close

Enter

Log in using OpenID

BOR SEKTÖR RAPORU 2013 - Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı

embedDownload
ETİ MADEN İŞLETMELERİ
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
Bor Sektöründe Dünya Lideri
BOR SEKTÖR RAPORU 2013
MAYIS 2014
Bor Sektör Raporu 2013
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
Strateji Geliştirme Dairesi Başkanlığı
Tarafından Hazırlanmıştır.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
2
Bor Sektör Raporu 2013
ÖZET
Bor mineralleri, yapılarında farklı oranlarda bor oksit (B2O3) içeren doğal
bileşiklerdir. Doğada yaklaşık 230’dan fazla bor minerali mevcut olup bunların ticari
öneme sahip olan başlıcaları; tinkal, kolemanit, kernit, üleksit, pandermit, borasit,
szaybelit ve hidroborasit’tir.
Türkiye’de yaygın olarak bulunan bor mineralleri ise; sodyum bazlı tinkal, kalsiyum
bazlı kolemanit ve sodyum+kalsiyum bazlı üleksittir. Bu mineraller, öncelikle fiziksel
işleme tabi tutularak zenginleştirilir (konsantre bor) daha sonra rafine edilerek çeşitli
bor kimyasallarına dönüştürülür. İfade kolaylığı açısından bu ürünlerin tamamı “Bor”
olarak adlandırılmaktadır.
2013 yılında Dünya toplam bor rezerv miktarı B2O3 bazında 1,3 milyar tondur.
Türkiye %73’lük pay ile ilk sırada yer alırken, onu %8 pay ile Rusya ve %6 pay ile
ABD takip etmektedir.
Bor nihai kullanım alanı olan sektörlerde çoğunlukla bor kimyasalları şeklinde
tüketildiği gibi konsantre bor olarak doğrudan da tüketilebilmektedir. Bor ürünleri;
tarım, cam sanayi, kimya ve deterjan sektörü, seramik, , elektronik ve iletişim sektörü,
uzay ve hava araçları, nükleer uygulamalar, askeri araçlar, yakıtlar ve polimerik
malzemeler, nanoteknolojiler, otomotiv ve enerji sektörü, metalurji ve inşaat gibi pek
çok alanda kullanılmaktadır.
Dünya bor pazarı, 2000-2008 yılları arasında genel olarak büyüme eğiliminde iken
2008-2009 yıllarında ekonomik krizin etkisiyle küçülme göstermiştir. 2010 yılında
ekonomik krizin etkisinin azalmasıyla birlikte büyüme sürecine geri dönmüş, 2011
yılında ise 2010 yılına nazaran büyüme hızı yavaş da olsa büyüme süreci devam
etmiştir. 2012 yılında ise Dünya ekonomisindeki ve hedef pazarların ekonomik
büyümesindeki gerileme nedeniyle dünya bor pazarında talep daralması yaşanmış ve
dolayısıyla bor tüketimi azalmıştır. 2013 yılında ise yılın ilk yarısında devam eden
talep düşüklüğü, yılın 2. yarısında yerini kısmi canlanmaya bırakarak 2012 yılına göre
bir miktar iyileşme göstermiştir.
2013 yılında, Dünya bor üretim kapasitesi 5,2 milyon ton (2,4 milyon ton B2O3),
Dünya fiili bor üretimi ise yaklaşık 4,3 milyon ton (2 milyon ton B2O3) civarında
gerçekleşmiştir. 2012 yılında dünya ekonomisindeki ve hedef pazarların ekonomik
büyümesindeki gerileme nedeniyle dünya bor pazarında talep daralması yaşanarak
yaklaşık 3,8 milyon ton seviyesine gerileyen bor tüketimi 2013 yılında bir miktar
iyileşme göstererek 4 milyon ton (1,86 milyon ton B2O3) seviyesine ulaşmıştır.
Eti Maden’in bor satışları 2013 yılında miktar bazında 1,8 milyon ton (862 bin ton
B2O3) ve değer bazında 826 milyon ABD$ olarak gerçekleşmiştir.
2013 yılında Dünya bor talebinin (miktar bazında ) %47’sinin Eti Maden, %25’inin RT
Borax, %28’inin de diğer üreticiler tarafından karşılandığı tahmin edilmektedir.
Böylece Eti Maden hem üretim hem de pazar payı açısından dünya bor liderliği
pozisyonunu sürdürmektedir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
3
Bor Sektör Raporu 2013
1. BOR VE KULLANIM ALANLARI
1.1. Bor Nedir
Bor, element olarak doğada B10 ve B11 olarak adlandırılan iki ayrı kararlı izotoptan
oluşmaktadır. Bu izotopların doğada bulunma oranları sırasıyla %19,1-20,3 ve
%79,7-80,9’dir. B10 izotopu, çok yüksek termal nötron tutma özelliği gösterir.
Böylelikle nükleer malzemeler ve nükleer enerji santrallerinde kullanılabilmektedir.
Bor, element olarak çok çeşitli bileşik yapma kapasitesine ve nötronları absorbe etme
özelliğine sahip olup bu nedenle sanayinin vazgeçilmez hammaddelerinden bir
tanesidir. Metalle ametal arası yarı iletken özelliğe sahip bir elementtir.
Bor mineralleri, yapılarında farklı oranlarda bor oksit (B2O3) içeren doğal
bileşiklerdir. Doğada yaklaşık 230’dan fazla bor minerali mevcut olup bunların ticari
öneme sahip olan başlıcaları; tinkal, kolemanit, kernit, üleksit, pandermit, borasit,
szaybelit ve hidroborasit’tir. Aşağıda tabloda bu minerallerin kimyasal formülleri ve
B2O3 içerikleri verilmektedir. Türkiye’de yaygın olarak bulunan bor mineralleri ise;
sodyum bazlı tinkal, kalsiyum bazlı kolemanit ve sodyum+kalsiyum bazlı üleksit’dir.
Bu mineraller, öncelikle fiziksel işleme tabi tutularak zenginleştirilir (konsantre bor)
daha sonra rafine edilerek çeşitli bor kimyasallarına dönüştürülür. İfade kolaylığı
açısından bu ürünlerin tamamı “Bor” olarak adlandırılmaktadır.
Tablo 1: Ticari Bor Mineralleri
Mineral
Formül
İçerik,% B2O3
Kolemanit
Ca2B6O11.5H2O
50,8
Üleksit
NaCaB5O9.8H2O
43,0
Tinkal
Na2B4O7.10H2O
35,5
Kernit
Na2B14O7.4H2O
51,0
Pandermit
Ca4B10O9.7H2O
49,8
Hidroborasit
CaMgB6O11.6H2O
50,5
1.2. Borun Sektörel Kullanım Alanları
Bor nihai kullanım alanı olan sektörlerde çoğunlukla bor kimyasalları şeklinde
tüketildiği gibi konsantre bor olarak doğrudan da tüketilebilmektedir. Bor ürünleri;
tarım, cam sanayi, kimya ve deterjan sektörü, seramik, , elektronik ve iletişim sektörü,
uzay ve hava araçları, nükleer uygulamalar, askeri araçlar, yakıtlar ve polimerik
malzemeler, nanoteknolojiler, otomotiv ve enerji sektörü, metalurji ve inşaat gibi pek
çok alanda kullanılmaktadır. Bor, mevcut kullanım alanlarının yanı sıra son dönemde
kaya gazı sektöründe de kullanılmaya başlanmıştır. Hidrolik çatlatma sıvısında
çatlakların basınç düşmelerinde kapanma riskini azaltan etkisiyle kullanılmaktadır.
Birim tüketim az olmakla birlikte büyüme gösteren bir sektör olması nedeniyle
potansiyel arz etmektedir. Şekil 1, çeşitli bor ürünlerinin tüketim alanlarını
göstermektedir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
4
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 1: Çeşitli Bor Ürünlerinin Tüketim Alanları
Tüketilen bor ürünlerinin %81’e yakını cam (yalıtım tipi cam elyafı, tekstil tipi cam
elyafı, borosilikat cam), seramik-frit, tarım ve deterjan sektörlerinde yoğunlaşmıştır.
Şekil 2: Bor tüketiminin nihai kullanım alanlarına göre dağılımı (2013)
Diğerleri
19%
Cam
51%
DeterjanTemizlik
3%
Tarım
14%
Seramik (Emaye,
sır, vb)
13%
Bor ürünlerinin tüketimi
cam sektöründe (cam
elyafı ve borosilikat cam)
yoğunlaşmıştır.
Kaynak: Eti Maden, 2013
2. DÜNYA BOR SEKTÖRÜNÜN GÖRÜNÜMÜ
2.1. Dünya Bor Rezervleri
Dünyadaki önemli bor yatakları Türkiye, Rusya ve ABD’de olup dünya ticari bor
rezervleri 4 bölgede toplanmaktadır. Bunlar; ABD Kaliforniya Eyaletinin güneyinde
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
5
Bor Sektör Raporu 2013
yer alan “Mojave Çölü”, Güney Amerika’da yer alan “And Kemeri”, Türkiye’nin de yer
aldığı “Güney-Orta Asya Orojenik Kemeri” ve Doğu Rusya’dır. Türkiye dışında diğer
önemli bor rezervlerinin bulunduğu bor yataklarının rezerv dağılımı farklı
kaynaklardan alınan bilgilere göre şöyledir;

Boron (Kramer) Yatakları, Kuzey Amerika: Rio Tinto firması tarafından açık
ocak işletmeciliği yöntemi ile işletilen yatağın toplam rezervi firmanın 2013 yılı
faaliyet raporundaki verilere göre B2O3 bazında 23 milyon tondur 1. Firma
tarafından başlatılan kernit mineralinin işletilmesiyle ilgili projenin 2014 yılında
tamamlanması beklenmektedir. 2013 yılında B2O3 bazında 495.000 ton üretim
gerçekleşmiştir.2
Fort Cady Kalsiyum Bor Yatağı, Mojave Desert, Kaliforniya: Fort Cady
Minerals tarafından çözelti madenciliği yöntemi ile işletilen yatak düşük tenörlü
ve derinde olması nedeniyle (~410 metre) çıkarılması, işlenmesi zor ve maliyeti
de yüksektir. Bu yatakta şu anda üretim yapılmamaktadır.
Death Valley Bor Yatakları/Billie Mine: Yer altı ocak işletmeciliği yöntemi ile
işletilen yatak kolemanit, üleksit ve probertit içermektedir. Ancak bu yatakta şu
anda üretim yapılmamaktadır 3.

Sırbistan: 2004 yılında keşfedilen Jadar Bor Havzasının işletme hakkı Rio Tinto
firması tarafından 2005 yılında alınmış olup, havzanın Li2O içeriği %1,8 ve B2O3
içeriği %13,1’dir. Yatak kolemanit ve jadar minerallerinden oluşmaktadır4.
Rio Tinto firmasının 2013 yılı faaliyet raporuna göre bu havzanın tahmini
muhtemel rezervi B2O3 bazında 18 milyon tondur5.
Kanada’da yerleşik Erin Ventures ve Sırbistan’da yerleşik JP PEU firmalarının
ortaklaşa geliştirmekte olduğu Sırbistan'ın güneyindeki Jarandol havzasındaki
Piskanja bor yatağında yaklaşık 7,5 milyon ton ve Pobrdje yatağında ise %36,39
B2O3 tenörlü 250.000 ton rezerv olduğu tahmin edilmektedir. En çok bulunan bor
mineralleri kolemanit, üleksit ve howlittir (kalsiyum borosilikat hidroksitCa2B5SiO9(OH)5)6. Firma, Ocak 2013’de çalışmaları tamamladığını ve ruhsat
işlemlerine başladığını belirtmiştir7. Firma, Piskanja bor yatağında yaptığı
çalışmalar sonucunda %30,8 B2O3 tenörlü 5,6 milyon ton görünür ve %28,3 B2O3
tenörlü 6,2 milyon muhtemel rezerv olduğunu duyurmuştur.8
Ayrıca, Kanada’nın firması olan Ultra Lithium, Jadar havzasının 20 km doğusunda
646 km2’lik alanda lityum ve bor aramaları yapmaktadır.9 Firma, 2013 yılı sonuna
itibariyle toplam 5.390 m sondaj yapmıştır. Laboratuvar analiz sonuçlarının 2014
yılı içinde sonuçlanacağı duyurusunu yapmıştır.10
Güney Amerika Bor Yatakları: Söz konusu yatakların en önemli özelliği genelde
çok geniş alanlara küçük rezervler halinde yayılmasıdır. Bu yatakların And
http://www.riotinto.com/annualreport2012/production_reserves_and_operations/ore_reserves.html 30.04.2013
http://www.riotinto.com/documents/PR828g_Rio_Tinto_announces_record_production_for_iron_ore_bauxite_and_thermal_coal_in_20
13.pdf 26.03.2014
3 http://www.nps.gov/deva/naturescience/mining-in-death-valley.htm 26.03.2014
4 Project overview: Energy for the future , http://www.riotintominerals.com/documents/RTM.JadarFactSheets.Sept2011.pdf
5 http://www.riotinto.com/documents/RT_Annual_report_2013.pdf 17.03.2014
6 Jarandol-Piskanja 2010/2013 Borate Exploration Project,
http://www.erinventures.com/pdf/piskanja_investors_presentation.pdf
7 Borates developer Erin ventures completes drilling in Serbia, http://www.indmin.com/Article/3141388/Borates-developerErin-Ventures-completes-drilling-in-Serbia.html 30.04.2012
8
http://www.erinventures.com/media/nws_d.php?id=104 09.04.2014
9
http://www.ultralithium.com/_resources/presentations/ULI_Presentation_20120911.pdf 09.04.2014
10
http://www.ultralithium.com/news/index.php?&content_id=93 09.04.2014
1
2
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
6
Bor Sektör Raporu 2013
Dağlarının yüksekliğinin 4.000 m.’nin üzerindeki yüksek bölgelerinde yer almakta
olup, çalışma mevsimi kısadır. Ayrıca, bu madenlerin genelde tenörleri düşüktür.
Güney Amerika rezervlerinin büyük bir bölümünü üleksit (sodyum kalsiyum borat
bazdan) oluşturmaktadır.
Tincalayu, Arjantin: Yatak, 1.500 m. genişlikte, 500 m. uzunlukta ve 100 m.
derinliktedir. Söz konusu yatak, yaklaşık %2011 tenörlü 300 bin ton (B2O3
bazında) tinkal, üleksit, kolemanit ve kernit rezervine sahiptir. 12
Rio Tinto firmasının 2012 yılı faaliyet raporuna göre bu havzadan B2O3 bazında
2010 yılında 18 bin ton, 2011 yılında 18 bin ton ve 2012 yılında da 9 bin ton
üretim gerçekleştirilmiştir. 2012 yılında, Avustralya menşeili Orocobre Ltd
tarafından devralınan sahada 40 bin ton üretim gerçekleştirilmiştir.13
Salar de Olaroz, Arjantin: Söz konusu yatak, deniz seviyesinden 3.900m
yüksekliğindeki bölgede bulunmakta olup, Orocobre Ltd tarafından
işletilmektedir. 93 km2’lik havzada lityum, bor ve potasyum kaynakları mevcuttur.
Firma, 1,85 milyon ton bor içeren sahada ilk etapta lityumu değerlendirmek üzere
lityum projesi başlatmıştır. 14
Salar de Surire Bor Cevheri Yatağı, Şili: Arica’da (Şili) deniz seviyesinden 4.050
m. yükseklikte bulunan yatak 1,5 milyar tonluk (B2O3 bazında 30 milyon ton)
rezervi ile dünyanın en büyük üleksit yataklarından biridir. Söz konusu yatak,
QuiBorax tarafından işletilmekte olup, esas olarak borik asit üretimi
gerçekleştirilmektedir. 15
Salar de Uyuni, Bolivya: En büyük suyu çekilmiş tuz gölünde 9,5 milyon ton
üleksit rezervi mevcuttur.
Salar de Carcote ve Salar de Ascotan, Kuzey Şili: SQM Salar tarafından işletilen
Salar de Carcote ve Salar de Ascotan yatakları 7 milyon ton B2O3 bazında üleksit
rezervine sahiptir. 16

Asya Bor Yatakları: Asya ülkelerindeki bor rezervleri genelde magnezyum borat
(Ascharite) ve sınırlı bölgelerde tinkal ve borosilikattan oluşur. Bu cevherler,
genelde düşük tenörlü olup, rafine ürün üretiminde teknolojik zorlukları olan
yapıdadır. Ascharite cevheri özellikle Çin ve Kazakistan’da bulunmakta olup,
ortalama B2O3 tenörü % 8-10’dur. Çin’de doğal bor yatakları geniş olmasına
rağmen, yatakların %90’dan fazlasının tenörü %12 B2O3’ün altındadır.
Çin’in bor yataklarının büyük bir kısmı Liaoning ve Jilin Bölgelerinde yer
almaktadır. Bor yatakları esas olarak Magnezyum borat içeren ascharite bazlı
metamorfik yataklardır. Qinghai-Tibet platosu yakınlarında yer alan Qinghai’nin
bor kaynakları üleksit, hidroborasit ve borakstır. Çin’in metamorfik ve sedimenter
yatakları düşük tenörlüdür. Liaoning’deki ascharite yataklarının çok hızlı
tüketildiği ifade edilmektedir. 17
11
http://member.afraccess.com/media?id=CMN://2A784631&filename=20140226/ORE_01495117.pdf 14.04.2014
http://www.borax.com/borax4d.html 14.03.2012
13
http://member.afraccess.com/media?id=CMN://2A784631&filename=20140226/ORE_01495117.pdf 14.04.2014
14
http://www.orocobre.com.au/Projects_Olaroz.htm 14.04.2014
15
http://www.quiborax.com/ 13.03.2014
16
http://www.sqm.com/sqmold/Ingles/NP_chemical_others_boron.htm 14.03.2012
17 Marching Ahead Borates Look to High Priced Future, Asian Glass, December/January 2012.
12
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
7
Bor Sektör Raporu 2013
Qinghai (Çin) bor yatakları 4.000 m. yükseklikte bulunması ve birbiriyle ilişkili
mineral grupları içerdiklerinden (bor, lityum ve potasyum) sebebiyle Güney
Amerika’da yer alan bor yataklarına benzemektedirler.
Hindistan’da bugüne kadar, ekonomik olarak çalışılabilecek bor yatağı tespit
edilememiştir. Jammu ve Kashmir bölgesi, 74.204 ton bor rezervine sahiptir.18.
Ayrıca Surendangener bölgesinde ve Gujarat ve Nagaur bölgelerinde bor
oluşumları rapor edilmiştir. Jaipur bölgesindeki Sampar Gölünde (Rajasthan)
%0,5 tenöründe boraks bulunmaktadır19.

Rusya Bor Yatakları: Rusya’nın en önemli bor yatağı, dünyada bilinen 3 önemli
datolit bor yataklarından biri olan Dalnegorsk (Rusya) yatağıdır. Tenörü ortalama
% 9-10 B2O3, toplam rezerv miktarı yaklaşık 230.000.000 ton’dur. 20 Bu kaynak,
Russian Bor tarafından işletilmektedir. Şirket, 2013 yılını yaklaşık 2 milyar ruble
zararla kapattığını bildirmiştir.21 Bu nedenle, 2014 yılı Haziran ayında sektörün
durumunu gözlemek üzere üretime ara vereceğini duyurmuştur. 22
Dünya bor rezervlerinin ülkelere göre dağılımı Tablo2’de verilmektedir.
Tablo 2: Dünya Bor Rezervleri (2013)
Toplam Rezerv
Ülkeler
(Bin ton B2O3)
(1)
Türkiye
955.300
(2,
3)
A.B.D
80.000
(2)
Rusya
100.000
(2)
Çin
47.000
(2,3)
Arjantin
9.000
(3,4)
Bolivya
19.000
(3,
4)
Şili
41.000
(2)
Peru
22.000
(4,
5,
6)
Kazakistan
15.000
Sırbistan
TOPLAM
(6)
24.000
1.312.300
Dağılım
(%)
72,8
6,1
7,6
3,6
0,7
1,4
3,2
1,7
1,2
1,7
100
Kaynaklar:
Mevcut dünya bor rezervlerinden tüketilen rezervlerin çıkarılması durumunda fiili miktarı değişecektir.
(1) Türkiye’nin bor rezervi 12.07.2013 tarihi itibariyle güncellenmiştir.
(2) USGS Mineral Commodity Summariers, January 2009’dan alınmıştır.
(3) Roskill 2010
(4) USGS Mineral Commodity Summariers, January 2002’den alınmıştır.
(5) Marching Ahead Borates Look to High Priced Future, Asian Glass, December/January 2012.
(6) Rio Tinto’nun Jadar bor havzası http://www.riotinto.com/documents/RT_Annual_report_2013.pdf
Kanada’da yerleşik bir firmanın rezervi de dahildir.
17.03.2014 ve Ayrıca
boron mınerals ,Indian minerals Yearbook 2012, Şubat 2014 http://www.ibm.gov.in/IMYB_2012_Boron%20Minerals.pdf
Marching Ahead Borates Look to High Priced Future, Asian Glass, December/January 2012.
Chinese
Investments
in
Russian
Mining
Segment,
2010,
Mining
Advisory
Council,
http://www.chinamining.org/presentation_download/October_2010%E6%9C%8817%E6%97%A5/2_1117_Nikolay%20Matyash_EN.pdf 19.03.2012
21
http://www.russianbor.com/newsroom/press-releases/ghk-bor-konstatiruet-ubytok-za-2013-god-pochti-v-2-mlrd-rublej/ 13 Mayıs
2014
22
http://www.russianbor.com/newsroom/press-releases/ghk-bor-ostanavlivaet-proizvodstvo-na-mesyac-v-svyazi-s-neblagopriyatnojkonyunkturoj/ 14 Mayıs 2014
18
19
20
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
8
Bor Sektör Raporu 2013
Sonuç olarak, Dünya toplam bor rezervi sıralamasında Türkiye yaklaşık %73’lük pay
ile ilk sıradadır. Dünya toplam bor rezervi ve bugünkü tüketim değerleri dikkate
alındığında, dünyada çok uzun yıllar bor cevheri sıkıntısı yaşanmayacağı
görülmektedir.
“Eti Maden Bor Master Arama projesi kapsamında
uhdesindeki bor havzalarında rezerv geliştirme
çalışmalarına devam etmektedir. Proje kapsamında 2013
yılında 26 milyon ton B2O3 rezerv artışı sağlanmıştır.”
2.2. Dünya Bor Üretim Kapasiteleri ve Fiili Üretimler
2.2.1. Bor Ürünleri Üretim Yöntemleri
Bor mineralleri, çeşitli madencilik yöntemleri kullanılarak elde edildikten sonra
fiziksel işleme tabi tutularak zenginleştirilir ve konsantre bor olarak adlandırılan
ürünler elde edilir. Daha sonra, kimyasal süreçlere tabi tutularak rafine edilir ve
çeşitli bor kimyasallarına dönüştürülür. Örneğin, boraks pentahidrat ürünü sodyum
bazlı tinkal mineralinden, borik asit ürünü ise kalsiyum bazlı kolemanit mineralinden
elde edilir.
Şekil 3: Bor Kimyasalları ve Eşdeğeri Ürün Üretimi
Bazı Önemli Bor Kimyasalların Üretim Prosesleri
 Boraks Pentahidrat: Tüvenan tinkal cevheri, çözme oluklarında çözüldükten
sonra, çöktürme, filtreleme, kristalizasyon, kurutma işlemlerinden geçirilerek
minimum %47,8 B2O3 tenörlü boraks pentahidrat ürünü elde edilir.
 Borik Asit: Konsantre kolemanit cevheri; kırma, öğütme, sülfürik asit ile
reaksiyon, filtreleme, kristalizasyon ve kurutma işlemlerinden geçirilerek
minimum %56 B2O3 tenörlü borik asit ürünü elde edilir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
9
Bor Sektör Raporu 2013
 Bor Oksit: Bor oksit üretimi, borik asitin kristal suyunun uzaklaştırılması ile
gerçekleşir. Bunkerden alınan borik asit kurutucuya beslenir. Kurutma,
soğutma, eleme işleminden sonra elde edilen bor oksit depolanır.
 Kalsine Tinkal: Tuvönan tinkalin döner fırında kalsine edilmesi ile bünye
suyunun uzaklaştırılması sonucu %45-62 B2O3 içerikli mikronize kalsine tinkal
elde edilir.
 Susuz Boraks: Boraksın kalsine edildikten sonra ergitme fırınında yaklaşık
980oC’de ergitilmesi sonucunda elde edilir. Ergimiş boraks yeterli akışkanlığa
ulaştığında fırın dışına alınır ve su soğutmalı tamburlardan geçirilerek amorf
yapıda susuz boraks elde edilir. Daha sonra, elde edilen ürün kırıcılardan
geçirilerek pazarlanmaya hazır hale getirilir.
 Camsı Bor Oksit: Bor oksidin amorf formu renksiz, sert, camsı yapıya sahip bir
katıdır ve borik asidin dehidrasyonu yöntemiyle üretilir. Camsı bor oksidin sertliği
Mohs sertlik skalasına göre 4’tür. Camsı bor oksit oda sıcaklığında düşük nem
çekici (higroskopik) özelliğe sahip olup, %1 civarında nem içerir.
2.2.2. Dünya Bor Üretim Kapasitesi
Dünya bor üretim kapasitesinin 2013 yılında 5,2 milyon ton (2,4 milyon ton B2O3)
olduğu tahmin edilmektedir.
Tablo 3: Dünya Bor Üretim Kapasiteleri (2013)
Ülkeler
Türkiye
ABD
Güney Amerika
Asya
Dünya Toplamı
Kurulu Kapasite
(Bin Ton B2O3)
1.092
652
350
334
2.428
“Dünya bor ürünleri üretim
kapasitesinin brüt bazda yaklaşık 5,2
milyon ton seviyesinde olduğu
tahmin edilmektedir.”
Kaynak: Eti Maden, 2013
2.2.3. Dünya Bor Üretim Miktarları
Dünya fiili bor üretimi 2013 yılında yaklaşık 4,3 milyon ton (2 milyon ton B2O3)
civarında gerçekleşmiştir. Fiili bor üretiminde (B2O3 bazında); Avrupa (Türkiye) %47
pay ile birinci sırada yer alırken, bunu ABD %24, Güney Amerika %15 ve Asya %14
payla takip etmiştir. (Şekil 4)
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
10
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 4: Dünya Bor Üretiminin Bölgelere Göre Dağılımı (B2O3 bazda, %)
Asya
14,0%
Güney Amerika
15,0%
Türkiye
47,0%
ABD
24,0%
Kaynak: Eti Maden, 2013
“Eti Maden 2013 yılında B2O3 bazında dünya bor üretiminin %47’sini
gerçekleştirmiştir.”
2.3. Dünya Bor Sektörü Pazar Durumu
Dünya bor tüketimi genel olarak dünya ekonomik büyümesine paralel bir seyir
izlerken, 2009 yılında bor tüketimindeki azalma dünya ekonomisindeki daralmanın
çok üzerinde gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde dünya ekonomisi %0,6 daralırken
bor tüketimi %26 civarında azalmıştır. Benzer şekilde 2010 yılında krizden çıkış
sürecinde dünya bor tüketimindeki artış dünya ekonomisindeki büyümeden daha
fazla olmuştur. Dünya ekonomisi 2010 yılında %5,2 büyürken, bor tüketimi miktar
bazında yaklaşık %32 artarak 3,95 milyon ton (bor oksit bazında %34 artarak
yaklaşık 1,88 milyon ton B2O3) olarak gerçekleşmiştir. Özellikle bazı gelişmiş
ekonomilerdeki dengesizliklerden dolayı dünya ekonomisin 2011 yılı büyümesi 2010
yılına göre daha düşük (%3,8) gerçekleşmiştir. Buna paralel olarak bor ürünleri
talebine olan artış 2011 yılında bir önceki yıla göre daha düşük oranlarda da olsa
devam etmiş ve bor ürünleri tüketimi ürün miktarı bazında yaklaşık %10 artarak 4,3
milyon ton (bor oksit bazında %9 artarak yaklaşık 2 milyon ton B2O3) civarında
gerçekleşmiştir.
2012 yılında Dünya ekonomisindeki ve hedef pazarların ekonomik büyümesindeki
gerileme nedeniyle dünya bor pazarında talep daralması yaşanmış ve dolayısıyla bor
tüketimi azalarak yaklaşık miktar bazında 3,8 milyon ton seviyesine gerilemiştir.
2013 yılında ise yılın ilk yarısındaki talep düşüklüğünün yılın ikinci yarısında yerini
kısmi canlanmaya bırakmasıyla geçen yıla göre bir miktar iyileşme göstermiş ve
yaklaşık 4 milyon ton (1,86 milyon ton B2O3) seviyesine yükselmiştir.
Pazar dağılımı bir önceki yıla göre paralel bir seyir izlemiştir. Buna göre, Dünya bor
talebinin miktar bazında %47’sinin Eti Maden, %25’inin RT Borax, %28’inin de diğer
üreticiler tarafından karşılandığı tahmin edilmektedir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
11
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 5: Dünya Bor Pazar Payı Dağılımı (2013)
Dünya Bor Pazar Payı Dağılımı,
Miktar Bazında, %
Diğer
28%
“2013 yılında dünya bor
tüketimi 4 milyon ton olarak
gerçekleşmiştir.”
ETİ MADEN
47%
Rio Tinto
25%
3. TÜRKİYE’DE BOR SEKTÖRÜNÜN GÖRÜNÜMÜ
Eti Maden bünyesinde bulunan 4 İşletme Müdürlüğünde bor kimyasalları ve eşdeğeri
ürünler (boraks pentahidrat, boraks dekahidrat, borik asit, bor oksit, kalsine tinkal,
susuz boraks ve öğütülmüş kolemanit) üreterek iç ve dış piyasalara sunmaktadır. Bor
kimyasalları ve eşdeğeri ürünlerin üretimi ağırlıkla Kırka’da olmak üzere Bandırma
ve Emet’te yapılmaktadır. Bor kimyasalları arasında en fazla üretim payına boraks
pentahidrat ve borik asit ürünleri sahiptir. 1998 yılından itibaren öğütülmüş
kolemanit, 2006 yılından itibaren bor oksit, 2008 yılından itibaren de kalsine tinkal
ve susuz boraks üretimine başlanmıştır. 2009 yılında zirai bor üretim tesisi
tamamlanmıştır. 2011 yılında IV. Boraks Pentahidrat Üretim Tesisi, Borik Asit Tesisi
Tevsii; 2012 yılında ise Boraks Fabrikası Modernizasyonu ve Borik Asit Fabrikası
Modernizasyonu yatırımları tamamlanarak faaliyete geçmiştir. Ayrıca, 400.000
ton/yıl kapasiteli Bigadiç Konsantratör ve Öğütme Tesisi (Öğütme Ünitesi) üretime
başlamıştır. 2013 yılında 6.000 ton/yıl Camsı Boroksit tesisi faaliyete başlamıştır.
2013 yılı sonunda 50.000 ton/yıl kapasiteli Emet Çok Amaçlı Borik Asit Tesisinin
montaj çalışmaları tamamlanmış olup, devreye alma çalışmaları devam etmektedir.
Ayrıca, Konsantratör ve Öğütme Tesisi (Homojenlendirme Ünitesi) ile 5.000 t/y
kapasiteli Susuz Boraks Kapasite arttırımı 2013 yılında tamamlanan önemli
projelerdir.
Eti Maden’in “endüstriyel uygulamalar ve sanayinin sorunlarının çözümü” temel bakış
açısı ile yapılan Ar-Ge çalışmalarının ilk sonucu Demir-Çelik Sektöründe alınmıştır.
Demir-çelik sektöründe tozlaşan cürufa kolemanit ilave edilerek kompakt yapıda
cüruf elde etmek amacıyla deneysel çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Çelik üretiminde,
çelikteki empuriteyi gidermek amacıyla cüruf yapıcı olarak kireç ve florit
kullanılmaktadır. Bu yolla elde edilen cüruf çabuk dağılan ve ince malzemedir. Ayrıca,
hidrofobik yapısından dolayı fazla ıslanma ve sıkışma özelliği olmadığından taşımada,
stoklamada ve çevre açısından problem oluşturmaktadır. Bu durum işletmelere ek
maliyet getirmektedir.
Endüstriyel deneme çalışmaları sonucunda cürufa kolemanit ilave edilmesi cürufu
kompakt bir yapıya kavuşturularak, cürufa camsı yapı kazandırılmıştır. Yapılan
çalışmalarda kolemanit kullanılmasıyla;
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
12
Bor Sektör Raporu 2013
 Stoklama, taşıma problemi en aza indirilmiştir.
 Çevresel mevzuata uygun kalitede cüruf elde edilmiştir.
 Yeniden değerlendirilebilir bir ürün ortaya çıkmıştır.
 Cürufun işletmeye maliyeti azaltılmıştır.
 Pota refrakterinde herhangi bir olumsuzluğa rastlanmamıştır.
Başarılı geçen bu çalışmalar sonucunda birçok firma tesislerinde bor ürünü
kullanmaya başlamışlardır.
Türk bor sektöründe önemli bir gelişme de ticari ismi “Eti Matik Borlu Temizlik
Ürünü” üretiminin gerçekleştirilmiş olmasıdır. Kuruluş bünyesinde 2012 yılında
alınan karar ile bu kapsamda, Teknoloji Geliştirme Dairesi Proses Laboratuvarında
denemeler başlatılmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde; leke çıkarma ve hijyen
açısından piyasadaki çamaşır deterjanlarıyla rekabet edebilen, insan sağlığı ve
çevreye hassas bor esaslı doğal bir temizlik ürünü ortaya çıkmıştır.
Eti Matik Borlu temizlik ürünü, otomatik çamaşır makineleri için geliştirilmiş sodyum,
bor, oksijen, karbon ve su içermektedir.
Eti Matik Borlu temizlik ürünün, bağımsız laboratuvarlarda yaptırılan insan sağlığı,
çevre ve temizlik etkileri test çalışmaları ve analizlerinin sonuçlarının olumlu
çıkmasına istinaden Türk Patent Enstitüsü’ne “Patent”, Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı
Kurumu’na ise piyasaya arz edilmesi kapsamında “Tescil” başvurusunda
bulunulmuştur. Gerekli işlem ve prosedürler tamamlanarak söz konusu ürünün ticari
olarak piyasaya arzı için 28.10.2013 tarihinde Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı
Kurumu’ndan tescil belgesi alınmıştır.
3.1. Türkiye Bor Rezervleri
Türkiye’nin bilinen bor yatakları Kırka/Eskişehir, Bigadiç/Balıkesir, Kestelek/Bursa
ve Emet/Kütahya’da bulunmaktadır.
Türkiye'de rezerv açısından en çok bulunan bor mineralleri tinkal
(Na2O.2B2O3.10H2O) ve kolemanit (2CaO.3B2O3.5H2O)’tir. Türkiye'de tinkal yatakları
Kırka'da, kolemanit yatakları ise Emet, Bigadiç ve Kestelek’te bulunmaktadır. Bunlara
ilaveten, Bigadiç’te az miktarda üleksit rezervi mevcut olup Kestelek‘te kolemanit
yanında zaman zaman üleksit yan ürün olarak elde edilmektedir. Rezerv miktarları
mineral bazında aşağıda verilmektedir.
Tablo 4: Eti Maden Rezerv Miktarları
Cevher
Toplam (ton)
EMET (Kolemanit)
1.818.264.009
KIRKA (Tinkal)
838.152.732
BİGADİÇ (Kolemanit636.287.478
Üleksit)
KESTELEK (Kolemanit)
TOPLAM
“Türkiye dünya bor
rezervlerinin %73’üne
sahiptir”
5.420.009
3.298.124.228
Kaynak: Eti Maden, 2013.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
13
Bor Sektör Raporu 2013
3.2. Türkiye’de Bor Kimyasalları ve Eşdeğeri Ürün Kapasiteleri
Eti Maden yatırım faaliyetleri kapsamında, 2013 yılında bor kimyasalları ve eşdeğeri
ürün kapasitelerinde artış sağlayacak yeni yatırımlar ile tevsii yatırımlarına devam
edilmiştir. Bu kapsamda, Camsı Boroksit yatırımının faaliyete geçmesi ile bor
kimyasalları ve eşdeğeri ürün üretim kapasitesi 2,131 milyon ton/yıl değerine
ulaşmıştır. Eti Maden’in bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün kurulu kapasiteleri ürün
bazında Tablo 5’te verilmektedir.
Tablo 5: Eti Maden Bor Kimyasalları ve Eşdeğeri Ürün Kurulu Kapasiteleri (2013)
Ürünler
Bin Ton/Yıl
Boraks Dekahidrat (Bandırma)
115
Borik Asit (Bandırma)
95
Borik Asit (Emet)
240
Sodyum Perborat (Bandırma)
( Boraks Dekahidrat üretilecek)
35
Bor oksit (Bandırma)
2
Boraks Pentahidrat (Kırka)
840
Kalsine Tinkal (Kırka)
5
Öğütülmüş Kolemanit (Bigadiç)
700
Boraks Dekahidrat (Kırka)
80
Susuz Boraks
5
Zirai Bor (Bandırma)
8
Camsı Bor Oksit (Bandırma)
6
Toplam
2.131
“2013 yılı sonu itibariyle Eti
Maden’in bor kimyasalları ve
eşdeğeri ürün kapasitesi
2.131 Bin ton seviyesine
yükselmiştir.”
Kaynak: Eti Maden, 2013
3.3. Eti Maden Bor Ürünleri Üretimi
Eti Maden’in bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün üretimi, 2013 yılında 1,8 milyon ton
olarak gerçekleşmiştir. Şekil 6’da 2000-2013 dönemini kapsayan bor kimyasalları ve
eşdeğeri ürün üretim kapasiteleri ile fiili üretimler ve 2014 yılı program değerleri
verilmiştir.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
14
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 6: Bor Kimyasalları ve Eşdeğeri Ürün Kurulu Kapasite ve Üretimler
Kaynak: Eti Maden, 2013
Eti Maden, katma değeri yüksek bor kimyasalları üretip satmayı temel politika olarak
belirlemiştir. Bu politikaya uygun olarak gerçekleştirilen uygulamalar neticesinde bor
ihracatımızda konsantre ürünlerin payı azalırken, katma değeri yüksek olan bor
kimyasalları ve eşdeğeri ürünlerin payı sürekli artmaktadır. Eti Maden’in 2000 yılında
toplam ihracatının %47’si konsantre bor satışından, %53’ü de bor kimyasallarından
oluşurken; 2013 yılında toplam ihracatının içerisindeki katma değeri yüksek bor
kimyasallarının payı %95 olarak gerçekleşmiştir. Şekil-7’de Eti Maden’in satış
miktarlarındaki konsantre bor ile bor kimyasalları ve eşdeğeri ürünlerinin paylarının
yıllara göre (2000-2013) değişimleri verilmektedir.
Şekil 7: Katma Değeri Yüksek Bor Ürünleri ve Konsantre Bor Satışlarının Yıllara Göre
Değişimi (2000-2013)
100
(%)
90
78
80
65
70
60
53
81
30
86
92
92
95
95
5
5
57
Konsantre Bor
47
92
67
50
40
84
87
Bor Kimyasalları
33
43
35
20
10
22
19
16
14
13
8
8
8
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Kaynak: Eti Maden, 2013
“2013 yılında bor kimyasalları ve eşdeğeri
ürün üretimleri yaklaşık 1,8 milyon ton
olarak gerçekleşmiştir.”
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
15
Bor Sektör Raporu 2013
3.4. Türkiye’de Bor Tüketimi
Eti Maden’in 2013 yılında yurtiçi bor satışı yaklaşık 68 bin ton olarak gerçekleşmiş
olup, sektörlere göre dağılımı Tablo 6’da verilmektedir.
Tablo 6: Eti Maden’in Yurtiçi Bor Satışları (2013)
Yurtiçi
Bor
Satışı
Cam
Seramik
Metal
Sanayi
Miktar
(ton)
23.000
26.243
3.525
Pay
(%)
33,84
38,6
5,19
Ambalaj
Tarım
Deterjan
Temizlik
Yalıtım
Çimento
Diğer
Toplam
1.425
1.465
350
6.676
1.750
3.539
67.980
2,10
2,16
0,51
9,82
2,57
5,21
100
Yapıştırıcı
3.5. Dış Ticaret
Türkiye, dünyanın en büyük bor rezervlerine sahip olan ve buna paralel olarak
dünyada en yüksek bor üretimi gerçekleştiren ülkedir. İç piyasada bor talebinin
tamamı karşılanmaktadır. Dünya bor talebinin de önemli bir kısmı Eti Maden
tarafından sağlanmaktadır. Eti Maden’in 2013 yılı toplam satış gelirlerinin yaklaşık
%97’si yurt dışı satış gelirlerinden oluşmaktadır.
Eti Maden’in ihraç ettiği başlıca bor ürünleri; boraks pentahidrat, boraks dekahidrat,
borik asit, kalsine tinkal, susuz boraks, bor oksit ve öğütülmüş kolemanittir. Bor
kimyasalları ihracatında en yüksek paya Kırka’da üretilen ve ticari adı Etibor-48 olan
Boraks Pentahidrat sahiptir. İkinci sırada ise borik asit gelmektedir.
Eti Maden’in bor satışları 2013 yılında miktar bazında 1,8 milyon ton karşılığında
826 milyon ABD$ olup, ihracat tutarı ise 799 milyon ABD$ olarak gerçekleşmiştir.
Şekil 8’de 2000-2012 dönemini kapsayan bor kimyasalları ve eşdeğeri ürün ihracatı
tutarları verilmiştir.
“Eti Maden önceki yıllarda olduğu gibi 2013 yılında da bor kimyasalları ve
eşdeğeri ürün satışlarına yoğunlaşmıştır. Konsantre bor satışları nihai tüketicinin
teknolojik gereksinimleri nedeni ile yapılmaktadır.”
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
16
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 8: Eti Maden Konsantre Bor, Bor Kimyasalları ve Eşdeğeri Ürün İhracatı (Milyon ABD$)
900
831
800
Milyon ABD $
700
799
2012
2013
629
600
519
500
400
300
797
215
209
186
207
2000
2001
2002
2003
200
252
299
367
384
2006
2007
435
100
0
2004
2005
2008
2009
2010
2011
Kaynak: Eti Maden, 2013
4. ETİ MADENİN BOR SEKTÖRÜ İÇİNDEKİ YERİ
Dünya bor ürünleri tüketimi, 2000 yılında 3,1 milyon ton iken, bu değer yaklaşıkm
%30 artışla 2013 yılında yaklaşık 4 milyon ton değerine ulaşmıştır. Şekil 9’da dünya
bor ürünlerin tüketim 2000-2013 yılları arası değişimi gösterilmiştir.
Dünya bor pazarındaki dağılım itibariyle değerlendirme yapıldığında 2000’li yılların
başında % 31 olan ülkemizin miktar bazındaki pazar payı 2013 yılında %47 olarak
gerçekleşmiştir.
Şekil 9: Yıllara göre Dünya Bor Ürünleri Tüketimi (milyon ton)
Dünya bor pazarında Eti Maden ve RT Borax talebin yaklaşık %72’sini karşılarken
yıllar itibariyle pazara giren ve kapasitelerini artıran Rusya, Çin, Şili ve Arjantin gibi
ülkeler de bor pazarından pay almaya başlamıştır. Öte yandan Eti Maden 2013 yılında
da 2005 yılında yakaladığı dünya bor sektöründeki liderliğini korumuştur.
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
17
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 10: Eti Maden’in Yıllar İtibariyle Dünya Bor Pazarındaki Payı(Miktar Bazında, %)
Eti Maden ve RT Borax firmalarının 2000-2013 yılları arasında dünya bor pazarındaki
talebi karşılama miktarları Şekil 10’da grafik olarak verilmektedir.
“2013 yılında Dünya Bor Sektöründe Eti Maden’in pazar payı
%47 olarak gerçekleşmiştir.”
“Eti Maden’in bor satışları
2013 yılında miktar bazında 1,8 milyon ton
Değer bazında ise 826 milyon ABD$ olarak gerçekleşmiştir.”
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
18
Bor Sektör Raporu 2013
Şekil 11: Eti Maden-RT Borax Satış Miktarı Karşılaştırma (B2O3 Bazında)
Eti Maden ve RT Boraks Bor Satışları
(B2O3 Bazında)
1000
Bin ton
800
600
400
200
0
2005
Eti Maden 540
Rio Tinto 560
2006
630
2007
629
2008
684
2009
507
2010
756
2011
907
2012
823
2013
862
553
540
610
424
500
504
453
495
Kaynak: Eti Maden, 2013, Rio Tinto, 16 Ocak 2014 Basın Bülteni
NOT: Rio Tinto üretiminin tamamının satıldığı varsayılmıştır.
“Eti Maden 2013 yılında da 2005 yılında yakaladığı dünya bor
sektöründeki liderliğini sürdürmüştür.”
Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü
19
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
1 134 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content