılıp yenisinin
alınıp giyilmesi gibi ruh da bedeni kremasyon sayesinde hemen terk edecek ve
yeni biçimini alacak, kolaylıkla öteki dünyaya geçecektir (“Cremation”, 2007).
Burada birbirinden bağımsız olmakla birlikte ruh ve bedenin zorlukla ayrılan
bir bütün olarak algılanışı söz konusudur. Beden âdeta ruhun hapishanesi gibi
görülmekte, o yok olmadıkça, ruh serbest kalamamaktadır. Kremasyon bu süreci
hızlandıran bir uygulamadır.
Hititler için kremasyonun uygulanış nedenlerinden biri de yaşamlarında büyük
yer tutan “kirlılik” kavramı olmalıdır (Goetze, 1957: 153). Yeraltı dünyası ile
bağlantılı olan bu kavram toprağın dolayısıyla yeraltının kirli olduğu inancıdır.
2792
Bu nedenle cesedi gömmek yerine yakmayı tercih etmiş olabilirler. Ayrıca ateşin
arındırıcı özelliği de unutulmamalıdır. Pek çok toplumda ateşin iyileştirici,
kötülükleri uzaklaştırıcı, arındırıcı özelliği vardır (Hançerlioğlu, 2004: 61).
Hititlerin de ateşin bu özelliğini kullandıklarını cenazede cesedin yanı sıra, cesede
ait her türlü kişisel eşyanın, kullanılan bütün malzemenin ve kurban hayvanlarının
bazılarının, özellikle de kuşların yakılmasından anlıyoruz.
Son olarak kremasyonun belirli bir halk grubuna özellikle de Hint-Avrupalı
kavimlere ait olduğu ile ilgili görüşlere değinmek istiyoruz. Özellikle de
MÖ 1200’lerde ortaya çıkan ve “Deniz Halkları Göçleri” olarak adlandırılan
göçlerden sonra Doğu Akdeniz bölgesinde kremasyon mezarlıkların nispeten
artışı Hint-Avrupalı halkların hareketliliği ile açıklanmaya çalışılmıştır ancak hem
urnelerdeki hem de kremasyon tiplerindeki farklılık bu açıklamada hata olduğunu
göstermektedir (Bienkowski, 1982).
Öncelikle bu uygulama belirli tutarlılık ve sistemli bir yayılım arz etmemektedir.
Aynı coğrafya da yaşayan insanlar hem kremasyonu hem de yakmadan gömmeyi
uygulayabilmektedirler. Hatta bazen Boğazköy’deki mezarlıklarda olduğu gibi
aynı mezarlık içinde hem yakmadan gömme hem de yakarak gömme yan yana
yer alabilmektedir. Bazen de Gezer ve Eriho’da vermiş olduğumuz örneklerdeki
gibi zorunlu olarak ve belki de pratik nedenlerden dolayı uygulandığını göz ardı
etmemeliyiz. Bu nedenle kremasyon belirli bir halk grubunun defin tarzı olmaktan
çok belirli bir inancın ve daha çok kültürün, bazen de tamamen çok daha özne
tercihlerin yansıması olarak karşımıza çıkar. Bu durumda kremasyon mezarları
araştırarak farklı etnik yapıdan halkların izini sürmeye çalışmak sağlıklı sonuçlar
vermeyecektir.
KAYNAKÇA
Akyurt, İ. M., (1998), M. Ö. 2. Binde Anadolu’da Ölü Gömme Adetleri,
Ankara.
Alkım, U. B. - Alkım, H., (1966), “Gedikli (Karahüyük) Kazısı Birinci ÖnRapor”, Belleten XXX, Sayı: 117, Ankara, 1-26.
Alp, S., (1956), “Konya-Karahöyük Hafriyatı 1953”, Türk Arkeoloji Dergisi
VI-1, Ankara, 35-37.
Bernal, M, (1987), Kara Atena: Eski Yunan Uydurmacası Nasıl İmal
Edildi? 1785-1985, (Çev. Ö. Buze), İstanbul.
Bienkowski, P. A., (1982), “Some Remarks on the Practice of Cremation in the
Levant”, Levant XIV, London, 80-89.
Bittel, K. et al., (1958), “Die hethitischen Grabfunde von Osmankayası”,
Wiessenschaftliche Veröffentlichungen der Deutschen Orient-Gesellschaft
71, Berlin.
2793
Blegen, C., (1966), Troy and Trojans, New York. Washington.
Börker-Klähn, J., (1995), “Auf der Suche nach Nekropolë: Hattusa”, Studi
Micenei ed Egeo-Anatolici XXXV, Roma, 69-92.
Callaway, J. A., (1963), “Burials in Ancient Palestine: From the Stone Age to
Abraham”, The Biblical Archaeologist 26, No. 3, 73-91.
Campbell, S., (1992), “The Halaf Period in Iraq: Old Sites and New”, The
Biblical Archaeologist 55, No. 4, 182-187.
Christmann-Franck, L., (1971), “Le rituel des funerailles royales hittites”,
Revue Hittite et Asianique 29, 61-111.
“Cremation”, (2007), http://en. wikipedia. org/wiki/Cremation.
Çapar, Ö., (1990), “Homeros Destanları Işığında Anadolu-Hellas Ölü Gömme
Adetleri”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi
XXXIII, Sayı: 1–2, Ankara, 65-75.
Duru, R., (2006), Gedikli Karahöyük I, Ankara.
Erdal, Y. S., (2002), “Bakla Tepe Geç Tunç Çağı Mezarından Gün Işığına
Çıkarılan Yanmış İnsan İskelet Kalıntılarının Antropolojik Analizi”, Hacettepe
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 19, Sayı: 2, Ankara, 115-130.
Erkanal, H.-Özkan, T., (1999), “Bakla Tepe Kazıları”, T. C. Kültür Bakanlığı
Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü İzmir Arkeoloji Müzesi Müdürlüğü
Tahtalı Barajı Kurtarma Kazısı Projesi, (eds.) T. Özkan-H. Erkanal, 12-41.
Friedrich, J., (1952), Hethitisches Wörterbuch, Heidelbergs.
Garstang, J., (1953), Prehistoric Mersin: Yümük Tepe in Southern Turkey,
Oxford.
Goetze, A., (1933), “Die Annalen des Mursilis”, Mitteilungen der
Vorderasiatisch-Aegyptischen Gesellschaft 38., Leipzig.
-----, (1957), Kleinasien, München.
Gurney, O. R., (1977), Some Aspects of Hittite Religion, London.
-----, (1990), The Hittites, London.
Hançerlioğlu, O., (2004), Dünya İnançları Sözlüğü, İstanbul.
Hesiodos, (1991), Hesiodos Eseri ve Kaynakları, (Çev. S. Eyüboğlu-A.
Erhat), Ankara.
Homeros, (1984), İlyada, (çev. A. Erhat-A. Kadir), İstanbul.
Ilan, D., (2002), “Mortuary Practices in Early Bronze Age Canaan”, Near
Eastern Archaeology 65, No. 2, 92-104.
2794
Kassian, A.-Korolev, A.-Sidel’tsev, A., (2002), Hittite Funerary Ritual: šalliš
waštaiš, Ugarit-Verlag Münster.
Laroche, E., (1971), Catalogue des Textes Hittites, Paris.
Levi, P. (1987), “Eski Yunan”, İletişim Atlaslı Büyük Uygarlıklar
Ansiklopedisi, (Çev. Neşe Erdilek), İstanbul.
Mallowan, M. E. L.-Cruikshank Rose, J., (1935), “Excavations at Tell
Arpachiyah”, Iraq 2, 1-178.
Mansel, A. M., (1988), Ege ve Yunan Tarihi, Ankara.
Mellink, M. J., (1964), “Archaeology in Asia Minor”, American Journal of
Archaeology 68, 149-166.
Orthmann, W., (1964), “Ein Brandgräberfeld Hethitischer zeit bei Ilıca”,
Archäologischer Anzeiger 3, Berlin, 323-332.
Otten, H., (1958), Hethitische Totenrituale, Berlin.
-----, (1954-1959), “Eine Lieferungsliste zum Totenritual der hethitischen
Könige”, Welt des Orients 2, 477-479.
-----, (1962), “Zu den hethitischen
Literaturzeitung 57, 229-233.
Totenrituale”,
Orientalistische
Öztan, A., (1998), “Preliminary Report on the Arıbaş Cemetary at Acemhöyük”,
Essays on Ancient Anatolia in teh Second Millenium B. C., (ed. Prince Takahito
Mikasa), Wiesbaden, 167-183.
Popko, M., (1978), Kultobjekte in der hethitischen Religion (nach
keilschriftlichen Quellen), Warszawskiego.
Postgate, J. N., (1976), “Excavations in Iraq 1975”, Iraq 38, 65-79.
Puhvel, J., (1997), Hittite Etymological Dictionary 4, Berlin, New York.
Roaf, M., (1996), “Mezopotamya ve Eski Yakın Doğu”, İletişim Atlaslı
Büyük Uygarlıklar Ansiklopedisi, (çev. Z. Kılıç), İstanbul.
Sevinç, F., (2007), Hititlerde Ölülere ve Yeraltı Tanrılarına Sunulan
Kurbanlar, (Basılmamış Doktora Tezi), Ankara.
van den Hout, Th. P. J., (1994), “Death as a Privilege the Hititte Royal Funerary
Ritual”, Hidden Futures Death and Immortality in Ancient Egypt, Anatolia,
the Classical, Biblical and Arabic-Islamic World, J. M. Bremer- Th. P. J. van
den Hout-R. Peters (eds.), Amsterdam, 37–71.
-----, (1995), “An Image of the Dead? Some remarks on the Second Day of
the Hittite Royal Funerary Ritual”, Atti del II Congresso Internazionale di
2795
Hittitologia, (a cura di: O. Carruba-M. Giorgieri-C. Mora), Pavia, 195–211.
Wardle, K. A., (2001), “Buried Greeks: the Protogeometric period”, http://
artsweb. bham. ac. uk/aha/kaw/darages/intronotes. htm
Woolley, L., (1955), Alalakh: An Account of the excavations at Tell Atchana
in the Hatay, Oxford.
Yağcı, R., (2006), “Pompeiopolis’te Son”, İçel Sanat Kulübü 146, Mersin, 1725.
Kremasyon Mezarların Buluntu Noktaları ve Bazı Merkezler.
2796
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
1 424 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content