close

Enter

Log in using OpenID

10. Sınıf Tarih Dersi Konu Özetleri ve Soru Bankası

embedDownload
• Hz. Muhammed’in Ýstanbul’un alýnacaðýný haber
vermesi, Ýstanbul’u fethedecek komutan ve askerleri övmesi
ÝSTANBUL’UN FETHÝ
ÝSTANBUL’UN FETHÝ
Fetih Ýçin Yapýlan Hazýrlýklar
Roma Ýmparatorluðu ikiye ayrýlýnca Ýstanbul Doðu Roma (Bizans) Ýmparatorluðu’nun ve Ortodoks Hristiyanlarýnýn merkezi haline gelmiþtir. Ýstanbul’da halkýn çoðunluðunu Ortodoks Rumlar oluþturmuþtur. Rumlarýn
dýþýnda þehirde Yahudiler, Araplar, Türkler, Venedik ve
Cenevizliler de yaþamýþlardýr.
• Karadeniz’den Bizans’a gelebilecek yardýmlarý önlemek ve üs olarak kullanmak üzere Yýldýrým Bayezid döneminde yapýlan Anadolu Hisarý’nýn karþýsýna Rumeli Hisarý (Boðazkesen) yapýlmýþtýr.
Asya ve Avrupa kýtalarýnýn kesiþme noktasý bulunan Ýstanbul siyasi ve ekonomik önemi nedeniyle tarih boyunca Araplar, Türkler gibi birçok millet tarafýndan kuþatýlmýþsa da alýnamamýþtýr. Ancak XV. yüzyýla gelindiðinde eski gücünden uzaklaþan Bizans etrafýný çeviren
surlarla sýnýrlanan küçük bir devlet haline dönüþmüþtür.
• Avrupa’dan gelebilecek yardýmlarý önlemek için
Balkanlara ve Mora’ya ordu gönderilmiþtir.
Osmanlýlar Bizans’ý batý yönünde ilerlemelerinin önünde bir engel olarak gördüklerinden Yýldýrým Bayezid,
Musa Çelebi ve II. Murat dönemlerinde Ýstanbul’u kuþatmýþlardýr.
ll. Murat’ýn 1451 yýlýnda vefatý üzerine Osmanlý tahtýna
çýkan ll. Mehmet Ýstanbul’un alýnmasýna büyük önem
vermiþ ve saltanatýnýn ilk dönemlerinde bu amaç doðrultusunda bir siyaset izlemiþtir.
Uyarý
ll. Mehmet batý dünyasýna üstünlük kurmak, toprak
bütünlüðünü saðlamak, Ýslam dünyasýnda itibar
kazanmak ve Türk ekonomisini canlandýrmak gibi
amaçlardan dolayý Ýstanbul’u almak istemiþtir.
• Bizans’ýn batý dünyasý ile baðlantýsýný kesmek
amacýyla Vize ve Silivri kaleleri alýnmýþtýr.
• Bizans’ýn en büyük dayanaðý olan surlarý yýkabilmek amacýyla Edirne’de büyük kuþatma toplarý
dökülmüþtür.
• Kuþatmayý denizden de desteklemek amacýyla
400 gemiden oluþan donanma hazýrlanmýþtýr.
• Surlarý aþmak için tekerlekli kuleler yapýlmýþtýr.
• Top güllerini surlarýn üzerinden aþýrtmaya yarayan
havan toplarý yapýlmýþtýr.
• Macaristan, Sýrbistan, Eflak, Venedik ve Karamanoðullarýyla antlaþmalar yapýlmýþtýr.
Bizans’ýn Hazýrlýklarý
Osmanlý Devleti’nin bu hazýrlýklarý karþýsýnda Bizans
Ýmparatoru Xl. Konstantin de savunma tedbirlerini artýrmýþtýr. Bizans’ýn hazýrlýklarý þunlardýr:
• Surlarý güçlendirmiþlerdir.
• Grejuva adý verilen suda yanan ateþi geliþtirmiþlerdir.
Ýstanbul’un Fethini Gerektiren Nedenler
• Osmanlý Devleti’nin, Anadolu ve Rumeli topraklarý
arasýnda baðlantýyý saðlamak istemesi
• Bizans’ýn, Osmanlý þehzadelerini ve Anadolu beylerini Osmanlý Devleti’ne karþý kýþkýrtmasý
• Haliç’in giriþini zincirle kapatmýþlardýr.
• Ýmparator Avrupa’dan gelecek yardýma güvenerek
Katolik ve Ortodoks kiliselerinin birleþmesini kabul
etmiþtir. Ancak halkýn yaný sýra devlet ve din adamlarýnýn çoðu bu birleþmeye karþý çýkmýþtýr.
Ortodokslarýn bu tutumunda,
• Bizans’ýn, Hristiyan dünyasýndan yardým isteyerek
Haçlý Seferlerinin düzenlenmesine neden olmasý
i Osmanlý Devleti’nin hoþgörülü bir politika izleyerek halka din ve vicdan hürriyeti tanýmasý
• Bizans’ýn, Osmanlýlarýn Anadolu’dan Rumeli’ye asker göndermesine engel olmasý
i Katolik Latinlerin lV. Haçlý Seferi sýrasýnda
(1204) Ýstanbul’u yaðmalamalarýnýn Bizanslýlarýn hafýzasýnda kötü izler býrakmýþ olmasý
• Ýstanbul’un önemli kara ve deniz ticaret yollarý üzerinde bulunmasý
10. Sýnýf / Tarih
etkili olmuþtur.
43
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Ýstanbul’un Kuþatýlmasý ve Fethi
Dünya Tarihi Açýsýndan Sonuçlarý
ll. Mehmet, büyük bir orduyla Edirne’den hareket etti
ve 6 Nisan’da kuþatma baþladý. 20 Nisan’da denizde
mücadeleler baþladý. Bizans’a yardýma gelen Venedik,
Papalýk ve Ceneviz gemileri Osmanlý donanmasýný yararak Haliç’e girdi. Buna karþýlýk 21 – 22 Nisan gecesi
72 parçalýk Osmanlý donanmasý kýzaklar üzerinde Kasýmpaþa sýrtlarýndan Haliç’e indirildi. Böylece donanmanýn da desteðiyle taarruza geçen Osmanlý ordusu,
29 Mayýs 1453’te Ýstanbul’u fethetti.
• Bizans Ýmparatorluðu sona ermiþtir.
• Ýstanbul’un fethinden sonra Bizanslý bilginler Ýtalya’ya gitmiþtir. Bu durum Rönesans hareketlerinin
baþlamasýnda etkili olmuþtur.
• Büyük toplarýn güçlü surlarý yýkabileceði anlaþýlmýþtýr. Bu geliþme Avrupa’da krallarýn, derebeylerin egemenliklerine son vermesinde etkili olmuþtur.
• Ticaret yollarýnýn Türklerin eline geçmesi Avrupalýlarýn yeni yollar aramasýna dolayýsýyla Coðrafi Keþiflere neden olmuþtur.
ÝSTANBUL’UN FETHÝNÝN SONUÇLARI
Ýstanbul’un fethedilmesi hem Türk tarihi hem de dünya tarihi açýsýndan önemli sonuçlar doðurmuþtur.
• Ýstanbul’un fethi ile Orta Çað sona ermiþ, Yeni Çað
baþlamýþtýr. Bu durum Ýstanbul’un fethinin evrensel
nitelikte bir olay olduðunu gösterir.
Türk Tarihi Açýsýndan Sonuçlarý
• Fetihten sonra halka iyi davranan ll. Mehmet, Ortodoks Kilisesi’ni himaye altýna almýþ, Ermeni Kilisesi’nin teþkilatlanmasýna da olanak saðlamýþtýr.
• Osmanlý Devleti’nin Anadolu ve Rumeli topraklarý
birleþtirildi. Böylece Osmanlý toprak bütünlüðü
saðlanmýþ oldu.
Uyarý
• Osmanlý Devleti’nin baþkenti Edirne’den Ýstanbul’a
taþýndý. Ýstanbul Türk Ýslam dünyasýnýn idare, ticaret ve kültür merkezi haline geldi.
II. Mehmet (Fatih Sultan Mehmet) bu yolla,
• Karadeniz ile Akdeniz arasýndaki ticaret yolunun
denetimi Osmanlýlara geçti. Böylece Osmanlý ekonomisi güçlendi ve Türk deniz ticareti geliþti. Bu
olaydan sonra Venedik ile iliþkiler bozuldu.
i Ortodokslarýn Katoliklerle birleþerek Haçlý ittifaký kurmalarýný önlemeyi amaçlamýþtýr.
i Hristiyan halka hoþgörülü davrandýðýný göstermiþtir.
i Ortodoks Kilisesi’ni kontrol altýnda tutmayý ve
Avrupa seferlerinde Ortodokslarýn desteðini almayý hedeflemiþtir.
• Osmanlý Devleti Yükselme Dönemi’ne girdi.
• ll. Mehmet’e Fatih unvaný verildi.
AZ
O
Ð
SARAYBURNU
TOPLAR
TOPKAPI
TOPLAR
SAÐ KANAT
ÝSTANBUL
SAMATYA
SARAYI
YEDÝKULE
KAPISI
44
Galata
EDÝRNEKAPI
MARMARA DENÝZÝ
10. Sýnýf / Tarih
ÜSKÜDAR
Osmanlý
merkez kuvvetleri
KASIMPAÞA
HALÝÇ
B
Osmanlý Gemilerinin
Karadan yürütülmesi
ÝÇ
Ý
EYÜP
SOL KANAT
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
ASKERÝ VE SÝYASÝ GELÝÞMELER
(1454 - 1480)
Karamanoðullarýnýn
hakimiyet
altýna alýnmasý
Otlukbeli
Savaþý
Arnavutluk
seferi
1462
1466
1473
1479
1463
1470
1475
1460
Amasra’nýn
fethi
Eflak’ýn fethi
Taþoz, Limni ve
Midilli’nin fethi
1461
Mora’nýn
fethi
1459
Sýrbistan
seferi
1454
Fatih Sultan Mehmet Ýstanbul’u fethettikten sonra Balkanlarda, Anadolu’da ve denizlerde yeni fetih hareketlerini baþlatmýþtýr. Kitabýmýzýn bu bölümünde kronolojik olarak bu seferler üzerinde duracaðýz:
Sinop’un
fethi
Bosna’nýn
fethi
Eðriboz, Zenta ve
Kefalonya’nýn fethi
Kýrým’ýn
fethi
Trabzon’un
fethi
Sýrbistan Seferi (1454 - 1459)
Sýrplar, sürekli olarak Osmanlýlara karþý hazýrlanan
Haçlý ittifaklarýna katýlarak mücadele ediyordu. Fatih
1459 yýlýnda Belgrat hariç bütün Sýrbistan’ý fethetti.
Amasra’nýn Alýnmasý (1459)
Amasra, Anadolu’nun Orta Karadeniz sahilinde bulunan bir þehirdir. Fatih döneminde düzenlenen bir seferle Amasra alýnmýþ, buradaki Ceneviz hakimiyetine
son verilmiþtir. Amasra’nýn alýnmasý Osmanlý Devleti’nin Karadeniz’de hakimiyet kurmasýna katký saðlamýþtýr.
Mora’nýn Alýnmasý (1460)
Mora Yarýmadasý, son Bizans imparatorunun kardeþleri tarafýndan yönetilmekteydi. Bunlar Venedik, Ceneviz
ve Napoli gibi devletleri Türkler aleyhine kýþkýrtarak Bizans’ý yeniden kurmak istiyorlardý. Mora halkýnýn da bu
despotlardan þikayetçi olmasý üzerine fethe karar veren Fatih düzenlenen iki sefer sonunda Mora’yý ele geçirdi. Mora’nýn fethedilmesi Osmanlý Devleti’nin Akdeniz hakimiyetine katkýda bulunmuþtur.
Akkoyunlu Hükümdarý Uzun Hasan ile yaptýðý ittifaka
güvenen Trabzon Rum Ýmparatoru, Osmanlý Devleti’ne ödemesi gereken vergiyi ödememiþti.
Bunun üzerine harekete geçen Fatih, denizden ve karadan þehri kuþatarak ele geçirmiþtir. Trabzon’un alýnmasý ile Karadeniz’in Anadolu sahillerinin güvenliði
tam olarak saðlanmýþtýr.
Uyarý
Mora ve Trabzon’un alýnmasýyla Bizans’ý diriltmeye
kalkýþabilecek bütün Bizans kalýntýlarýna da son verilmiþtir.
Eflak Seferi (1462)
Eflak (Romanya), Yýldýrým Bayezid döneminde yýllýk
vergiye baðlanmýþtý. Ancak Fatih döneminde Eflak
voyvodasý Vlad Tepeþ (Kazýklý voyvoda) ödemesi gereken vergiyi ödemediði gibi halka büyük iþkenceler
yapýyordu.
Fatih’in Trabzon seferinde bulunmasýndan yararlanarak Macarlarla anlaþýp Osmanlý topraklarýna saldýrýnca
Fatih, Eflak üzerine sefer düzenledi. Bu sefer sonucunda Eflak Osmanlý Devleti’ne baðlý bir eyalet haline
getirilmiþtir.
Bosna ve Hersek Seferi (1463)
Yýldýrým Bayezid zamanýnda vergiye baðlanan Bosna,
Eflak beyi ile birlikte hareket ederek Osmanlýlara karþý
düzenlenen Haçlý Seferlerinde yer almýþtý.
1463 yýlýnda düzenlenen seferle Bosna Osmanlý hakimiyetine alýndý. Böylece henüz denizlerde Venedik ile
mücadele edecek seviyede olmayan Osmanlý Devleti,
Venedik’i karadan kuþatma imkanýna kavuþmuþtur.
Bosna’nýn alýnmasýndan bir süre sonra Hersek de Osmanlý hakimiyetini kabul etmiþtir (1465).
Sinop’un Alýnmasý (1461)
Karamanoðullarý Ýle Mücadele (1466)
1461’de Sinop alýnarak Ýsfendiyaroðullarý Beyliði’ne
son verilmiþtir. Böylece Anadolu’da Türk birliðini saðlama yolunda bir adým daha atýlmýþtýr.
Karamanoðullarý, kurulduðundan itibaren Osmanlý
Devleti’ni rakip olarak görüyor ve Osmanlýya karþý deðiþik devletlerle ittifak yapýyordu.
Trabzon’un Fethedilmesi (1461)
lV. Haçlý Seferi’nde Ýstanbul’un iþgal edilince þehirden
kaçarak Karadeniz’e gelen Rum soylularý Trabzon
Rum Devleti’ni kurmuþlardý (1204).
10. Sýnýf / Tarih
Ýstanbul’un fethi sýrasýnda da Venediklilerle anlaþma
yapmýþlardý. Anadolu’da birliði ve huzuru saðlamak isteyen Fatih, Karamanoðullarý üzerine sefere çýkarak
Konya ve Karaman’ý aldý. Böylece beyliðin topraklarýnýn büyük bir kýsmý Osmanlý hakimiyetine girdi.
45
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Osmanlý - Venedik Savaþlarý (1463 - 1479)
Kýrým’ýn Osmanlýlara Baðlanmasý (1475)
Osmanlý Devleti’nin Ege ve Akdeniz’deki bazý adalar
ile Mora, Sýrbistan ve Bosna’yý ele geçirmesi, Arnavutluk’ta da üstünlük kurmasý ekonomisi ticarete baðlý
olan Venedik’in doðu ticaretine zarar veriyordu. Ayrýca
Osmanlý’nýn hýzlý yükseliþi karþýsýnda da kaygýlanan
Venedik Haçlý ittifaklarýnda yer alýyordu.
Karadeniz’in Anadolu kýyýlarýnda Türk egemenliðini
saðlayan Fatih, Karadeniz’in kuzeyine de hakim olabilmek amacýyla Kýrým’a bir sefer düzenlenmesini saðladý.
1463’te Mora’da baþlayan Osmanlý - Venedik Savaþlarý on altý yýl devam etti. Venediklilerden 1462’de Taþoz,
Semadirek, Limni ve Midilli, 1470’te Gökçeada ve Eðriboz alýndý. Ýþkodra’nýn fethedilmesi üzerine zor durumda kalan Venedik barýþ istedi (1479).
Ýki devlet arasýnda yapýlan antlaþmaya göre,
• Venedik, Osmanlý Devleti’ne savaþ tazminatý ödeyecek ve yýllýk vergi verecekti.
• Arnavutluk’taki Kroya ve Ýþkodra kaleleri Osmanlýlarda kalacaktý.
• Venedik Ýstanbul’da sürekli elçi bulundurabilecek
ve Osmanlý ülkesinde serbestçe ticaret yapabilecekti.
Uyarý
Fatih, Venediklilere kapitülasyonlar vererek ticaret
faaliyetlerini geliþtirmeyi ve Avrupa’da Hristiyan
birliðini zayýflatmak istemiþtir.
Akkoyunlu Devleti Ýle Ýliþkiler ve
Otlukbeli Savaþý (1473)
Akkoyunlular ile iliþkilerin bozulmasýnda,
• Karamanoðullarýný himaye etmeleri ve Anadolu’da
siyasal bütünlüðü tehdit etmeleri
• Sýnýrlarýný Osmanlý topraklarý yönünde geniþletmek
istemeleri
• Osmanlýlara karþý Venedik’le ittifak yapmalarý
gibi nedenler etkili olmuþtur.
Erzincan yakýnlarýndaki Otlukbeli’nde yapýlan savaþ
daha geliþmiþ silahlar kullanan Osmanlý Devleti’nin
galibiyetiyle sonuçlanmýþtýr (1473).
Otlukbeli Savaþý’nýn sonucunda,
• Akkoyunlu Devleti yýkýlýþ sürecine girdi.
• Osmanlý Devleti, Doðu Anadolu’da güvenliði saðladý.
• Anadolu’da Türk siyasal birliðini saðlama yolunda
önemli bir adým atýldý.
46
Bu sefer sonunda Cenevizlilerden Kefe, Azak ve Menkub alýndý.
Uyarý
Kýrým’ýn Osmanlý Devleti’ne baðlanmasýyla,
i Ýpek Yolu’nun Karadeniz’in kuzeyinden geçen
kolu Osmanlý kontrolüne alýnmýþtýr.
i Karadeniz Türk gölü haline gelmiþtir.
i Lehistan üzerine doðudan yapýlacak seferler
için üs elde edilmiþtir.
Boðdan’ýn Alýnmasý (1476)
Fatih döneminde Osmanlý Devleti’ne ödediði vergiyi
kesen Boðdan üzerine bir sefer düzenlenmiþ ve Boðdan Osmanlý topraklarýna katýlmýþtýr.
Arnavutluk Seferi (1479)
Osmanlý - Venedik Savaþlarý devam ederken isyan
eden Arnavutluk üzerine üç sefer düzenlenmiþ, bu seferler sonucunda Venedik egemenliðindeki Arnavutluk
Osmanlý topraklarýna katýlmýþtýr.
Yunan Adalarýnýn Alýnmasý (1479)
Venedikliler vergiye baðladýktan sonra Gedik Ahmet
Paþa komutasýnda bir ordu Adriyatik Denizi’nde bulunan Zenta, Kefalonya ve Ayamavra adalarýný fethetmiþtir.
Ýtalya Seferi (1480)
Fatih Sultan Mehmet, Venedik ve Napoli Krallýðý arasýndaki savaþtan yararlanmak için Gedik Ahmet Paþa
komutasýnda bir Osmanlý donanmasýný Ýtalya’ya gönderdi.
Bu sefer sonucunda Napoli Krallýðý’na ait Otranto fethedildi (1480). Ancak Fatih’in vefatýndan sonra tahta
çýkan II. Bayezid Gedik Ahmet Paþa komutasýndaki
donanmayý geri çaðýrýnca Napoli Krallýðý Otranto’yu
geri almýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Fatih Sultan Mehmet Dönemi Fetihleri
FATÝH SULTAN MEHMET
Babasý: II. Murat
Balkanlarda Osmanlý hakimiyetinin kurulmasýna
katký saðlayan
seferler
Annesi: Hüma Hatun
Sýrbistan, Mora, Eflâk, Bosna - Hersek, Boðdan ve Arnavutluk’un fethedilmesi
Doðumu - vefatý: 1432 - 1481
Padiþahlýk sýrasý: 7
Saltanat süresi: 1451 – 1481
Tahta çýkan oðlu: II. Bayezid
Amasra, Sinop ve Trabzon’un alýnmasý
Anadolu’da siyasi
Akkoyunlularýn Otlukbeli Savaþý’nbirliði kurmaya
da yenilgiye uðratýlmasý
yönelik seferler
Karamanoðullarý üzerine sefer düzenlenmesi
Eþsiz bir devlet adamý ve komutandý. Çok iyi bir
eðitim almýþtý. 7 dil (Arapça, Farsça, Rumca, Latince, Slavca, Ýbranice ve Çaðatayca) biliyordu.
900.000 kilometrekare olan Osmanlý topraklarýný
2.214.000 kilometrekareye çýkarmýþtýr. Kanunna-
Ýsfendiyaroðullarýndan Sinop’un
alýnmasý
Anadolu’da Türk
birliðini kurmaya
yönelik seferler
me-i Âl-i Osman’ý yaparak devlet teþkilatýný düzene
koymuþtur.
Akkoyunlularýn Otlukbeli Savaþý’nda yenilgiye uðratýlmasý
Ýstanbul’da Fatih Camii, Topkapý Sarayý, Kapalý
Karamanoðullarýndan Konya ve
Karaman’ýn alýnmasý
Ýlk Osmanlý altýn parasýný bastýrmýþtýr.
Çarþý ve Sahn-ý Seman Medresesi’ni yaptýrmýþtýr.
Bilim adamlarý ve sanatçýlara önem vermiþtir. Ayný
zamanda hocalýðýný da yapan Akþemseddin, FaAmasra, Sinop ve Trabzon’un fetKaradeniz hakimi- hedilmesi
yeti için yapýlan
Kýrým’ýn Osmanlý topraklarýna katýlseferler
masý
tih’in en çok deðer verdiði alimlerdendir.
Yabancý ülkelerdeki büyük bilginleri de Ýstanbul’a
getirtmiþtir. Astronomi bilgini Ali Kuþçu, onun döneminde Ýstanbul’a gelmiþtir. Fatih ünlü ressam
Ege adalarýnýn fethedilmesi
Ege ve Akdeniz
Adriyatik’te Zenta, Kefalonya ve
hakimiyeti için yaAyamavra adalarýnýn alýnmasý
pýlan seferler
Ýtalya seferi ve Otranto’nun fethi
CEM SULTAN OLAYI (1481 - 1495)
Fatih’in ölümü üzerine Osmanlý tahtýna devþirme kökenli devlet adamlarýnýn yardýmýyla II. Bayezid geçti. II.
Bayezid’in hükümdarlýðýný kabul etmeyen Fatih’in diðer oðlu Cem, Türkmen kökenli devlet adamlarýnýn da
desteðini alarak saltanat mücadelesine giriþti.
Bursa’yý alan Cem Sultan kendi adýna para bastýrdý ve
hutbe okuttu. Kendisinin Anadolu’da, Bayezid’in Rumeli’de hükümdar olmasý teklifi Bayezid tarafýndan kabul edilmedi.
Bursa yakýnlarýnda (Yeniþehir) yapýlan savaþý kaybeden Cem Sultan önce Karamanoðullarýna, sonra da
Memluklere sýðýndý. Karamanoðullarýnýn desteðiyle yeniden Anadolu’ya gelen Cem Sultan, II. Bayezid’e karþý giriþtiði mücadeleyi bir kez daha kaybetti.
10. Sýnýf / Tarih
Bellini’yi Ýstanbul’a davet ederek kendi resmini
yaptýrmýþtýr.
1466’da Batlamyos haritasýný yeniden tercüme ettirip haritadaki adlarý Arap harfleriyle yazdýrmýþtýr.
Önce Rodos þövalyelerine sýðýnan Cem Sultan, buradan Avrupa’ya götürüldü. 1495 yýlýna kadar Papanýn
yanýnda ve Fransa’da tutulan Cem Sultan bu tarihte
zehirlenerek öldürüldü.
Uyarý
Cem Sultan Olayý,
i Osmanlýlarýn dýþ politikada etkinliðini azaltmýþ
ve büyük fetihlerin yapýlmasýný engellemiþtir.
i Osmanlý Devleti’nin geliþimini olumsuz yönde
etkilemiþ ve Avrupa’ya yapýlacak seferlerde
tehdit unsuru olarak kullanýlmýþtýr.
i Ýç sorun olarak baþlamýþ Avrupa devletlerinin
olaya karýþmasýyla dýþ soruna dönüþmüþtür.
47
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
OSMANLILARDA YÖNETÝM,
ASKERÝ TEÞKÝLAT VE EÐÝTÝM
Harem Bölümü
Topkapý Sarayý’nda padiþah ve ailesinin bulunduðu
bölümdür. Burada bulunan kadýnlarýn eðitimlerinin de
yapýldýðý yer olmasý yönüyle harem, okul iþlevi de görüyordu.
OSMANLILARDA YÖNETÝM
Padiþah
Merkezi Yönetim
Osmanlý Devleti merkeziyetçi bir yönetim anlayýþýný
benimsemiþtir. Bu yönetim anlayýþýnda padiþah ve saray önemli bir konumda bulunmaktadýr.
Kavram Bilgisi
Merkeziyetçi yönetim (mutlakiyet): Devlet kurumlarýnýn doðrudan hükümdara baðlý olduðu ve üst düzey yöneticilerin hükümdar tarafýndan belirlendiði
yönetim anlayýþýdýr.
Osmanlý padiþahlarý mutlak yönetme gücüne sahiptir.
Padiþahlar Divanýhümayun’a baþkanlýk yapmýþ, baþkomutan olarak orduyu yönetmiþlerdir.
Örfi hukukun oluþmasýnda da etkili olan padiþahlar Ýslam hukuku ile çeliþmemesi koþuluyla yeni kanunlar
(kanunname, ferman, berat gibi) çýkarmýþlardýr.
Osmanlý padiþahlarýnýn tahta çýkma merasimine cülus
töreni denmiþtir.
Osmanlý padiþahlarýnýn görevleri þunlardýr:
• Üst düzey yöneticileri atamak
• Osmanlý ordusuna komuta etmek
Topkapý Sarayý
• Savaþa ve barýþa onay vermek
Osmanlý Devleti’nde saray ayný zamanda bir yönetim
merkezidir. Merkez ve taþra birimleri saraya baðlýdýr.
Osmanlý Yükselme Dönemi’nde yönetim merkezi olarak da kullanýlan Topkapý Sarayý Fatih döneminde yaptýrýlmýþ, daha sonraki dönemde geliþtirilmiþtir.
Enderun
Harem
Birun Bölümü
Topkapý Sarayý’nýn dýþ kýsmýdýr. Bu bölümde dýþ hizmetlere bakan görevliler bulunurdu. Divanýhümayun’un toplandýðý Kubbealtý ile padiþahlarýn, Divan
üyelerini ve yabancý elçileri kabul ettiði Arz Odasý da
Birun bölümünde idi.
Enderun Bölümü
Topkapý Sarayý’nýn iç bölümünüdür. Enderun, devþirme sistemiyle saraya alýnan çocuklarýn eðitildiði yer
idi.
Saray okulu da denilen bu bölümde devletin yönetim
ve askerlik görevlerini yerine getirecek kadrolar yetiþtirilirdi.
48
• Halkýn refah ve güvenliðini saðlamak
Divanýhümayun
Orhan Bey döneminde kurulan Divan, I. Murat döneminde tam olarak teþkilatlanmýþtýr.
Topkapý Sarayý’nýn Bölümleri
Birun
• Ülkesini adaletle yönetmek
Kuruluþ Dönemi’nde padiþahýn katýldýðý ve baþkanlýk
yaptýðý Divanýhümayun’a Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren veziriazamlar baþkanlýk yapmaya baþlamýþtýr. Bu uygulama veziriazamlarýn önemini artýrmýþtýr.
Ancak Divan’da alýnan kararlarýn kesinlik kazanmasý
padiþahýn onayýna baðlýydý. Bu durum Divan’ýn danýþma kurulu haline geldiðini göstermektedir.
Divanýhümayun’da siyasi, idari, askeri, adli ve mali konular ile þikayet ve davalar görüþülür, alýnan kararlar
veziriazamlar tarafýndan padiþahýn onayýna sunulurdu.
Divan’da görüþülemeyen bazý konular ise veziriazamlarýn ikindi ezanýndan sonra topladýklarý ikindi divanýnda görüþülürdü.
Osmanlý padiþahlarý son söz hakký kendilerinde olmak
üzere bazý yetkilerini yüksek rütbeli devlet adamlarýna
býrakmýþlardý. Divanýhümayun’da padiþahýn yetkilerini
kullanmak üzere görevlendirilmiþ olan üç kolun temsilcileri yer alýyordu. Bunlar; seyfiye, ilmiye ve kalemiyedir. Bu kollar Osmanlý bürokrasinin temelini oluþturmuþlardýr.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Padiþah
Divanýhümayun
Seyfiye
Askeri bürokrasi
• Ýdare ve askerlik görevlerini
üstlenen sýnýftýr.
• Divan’daki temsilcileri
veziriazamlar, kubbealtý
vezirleri ve kaptanýderyadýr.
• Yönetim ve askerlik görevlerini
padiþah adýna yerine getirirler.
Kalemiye
Sivil bürokrasi
• Maliye ve yönetim görevlerini
üstlenen sýnýftýr.
• Divan’daki temsilcileri niþancý
ve defterdarlardýr.
• Devletle ilgili yazýþmalarý ve
hazine ile ilgili kayýtlarý tutan
sýnýftýr.
Divan Üyeleri ve Görevleri
Veziriazam (Sadrazam)
Osmanlý Devleti’nde vezirlik makamý Orhan Bey döneminde oluþturulmuþtur. Zamanla sýnýrlarýn geniþlemesi
ile birlikte vezir sayýsý artýnca birinci vezire veziriazam
denilmiþtir.
Veziriazam, padiþah adýna tam yetkiliydi ve padiþahýn
mührünü taþýma yetkisine sahipti. Büyük devlet memurlarýnýn tayini ve görevden alma iþlerinden sorumluydu. Padiþah sefere çýkmadýðý zaman serdarýekrem
unvaný ile orduya komuta ederdi.
Vezirler
Çeþitli devlet iþlerinde yetiþmiþ kiþilerdi. Devlet iþlerinde görüþlerine baþvurulur ve veziriazamýn verdiði iþleri yaparlardý. XVI. yüzyýlýn sonlarýnda sýnýrlarýn geniþlemesine paralel olarak sayýlarý yediye çýkmýþtýr. Bu vezirlere kubbealtý vezirleri de denilmiþtir.
Kazaskerler
Osmanlý Devleti’nde kazaskerlik makamý ilk kez I. Murat zamanýnda kurulmuþtur.
Kazaskerler Divan’da hukuki iþlere bakmak, kadý ve
müderrislerin atanmasý ile ilgili iþlere bakmakla görevliydiler.
10. Sýnýf / Tarih
Ýlmiye
Din, eðitim, hukuk bürokrasisi
• Eðitim-öðretim, yargý, fetva
çýkarma ve yönetimi denetleme
görevlerini üstlenen sýnýftýr.
• Divan’daki temsilcileri kazaskerlerdir. Þeyhülislam bu sýnýfýn en
önemli temsilcisidir.
• Padiþah adýna adaleti saðlamakla
görevli sýnýfdýr.
Defterdarlar
Osmanlý Devleti’nde mali iþlerden sorumlu en üst rütbeli kiþidir. Devletin gelir ve giderlerini tespit eder, bütçeyi hazýrlayýp padiþaha sunardý. Devletin ilk dönemlerinde bir defterdar varken, sayýlarý Fatih döneminde
biri Anadolu, diðeri Rumeli defterdarý olmak üzere ikiye, XVI yüzyýlda ise üçe çýkarýlmýþtýr. Bu durum Osmanlý Devleti’nin gelirlerinin ve mali iþlerinin arttýðýný
göstermektedir.
Niþancý
Divan’dan çýkarýlan belgelere, padiþah adýna yazýlan
ferman, berat ve mektup gibi belgelere padiþahýn imzasý niteliðinde olan tuðrasýný çekmekle görevlidir.
Niþancýlar,
• Fethedilen yerlerin tahrir denilen defterlere yazýlmasý, dirliklerin daðýtýlmasý, tapu defterlerinin iþlenmesi ve kayýtlarýnýn düzenlenmesi
• Gerektiðinde Divan toplantýlarýnda örfi kanunlar ile
ilgili açýklama yapýlmasý
• Padiþaha ve sadrazama gelen mektuplara cevap
hazýrlanmasý
• Yabancý ülkelerle yapýlan anlaþma ve yazýþmalarýn
takip edilmesi
gibi görevler de üstlenmiþlerdir.
49
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Kaptanýderya
Taþra ve Eyalet Yönetimi
Donanma ve denizcilikten sorumluydu. XVI. yüzyýlda
Divan üyesi durumuna gelmiþtir.
Osmanlýlarda baþkent dýþýndaki topraklar için taþra tabiri kullanýlmýþtýr. Taþra teþkilatýnýn temelini týmar sistemi oluþturmuþtur. Dolayýsýyla devletin tarým faaliyetleri,
ekonomik yapýsý, ordusu ve vergi düzeni týmar sistemiyle iç içedir.
Divan görevlilerinin günümüzdeki karþýlýklarý
Veziriazam
Baþbakan
Vezirler
Devlet bakanlarý
Kazasker
Adalet ve eðitim bakanlarý
Defterdar
Maliye bakaný
Niþancý
Dýþiþleri bakaný
Kaptanýderya
Deniz kuvvetleri komutaný
Týmar sistemi devlete ait topraklarda uygulanýrdý. Bu
topraklarýn vergi gelirleri küçük birimlere bölünerek
askerî hizmetler karþýlýðýnda devlet görevlilerine rütbe
ve derecelerine göre verilirdi.
Osmanlý Devleti’nde, sýnýrlarýn geniþlemesiyle birlikte
merkezi yönetimi kolaylaþtýrmak için taþra teþkilatý kurulmuþtur. Eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara,
kazalar da köylere ayrýlmýþtýr. Osmanlý sýnýrlarýnýn geniþlemesi ile eyalet sayýsý artmýþtýr.
Yönetim
Birimi
Yeniçeri Aðasý
Divan toplantýlarýna katýlmaz, ancak Divanýhümayun’a
yeniçerilerle ilgili bilgi verirdi. Ayrýca emrindeki askerleri Divan’da alýnan kararlarla ilgili olarak bilgilendirirdi.
Þeyhülislam
Divan üyesi deðildi. Ancak Divan’da alýnan kararlarýn
Ýslâmiyet’e uygunluðuyla ilgili fetva verirdi. Ýlmiye sýnýfýnýn en üstünde bulunan görevliydi.
Yönetici
Güvenlik
Ýþleri
Adliye
Ýþleri
Eyalet
Beylerbeyi
Subaþý
Kadý
Sancak
Sancak beyi
Subaþý
Kadý
Kaza
Kadý
Subaþý
Kadý
Köy
Köy kethüdasý
Yiðit baþý
Kadý naibi
Baþkent Ýstanbul’un Yönetimi
Fatih döneminde Osmanlý Devleti’nin baþkenti, Edirne’den Ýstanbul’a taþýnmýþtýr. Ýstanbul baþkent olduðu
için özel bir yönetimle idare edilmiþtir.
Sadrazam, sefere çýktýðýnda yerine Ýstanbul’la ilgilenmek üzere sadaret kaymakamýný býrakýrdý.
Ýstanbul’un Yönetimi
Þehrin genel düzeni
Veziriazam (sadrazam)
En yüksek mülki
amir (vali)
Ýstanbul kadýsý (Taht kadýsý)
Ýstanbul’un asayiþ ve
güvenliði
Yeniçeri aðasý
Belediye iþleri
Ýstanbul þehremini
Ýmar iþleri
Mimarbaþý
Çarþý, pazar ve ticaret
iþleri
Muhtesip
50
Eyaletlerin Ýdaresi
Osmanlý taþra teþkilatýnýn en üst düzey görevlileri olan
beylerbeyi eyalet merkezinde (Paþa sancaðý) otururdu. Anadolu Beylerbeyliði’nin merkezi Kütahya, Rumeli Beylerbeyliði’nin merkezi ise Manastýr idi.
Eyaletle ilgili idari, askeri, mali iþler beylerbeyi baþkanlýðýnda toplanan divanda görüþülürdü. Beylerbeyi eyalet yönetiminin sürdürülmesinin yaný sýra savaþ sýrasýnda kendine baðlý birliklerle sefere katýlmakla yükümlüydü.
Eyaletlerde adli ve hukuki iþler kadý; hazineye ait iþler,
mal defterdarý; zeamet iþleri týmar kethüdasý; týmar iþleri týmar defterdarý tarafýndan yürütülürdü.
Anadolu Beylerbeyi terfi ettiðinde, Rumeli Beylerbeyiliði’ne; Rumeli Beylerbeyi terfi ettiðinde Divanýhümayun vezirliðine atanýrdý. Bu durum Rumeli’deki makamlarýn rütbece Anadolu’dan önde olduðunu gösterir.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Osmanlý Eyalet Sistemi
Salyanesiz
Eyaletler
Kalemiye
Salyaneli (Yýllýklý) Eyaletler
Özel Yönetimi Olan Eyaletler
• Týmar sisteminin uygulanmadýðý
eyaletlerdir.
• Týmar sisteminin uygulandýðý
eyaletlerdir.
• Toplanan gelirin bir kýsmý ile eyalet yöneticilerinin maaþlarý karþýlanýr, geri kalan miktar doðrudan
merkeze gönderilir.
• Ýç iþlerinde serbest, dýþ iþlerinde
Osmanlý Devleti’ne baðlý eyaletlerdir.
• Bu eyaletlerin topraklarý gelirine
göre has, zeamet ve týmar olarak
bölümlere ayrýlmýþtýr.
• Bu eyaletlerin yöneticileri padiþah
tarafýndan belirlenmiþtir.
• Yemen, Habeþ, Mýsýr, Trablusgarp,
Tunus ve Cezayir bu eyaletlerdendir.
• Eyalet gelirleri merkeze aktarýlmamýþ, yönetici maaþlarýna ve
asker yetiþtirilmesine ayrýlmýþtýr.
• Anadolu, Karaman, Sivas,
Erzurum, Musul, Baðdat, Rumeli,
Bosna, Budin bu eyaletlerdendir.
Uyarý
Osmanlý Devleti, merkezden uzak olan eyaletlerde
týmar sistemini uygulamamýþ, buralarýn vergi gelirini yýllýk olarak toplamýþtýr. Týmar sisteminde asker
yetiþtirilmesi ve bu askerlerle savaþa girilmesi esas
amaçlardan biriydi. Devlet merkezinden uzak olan
eyaletlerde bu amaç verimli þekilde saðlanamayacaðýndan dolayý týmar sistemi uygulanmamýþtýr.
Sancaklarýn Ýdaresi
Osmanlý sancak beyleri, sancaktaki zeamet sahiplerinin ve týmarlý sipahilerin komutanýdýr. Savaþ zamaný
kendine baðlý birliklerle sefere katýlmak zorunda olan
sancak beyinin idari görevi ise sancakta düzen ve emniyetin saðlanmasýdýr.
Kazalarýn Ýdaresi
Osmanlý kazalarý kadýlar tarafýndan idare edilmiþtir. Kazalarda görev yapan kadýlar askerlik dýþýndaki bütün
iþlerden sorumludur.
Kadýlarýn kazalardaki baþlýca görevleri þunlardýr:
• Belediye hizmetlerini yürütmek
• Devlet merkezinden gelen emirleri halka duyurmak
• Halkýn dilek ve isteklerini Divan’a iletmek
10. Sýnýf / Tarih
• Hicaz, Kýrým, Erdel, Eflak ve
Boðdan bu eyaletlerdendir.
• Eflak, Boðdan ve Erdel yýllýk vergi
öder, gerektiðinde asker gönderir;
Kýrým yalnýzca asker gönderir; Hicaz ise kutsal bir bölge kabul edilir,
asker ve vergi vermezdi.
• Her türlü belgeyi onaylamak (Bu durum kadýlarýn
günümüzdeki noterlik hizmetine benzeyen görevleri olduðunu gösterir.)
• Mahkemeye gelen davalarý çözüme kavuþturmak
• Vergilerin toplanarak merkeze gönderilmesini saðlamak
Taþra teþkilatýnda beylerbeyi, sancak beyi ve kadýlara
baðlý olarak görev yapan çeþitli görevliler vardý. Bu görevliler, hazineden ücret almazlardý. Geçimlerini reayadan gördükleri hizmetler karþýlýðýnda, kanunlarda belirtilen vergi, resim ve harçlarla karþýlarlardý.
Taþrada görev yapan belli baþlý görevliler þunlardý:
Muhtesip: Taþrada sosyal düzenin korunmasýný saðlayan memurlardý. Esnaf denetiminin yapýlmasý, çarþý
pazarýn düzenlenmesi ve belirlenmiþ fiyatlara esnafýn
uyup uymadýðýnýn kontrol edilmesi muhtesiplerin göreviydi.
Kapan Eminleri: Büyük þehirlere çevre bölgelerden
gelen tarým ürünleri kapan adý verilen büyük tartýlarýn
olduðu, bugünkü sebze ve meyve hallerine benzeyen
pazarlarda toplanýrdý. Bu ürünlerin kapanlarda tartýlýp
vergilendirilmesini, adaletli bir þekilde daðýtýmýnýn yapýlmasýný saðlayan kiþiye kapan emini denirdi.
Gümrük ve Bac Eminleri: Kasaba ve þehirlerde çeþitli zanaat, ticaret ve gümrük faaliyetleriyle ilgili vergileri toplamakla görevli olan kiþilerdir.
51
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
OSMANLILARDA ASKERÝ TEÞKÝLAT
Sakalar: Ordunun su ihtiyacýný karþýlamakla görevli
Osmanlý ordusu, kara ve deniz kuvvetleri olarak ikiye
ayrýlýyordu. Kara ordusu; kapýkulu askerleri, eyalet askerleri ve yardýmcý kuvvetlerden meydana geliyordu.
Yardýmcý kuvvetler: Kýrým, Eflak, Boðdan, Arnavut-
askerlerdir.
Osmanlý Devleti’nin sýnýrlarýnýn geniþlemesi ve giderek
güçlenmesine baðlý olarak ordusunda da güçlenme
olmuþtur. Yükselme Dönemi’nde Osmanlý ordusuna
yeni sýnýflar eklenmiþtir.
Humbaracýlar: El bombasý ve top mermisi yapan ve
kullanan sýnýftýr.
Laðýmcýlar: Kuþatýlan kalelerin duvarlarýný tünel kazarak ve fitil döþeyerek yýkan sýnýftýr.
Bostancýlar: Saray ve köþklerin korunmasýnda görevli askerlerdir.
Sað ve Sol Ulufeciler: Savaþ sýrasýnda saltanat sancaklarýný korurlardý.
Sað ve Sol Garipler: Savaþta ordunun aðýrlýklarýný
ve hazineyi korumakla görevlidirler.
Yörükler: Konargöçerlerin oluþturduðu yardýmcý birliklerdir.
Deliler: Sýnýr boylarýný koruma görevini üstlenmiþlerdir. Akýncýlara benzer görevler yapmýþlardýr.
Beþliler: Sýnýrlarda yaþayan her beþ haneden bir kiþi
alýnarak oluþturulan bu birlikler, bulunduklarý kasaba,
þehir ve kalelerin korunmasýyla görevlidirler.
luk ve Anadolu beylikleri gibi Osmanlý Devleti’ne baðlý
beylik ve devletlerden ihtiyaç duyulduðu zamanlarda
alýnan kuvvetlerdir.
XIV. ve XV. yüzyýllarda Osmanlý kara ordusunda kýlýç,
topuz, kalkan, gürz gibi hafif silahlar kullanýlýyordu.
XVI. yüzyýlda silah teknolojisindeki deðiþmelere baðlý
olarak Osmanlý askerleri ateþli silahlar da kullanmaya
baþlamýþlardýr.
Fatih döneminde büyük kuþatma toplarýný savaþ alanlarýna taþýmak için Top Arabacýlarý Ocaðý kurulmuþtur.
Tophane, baruthane, demirhane gibi atölyelerde surlarý yýkabilecek güçte büyük toplar, havan toplarý ve
bombalar yapýlmýþtýr.
Osmanlý Devleti geliþmiþ silahlar kullanarak askeri
alanda önemli baþarýlar kazanmýþtýr. Bu durum Osmanlý Devleti’nin silah teknolojisinde ileri bir düzeye
ulaþtýðýný gösterir.
XVI. yüzyýlda Osmanlý kara ordusunda olduðu gibi donanmasýnda da önemli geliþmeler yaþanmýþtýr. Hafif ve
manevra yeteneði fazla olan Osmanlý gemilerine II.
Bayezid döneminde uzun menzilli toplar da yerleþtirilmiþtir.
Bu dönemde her yöne dönebilen ve taþýnabilir yivli
toplar sayesinde önemli zaferler kazanýlmýþtýr. Yavuz’un Mýsýr’ý almasýnda bu teknolojinin önemli katkýlarý olmuþtur.
Osmanlý Ordusu
Kara Kuvvetleri
Deniz Kuvvetleri
Kapýkulu Askerleri Eyalet Askerleri Yardýmcý Kuvvetler
Baðlý beylik ve devletlerin
göndediði kuvvetler
Piyadeler
Top Arabacýlarý
Humbaracýlar
Laðýmcýlar
Bostancýlar
52
Yükseliþ Dönemi
Süvariler
Acemi Oðlanlar Silahtar
Sipah
Yeniçeriler
Cebeciler
Topçular
Sað Ulufeciler
Sol Ulufeciler
Sað Garipler
Sol Garipler
Týmarlý Sipahiler
Yaya ve Müsellemler
Azaplar
Akýncýlar
Yörükler
Deliler
Beþliler
Sakalar
Kuruluþ Dönemi
Yükseliþ Dönemi
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
OSMANLI DEVLETÝ’NDE EÐÝTÝM
Osmanlý devlet anlayýþýnda eðitimin hedefi; hoþgörülü, sorumluluklarýný bilen, kanunlara uyan, baþkalarýna
saygýlý ve çevresine yararlý kiþiler yetiþtirmekti.
XVII. yüzyýla kadar Osmanlý Devleti’nde Sýbyan Mektepleri, medreseler, Acemi Oðlanlarý Ocaðý, Yeniçeri
Ocaðý, Enderun Mektebi, camiler, tekkeler, zaviyeler,
loncalar önemli eðitim kurumlarýydý.
Osmanlýlar gayrimüslim halka da eðitim ve öðretim
alanýnda özgürlük vererek, kendi okullarýný açma izni
vermiþlerdir.
Saray Eðitimi
Osmanlý sarayý yalnýzca devletin yönetildiði bir yer deðil ayný zamanda yönetici yetiþtirilmesinden hanedan
mensuplarýnýn eðitilmesine kadar birçok yönü olan bir
okuldu.
Uyarý
Enderun’da eðitimlerini tamamlayanlar Birun’da ya
da taþrada yönetici olarak görevlendirilirdi. Buna çýkma denirdi. Enderun’dan birçok sadrazam, vezir, komutan, müzisyen, þair, nakkaþ ve ressam yetiþmiþtir.
Harem
Topkapý Sarayý’nda padiþahýn annesi, eþi ve çocuklarýnýn yaþadýðý bölüme Harem denir. Harem’de padiþahýn yaþadýðý bölüme Hünkâr Dairesi denirdi.
Harem ayný zamanda saray kadýnlarýnýn yetiþtirildiði
bir okul gibidir. Hareme alýnan cariyeler disiplini bir
eðitimden geçirilir; müzik, resim, edebiyat, gibi dersler
alýr, dinî bilgiler de öðrenirlerdi.
Þehzadegan Mektebi
Osmanlý padiþahlarýn erkek çocuklarýna þehzade denmiþtir. Þehzadegan Mektebi, þehzadelerin ilköðrenimlerini gördükleri saray okuludur.
Sarayda Eðitim Verilen Kurumlar
Askerî Eðitim
Enderun
Harem
Þehzadegan
Mektebi
Enderun
XV. yüzyýlda Osmanlý Devleti’nde yönetici yetiþtirmek
için açýlan saray okuluna Enderun denir. Enderun’un
kuruluþu Fatih döneminde tamamlanmýþtýr.
Enderun’a baþlangýçta devþirme sistemiyle toplanan
Hristiyan ailelerin çocuklarý alýnmýþtýr.
Devþirilen çocuklar Türk ailelerinin yanýnda Ýslam dinini ve Türkçe’yi öðrendikten sonra ilk eðitimlerini Acemi Oðlanlar Ocaðý’nda görmüþ, burada baþarýlý olanlar Enderun’a alýnmýþlardýr.
Enderun’da öðrenciler bedeni ve askeri eðitim yaparlar, saray iþlerini öðrenirler, yeteneklerine uygun bir sanatta uzmanlaþýrlar ve Ýslâmi bilgilerini artýrýrlardý.
Enderun’da eðitim birbirlerinin devamý olan yedi oda
içinde verilirdi. Bu odalar: Büyük Oda, Küçük Oda,
Doðancýlar Odasý, Seferli Odasý, Kiler Odasý, Hazine
Odasý ve Has Oda’dýr.
Her odanýn eðitimi öðrencilerin kabiliyetlerine göre bir
ya da iki yýl sürerdi. Öðrenciler alt odalardan eðitime
baþlar, baþarýlý olduklarý takdirde üste doðru yükselirlerdi.
10. Sýnýf / Tarih
Osmanlý Devleti’nin merkez ordusu olan Kapýkulu ordusunun içerisinde ocak adý verilen askeri bölümler
vardý. Her ocak uzman olduðu alanla ilgili eðitimin verilmesinden de sorumluydu.
Kapýkulu ocaklarýna girmeleri için alýnan devþirmelere
Türk ailelerin yanýnda Türk Ýslam geleneklerini öðrendikten sonra Acemi Ocaðý’na alýnýr, buradan kabiliyetlerine göre diðer ocaklara geçerlerdi.
Tophane
Top döküm ve yapýmý ile ilgili askerî sanat mektebidir.
Humbarahane
Havan toplarýný ve el bombalarýný yapan askerî sanat
mektebidir.
Tüfekhane
Tüfek yapýmý, bakýmý ve onarýmý ile ilgili askerî sanat
mektebidir.
Kýlýçhane
Kýlýç gibi kesici silahlarýn yapýmý ile ilgili askerî sanat
mektebidir.
Mehterhane
Askerî mýzýka mektebidir.
53
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Eski bir Türk geleneði olan ve Osmanlýlarda da görülen sürek avlarý da bir tür askeri eðitimdir.
Osmanlýlar denizciliðe de önem vermiþlerdir. Yükselme Dönemi’nde Barbaros Hayrettin Paþa, Turgut Reis,
Piri Reis, Seydi Ali Reis ve Kýlýç Ali Reis gibi önemli denizciler yetiþmiþtir.
Kanuni döneminde Barbaros Hayrettin Paþa’nýn kaptanýderyalýk makamýna getirilmesinden sonra Osmanlý
donanmasý, çaðýn teknolojisine uygun gemi yapýmýna
önem vermiþ ve uygulamalý eðitimle denizciler yetiþtirmiþtir.
Osmanlý deniz seferlerine çýkan leventler ve azaplarýn
yetiþtirilmesinde Tersane önemli görevler üstlenmiþtir.
TÜRK ORDUSU
Osmanlý Devleti’ne gelen yabancýlar Türk ordusuna hayran kalmýþlardýr. Busbecg’e göre Türk ordusu aþaðýdaki özellikleri ile diðer ordulara üstünlük
saðlamaktadýr.
i Birlik, düzen, disiplin
i Kanaatkârlýk ve uyanýklýk
i Eðitim ve savaþ tecrübesi
i Zafer alýþkanlýklarý
i Güçlüklere dayanma kabiliyeti
Osmanlý medreselerinin öðretim verdikleri alanlara göre uzmanlaþmýþlardýr.
Osmanlý Medreseleri
Darüttýp
Týp eðitimi verilir, doktorlar
yetiþtirilir.
Darulhadis
Hadis eðitimi verilir.
Darülkurra
Hafýzlar yetiþtirilir.
Darülhendese
Matematik ve astronomi eðitimi verilir.
Osmanlýlarda sýbyan mektebini (mahalle mektebi) bitirenler isterlerse medrese eðitimi alabilirlerdi.
Eðitimini sürdürmek isteyen öðrenci ilk derslerine haþiyeyi tecrit denilen medreselerde baþlar daha sonra
Hariç ve Dahil medreselerinin derslerini de gördükten
sonra Sahnýseman ve Süleymaniye Medreselerine devam ederdi.
Sahnýseman ve Süleymaniye Medreselerini bitiren öðrencilere müderrislik veya kadýlýk yapabileceðine dair
diploma verilirdi.
Osmanlý Devleti’nde medrese eðitimi alanlar ilmiye sýnýfýna dahil olarak þeyhülislamlýk makamýna kadar ulaþabilirlerdi.
Uyarý
Mesleki Eðitim
Türkiye Selçuklu Devleti’nde zanaatkarlar arasýnda örgütlenmeyi saðlayan ahilik Osmanlý Devleti’nde lonca
teþkilatý adýyla devam etmiþtir.
Osmanlý Devleti’nde zanaatkarlarýn örgütlendiði loncalarda usta - çýrak iliþkisi içerisinde mesleki eðitim verilmiþtir. Meslek sahibi olup iþyeri açmak isteyenler bu
eðitim tamamlamak zorundadýr. Mesleki eðitimi tamamlayýp ustalýk belgesi almaya icazet denirdi. Loncalar meslek eðitiminin yanýnda ahlaki ve kültürel eðitimin geliþmesine de önem vermiþlerdir.
Medrese Eðitimi
Osmanlý eðitim sisteminin temel kurumlarý medrese
adý verilen okullardýr. Eðitim öðretim faaliyetlerine
önem veren Osmanlý Devleti’nde ilk Osmanlý medresesi Orhan Bey döneminde kurulmuþtu. Fatih ve Kanuni dönemine gelindiðinde medrese eðitimi zirve dönemine ulaþmýþtýr.
Osmanlý medreselerinde müftü, kadý, müderris, hekim, astronom ve matematikçiler yetiþtirilmiþtir.
54
Sahnýseman Medreseleri, Ýlahiyat ve Ýslam hukuku
fakülteleri gibi çalýþmýþtýr. XV. yüzyýldan sonra kurulan Osmanlý medreseleri Sahnýseman Medreseleri
göre þekillenmiþtir.
Dinî Kurumlardaki Eðitim
Osmanlý Devleti’nde her eðitim kurumunda din eðitimi
verilirdi.
Cami, tekke ve zaviyelerde ibadet için toplanan halka
dinî öðütler ve ahlak kurallarý anlatýlýrdý. Tefsir, fýkýh, hadis, hat (güzel yazý) ve tezhip (süsleme) dersleri verilirdi.
Mahalle Mektepleri çoðu zaman camilerin içerisinde
veya yanýndaydý. Tekke ve zaviyelerde görülen eðitim
ise daha çok dinî konulardaydý. Buralarda tefsir, hadis
gibi derslerin yanýnda Arapça ve Farsça dersleri de verilirdi.
Osmanlý Devleti’nde loncalarda meslek eðitiminin yanýnda ahlaki ve kültürel eðitim de verilmiþtir.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
AVRUPA’DAKÝ GELÝÞMELER
FEODALÝTE
Orta Çað Avrupasý’nda merkezi yönetimlerin zayýflamasýyla, yönetimin bir bölümünü elinde bulunduran
soylularýn baðýmsýz hareket etmeleri sonucunda feodalite (derebeylik) denilen yönetim þekli ortaya çýkmýþtýr. Federal bir yönetim sistemi olan feodalitenin
egemen olduðu ülkelerde devlet, iç iþlerinde baðýmsýz
hareket eden küçük siyasal yapýlardan olmuþtur.
XV. yüzyýldan itibaren Avrupa’nýn feodal yapýsý deðiþmeye baþlamýþtýr.
Feodalitenin zayýflamasýnda,
• Haçlý Seferleri sonunda derebeylerin çoðunun ülkesine dönmemesi, dönenlerin ise güçlerini ve ordularýný kaybetmesi
• Ýstanbul’un fethinin güçlü surlarýn yýkýlabileceðini
ortaya koymasýnýn derebeylerin þato ve kalelerinin
yýkýlmasýna zemin hazýrlamasý
• Coðrafi Keþiflerin yapýlmasýndan sonra keþfedilen
yerlere yapýlan göçlerin etkisiyle nüfusun azalmasýyla feodalitenin dayanaðý olan tarýmsal faaliyetlerin gerilemesi ve bu durumun senyörlerin askeri
güçlerini olumsuz yönde etkilemesi
• Ýngiltere ve Fransa’daki iç savaþlarýn derebeyleri
olumsuz etkilemesi
Orta Çað Avrupasý’nda Katolik Kilisesi ve papalýk, dini
etkinliðinin yanýnda siyasi güce de sahipti. Krallar papanýn elinden taç giydiklerinden otoritelerinin papa tarafýndan verildiði kabul edilirdi.
Ancak XV. yüzyýlda feodalitenin zayýflamasý ve krallarýn
papalara karþý üstünlük saðlamasýyla Avrupa’nýn siyasi ve sosyal yaþamýnda önemli deðiþikliklere ortaya
çýktý. Avrupa’da yeni kavramlar, yeni deðerler önem
kazandý. Krallar, güçlerini artýrmak için keþifleri ve bilimsel faaliyetleri desteklemeye baþladýlar.
Avrupa’da meydana gelen bu siyasi deðiþikliklerin yaný sýra teknolojik geliþmelere etki eden en önemli etken Haçlý Seferleridir.
Haçlý Seferleri sonucunda barut, matbaa, kâðýt, pusula gibi buluþlar Avrupa’ya taþýnmýþtýr. Bu buluþlarý geliþtiren Avrupalýlar bilim, teknik, ekonomi ve kültür
alanlarýnda hýzla ilerlemeye baþlamýþlardýr.
Avrupa’da bilim - teknik alanlarýnda meydana
gelen geliþmelerin sonuçlarý
Barutun ateþli silahlarda
kullanýlmasý
Feodalitenin zayýflamasý
Pusulanýn geliþtirilmesi
Coðrafi Keþiflerin yapýlmasý
Kaðýt ve matbaanýn
yaygýnlaþmasý
Rönesans ve Reform
hareketlerinin oluþmasý
etkili olmuþtur.
Ýngiltere ve Fransa arasýnda yapýlan Yüzyýl Savaþlarý
soylularýn zayýflamasýna yol açmýþtý. Fransa kralý XI.
Louis (Lui) bu durumdan yararlanarak feodal sisteme
son vermiþtir. Ýngiltere’de ise Çifte Gül Savaþý sonrasý
feodal sistem zayýflamýþ, mutlakiyet rejimi ortaya çýkmýþtýr.
Uyarý
Feodalitenin yýkýlmasýyla, merkezi krallýklar kurulmuþ, böylece Avrupa’nýn siyasal yapýsý deðiþmiþ,
mutlakiyet yönetimleri güçlenmiþtir.
KATOLÝK KÝLÝSESÝ VE PAPALIK
Orta Çað’da siyasi ve toplumsal hayata yön veren
önemli kurumlardan biri de Katolik Kilisesi ve papalýktýr. Feodalitenin etkisiyle ortaya çýkan bölünmüþlükten
en iyi yararlanan kurum Katolik Kilisesi’dir. Bu nedenle feodal sistemin zayýflamasý ve krallarýn güçlenmesi
kilisenin siyasi otoritesinin azalmasýna neden olmuþtur.
10. Sýnýf / Tarih
COÐRAFÝ KEÞÝFLER
XV. ve XVI. yüzyýllarda Avrupalýlarýn yeni ticaret yollarý
ve yeni yerler bulmalarýna Coðrafi Keþifler denir.
Coðrafi Keþiflerin Nedenleri
• Ýpek ve Baharat yollarýnýn Türklerin ve Müslümanlarýn eline geçmesi üzerine Avrupalýlarýn ham madde kaynaklarýna doðrudan ulaþma istekleri
• Avrupalýlarýn nüfus artýþý ve ekonomik durumun
kötüleþmesi sonucunda doðu ülkelerinin zenginliklerini elde etmeyi düþünmeleri
• Avrupalýlarýn dünyayý tanýmak ve Hristiyanlýðý yaymak istemeleri
• Coðrafya ve harita bilgisinin ilerlemesi
• Gemicilik bilgisinin ve tekniðinin geliþmesiyle okyanuslara dayanýklý gemilerin yapýlmasý
• Pusulanýn geliþtirilerek kullanýlmasý
55
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Önemli Keþifler
1487 yýlýnda Bartelmi Diaz Afrika’nýn güneyini dolaþarak Fýrtýnalar Burnu’na ulaþtý. Gemicilerin cesaretini kýrmamak için buraya Ümit Burnu adý verildi.
Ümit Burnu adý verilen bu yolu dolaþan Vasko dö Gama Hint Okyanusu’na ve Hindistan’a ulaþtý (1498).
Hindistan’a ulaþan deniz ticaret yolunu bulan Portekizliler Uzak Doðu’ya kadar olan bölgeleri sömürgeleþtirmiþlerdir.
Kristof Kolomb 1492’de Amerika’yý keþfetti, ancak burasýný Hindistan zannetti. 1507 yýlýnda Ýtalyan denizci
• Yeni ticaret yollarý bulunmuþtur. Böylece Ýpek ve
Baharat yollarý ile Akdeniz limanlarý önemini kaybetmiþtir.
• Atlas Okyanusu kýyýsýndaki Lizbon, Bordo, Anvers,
Londra gibi þehirler önem kazanmýþtýr.
• Yeni kýtalar, ýrklar, uygarlýklar keþfedilmiþ, hayvan
ve bitki türleri tanýnmýþtýr.
• Keþifler Avrupalýlarda araþtýrma ve yeni þeyler bulma isteði uyandýrmýþtýr. Bu istek Rönesans’a zemin hazýrlamýþtýr. Bu durum Avrupa’nýn bilim, düþünce ve dinî hayatýnda önemli deðiþikliklere ortam hazýrlamýþtýr.
Ameriko Vespuçi buranýn yeni bir kýta olduðunu anladý. Yeni kýtaya Ýtalyan gemicinin isminden dolayý Amerika adý verildi.
Fernando Kortez Ýspanya adýna Meksika’yý zapt etti.
Portekizli Macellan, hep batýya giderek baþladýðý yere
geri dönme düþüncesiyle çýktýðý yolculukta Filipinler’e
ulaþtý. Ancak burada yerlilerle yaptýðý savaþta öldü.
RÖNESANS
XV. ve XVI. yüzyýllarda Ýtalya’da baþlayan, daha sonra
diðer Avrupa ülkelerine de yayýlan edebiyat, sanat, düþünce ve bilim alanlarýndaki büyük yenilik, geliþme ve
anlayýþlara “yeniden doðuþ” anlamýna gelen Rönesans denir.
Yardýmcýsý Del Kano seyahati devam ettirerek Ýspan-
Kavram Bilgisi
ya’ya geldi (1522). Bu ilk dünya seyahati dünyanýn yuvarlak olduðunu ispatlanmýþtýr.
Ýngilizler adýna keþiflere katýlan John Cabot ile Fransýzlar adýna katýlan Cartier Kuzey Amerika kýyýlarýný keþfetmiþlerdir (1497).
Keþiflerin Sonuçlarý
• Keþfedilen yerlerde sömürge imparatorluklarý ku-
Hümanizm: Orta Çað Avrupasý’nýn baskýcý Skolastik düþüncesine karþý çýkarak insan ve doða sevgisini temel alan düþünce sistemidir.
Hümanistler Eski Yunan ve Latin eserlerini inceleyerek özgür insan tipini ortaya koymuþlar ve eserlerinde bu modeli iþlemiþlerdir. Ýtalya’da edebiyat
alanýnda ortaya çýkan Hümanizm mimari ve güzel
sanatlarý da etkilemiþtir.
rulmuþtur.
Rönesans’ýn Ýtalya’da baþlamasýnda,
• Keþfedilen yerlerden Avrupa’ya göçler olmuþ, buna baðlý olarak Batý uygarlýðý ve Hristiyanlýk yeni
yayýlma alanlarý bulmuþtur.
• Keþifleri destekleyen krallar güçlenmiþ ve kilisenin
etkisi azalmýþtýr.
• Keþfedilen yerlerin deðerli madenleri Avrupa’ya taþýnmýþtýr.
Uyarý
Buna baðlý olarak o zamana kadar toprak asýl zenginlik kaynaðý iken, bundan sonra altýn ve gümüþ
temel zenginlik kaynaðý haline gelmiþtir.
• Soylular eski güçlerini kaybetmiþ ticaretle uðraþan
burjuva sýnýfý zenginleþmiþtir.
• Avrupalýlarýn zenginleþmesi sonucunda sanata ve
bilime deðer veren mesen sýnýfý ortaya çýkmýþtýr.
56
• Coðrafi konumu nedeniyle Mýsýr, Yunan, Helen ve
Ýslam uygarlýklarýyla iliþki içerisinde bulunmasý
• Ýstanbul’un fethinden sonra Ýtalya’ya giden bilginlerin Latince eserleri çevirmeleri
• Zengin þehir devletlerine sahip olan Ýtalya’da bilimsel ve kültürel çalýþmalarýn desteklenmesi
• Ýtalya’nýn ticaret merkezi olmasý nedeniyle deðiþik
medeniyetlerle sürekli bir etkileþim içinde olmasý
etkili olmuþtur.
Rönesans’ýn Nedenleri
• Doðu uygarlýðýndaki bilimsel ve teknolojik geliþmelerin Haçlý Seferleri ile batýya taþýnmasý
• Coðrafi Keþiflerle Avrupa halkýnýn zenginleþmesi
sonucu düþünce ve sanat eserlerine deðer veren
mesen sýnýfýnýn ortaya çýkmasý
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
• Kaðýt ve matbaanýn yaygýnlaþmasýyla düþüncelerin hýzlý ve kolay yayýlmasý
• Eski Yunan, Roma ve Ýslam medeniyetlerine ait
eserlerin incelenmesiyle akýlcý düþüncenin geliþmesi
• Kiliseye duyulan güvenin azalmasý, Skolastik düþüncenin öneminin azalmasý
• Coðrafî Keþiflerle dünyanýn tanýnmasý
• Yetenekli bilim adamý ve sanatkârlarýn yetiþmesi
Rönesans’ýn Ortaya Çýkmasý
ve Yayýlmasý
Ýngiltere
Rönesans hareketleri Ýngiltere’de edebiyat alanýnda
geliþmiþtir. Þekspir; Hamlet, Makbet, Otello, Kral Lear
adlý tiyatro eserlerini yazmýþtýr.
Fransa
Fransa’da krallarýn desteðiyle baþlayan Rönesans hareketleri sonucunda Eski Yunan ve Roma eserleri tercüme edilmiþtir. Montaigne önemli edebi eserler yazmýþtýr.
Polonya
Ýslam bilginleri eski Yunan ve Roma eserlerini tercüme
etmiþlerdi. Ýspanya’nýn Müslümanlarca fethinden sonra Avrupalýlar Arapçaya tercüme edilen bu eserlerle tanýþtýlar ve bunlarý okumak için Arapça öðrenmeye baþladýlar.
XII. yüzyýl boyunca Avrupa’da birçok Arapça eser Latinceye çevrildi. Avrupa’da kurulan üniversitelerde Ýbni
Sina’nýn týp, Ýbni Heysem’in fizik ve astronomi hakkýnda yazdýðý eserler ders kitabý olarak okutuldu.
XIII. yüzyýlda Ýtalyan tüccarlar ticari iliþkileri sýrasýnda
Müslümanlardan kâðýt yapýmýný öðrendiler.
Uyarý
Bu geliþmeler Rönesans hareketlerinin ortaya çýkmasýnda Ýslam uygarlýðýnýn önemli katkýlarýnýn olduðunu gösterir.
Rönesans hareketleri Polonya’da daha çok bilim alanýnda etkili olmuþtur. Kopernik, Dünya’nýn yuvarlak olduðunu ve güneþin etrafýnda döndüðünü açýklamýþtýr.
Rönesans’ýn Sonuçlarý
• Özgür düþünce ve bilimi engelleyen skolastik düþünce yýkýlmýþtýr.
• Deney ve gözleme dayalý pozitif düþünce yayýlmaya baþlamýþtýr.
• Mimari, edebiyat, resim ve heykel sanatlarýnda
önemli ilerlemeler ortaya çýkmýþtýr.
• Bilimdeki geliþmeler teknolojinin ve sanayinin geliþmesine ortam hazýrlamýþtýr.
• Doða olaylarý ve insan vücudu hakkýnda yeni bilgilere ulaþýlmýþtýr.
Rönesans hareketlerin Avrupa’nýn deðiþik ülkelerinde
farklý alanlarda geliþmiþtir.
• Kutsal kitaplarýn ve din adamlarýnýn eleþtirilmesiyle
Reform hareketlerine ortam hazýrlamýþtýr.
Ýtalya
Rönesans Hareketleri ve
Osmanlý Devleti
Rönesans hareketleri Ýtalya’da daha çok sanat alanýnda ön plana çýkmýþtýr. Resim, mimari ve güzel sanatlar
gibi alanlarda birçok eser verilmiþtir. Leonardo da Vinci, Mona Lisa portresi, Milano’da bir manastýrdaki Son
Akþam Yemeði tablosu ve birçok þehir planý gibi çalýþmalar yapmýþtýr. Michelangelo ve Rafael’de önemli sanatçýlardandýr.
Almanya
Rönesans hareketleri Almanya’da din alanda geliþmiþtir. Erasmus, Röklen ve Luhter gibi hümanistler dinî
metinleri incelemiþlerdir. Luther, Ýncil’i Almancaya çevirmiþtir. Bu çalýþmalar Reform hareketlerine ortam hazýrlamýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Osmanlý Devleti, Rönesans hareketlerinin gerçekleþtiði XV. ve XVI. yüzyýllarda bilim, teknik ve mimari alanlarýnda Avrupa’dan ileri düzeydeydi.
Bu nedenle Osmanlý Devleti Avrupa’da yaþanan bu
geliþmelerden yararlanma ihtiyacý duymadý.
Ancak Rönesans’la birlikte geliþimini sýnýrlayan engellerden kurtulan Avrupalýlar hýzla ilerlemeye baþladý.
Osmanlýlar bu geliþmelere yabancý kalýnca ve yeterince takip edemeyince Osmanlý Devleti ile Avrupa arasýnda bilim ve teknik alanlardaki fark giderek açýldý.
Bunun sonucunda Osmanlý Devleti Avrupa’nýn gerisinde kalmaya baþladý.
57
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
I. SELÝM (YAVUZ) DÖNEMÝ
(1512 - 1520)
Uyarý
Çaldýran zaferi ile Doðu Anadolu’da Safevilerin etkisi kýrýlmýþ, Osmanlý egemenliði güçlenmiþtir.
OSMANLI – SAFEVÝ ÝLÝÞKÝLERÝ
Fatih’in Otlukbeli Savaþý’nda büyük darbe vurduðu
Akkoyunlu Devleti’nin giderek zayýflamasýndan yararlanan Þah Ýsmail, bu devleti yýkarak Ýran ve Azerbaycan’da Safevi Devleti’ni kurdu (1502).
Þah Ýsmail’in amacý Anadolu’yu alarak Türkistan, Ýran
ve Kafkasya’yý içine alan büyük bir devlet kurmaktý.
Þiî mezhebini benimseyen ve Þiîliði devlet siyaseti haline getiren Þah Ýsmail, Anadolu’da da Þiîliði yayarak
bu yolla Osmanlý topraklarýný ele geçirmek istiyordu.
Bu amaçla Anadolu’ya halife adý altýnda ajanlar göndererek propaganda yaptýrdý.
Osmanlý Devleti’nde taht mücadelesi yaþanmasý Þah
Ýsmail’in iþini kolaylaþtýrdý. Þah Ýsmail’in Anadolu’ya
gönderdiði adamlardan birisi olan Þahkulu, Teke yöresinde (Göller Bölgesi) ayaklanma çýkardý (1511). Anadolu’da büyük yýkýma neden olan Þahkulu isyaný önce
baþarýlý olduysa da Þahkulu daha sonra yakalanarak
öldürüldü.
Yavuz, Trabzon valiliði sýrasýnda Safevilerin uyguladýðý
bu politikayý yakýndan izliyor ve babasý II. Bayezid’e
bildiriyordu. II. Bayezid’in Safevi tehlikesini önemsememesi üzerine devlet adamlarý ve askerlerin desteðini alan Yavuz babasýný tahttan indirerek Osmanlý tahtýna çýkmýþtýr.
Turnadað Savaþý (1515)
Çaldýran seferi dönüþünde Maraþ üzerine yürüyen Osmanlý kuvvetleri Turnadað Savaþý’nda Dulkadiroðullarýný maðlup ederek bu beyliðe ait Maraþ ve Elbistan’ý
Osmanlý topraklarýna katmýþtýr (1515).
Turnadað zaferi ile,
• Anadolu’da Türk siyasal birliði tam olarak saðlanmýþtýr.
• Maraþ ve çevresinin Osmanlý egemenliðine girmesiyle Memluklerle komþu olunmuþtur.
OSMANLI – MEMLUK ÝLÝÞKÝLERÝ
Osmanlý - Memluk iliþkileri, Yýldýrým Bayezid’in Malatya
ve çevresini Osmanlý topraklarýna katmasý ile bozulmuþtu.
Fatih döneminde Dulkadiroðullarý ve Hicaz su yollarý
sorunlarý yüzünden iki devlet arasýndaki gerginlik artmýþtý. Fatih döneminde yaþanan sorunlar II. Bayezid
döneminde savaþa dönüþtü. Yapýlan mücadelede taraflar birbirine üstünlük saðlayamadýlar.
Yavuz Sultan Selim’in Mýsýr Seferi
Türk Ýslam dünyasýný tek yönetim altýnda toplamayý
hedefleyen Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlý
Devleti Ýran ve Mýsýr seferlerini düzenlemiþtir.
Yavuz Sultan Selim’in Dulkadiroðullarý Beyliði’ne son
vermesi üzerine Osmanlý - Memluk iliþkileri yeniden
bozulmuþtur. Yavuz bu sorunlarý kesin olarak çözmek
amacýyla Mýsýr seferine çýkmýþtýr.
Ýran Seferi ve Çaldýran Savaþý (1514)
Mýsýr seferinin düzenlenmesinde,
Yavuz Sultan Selim’in Ýran seferine çýkmasýnda,
• Yavuz Sultan Selim’in Ýslam dünyasýnda birliði
saðlamak istemesi
• Safevilerin Þiîliði yayarak Anadolu’yu ele geçirme
düþüncesi
• Osmanlý Devleti’nin Van – Tebriz Ýpek yolu hattýný
ele geçirmek istemesi
• Safevilerin Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen Türklerin geçiþini engellemesinin Balkanlardaki iskân
politikasýnýn olumsuz etkilenmesi
önemli rol oynamýþtýr.
Ýran seferi sonucunda iki devlet arasýnda Van Gölü’nün kuzeybatýsýndaki Çaldýran Ovasý’nda yapýlan
savaþ Osmanlý Devleti’nin üstünlüðü ile sona ermiþtir.
58
• Abbasi halifelerinin Memluklerin himayesinde olmalarýndan dolayý Memluklerin Ýslam dünyasýndaki etkinliðinin fazla olmasý
• Memluklerin Osmanlýlara karþý Safevilerle ittifak
yapmalarý
• Dulkadiroðullarýnýn Osmanlýlara katýlmasýna Memluklerin tepki göstermesi
• Baharat Yolu’nun Mýsýr’dan geçmesi ve Mýsýr’ýn ekonomik açýdan zengin olmasý
etkili olmuþtur.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Mýsýr seferi sýrasýnda Osmanlýlarla - Memluklar arasýnda Mercidabýk (1516) ve Ridaniye (1517) Savaþlarý yapýlmýþtýr. Bu Savaþlar Osmanlý ordularýnýn zaferi ile sonuçlanmýþtýr.
YAVUZ SULTAN SELÝM
Babasý: II. Bayezid
Annesi: Gülbahar Hatun
Mýsýr Seferi’nin Sonuçlarý
Doðumu - vefatý: 1470 - 1520
• Memluk Devleti yýkýlmýþtýr.
Padiþahlýk sýrasý: 9
• Suriye, Filistin ve Mýsýr Osmanlý topraklarýna katýlmýþtýr.
Saltanat süresi: 1412 - 1520
• Kýbrýs, Girit ve Rodos dýþýnda Doðu Akdeniz Osmanlý hakimiyetine girmiþtir.
• Hicaz Osmanlý himayesine girmiþ, kutsal emanetler Ýstanbul’a getirilmiþtir.
• Halifeliðin Osmanlý Devleti’ne geçmesiyle Osmanlý Devleti’nin Ýslam dünyasýndaki önemi artmýþtýr.
• Elde edilen ganimetler ve vergilerle Osmanlý hazinesi zenginleþmiþtir.
• Venedikliler, Kýbrýs için Memluklere ödedikleri vergiyi Osmanlý Devleti’ne ödemeye baþlamýþlardýr.
• Kuzey Afrika’nýn fethi için önemli bir üs elde edilmiþtir.
• Baharat Yolu Osmanlý egemenliðine girmiþtir.
Uyarý
Avrupalýlarýn Coðrafi Keþiflerle Ümit Burnu Yolu’nu
bulmasý Osmanlý Devleti’nin Baharat Yolu’ndan istediði kazancý elde etmesini engellemiþtir.
Tahta çýkan oðlu: Kanuni Sultan Süleyman
Þehzadeliðinde Trabzon’da vali olarak görev yapmýþ, devlet iþlerinin yanýnda okumaya ve bilim tahsiline önem vermiþtir.
Binicilik, kýlýç kullanma, okçuluk, yay çekme ve güreþçilik alanlarýnda ustalaþtý. Tahtý devraldýðýnda
yaklaþýk 2.375.000 kilometrekare olan Osmanlý
topraklarýný sekiz yýl gibi kýsa bir sürede 6.557.000
kilometrekareye çýkarmayý baþarmýþtýr.
Aðzýna kadar doldurduðu Osmanlý hazinesini
mühürledikten sonra “Benim altýnla doldurduðum
hazineyi torunlarýmdan her kim doldurabilirse kendi mührü ile mühürlesin, aksi halde Hazineihümayun benim mührümle mühürlensin.” demiþtir. Yavuz’dan sonraki Osmanlý hükümdarlarý hazineyi
dolduramadýklarýndan dolayý hazinenin kapýsý
daima onun mührüyle mühürlenmiþtir.
1520 yýlýnda þirpençe denilen bir çýban yüzünden
vefat etmiþtir.
Yavuz Sultan Selim döneminde yapýlan savaþlar ve fethedilen topraklar
10. Sýnýf / Tarih
59
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
OSMANLI DEVLETÝ’NDE EKONOMÝK
GELÝÞMELER VE TOPLUM YAPISI
EKONOMÝK GELÝÞMELER
Osmanlý halký daha çok kýrsal alanlarda yaþadýðýndan
ekonomik faaliyetler büyük ölçüde tarýma dayalýydý.
Osmanlýlar topraklarýn iþlenmesinde týmar sistemini
uygulamýþlardýr. Böylece üretim faaliyetlerinin sürekliliðini saðlanmýþlardýr.
Osmanlý Devleti’nde ekonomik faaliyetler halkýn refahýný saðlamak üzere düzenlendiðinden,
• Ýhtiyaç oranýnda üretim yapýlmasýna
• Bölgelerin kendi kendilerine yeterli hale getirilmeye çalýþýlmasýna
• Üretim faaliyetlerinin halkýn gereksinimlerini karþýlayamamasý durumunda dýþarýdan satýn alma yoluna gidilmesine
Mekkârî Taifesi: Ticaret yollarý üzerinde taþýmacýlýk
faaliyetlerini yürütmüþlerdir.
XV. ve XVI. yüzyýllarda Ýpek ve Baharat Yollarý üzerinden Osmanlý ülkesine gelen mallar, Osmanlý tüccarlarý tarafýndan Avrupa’ya götürülüyordu.
Bu dönemde Osmanlý Devleti ticaretten saðladýðý vergi gelirlerini artýrmak için bazý Avrupa ülkelerine Osmanlý topraklarýnda ticaret yapabilme hakký tanýmýþtýr.
Para ve Devletin Gelirleri
Osmanlý Devleti’nin ilk dönemlerinde gümüþten paralar bastýrýlýrken Fatih döneminden itibaren altýn para
bastýrýlmaya baþlanmýþtýr. Bu durum Osmanlý Devleti’nin güç kazandýðýný göstermektedir.
XV. ve XVI. yüzyýllarda Osmanlýlarýn tarým ve ticaretten
elde edilen gelirlerin yaný sýra,
• Halktan toplanan þer’i ve örfi vergiler
• Gümrük, maden, ormanlardan alýnan vergiler
• Savaþlarda elde edilen ganimetler
• Üretim faaliyetlerinin sürekliliðinin saðlanmasýna
ve korunmasýna yönelik önlemlerin alýnmasýna
• Baðlý devletlerin ödediði yýllýk vergiler
önem verilmiþtir.
devlet ekonomisinin güçlü olmasýný ve hazinenin dolu
olmasýný saðlamýþtýr.
Sýnýrlarýnýn geniþlemesi ile Osmanlý Devleti tarým faaliyetlerinin yanýnda ticaret faaliyetlerine de önem vermiþtir.
Bu nedenle ekonomik açýdan önemli olan Ýpek ve Baharat Yollarý üzerinde denetim kurmaya yönelik seferler yapýlmýþtýr.
Osmanlý Devleti’nin ticaret faaliyetleri geliþtirilmek için
aldýðý önlemler þunlardýr:
OSMANLI TOPLUMU
Osmanlý toplumu yönetenler ve yönetilenler olarak ikiye ayrýlabilir. Askerîler adý altýnda toplanan yönetici sýnýf vergiden muaf tutulmuþtur. Þehirliler, köylüler ve
göçebe aþiretlerden oluþan yönetilen sýnýf (reaya) ise
vergi vermekle yükümlüdür.
• Mevcut ticaret yollarýnýn güvenliðini saðlamýþ, yeni
ticaret yollarý yapmýþlardýr.
• Tüccar ve kervanlarýn ihtiyaçlarýný gidermek için
yollar üzerinde hanlar, kervansaraylar, imarethaneler, camiler, çeþmeler, hamamlar, köprüler kurmuþlardýr.
• Güvenlik eksikliði nedeniyle zarara uðrayan tüccarlarýn kayýplarýný devlet hazinesinden karþýlamýþlardýr.
Osmanlýlar döneminde ticaret faaliyetlerini desteklemek için bazý teþkilatlar oluþturulmuþtur:
Menzil Teþkilatý: Osmanlý topraklarýndan geçen yollarda posta ve haberleþme faaliyetlerinin hýzlý ve güvenli yapýlmasýný saðlamakla görevli teþkilattýr.
Derbentçiler: Ticaret yollarý üzerindeki geçitlerin güvenliðini saðlamakla görevli teþkilattýr.
60
Osmanlý Toplumu
Yönetenler
Seyfiye
Yönetilenler
Þehirliler
Kalemiye
Köylüler
Ýlmiye
Göçebeler
Osmanlý toplumunda Avrupa’dan farklý olarak sýnýflar
kesin hatlarla birbirinden ayrýlmamýþtýr. Padiþah beratýyla yönetici gruptan olanlar reaya sýnýfýna geçebilirken reayadan olanlar da yönetici sýnýfa geçebilmiþlerdir.
Osmanlý toplumunu oluþturan her birey kanunlara uymak zorundadýr. Osmanlý halký ýrký ve inancý ne olursa
olsun eþit hak ve hukuka sahiptir.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Yönetenler (Askerîler)
Osmanlý Devleti’nde padiþahýn askerî, siyasi, idari ve
dinî yetki tanýdýðý devlet görevlileri yönetenler sýnýfýný
oluþturmuþtur. Yönetenler seyfiye, ilmiye ve kalemiye
olmak üzere üçe ayrýlmýþtýr:
Seyfiye: Temel görevleri yönetim ve askerlik olan sýnýftýr. Sadrazam, yeniçeri aðasý, kaptanýderya, beylerbeyleri, sancak beyleri, kapýkulu zabitleri, týmarlý sipahiler ile deniz askerleri seyfiye sýnýfýna mensuptur.
Ýlmiye: Temel görevleri eðitim, öðretim ve hukuk olan
sýnýftýr. Kazaskerler, müderrisler, noterlik ve hâkimlik
görevi bulunan kadýlar ve cami görevlileri bu sýnýfa
mensuptur.
Kalemiye: Bürokrasi ile ilgili görevleri olan sýnýftýr.
Anadolu ve Rumeli defterdarlarý, niþancýlar, reisülküttaplar, defter eminleri bu sýnýfa mensupturlar. Kalemiye
sýnýfý devletin yazýþma iþlerini, maliye ve dýþ iþlerini üstlenmiþtir.
Yönetilenler (Reaya)
Osmanlý Devleti’nde yönetilen sýnýfý oluþturan halka
reaya denmiþtir. Reayayý, çeþitli din, mezhep, ýrk ve
dilden topluluklar oluþturmuþtur. Geçimlerini tarým, ticaret ve sanayi alanlarýnda üretim yaparak sürdüren
reaya, yöneticilerden farklý olarak vergi vermekle yükümlü sayýlmýþtýr.
Osmanlý Devleti’nde Yaþayan Topluluklar
Osmanlý Devleti’nin toplumsal, hukuki, siyasi ve idari
yapýsý ýrk esasýna göre deðil, halkýn inançlarýna göre
þekillenmiþtir. Buna Millet Sistemi denmiþtir. Osmanlý
Devleti’nde Türkler, Araplar, Acemler, Boþnaklar ve Arnavutlar Müslüman milletler topluluðunu; Rumlar, Eflak - Boðdanlýlar, Karadaðlýlar, Sýrplar, Bulgarlar, Ermeniler, Museviler, Süryaniler, Nasturiler, Keldaniler ise
gayrimüslim milletler topluluðunu oluþturmuþtur.
Osmanlýlar gayrimüslim topluluklara hoþgörüyle davrandýðý, inançlarýna ve kültürlerine karýþmadýðý için Osmanlý ülkesinde yaþayan azýnlýklar dinî ve millî kültürlerini koruyabilmiþtir.
Fatih, 1461’de Ýstanbul’da Gregoryen Ermeni Patrikhanesi’nin kurulmasýna izin vermiþtir. Bu kurumun baþýna Bursa Metropoliti Ovakim getirilerek Osmanlý ülkesinde yaþayan Ortodokslarýn devletle olan iliþkilerini
düzenlemesi için tek yetkili kurum olarak tanýnmýþtýr.
Böylece Ermeniler dini ve toplusal yaþayýþlarýný kendi
geleneklerine göre düzenleme fýrsatý elde etmiþlerdir.
Fatih döneminde tanýnan bu haklar Ýstanbul’a yoðun
bir Ermeni göçü yaþanmasýna yol açmýþtýr.
Yavuz döneminde Suriye ve Mýsýr’ýn fethiyle Kudüs Ermeni Patrikhanesi de Osmanlý yönetimine girmiþtir. Yavuz, Kudüs çevresindeki kiliselerin tasarruf hakkýný Kudüs Ermeni Patrikhanesi’ne vermiþtir. Ayrýca Habeþ,
Süryani ve Kýpti Kiliseleri’nin yönetimi de bu patrikhaneye býrakýlmýþtýr.
Kanuni döneminde de Ermeni toplumuna yeni ayrýcalýklar verilmiþtir. XVI. yüzyýlda Osmanlý topraklarýnda
yaklaþýk 600.000 Ermeni yaþamaktaydý.
XVIII. yüzyýlda Katolik ve Ortodoks Ermeni cemaatleri
arasýnda mezhep kavgalarý baþlayýnca Osmanlý Devleti Katolik Ermeni Patrikhanesi’nin kurulmasýna izin vererek bu anlaþmazlýklarý engellemeye çalýþmýþtýr
(1831).
II. Mahmut Ermenilerin kalpaklarýna tuðra takmalarýna
izin vermiþtir. Abdülmecit döneminde Hazineyihassa
Amirliði Ermenilere býrakýlmýþtýr.
Osmanlý hoþgörüsünün sonucu olarak Türklerle en
fazla kaynaþan topluluk olan Ermeniler, Türkçe konuþtular, hatta ibadetlerini bile Türkçe yaptýlar. Islahat Fermaný’ndan sonra bakanlýk, mebusluk, askerlik, elçilik,
öðretim üyeliði gibi çeþitli görevler üstlendiler.
Kýrsal kesimde yaþayan Ermeniler kendilerine ait topraklarý iþlerken þehirde yaþayanlar bankerlik, sarraflýk,
mimarlýk ve ticaret sayesinde zenginleþmiþlerdi. Týp ve
tiyatro alanlarýyla da uðraþmýþlardýr. 1567 yýlýnda Apkar Týbir Ýstanbul’da ilk Ermeni matbaasýný kurmuþtur.
Osmanlý Devleti’nde Yahudiler
Osmanlý Devleti’nde Ermeniler
Kuruluþ Dönemi’nde Osmanlý topraklarýnda yaþayan
Yahudilerin sayýsý çok azdý. II. Bayezid 1492’de Ýspanya’da baskýya uðrayan Yahudileri Osmanlý ülkesine
getirterek Ýstanbul’a yerleþtirmiþtir. Burada kýsa sürede
zenginleþen Yahudiler Osmanlý sosyal hayatýnda yer
almaya baþlamýþlardýr.
Ermeniler Anadolu’da yaþayan en eski topluluklardan
dýr. Osman Bey döneminde Bizans baskýsýndan kurtarýlan Ermenilerin Osmanlý topraklarýnda özgürce yaþamalarýna izin verilmiþtir. Yine Bursa ve Kütahya’nýn fethinden sonra bu bölgede yaþayan Ermenilerin dini önderleri Osmanlý Devleti tarafýndan resmen tanýnmýþtýr.
Osmanlýlar Yahudilere de Ermenilere tanýnan hak ve
özgürlükleri tanýmýþ, hahamlýk kurmalarýna izin vermiþlerdir. Vergiden muaf tutulan saray doktorlarýnýn önemli bir kýsmý Yahudiler arasýndan çýkmýþtýr. Yahudiler Osmanlý ülkesinde ticaret hayatý canlý yerleþim yerlerinde
toplanarak ülke içindeki etkinlikleri artýrmýþlardýr.
10. Sýnýf / Tarih
61
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Osmanlý Devleti’nde Süryaniler
GÜNLÜK YAÞAM
Hz. Ýsa’nýn havarisi Petrus’un Antakya’da kurduðu kilise (MS 37) Hristiyanlýðýn bu çevrede yayýlmasýna ortam hazýrlamýþtýr. Böylece Antakya çevresinde yaþayan Süryaniler Hristiyanlýkla tanýþmýþlardýr.
Osmanlýlarda günlük yaþantý Ýslam geleneklerine uygun þekilde düzenlenmiþtir. Þehirlerinde insanlar çalýþmalarýný daha çok sabah ve akþam namazlarý arasýnda geçen zamanda sürdürmüþlerdir.
Ancak Süryaniler Roma Kilisesi’nin uyguladýðý baskýlar
nedeniyle 543 yýlýnda Antakya Patrikliði adýyla Süryani
Yakubi Patrikliði’ni kurmuþlardýr. Buna raðmen Roma
Kilisesi’nin baskýlarýndan kurtulamayýnca Antakya’yý
terk ederek Güneydoðu Anadolu’ya göç etmek zorunda kalmýþlardýr.
Osmanlý mahalleleri genel olarak ayný inançtan ve
sosyal gruptan bir araya gelmiþ, sevinçlerini ve üzüntülerini paylaþan insanlardan oluþmuþtur. Ancak mahalle yapýlanmasýnda sýnýf farklýlýklarý yoktur.
Bizans’ýn Süryanileri asimile etme politikasýnýn zaman
içerisinde baský ve katliamlara dönüþmesi yüzünden
Süryaniler en zor günlerini Bizans döneminde yaþamýþlardýr.
XI. yüzyýlda Selçuklularýn Anadolu’ya akýnlar düzenledikleri yýllarda Süryaniler Bizans ve Ermenilerin baskýsý altýnda bulunuyordu. Selçuklular Anadolu’yu fethinden sonra Türk hakimiyetine giren Süryaniler inanç ve
kültürlerini özgürce yaþamaya baþlamýþlardýr.
Osmanlý Dönemi’nde Süryanilerin dinî yaþamlarýna
müdahale edilmemiþ, onlara ait kiliseler Ermeni Patrikhanesi’ne baðlanarak Osmanlý Devleti ile olan iliþkileri
düzene koyulmuþtur.
Süryaniler I. Dünya Savaþý Dönemi’nde Avrupalý devletlerin kýþkýrtmasýyla ayaklandýlarsa da baþarýlý olamayýp Osmanlý topraklarýndan ayrýlmýþlardýr.
Ýngiltere petrol kaynaklarýna giden yollarda üstünlük
saðlamak amacýyla 1924 yýlýnda Süryani azýnlýðý ayaklandýrmýþtýr. Bu ayaklanma sýrasýnda Hakkâri valisi esir
düþmüþtür. Aðustos’ta çýkan ayaklanma ekim baþýnda
bastýrýlmýþ bu ayaklanmadan sonra Nasturi adý verilen
azýnlýk grubunun tamamý Türkiye’den ayrýlmýþtýr.
Lozan Antlaþmasý’na göre Süryaniler diðer azýnlýklar
gibi Türkiye Cumhuriyeti vatandaþý sayýlarak kanun
önünde eþitlik ilkesinden yararlanma hakkýný elde etmiþlerdir.
Günümüzde daha iyi imkanlara kavuþmak için yurt dýþýna göç eden Süryaniler Batýlýlarýn siyasi ve dinî çýkarlarýna alet olmakta, 1915’te sözde Süryani soykýrýmý
yapýldýðýný iddia etmektedirler. Ancak Süryaniler Birinci Dünya Savaþý’nda Ruslarý desteklediðinden mücadele savaþ þartlarý içinde gerçekleþmiþ, dolayýsýyla
soykýrým yaþanmamýþtýr.
Sayýlarý yurt dýþýna yaptýklarý göçlerle azalan Süryaniler günümüzde özellikle Mardin çevresinde yaþamaktadýrlar.
62
Osmanlý ülkesinin kýrsal bölgelerindeki yaþantý ise daha çok akrabalýk baðý ile þekillenmiþtir. Köylerde yaþayanlar köyün ortak iþlerini yardýmlaþarak yapmýþlardýr.
Kýþýn kýþlaklarda yazýn ise yaylaklarda yaþayan konargöçerler ise geçimlerini hayvancýlýk yaparak sürdürmüþ az da olsa tarým ve ticaretle uðraþmýþlardýr.
VAKIF SÝSTEMÝ
Bir kimsenin, halkýn yararýna olmak üzere, taþýnýr veya
taþýnmaz malýnýn bir kýsmýný ya da tamamýný tahsis etmesine vakýf denir
Osmanlý Devleti’nde baþta padiþahlar olmak üzere birçok devlet adamý ve varlýklý kiþiler çeþitli vakýflar kurmuþlardýr. Bu vakýflar aracýlýðýyla sosyal, kültürel, ekonomik ve saðlýk alanlarýnda devletin harcama yapmasýna gerek kalmaksýzýn birçok hizmetin yürütülmesi
saðlanmýþtýr.
Vakýf hizmetlerinin düzenli olarak yürütülmesi sonucunda,
• Fethedilen bölgelere Türkler yerleþtirilerek bu bölgelerin Türkleþtirilmesine ve elde tutulmasýna katkýda bulunulmuþtur.
• Eðitim ve kültür faaliyetlerinin düzenli olarak yürütülmesi saðlanmýþ, halkýn saðlýk sorunlarýnýn çözülmesine yardýmcý olunmuþtur.
• Medreseler, kütüphaneler, mektepler, hastaneler,
kervansaraylar, hamamlar, yollar, köprüler, kanallar, çeþmeler, camiler ve mescitler yapýlmýþ, ülke
bayýndýr hale getirilmiþtir.
• Yoksullarýn ihtiyaçlarý karþýlanarak toplumsal alanda dengeler korunmaya çalýþýlmýþtýr.
• Ýhtiyacý olan tüccarlara kredi kullandýrarak ticaretin
desteklenmesini saðlamýþlardýr.
• Orduya yardýmcý olabilecek bazý çalýþmalar yapýlmýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
BATIDA’KÝ GELÝÞMELER
KANUNÝ DEVRÝ’NDEKÝ
SÝYASÝ OLAYLAR
Osmanlý - Macaristan Ýliþkileri
XVI. YÜZYILDA AVRUPA
Yavuz Sultan Selim’in vefatý üzerine tahta çýkan Kanuni, kýrk altý yýllýk hükümdarlýðý döneminde siyasi ve askeri alanlarda olduðu kadar kültür ve uygarlýk alanýnda
da devleti zirveye taþýmýþtýr. Bu nedenle Muhteþem Süleyman ve çýkardýðý kanunlardan dolayý da Kanuni olarak tanýnmýþtýr.
Osmanlý Kanuni Sultan Süleyman döneminde;
• Batýda Macarlar, Avusturya ve Kutsal Roma - Germen Ýmparatorluðu, doðuda Ýran; denizlerde ise
Saint Jean Þövalyeleri, Cenevizliler, Portekizliler ve
Haçlý donanmasý ile mücadele etmiþtir.
Kanuni döneminde, Macaristan kralýnýn akrabalýk iliþkisi kurduðu Roma - Germen Ýmparatorluðu ve Avusturya’ya güvenerek Osmanlý Devleti’ne ödemesi gereken vergiyi göndermemesi ve Balkan uluslarýný Osmanlýlara karþý kýþkýrtmasý Osmanlý - Macar iliþkilerinin
bozulmasýna neden olmuþtur.
Belgrad’ýn Fethi (1521)
Belgrat deðiþik dönemlerde kuþatýlmasýna raðmen alýnamamýþtý. Osmanlý elçisinin öldürülmesi üzerine sefere karar verildi.
Belgrad hem karadan hem de Tuna Nehri üzerinden
kuþatýlarak fethedilmiþtir.
• Fransa ile dostluk iliþkisi kurmuþtur.
• Anadolu’da ve Mýsýr’da çýkan isyanlarý da bastýrmýþtýr. Ýsyanlarýn bastýrýlmasý fetih hareketlerini
olumlu etkilemiþtir.
Uyarý
Belgrad’ýn alýnmasýyla Macaristan yolu Osmanlýlara açýlmýþ ve Balkanlardan Avrupa’ya geçiþte
önemli bir üs ele geçirilmiþtir.
Uyarý
Kanuni’nin tahta geçtiði dönemde Batýlýlar bir yandan Coðrafi Keþifler ve Rönesans’ýn etkisiyle kalkýnma mücadelesi verirken diðer yandan Reform
hareketinin etkisiyle dinî ve siyasi mücadeleler yaþýyordu.
Kanuni döneminde Avrupa’nýn en güçlü devleti Þarlken’in yönettiði Roma - Germen Ýmparatorluðu idi.
Þarlken; Almanya, Hollanda, Avusturya, Macaristan ve
Ýspanya devletleriyle akrabalýk baðlarýna dayalý ittifak
oluþturmuþtu.
Mohaç Meydan Savaþý (1526)
Mohaç Savaþý’nýn çýkmasýnda,
• Belgrad’ýn alýnmasý ile Osmanlý - Macar iliþkilerinin
iyice gerginleþmesi
• Roma - Germen Ýmparatoru Þarlken’e esir düþen
Fransa kralý I. Fransuva’nýn Osmanlý Devleti’nden
yardým istemesi
Roma - Germen Ýmparatoru Þarlken,
• Kanuni’nin Avrupa’da Osmanlý Devleti’ne karþý
oluþan Hristiyan birliðini parçalama ve Fransa’yý
kendi yanýna çekme düþüncesi
• Fransa üzerinde egemenlik kurma
gibi nedenler etkili olmuþtur.
• Macaristan aracýlýðýyla Balkan topraklarý üzerinden
Osmanlý aleyhine geniþleme
• Denizlerde Venedik’le birlikte hareket ederek Akdeniz ve Afrika kýyýlarýnda hâkimiyet kurma
• Doðuda Ýran ile Osmanlý Devleti’ne karþý ittifak
yapma
politikalarýný izlemiþtir.
Ýngiltere ve Fransa Yüzyýl Savaþlarý nedeniyle güç kaybetmiþlerdi. Portekiz ise Coðrafi Keþifleri gerçekleþtirerek Hindistan’a ulaþmýþ; Osmanlý denetiminde olan
baharat ticaretini engellemeye çalýþýyordu.
10. Sýnýf / Tarih
Turan taktiði ile Macar ordusunu çember içine alan
Osmanlý ordusu, teknolojik üstünlüðünün de etkisiyle
iki saat gibi kýsa bir sürede büyük bir zafer kazandý.
Savaþýn sonucunda,
• Macaristan’ýn merkezi Budin fethedildi.
• Macaristan Osmanlý Devleti’ne baðlandý ve Kanuni
Macar soylularýndan Jan Zapolya’yý (Yanoþ) Macaristan kralý olarak atadý.
• Fransa Þarlken’in baskýsýndan kurtuldu.
• Osmanlý - Avusturya iliþkileri bozuldu.
63
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Ferdinand’ýn barýþ isteði kabul edilerek Macaristan üç
bölgeye ayrýldý.
Osmanlý - Avusturya Ýliþkileri
Avusturya arþidükü Ferdinand’ýn Osmanlý Devleti’nin
atadýðý Macar kralýný tanýmamasý ve Macaristan üzerinde hak iddia etmesi iki devlet arasýnda mücadeleye
neden olmuþtur.
I. Viyana Kuþatmasý (1529)
Macaristan üzerindeki hak iddiasýndan vazgeçmeyen
Ferdinand’ýn Budin’i almasý üzerine sefere çýkan Kanuni Budin’i geri aldý. Yanoþ’u yeniden kral ilan ettikten
sonra Viyana’yý kuþattý. Ancak Viyana kuþatmasýnýn
önceden planlanmasý nedeniyle gerekli hazýrlýðýn yapýlmamýþ olmasý ve kýþ mevsiminin yaklaþmasý gibi nedenlerden dolayý kuþatma kaldýrýldý.
Almanya Seferi (1532)
Osmanlý ordusunun Viyana’dan çekilmesinden sonra
Avusturya kralý Ferdinand, Roma - Germen Ýmparatoru olan aðabeyi Þarlken’e güvenerek Budin’i yeniden
kuþattý. Bunun üzerine Þarlken’in Avrupa’daki üstünlüðünü sona erdirmek ve Macaristan sorununu kesin
olarak çözmek üzere harekete geçen Kanuni Almanya
seferine çýktý. Osmanlý ordusunun Güney Almanya’ya
kadar ilerlemesine raðmen ne Þarlken ne de Ferdinand Kanuni’nin karþýsýna çýkamadý.
Doðuda Ýran ile iliþkilerin gerginliðinin de etkisiyle Ferdinand’ýn barýþ isteði kabul edilerek Ýstanbul Antlaþmasý (Ýbrahim Paþa) imzalandý (1533).
Buna göre,
• Kuzey Macaristan Avusturya’ya,
• Orta Macaristan (Erdel beyliði adýyla) Osmanlý himayesindeki Sigismund’a,
• Güney Macaristan (Budin eyaleti adýyla) doðrudan
Osmanlýlara baðlanmýþtýr (1541).
Zigetvar Seferi (1566)
Avusturya’nýn Osmanlý Devleti ile yaptýðý barýþa uymayýp Erdel’e saldýrmasý üzerine sefere çýkan Kanuni, Zigetvar Kalesi komutanýnýn saldýrýsýna uðrayýnca önce
Zigetvar kuþatýldý. Kuþatma sýrasýnda Kanuni vefat etti
(1566). Kanuni’nin ölümünden sonra Zigetvar alýndý ve
ordu geri döndü.
Uyarý
Zigetvar seferi, Kanuni Sultan Süleyman’ýn son seferidir.
DOÐU’DAKÝ GELÝÞMELER
Osmanlý - Ýran Ýliþkileri
Þah Ýsmail ölünce Safevilerin baþýna Þah Tahmasb
geçti.
Bu antlaþmaya göre,
Þah Tahmasb’ýn,
• Avusturya arþidükü, protokol bakýmýndan Osmanlý
sadrazamýna denk sayýlacaktý.
• Osmanlý topraklarýna saldýrmasý
• Ferdinand, Macaristan üzerindeki haklarýndan vazgeçecek, Yanoþ’un Macaristan krallýðýný tanýyacak
ve elinde bulundurduðu Macar topraklarý için Osmanlý Devleti’ne yýllýk vergi verecekti.
• Osmanlý Devleti’ne baðlýlýðýný bildiren Baðdat valisini öldürmesi
• Osmanlý Devleti’ne karþý Avusturya ile antlaþma
yapmasý
üzerine Kanuni Ýran seferine çýkmaya karar verdi.
Uyarý
i Ýstanbul Antlaþmasý ile Osmanlý Devleti, Avusturya’ya üstünlüðünü kabul ettirmiþtir.
i Ýstanbul Antlaþmasý Osmanlý Devleti ile Avusturya arasýnda imzalanan ilk antlaþmadýr.
1534, 1548 ve 1554 yýllarýnda düzenlenen seferler sonucunda Baðdat, Karabað, Revan ve Nahçývan Osmanlý topraklarýna katýlmýþ, Ýran barýþ istemek zorunda
kalmýþtýr.
Osmanlý Devleti ile Ýran arasýnda Amasya Antlaþmasý
yapýlmýþtýr (1555). Bu antlaþmayla Ýran; Baðdat, Karabað, Revan ve Nahçývan’ýn Osmanlý Devleti’ne ait olduðunu kabul etmiþtir.
Macaristan’ýn Osmanlýlara Katýlmasý (1541)
1540’ta Yanoþ’un ölümünden yararlanan Ferdinand
Budin’i kuþattý. Kanuni, Avusturya’nýn bu tutumuyla Ýstanbul Antlaþmasý’ný (1533) bozmasý üzerine Macaristan’a yeniden sefer düzenledi.
64
Uyarý
Amasya Antlaþmasý, Osmanlý Devleti’nin Ýran ile
imzaladýðý ilk resmi antlaþmadýr.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
DENÝZLERDEKÝ GELÝÞMELER
Osmanlý Deniz Gücü
Osmanlý Devleti, sýnýrlarýný batý yönünde geniþleme siyasetini sürdürünce donanmaya ihtiyaç duymuþtur.
Akdeniz ve Avrupa üzerinde hâkimiyet kurmak isteyince Venedik, Ceneviz, Ýspanya ve Portekiz gibi güçlü
donanmalara sahip devletlerle karþý karþýya gelmiþtir.
Bu nedenle Osmanlýlar denizcilik alanýnda geliþmeye
önem vermiþlerdir.
Süveyþ Kanalý Projesi: Akdeniz ile Kýzýldeniz’i bir
kanalla birbirine baðlayýp Hint Okyanusu’na ulaþma
projesidir.
Osmanlý Devleti bu projeyle,
• Akdeniz ticaretini ve Baharat Yolu üzerinden yapýlan ticareti canlandýrmayý
• Güney Asya’daki Müslümanlarý Portekizlilerin baskýsýndan kurtarmayý
amaçlamýþtýr.
II. Bayezid döneminde,
Marmara - Karadeniz Projesi: Marmara Denizi, Ýz-
• Kili ve Akkerman fethedilerek Karadeniz’de ve bölgeden geçen ticaret yollarý üzerinde Osmanlý denetimi güçlendirilmiþtir (1484).
nik gölü ve Sakarya ýrmaðýný kanallarla birleþtirme projesidir. Bu proje ile Ýstanbul Boðazý’nýn yükünün hafifletilmesi hedeflenmiþtir.
• Mora’daki Ýnebahtý, Modon, Koron ve Navarin fethedilmiþtir (1499 - 1500). Böylece Orta Akdeniz’e
çýkan Osmanlý donanmasý Ýspanya’da katliama
uðrayan Endülüs Müslümanlarýna ve Yahudilere
yardým edebilmiþtir.
Osmanlý donanmasý Kanuni devrinde dünyanýn en büyük deniz kuvvetlerinden biri haline gelmiþtir.
Donanmanýn kazandýðý zaferler sonucunda Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz’de Osmanlý egemenliði
güçlenmiþ, Kýzýldeniz ve Basra Körfezi kontrol altýna
alýnmýþtýr.
XV. yüzyýlýn sonlarýnda Akdeniz’de Osmanlý donanmasýnýn yaný sýra Ýspanyol donanmasý da önemli bir güçtü.
Osmanlýlar bu yüzyýlda Akdeniz’de Ýspanya, Hint Okyanusu’nda ise Müslüman bölgeleri ve kutsal topraklarý tehdit eden Portekizlilerle mücadele etmiþtir.
Osmanlýlar deniz ve karalardaki hakimiyetlerinin sürdürebilmek Don - Volga, Süveyþ ve Karadeniz - Marmara kanallarý ile ilgili projeler geliþtirmiþlerdir.
Don - Volga Projesi: Karadeniz ve Hazar Deniz’ini
Don ve Volga ýrmaklarý arasýnda yapýlacak bir kanalla
birleþtirme projesidir.
Rodos’un Fethi (1522)
Rodos, Fatih zamanýnda kuþatýlmýþ ancak alýnamamýþtý. Adada bulunan Sen Jan Þövalyeleri Türk dünyasýna ekonomik yönden zarar veriyorlar ve Batý Anadolu kýyýlarýný tehdit ediyorlardý.
Bundan dolayý donanmayla harekete geçen Kanuni
Rodos’u fethetti. Böylece Mýsýr ve Suriye’den Anadolu’ya ulaþan deniz yolunun güvenliði saðlanmýþ oldu.
Cezayir’in Osmanlý Devleti’ne Katýlmasý
Hýzýr Reis (Barbaros) ve kardeþi Oruç Reis Yavuz döneminde Osmanlý Devleti’nden aldýðý yardýmla Ýspanyollarýn elindeki Cezayir’i aldý (1516).
Cezayir hükümdarý olarak çalýþmalarýna baðýmsýz olarak devam eden Hýzýr Reis, Akdeniz’e hakim olmak isteyen Kanuni tarafýndan Ýstanbul’a davet edildi. Hýzýr
Reis’e “Hayrettin” adýný veren Kanuni onu kaptanýderyalýk ve Cezayir Beylerbeyiliði görevlerine getirdi. Böylece Cezayir savaþ yapýlmadan Osmanlý topraklarýna
katýlmýþ oldu.
Preveze Deniz Savaþý (1538)
Osmanlý Devleti Don - Volga kanalýný açmakla,
• Ýpek Yolu’nun canlanmasýný saðlamayý
• Orta Asya’daki Türklerle iyi iliþkiler kurmayý
• Ruslarýn güneye yayýlmasýný, güçlenmesini ve Türk
hanlýklarýna verdiði zararýn önlenmesini
• Karadeniz’den çýkarýlacak donanmayý Hazar Denizi’ne geçirerek Ýran’ý baský altýnda tutmayý
amaçlamýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Barbaros komutasýndaki Osmanlý donanmasý, Ege
Denizi’nde Venediklilere ait kaleleri alýp Ýtalya kýyýlarýna
baskýnlar düzenledi.
Türklerin Akdeniz’de egemenlik kurmalarýndan çekinen Þarlken’in öncülüðünde Venedik, Papalýk, Ýspanya ve Portekiz arasýnda ittifak kuruldu ve Andrea Doria
komutasýnda bir Haçlý donanmasý oluþturuldu. Ýki donanma arasýnda Mora’nýn kuzeyindeki Preveze Körfezi’nde yapýlan savaþý Osmanlý Devleti kazandý.
65
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Preveze zaferinin sonucunda,
Hint Deniz Seferleri (1538 - 1553)
• Akdeniz’de üstünlük tamamen Türklerin eline geçmiþtir.
Hint Deniz Seferlerinin düzenlenmesinde,
• Venedik imzalanan bir antlaþma ile Mora ve Dalmaçya kýyýlarýndaki bazý kaleleri Osmanlý Devleti’ne býrakmýþtýr.
Preveze zaferinin yýl dönümü günümüzde Donanma
Günü (27 Eylül) olarak kutlanmaktadýr.
Trablusgarp’ýn Fethi (1551)
Þarlken, Müslümanlardan aldýðý Trablusgarp’a Sen
Jan Þövalyeleri’ni yerleþtirmiþti. Akdeniz hakimiyetini
güçlendirmek isteyen Osmanlý Devleti Turgut Reis komutasýndaki donanmayý Trablusgarp’a gönderdi. Turgut Reis burayý aldý ve Kanuni tarafýndan Trablusgarp
Beylerbeyliði’ne getirildi.
Cerbe Deniz Savaþý (1560)
Turgut Reis, Tunus’un doðusundaki Cerbe adasýný Ýspanyollardan almak için kuþattý. Osmanlý donanmasýnýn Akdeniz’deki üstünlüðüne son vermek ve Türkleri
Kuzey Afrika’dan atmak isteyen Haçlýlar Cerbe önlerine geldi. Piyale Paþa komutasýndaki donanmanýn yardýmýyla Haçlýlar büyük bir bozguna uðratýldý.
Uyarý
Cerbe Savaþý, Preveze Savaþý’ndan sonra kazanýlan ikinci büyük deniz zaferidir. Bu zaferden sonra
Batý Akdeniz ve Kuzey Afrika’daki Türk üstünlüðü
kesinleþmiþtir.
• Hindistan deniz yolunu denetim altýna alan Portekizlilerin Müslüman tüccarlarýn ticaretini engellemeleri ve gemilerine el koymalarý
• Gücerat Ýslam hükümdarý Bahadýr Þah’ýn Osmanlý
Devleti’nden yardým istemesi
• Osmanlý Devleti’nin Portekizlileri bölgeden uzaklaþtýrmak ve bölge denetimini ele geçirmek istemesi
gibi nedenler etkili olmuþtur.
Osmanlý Devleti Hindistan’a Hadým Süleyman Paþa
(1538), Pirî Reis (1551), Murat Reis (1552) ve Seydi Ali
Reis (1553) tarafýndan gerçekleþtirilen dört sefer düzenledi. Ancak istediði sonucu elde edemedi.
Bu seferlerde istenilen baþarýnýn saðlanamamasýnda,
• Osmanlý gemilerinin okyanus koþullarýna dayanýklý olmamasýna karþýn Portekiz donanmasýnýn güçlü
olmasý
• Hint Denizi’nin Osmanlý gemicileri tarafýndan iyi tanýnmamasý
• Hindistan’ýn ekonomik öneminin tam olarak kavranamamasý
• Hindistan’daki Ýslam devletlerinin Osmanlý Devleti’ne yeterli ölçüde destek olmamalarý
gibi nedenler etkili olmuþtur.
Hint Deniz Seferlerinin sonucunda Yemen, Eritre, Sudan sahilleri, Habeþistan ve Arabistan’da Osmanlý hakimiyeti kurulmuþ, Kýzýldeniz yabancý güçlere kapatýlmýþtýr. Ancak Portekizliler Hint Okyanusu’ndan uzaklaþtýrýlamamýþtýr.
Malta Kuþatmasý (1565)
Osmanlý Devleti’nin Kuzey Afrika’daki topraklarýnýn güvenliðini saðlayabilmesi için Malta’yý almasý gerekliydi.
Ayrýca adadaki Sen Jan Þövalyeleri sürekli olarak Osmanlý gemilerine saldýrýyorlardý. Bunun üzerine ada
kuþatýldý. Ancak Turgut Reis’in þehit olmasý üzerine kuþatma kaldýrýldý.
Sakýz Adasý’nýn Fethi (1566)
Cenevizliler Fatih döneminden beri Osmanlý Devleti’ne
ödedikleri vergiyi kesince Kaptanýderya Piyale Paþa
Sakýz Adasý’nýn fethi için görevlendirdi. Piyale Paþa,
Sakýz beylerini esir alarak adayý ele geçirdi. Sakýz Adasý’nýn alýnmasýyla Batý Akdeniz kýyýlarýnýn ve Boðazlarýn
güvenliði saðlanmýþtýr.
66
Uyarý
Kanuni’den sonra Kýbrýs fethedilerek Doðu Akdeniz’de Osmanlý üstünlüðü pekiþtirilmiþtir (1571).
Kýbrýs’ýn alýnmasý üzerine Avrupalýlar Osmanlý Devleti’ne karþý bir Haçlý donanmasý oluþturmuþ ve
Ýnebahtý Savaþý’nda Osmanlý donanmasýný yenilgiye uðratmýþlardýr.
Bu savaþta Osmanlý donanmasýnýn büyük bir kýsmý
yakýlmýþtýr. Bu olaydan sonra Osmanlý donanmasý
kýsa sürede yenilenerek Akdeniz’deki fetihlere devam etmiþtir.
1574’te Ýspanyollarýn elindeki Tunus Osmanlý topraklarýna katýlmýþtýr. 1576’da Fas Osmanlý Devleti’nin himayesine alýnarak Akdeniz’deki hâkimiyet
pekiþtirilmiþtir.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
OSMANLI - FRANSA ÝLÝÞKÝLERÝ
Kanuni döneminde Fransa’ya tanýnan bu ayrýcalýklar
kýsmen hedefine ulaþmýþsa da Akdeniz ticaretinde is-
Osmanlý - Fransýz iliþkileri Þarlken’e esir düþen I. Fran-
tenen ölçüde canlýlýk saðlanamamýþtýr.
suva’nýn Kanuni’den yardým istemesiyle baþlamýþtýr.
Uyarý
Yaptýðý seferle I. Fransuva’yý esaretten kurtaran Kanuni, Osmanlý Devleti ile iyi iliþkilerini devam ettirmek isteyen Fransa’yla anlaþma imzaladý (1535).
Bu anlaþmaya Osmanlýlar imtiyaz-ý mahsusa, Avrupalýlar ise kapitülasyon adýný vermiþlerdir.
Kavram Bilgisi
Kapitülasyon: Bir devletin baþka bir devlete tanýdýðý ekonomik, siyasal, kültürel ve adlî ayrýcalýklara
kapitülasyon denir.
nedeniyle I. Fransuva’ya yardým için kaptanýderya Bar-
• Her iki devletin tüccarlarý birbirlerinin topraklarýnda
ve denizlerinde serbestçe dolaþabilecek ve ticaret
yapabilecektir.
baros Hayreddin Paþa görevlendirildi.
Barbaros Osmanlý donanmasý ile Marsilya’ya ulaþtý ve
Nis kalesini fethedip Fransýzlara býraktý (1543). Bu ge-
• Fransýz tüccarlardan, diðer uluslarýn tüccarlarýna
göre, daha düþük gümrük vergisi alýnacaktýr.
• Fransýz tüccarlar arasýndaki davalara, Türkiye’ye
gönderilecek Fransýz yargýç bakacaktýr.
• Fransýz tüccarlar ile Türkler arasýndaki davalara
Türk mahkemeleri bakacak, bu mahkemelerde
liþmeler üzerine Ýspanya, Fransa ile anlaþma imzalamak zorunda kalmýþtýr.
KANUNÝ SULTAN SÜLEYMAN
Babasý: Yavuz Sultan Selim
Annesi: Hafsa Hatun
Doðumu - vefatý: 1495 - 1566
Fransýz tercüman bulunacaktýr.
• Türk tüccarlarý da Fransa topraklarý ve denizlerin
Padiþahlýk sýrasý: 10
Saltanat süresi: 1520 – 1566
de bu haklardan faydalanacaktý.
• Bu antlaþma, iki hükümdarýn hayatta kaldýðý sürece geçerli olacaktýr.
Tahta çýkan oðlu: II. Selim
Osmanlý Devleti en güçlü dönemini Kanuni Sultan
Süleyman’ýn hükümdarlýðý zamanýnda yaþamýþtýr.
Uyarý
Kanuni Fransa’ya kapitülasyon vermekle,
i Katolik bir ülke olan Fransa’yý Osmanlý Devleti’nin yanýna çekerek Þarlken’in oluþturmaya
çalýþtýðý Hristiyan birliðini parçalamayý,
i Osmanlý Devleti için tehlike oluþturan Þarlken’e
karþý Fransa’yý destekleyerek denge oluþturmayý,
i Coðrafi Keþiflerle canlýlýðýný yitiren Akdeniz ticaretini canlandýrmayý
10. Sýnýf / Tarih
Osmanlý Devleti için giderek sorun oluþturmaya
baþlayan kapitülasyonlar I. Mahmut döneminde
sürekli hale gelmiþtir (1740). Kapitülasyonlar ancak Lozan Barýþ Antlaþmasý’yla (1923) kaldýrýlabilmiþtir.
Kanuni döneminde Avrupa’da devam eden savaþlar
Bu antlaþmanýn hükümleri þunlardýr:
amaçlamýþtýr.
Kanuni döneminde güçlü olan Osmanlý Devleti kapitülasyonlardan olumsuz etkilenmemiþti. Kapitülasyonlar Kanuni’den sonra gelen Osmanlý padiþahlarý tarafýndan kaldýrýlabilirdi. Ancak Fransýzlar
tahta çýkan her padiþah döneminde anlaþmanýn
yenilenmesini saðladýlar. ,
Þehzadeliði sýrasýnda iyi bir eðitim alan Kanuni,
Karakýzoðlu Hayrettin Hýzýr Efendi’den tarih, fen,
edebiyat ve din dersleri almýþtýr. Ayrýca askeri eðitim görmüþ, savaþ tekniklerini öðrenmiþtir.
On beþ yaþýnda önce Þarkî Karahisar’a oradan da
Bolu, kýsa bir süre sonra da Kefe sancakbeyliðine
gönderilmiþtir (1509).
30 Eylül 1520’de, 25 yaþýndayken Osmanlý tahtýna
çýkmýþtýr. Erkek kardeþi olmadýðý için tahta geçiþi
kolay olmuþtur.
Devlet yönetimiyle ilgili çýkardýðý yasalardan dolayý
kendisine Kanuni unvaný verilmiþtir.
67
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
OSMANLI’DA HUKUK, BÝLÝM,
TEKNOLOJÝ VE SANAT
ALANLARINDAKÝ GELÝÞMELER
HUKUK ALANINDAKÝ GELÝÞMELER
Osmanlý Devleti’nin ilk dönemlerinde, yazýlý bir hukuk
sistemi yoktur. Veraset alanýnda eski Türk gelenekleri
sürdürülmüþtür. Ancak Osmanlý Devleti’nde tahta geçme (veraset) hukukunda zaman içerisinde deðiþiklikler olmuþtur. Baþlangýçtaki “Ülke hanedanýn ortak malýdýr” anlayýþý I. Murat döneminde yerini “Ülke padiþah
ve oðullarýnýndýr.” anlayýþýna býrakmýþtýr. Bu anlayýþ,
taht mücadelelerinin sürmesine devletin bazý dönemlerde zayýflamasýna neden olmuþtur. Fatih bir kanunname düzenleyerek padiþaha kardeþlerini öldürtme
yetkisi vererek devletin merkeziyetçi yapýsýný güçlendirmeyi hedeflemiþtir.
Uyarý
Fatih kanunnamesi Osmanlýlarda veraset sistemindeki ilk ciddi düzenleme sayýlmaktadýr.
Osmanlý Devleti’nin ilk dönemlerinde yazýlý bir hukuk
sistemi yoktur. Bu dönemde hukuksal alanda Türkiye
Selçuklularýndaki uygulamalar devam ettirilmiþtir. Ancak ülke topraklarýnýn geniþlemesi, nüfusun artmasý
gibi nedenler hukuksal alanda yeni düzenlemelerin
yapýlmasý gereðini ortaya çýkarmýþtýr.
Osmanlý hukukunun temelini dini kurallara dayanan
þer’i hukuk ile Türk törelerine dayanan ve padiþahýn
koyduðu kanun ve fermanlardan oluþan örfi hukuk
oluþturmuþtur.
Uyarý
Devlet ve toplum hayatýný düzenleyen örfi kurallarýn þer’i hukuk kurallarýna ters düþmemesine dikkat
edilmiþtir. Bu durum þer’i hukukun üstün olduðunu
ve hukuksal alanda uyumsuzluk yaþanmasýnýn engellenmeye çalýþýldýðýný gösterir.
Bundan sonraki Osmanlý padiþahlarý da yeni kanunlar
hazýrlamýþlardýr. Bunlardan en önemlisi Kanuni Sultan
Süleyman döneminde hazýrlanan Kanuni Kanunnamesi’dir.
Þer’i hukuk Müslüman halka ayrým gözetmeksizin uygulanýrdý. Padiþahlarýn çýkarttýðý kanunnamelerde örfi
ve þer’i hukuk hükümleri beraber kullanýlýrdý.
Þer’i kanunlarý çýkarmak ve yorumlamak padiþah adýna ilmiye sýnýfýna mensup þeyhülislam ve kadýlar tarafýndan yapýlýrdý.
Osmanlý Devleti çok uluslu bir imparatorluktu. Dolayýsýyla toplumda farklý din ve inançtan milletler bir arada
yaþýyordu.
Osmanlý ülkesinde yaþayan gayrimüslimler için Ýslami
hukuk geçerli deðildi. Ancak gayrimüslimler örfi hukuka uymak zorundaydýlar.
Osmanlý Devleti’nde halkýn þikayetlerini ulaþtýrma imkanýna sahip olduðu Divanýhümayun ayný zamanda
yüksek mahkeme gibi çalýþmýþtýr.
Osmanlýlarda mahkemelerde hakimlik yapan, kazalarda belediye iþlerine bakan ve bugünkü noterlik iþlerini
yürüten görevlilere kadý denirdi. Osmanlý Devleti’nde
þer’i ve örfi bütün davalar kadýlarýn baktýðý mahkemelerde çözüme kavuþturulurdu.
Osmanlý Devleti’nde kadýlar kararlarýnda tamamen
serbest býrakýlmýþlardý. Yöneticiler kadý hükümlerine
aykýrý davranamazlardý. Kadýlar yöneticilerin yaptýklarýný denetleme yetkisine sahipti. Kadýlarýn küçük yerleþim birimlerindeki temsilcilerine ise naip denirdi.
Uyarý
Hukuk alanýndaki bu uygulamalarla,
i Yargý baðýmsýzlýðýnýn saðlanmasý
i Halkýn hakkýný rahatça arayabilmesi
i Ýdare faaliyetlerin yargý denetimine alýnmasý
hedeflenmiþtir.
BÝLÝM VE TEKNOLOJÝ
Osmanlý Devleti bunun dýþýnda fethettiði topraklarda
geçerli olan yasalarý, halkýn Osmanlý yönetimine uyumunu saðlamak için bir süre yürürlükte býrakmýþtýr.
Osmanlýlar bilim, düþünce ve sanat alanlarýnda geliþmeye önem vermiþlerdir. Yapýlan çalýþmalar sonucunda Osmanlý baþkenti Ýstanbul bir kültür merkezi haline
gelmiþtir.
Bilinen en eski Osmanlý kanunnamesi XV. yüzyýlda Fatih Sultan Mehmet döneminde düzenlenen Kanunname-i Âl-i Osman’dýr. Böylece þer’i ve örfi yasalar yazýlý
hale getirilerek resmiyet kazanmýþtýr.
Osmanlý Devleti bilim insanlarýný desteklemeyi devlet
politikasý haline getirmiþ, medreselerin iþleyiþlerine
müdahale etmemiþtir. Bu durum Osmanlý ülkesinde bilim ve teknolojinin geliþmesine katký saðlamýþtýr.
68
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Fatih ve Kanuni gibi padiþahlarýn bilim insanlarýna deðer verip korumalarý, Sahnýseman ve Süleymaniye
Medreseleri’ni kurmalarý sonucunda Osmanlý ülkesinde Ýslam bilimleri ve pozitif bilimler hýzla geliþmiþtir.
• Güneþ parametreleri hesabýnda da yeni bir yöntem uygulamýþtýr. Sabit yýldýzlarýn boylamlarýnýn
tespitinde ise Ay yerine Venüs’ü kullanarak daha
dakik neticeler elde etmeyi planlamýþtýr.
Osmanlý Devleti’nde týp eðitimi veren ilk medrese Yýldýrým Bayezid döneminde Bursa’da kurulmuþtur. Fatih
döneminde týp alanýnda önemli bilim insanlarý yetiþmiþtir. Bunlardan Sabuncuoðlu Þerafettin, Mücerrebname, adlý eserinde pratik tedavi yöntemlerini anlatmýþtýr. Türkçeye çevirdiði Cerrâhiyetü’l Hâniyye, adlý
eserinde cerrahi müdahale tekniklerini göstermiþtir.
• Osmanlýlarda otomatik makineler üzerine ilk eseri
de Takiyüddin yazmýþtýr.
Kanuni Sultan Süleyman’ýn Ýstanbul’da Mimar Sinan’a
yaptýrdýðý Süleymaniye Külliyesi’nde de týp medresesi
kurulmuþtur.
Osmanlý Devleti’nde coðrafya ve astronomi alanýnda
Piri Reis, Ali Kuþçu, Seydi Ali Reis, Matrakçý Nasuh çalýþmalarýyla ön plana çýkmýþ önemli bilim insanlarýdýr.
Piri Reis, Kitab-ý Bahriye adlý eserinde; dünyanýn yuvarlaklýðý, gelgit olayý, pusulanýn kullanýmý, Amerika kýtasýnýn varlýðý gibi konulara deðinmiþtir.
Önemli bir astronomi (gökbilim) ve matematik alimi
olan Ali Kuþçu Uzun Hasan tarafýndan Osmanlý Devleti ile Akkoyunlular arasýnda barýþý saðlamak üzere Fatih Sultan Mehmet’e elçi olarak gönderilmiþtir. Fatih,
Ali Kuþçu’ya Ýstanbul’da kalmasýný ve medresede ders
vermesini teklif edince elçilik görevini tamamlayýp Ýstanbul’a dönmüþtür.
Fatih tarafýndan Ayasofya’ya müderris olarak atanarak
Osmanlý hizmetine giren Ali Kuþçu, Sahnýseman Medresesinin eðitim programlarýný hazýrlamýþ, astronomi
ve matemetik dersleri vermiþ, Ýstanbul’un enlem ve
boylamýný ölçmüþ, çeþitli güneþ saatleri yapmýþtýr.
II. Bayezid döneminde yaþayan Molla Lütfî, Sinan Paþa ve Müslihüddin bin Sinan ünlü matematik bilginleridir. XVI. yüzyýlda yetiþen ünlü matematik ve astronomi uzmaný Matrakçý Nasuh, eserini Osmanlý padiþahý
Yavuz Sultan Selim’e sunmuþtu. Ünlü matematikçi ve
astronom Takiyüddin Mehmet, Ýstanbul’da bir rasathane kurmuþtu (1578).
Takiyüddin Mehmet,
• Güneþ ve Ay tutulmalarý ile ilgili çeþitli gözlemler
yapmýþtýr.
• 1578 tarihinde Ýstanbul’dan bir ay süreyle gözlemlediði kuyruklu yýldýzla ilgili izlenimlerini III. Murat’a
sunmuþtur.
• Ýlk defa mekanik saat kullanarak çok dakik gözlemler yapmýþtýr.
• Ekliptik ile ekvator arasýndaki açýyý ilk defa gerçeðe en yakýn hesaplamýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Takiyüddin Mehmet kendisi ile ayný dönemde yaþamýþ
ve rasathane kurmuþ olan Tycho Brahe’den (Tiyko Býrahe) daha geliþmiþ araçlar kullanmýþ ve daha doðru
gözlemler yapmýþtýr. Ancak rasathanenin kapanmasý
yüzünden Tycho Brahe kadar uzun süre gözlem yapamamýþtýr. Uzun süre gözlem yapabilen Tycho Brahe
777 yýldýzýn yerini tespit etmiþtir.
XV. ve XVI. yüzyýllarda yaþayan Enverî, Tursun Bey, Kemal Paþazade, Âþýk Paþazade, Hoca Saadettin, Neþri,
Mustafa Selanikî ve Amasyalý Þükrullah tarih alanýnda
önemli eserler vermiþlerdir.
EDEBÝYAT
Osmanlý Devleti’nde Edebiyat
Divan
Halk
Tasavvuf
Divan Edebiyatý
Iran ve Arap edebiyatlarýnýn etkisiyle ortaya çýkmýþtýr.
Daha çok saray ve medrese çevrelerinde etkili olmuþtur. XV. ve XVI. yüzyýlýn en önemli divan þairleri; Baki,
Fuzuli, Ruhi, Nesimi ve Ahmedi’dir.
Halk Edebiyatý
Masallar, hikayeler, destanlarla baþlayan halk edebiyatý koþma, mani, türkü, aðýt vb. türlerle geniþlemiþtir.
Daha çok taþrada ve halk arasýnda raðbet görmüþtür.
Yükselme Dönemi’nin en ünlü þairi Mahremi’dir.
Tasavvuf Edebiyatý
Dinî içerikli bir edebiyat türüdür. Nazým þekli açýsýndan
halk edebiyatýna yakýndýr. Mevlevi ve Bektaþi dergahlarýnýn mensuplarý tarafýndan geliþtirilmiþtir. Hacý Bayram Veli, Kaygusuz Abdal, Akþemsettin, Eþrefoðlu Rumi ve Kemal Ümmi önemli temsilcileridir. XVI. yüzyýlda
Abdürrahim Tirsi, Ýbrahim Gülþeni ve Pir Sultan Abdal
bu türde eserler vermiþlerdir.
69
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
GÜZEL SANATLAR
MÝMARÝ
XV. ve XVI. yüzyýllarda Türk sanatý özellikle mimari alanýnda geliþme göstermiþtir. Mimariden baþka Osmanlý Devleti’nde süsleme, hat, tezhip, minyatür, ebru, ciltçilik, kakmacýlýk ve çinicilik gibi sanat dallarý da büyük
bir geliþme göstermiþtir.
Osmanlý mimarisi XV. ve XVI. yüzyýllarda geliþmiþtir.
Klasik Dönem olarak adlandýrýlan bu süreçte birçok
önemli eser yapýlmýþtýr.
Hat
Topkapý Sarayý, Topkapý Sarayý’nýn avlusundaki Revan
Köþkü ve Baðdat Köþkü, Ýstanbul’daki Kürkçü Haný ile
Sivas’ta bulunan Yeni Han önemli sivil mimari örneklerindendir.
Güzel yazý yazma sanatýdýr. Türklerin Ýslamiyet’i kabul
etmesiyle önem kazanmýþtýr. Bu sanatla uðraþanlara
hattat denir. Amasyalý Þeyh Hamdullah, Ahmet Karahisari önemli hattatlardandýr.
Yýldýrým Bayezid’in yaptýrdýðý Anadolu Hisarý, Fatih Sultan Mehmet’in yaptýrdýðý Rumeli Hisarý ve Topkapý Sarayý surlarý askerî mimarinin en güzel örneklerindendir.
Tezhip
Osmanlý Devleti’nin en önemli mimarý Türk tarihinin
yetiþtirdiði en büyük ustalardan sayýlan Mimar Sinan’dýr.
El yazmasý kitaplarý süsleme sanatýdýr. XV. ve XVI. yüzyýlda kitaba ve güzel sanatlara verilen önem artýnca
tezhip sanatý da geliþmiþtir. XVI. yüzyýlda en önemli
tezhip sanatçýsý Kara Mehmet’tir.
Kanuni döneminde baþ mimar olan Mimar Sinan yaþamý boyunca yüzlerce cami, mescit, medrese, imaret,
darüþþifa, su kemeri, köprü, kervansaray, saray, hamam ve türbe yapmýþtýr.
Minyatür
Uyarý
El yazmasý eserleri süslemek için perspektife dikkat
etmeden yapýlan resimlere minyatür denir. Osmanlý
Devleti’nde minyatür sanatçýlarýna nakkaþ denmiþtir. II.
Bayezid, Yavuz ve Kanuni dönemlerinde sarayda minyatür atölyeleri kurulmuþ ve nakkaþlar himaye edilmiþtir. Sinan Bey, Seyyid Lokman, Nakkaþ Osman, Matrakçý Nasuh, Þair Mustafa Sai ve Nigari önemli minyatür sanatçýlarýndandýr.
Ebru
Kâðýt süsleme sanatýdýr. Osmanlýlarda ebru sanatý ciltçilikte, levhalarýn çerçevelerinde kullanýlmýþtýr.
Mimar Sinan’ýn inþa ettiði Þehzadebaþý Camisi çýraklýk, Süleymaniye Camisi kalfalýk ve Selimiye Camisi ise ustalýk eseri olarak kabul edilmektedir.
OSMANLILARDA OYUN VE ÞENLÝK
Osmanlý Devleti’nde mesire yerleri, hamamlar, kahvehane gibi mekanlar çeþitli eðlence yerleriydi. Buralarda piknikler düzenlenir, müzik dinlenir, çeþitli oyunlar
oynanýrdý.
Osmanlýlarda,
Çinicilik
Özel olarak hazýrlanmýþ topraðýn sýrlandýktan sonra,
çeþitli nakýþlarla süslenip piþirilmesiyle ortaya çýkan
süsleme sanatýdýr. Ýznik, Kütahya, Ýstanbul, Bursa ve
Diyarbakýr’da çini atölyeleri açýlmýþtýr. Bursa Yeþil Cami, Yeþil Türbe ve Topkapý Sarayý çini sanatýnýn en güzel örnekleri ile süslenmiþtir.
• Padiþahlarýn tahta çýkýþ törenleri (cülus merasimleri)
• Hanedan mensuplarýnýn evlilikleri
• Padiþah çocuklarýnýn doðum günleri
• Þehzadelerin ilk derse baþlamalarý
• Ordunun sefere çýkmasý
• Askeri zaferler
Ciltçilik
El yazmasý eserler daðýlmamasý için süslenerek ciltlenmiþtir.
Kakmacýlýk
Ahþap, taþ ve metal üzerine belirli bir desen iþlenerek
açýlan oyuklara gümüþ, sedef, altýn gibi madenlerin
gömülerek yapýldýðý süsleme sanatýdýr.
70
• Esnaf bayramlarý
halkýn eðlenmesi için önemli fýrsatlardý.
Ok atmak, kýlýç kullanmak, iyi ata binmek, mýzrak kullanmak, güreþ en önemli sportif faaliyetlerdendi. Bu
durum Osmanlýlarda sporun yapýlmasýnda kiþilerin askeri yeteneklerini geliþtirme düþüncesinin de etkili olduðunu gösterir.
10. Sýnýf / Tarih
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
REFORM HAREKETLERÝ
Protestanlarla Katolikler arasýndaki bu mücadele
Augsburg (Ogsburg) Antlaþmasý ile sona ermiþtir
(1555).
Uyarý
REFORM’UN TANIMI
Reform kelime anlamý olarak aslýna baðlý kalarak yeniden düzenleme ve geliþtirme anlamýna gelir. Kavram
olarak ise XVI. yüzyýlda Almanya’da baþlayýp zamanla
diðer Avrupa ülkelerinde Hristiyanlýk inancýný yeniden
yorumlama ve tanýmlama hareketidir.
REFORM’UN NEDENLERÝ
• Katolik Kilisesi’nin bozulmasý, bazý zümrelerin çýkarlarýna uygun hareket etmeye baþlamasý
• Kilisenin endüljans adlý belge ile insanlarý baðýþlayabilmesi ve kiþileri afaroz ederek dinden çýkarabilmesinin tepkilere neden olmasý
• Kiliselerin ele geçirdiði siyasî güç ile giderek zenginleþmesine karþýn halkýn yoksullaþmasý
• Rönesans’ýn etkisi ile hümanist ve özgür düþüncenin yayýlmasý
• Kaðýt ve matbaanýn yaygýnlaþmasýyla Ýncil’in ulusal
dillere çevrilerek bol miktarda basýlmasý, halkýn dinini kendi dilinde öðrenmeye baþlamasý ve bu sayede kutsal metinlerle din adamlarýnýn söylemleri
arasýndaki farký açýkça görmesi
Ogsburg Antlaþmasý ile Protestanlýk tanýnmýþ, Alman prensler kendi bölgelerindeki din iþlerinin
mutlak hakimi haline gelmiþlerdir.
Fransa’da Kalven’in baþlattýðý Reform hareketleri sonucunda Kalvenizm, Nant Fermaný ile tanýndý.
Ýngiltere’de Reform hareketlerine Kral VIII. Henri öncülük etti ve Anglikan Kilisesi’ni kurarak Katolik Roma Kilisesi’yle baðlarýný kopardý.
Ýskoçya’da Presbiteryenlik, Ýsveç, Norveç, Danimarka’da Protestanlýk yayýldý.
REFORM’UN SONUÇLARI
• Avrupa’da mezhep birliði bozulmuþtur. Protestanlýk, Kalvenizm, Anglikanizm ve Presbiteryenlik gibi
yeni mezhepler ortaya çýkmýþtýr. Katolik Kilisesi
kendini yenilemek zorunda kalmýþtýr.
• Okullar kilisenin elinden alýnarak halka verilmiþtir.
Bu durum laik eðitim sisteminin kurulmasýna ve
eðitimin geliþmesine ortam hazýrlamýþtýr.
• Papalara ve din adamlarýna duyulan güven azalmýþtýr.
REFORM’UN GELÝÞÝMÝ
• Protestanlýðý kabul eden ülkelerde kilisenin mallarý
yaðmalanmýþtýr.
XVI. yüzyýlda Erasmus gibi hümanist bilginler Katolik
Kilisesi’nde liberal bir reformun gerekliliðini savunmuþ, Hz. Ýsa’nýn örnek alýnmasýný önermiþti. Reform
hareketleri Almanya’da baþlamýþtýr.
• Kilisenin düþünce hayatý üzerindeki etkisinin azalmasý ile serbest bir ortam oluþmuþ, bilimsel çalýþmalar hýzlanmýþtýr.
Reform hareketinin öncüsü olan Martin Luther, Roma’yý ziyaretinde Papanýn zengin bir hayat sürdüðünü
gördü.
REFORM’UN OSMANLI DEVLETÝ’NE
ETKÝLERÝ
Bu duruma tepki göstererek 1517’de Wittenberg Kilisesi’nin kapýsýna bir bildiri astý. Bu bildiride “Tanrý ile
kul arasýna kimsenin giremeyeceðini, Papalýðýn af yetkisinin olamayacaðýný, endüljans belgesi satan din
adamlarýnýn suç iþlediðini” savundu.
Bu görüþler halk arasýnda büyük yanký bulunca Papa
Luther’i aforoz etti ve öldürülmesi kararýný verdi. Bunun üzerine Saksonya dükü Frederik, Luther’i þatosunda sakladý. Bu durum Avrupa’da dinî bölünmenin
yanýnda siyasi bölünmenin de baþladýðýný gösterir.
Avrupa’da Katolik Kilisesi’ni destekleyen Roma - Germen Ýmparatorluðu’yla Luther’i savunan Alman prenslikleri arasýnda çatýþmalar yaþandý.
10. Sýnýf / Tarih
Osmanlý ülkesinde yaþayan Hristiyanlar geniþ bir inanç
özgürlüðüne sahip olduklarý için Reform hareketlerinden etkilenmemiþlerdir.
Reform hareketleri Avrupa’da siyasal yönden bölünmelere neden olduðu için Osmanlý Devleti’ni olumlu
yönde etkilemiþtir. Reform hareketleri yakýndan takip
eden Kanuni Luther’in faaliyetlerini desteklemiþtir.
Uyarý
Reform hareketleri Avrupa’da siyasi karýþýklýklara
neden olduðundan Osmanlýlarýn Avrupa yönündeki fetihlerini kolaylaþtýrmýþtýr.
71
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Osmanlý Devleti’nin Ýstanbul’u fethetmesini gerekli kýlan bazý nedenler þunlardýr:
Test - 1
4.
I. Bizans’ýn, Türk beyliklerini kýþkýrtarak Anadolu’da Türk birliðini bozmak istemesi
II. Anadolu ve Rumeli topraklarý arasýnda baðlantýnýn kurulabilmesi için Ýstanbul’un alýnmasýnýn gerekmesi
Bu durum aþaðýdakilerden hangisinin göstergesidir?
AA
A) Osmanlý Devleti’nin denizlerdeki gücünün
arttýðýnýn
III. Bölge ticaret yollarýnýn ve kazançlarýnýn ele
geçirilmek istenmesi
B) Venedik’in Ýstanbul’un fethinden zarar gördüðünün
Bu nedenler ekonomik, siyasi ve jeopolitik
alanlarla iliþki bakýmýndan aþaðýdakilerin hangisinde doðru olarak gruplanmýþtýr?
B - 10702
Ekonomik
Siyasi
Jeopolitik
2.
A)
l
II
III
B)
C)
III
l
II
II
III
l
D)
III
II
l
E)
l
III
II
II. Mehmet Ýstanbul’u fethettikten sonra Bizans
yönetimiyle akrabalýk baðlarý bulunan Mora Despotluðu ile Trabzon Rum Ýmparatorluðu’na son
vermiþtir.
C) Ceneviz’in Karadeniz’deki ticari etkinliðinin
azaldýðýnýn
D) Osmanlý Devleti’ne karþý Haçlý ittifaký oluþturulduðunun
E) Venediklilere ticari ayrýcalýklar verildiðinin
5.
Fatih’in bu uygulamasý aþaðýdaki sonuçlardan
hangisine ortam hazýrlamýþtýr?
A) Rusya’nýn zayýflamasýna
B) Ortodokslarýn Osmanlý Devleti’ne baðlýlýðýnýn
artmasýna
C) Katoliklerin Ýstanbul’u kurtarmak için harekete geçmelerine
B) Osmanlý Devleti’nin Ege Denizi’ndeki hakimiyetinin güçlendirilmesini
D) Ýstanbul’da kalan Rumlarýn topluca Müslüman olmalarýna
C) Hristiyanlar arasýndaki ayrýlýklarýn sona ermesini
E) Venedik Devleti’nin ticari çýkarlarýný kaybetmesine
D) Bizans Ýmparatorluðu’nu yeniden canlandýrma giriþimlerini
3.
Aþaðýdakilerden hangisi Fatih Sultan Mehmet
döneminde fethedilen yerlerden biri deðildir?
C
A) Kýrým
B) Ýstanbul
C) Belgrad
D) Bosna
II. Mehmet Ýstanbul’u ele geçirdikten sonra isteyenlerin þehirden ayrýlmasýna izin verirken, kalan
halka da din ve mezhep hürriyeti tanýmýþ ve Ortodokslarý himayesi altýna almýþtýr.
B
II. Mehmet’in bu yolla aþaðýdakilerden hangisini engellemek istediði savunulabilir?
D_10702
A) Haçlý Seferlerinin baþlamasýný
E) Karadeniz ticaretinin denetim altýna alýnmasýný
Osmanlý Devleti, Fatih döneminde Cenevizlilerden ve Venediklilerden Ýmroz, Taþoz, Limni, Bozcaada, Gökçeada, Midilli ve Eðriboz adalarýný almýþtýr.
6.
Aþaðýdakilerden hangisi Osmanlý Devleti’nin
Karadeniz’deki etkinliðinin artmasýnda doðrudan etkili olmamýþtýr?
E_10702
A) Kýrým’ýn fethedilmesi
B) Sinop’un alýnmasý
C) Amasra’nýn fethedilmesi
D) Trabzon Rum Ýmparatorluðu’na son verilmesi
E) Trabzon
72
E) Bosna ve Hersek’in Osmanlý topraklarýna katýlmasý
10. Sýnýf / Tarih
Test - 1
7.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Fatih devrinde en uzun süre aþaðýdaki devletlerden hangisi ile savaþýlmýþtýr?
B
A) Napoli Krallýðý
B) Venedikliler
C) Cenevizliler
D) Akkoyunlular
11. II. Mehmet (Fatih) dönemi ile ilgili olarak aþaðýda verilen eþleþtirmelerden hangisi yanlýþtýr?
D- 10702
Amaç
Uygulama
E) Karamanoðullarý
8.
Osmanlý Devleti, Venediklilere,
I. Ýstanbul’da sürekli elçi bulundurma,
II. Osmanlý ülkesinde serbestçe ticaret yapma,
III. Osmanlý ülkesindeki vatandaþlarý arasýndaki
davalara bakma
A) Osmanlý toprak bütünlüðünü saðlama
Ýstanbul’un kuþatýlmasý
B) Hristiyan birliðini
bozma
Venediklilere ayrýcalýklar tanýnmasý
C) Karadeniz’i Türk
gölü haline getirme
Amasra, Sinop, Trabzon ve Kýrým’ýn fethedilmesi
D) Balkanlarda Türk
egemenliðini güçlendirme
Otlukbeli Savaþý’nýn
yapýlmasý
E) Ege Denizi’nde denetim kurma
Ege adalarýnýn
fethedilmesi
gibi ayrýcalýklar vermiþtir.
Bu ayrýcalýklardan hangileri Osmanlý Devleti
ile Venedik arasýndaki diplomatik iliþkilere eskisinden daha fazla önem verildiðine kanýt
olarak gösterilebilir?
A
12.
Aþaðýdakilerden hangisi Ýstanbul’un fethinin
bir sonucu deðildir?
E
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
A) Avrupa’nýn siyasal yapýsýnýn deðiþmesine ortam hazýrlanmasý
E) II ve III
B) Ortodokslarýn Osmanlý himayesine alýnmasý
C) Boðazlar üzerinde Türk hakimiyetinin saðlanmasý
9.
I. Rumeli Hisarý’nýn yapýlmasý
D) Osmanlýlarýn Ýslâm dünyasýndaki saygýnlýðýnýn artmasý
II. Bizans’ýn Ýstanbul dýþýndaki topraklarýnýn alýnmasý
E) Yeni Çað’ýn sona ermesi, Yakýn Çað’ýn baþlamasý
III. Tekerlekli kulelerin yaptýrýlmasý
Osmanlý Devleti, Ýstanbul’u almak için yaptýðý
yukarýdaki hazýrlýklardan hangileri ile Bizans’ýn yardým almasýný önlemek istemiþtir?
C
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
10.
C) I ve II
E) I, II ve III
Fatih Sultan Mehmet’in,
I. Ýsfendiyaroðullarý Beyliði’ne son vermesi,
II. Cenevizlilerden Amasra’yý almasý,
III. Akkoyunlular ile Otlukbeli Savaþý’ný yapmasý
faaliyetlerinden hangileri, Anadolu’da siyasi
birliði saðlamak istediðine kanýt olarak gösterilebilir?
EE
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) I ve III
E) I, II ve III
13.
II. Bayezid ile yaptýðý taht mücadelesini kaybeden Cem Sultan Rodos þövalyelerine sýðýnmýþtýr.
Rodos þövalyeleri Cem Sultan’ý papaya, papa da
Fransa’ya teslim etmiþtir. Bu süreçte Avrupalýlar
Cem Sultan’ý Osmanlý Devleti’ne karþý kullanmaya çalýþmýþlardýr.
Bu durumun aþaðýdakilerden hangisini engellediði ileri sürülebilir?
B - 10702
A) Toprak vergilerinin toplanmasýný
B) II. Bayezid döneminde batý yönünde aktif bir
fetih politikasý izlenmesini
C) Bayýndýrlýk alanýnda çalýþmalar yapýlmasýný
D) Osmanlý Devleti’nin bir iç sorununun dýþ soruna dönüþmesini
E) Teke yöresinde çýkan Þah Kulu ayaklanmasýnýn bastýrýlmasýný
73
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Osmanlý Devleti’nde aþaðýdakilerden hangisi
Test - 2
5.
Divanýhümayun’un üyesi deðildir?
C
A) Kazasker
B) Niþancý
C) Sancak beyi
D) Defterdar
E) Sadrazam
E
Osmanlý Devleti’nde eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar da köylere ayrýlmýþtýr.
Bunlarýn baþýna yönetim, güvenlik ve adalet iþlerini yürütecek ayrý ayrý görevliler atanmýþtýr.
Osmanlý Devleti’nin bu uygulama ile aþaðýdakilerden hangisini hedeflediði savunulamaz?
10709
A) Devlet otoritesinin korunmasýný
B) Ülke yönetiminin kolaylaþtýrýlmasýný
2.
C) Halkýn sorunlarý ve ihtiyaçlarý ile daha yakýndan ilgilenilmesini
Osmanlý Devleti’nde Divanýhümayun’un,
I. vergi iþlerini düzenlemesi,
D) Yönetim ve yargý iþlerinin birbirinden ayrýlmasýný
II. üst mahkeme gibi çalýþmasý,
III. devlete karþý hareketleri yok etmeye yönelik
tedbirler almasý
A
görevleri mali, hukuki ve siyasi alanlarla iliþki
bakýmýndan aþaðýdakilerin hangisinde doðru
olarak gruplanmýþtýr?
10709
Mali
Hukuki
Siyasi
A)
l
II
B)
II
IIl
C)
III
I
Il
D)
II
I
IIl
E)
l
III
II
E) Ýç iþlerine karýþýlmasýnýn engellenmesini
6.
III
I
Osmanlý Devleti’nde baþlangýçta Divan toplantýlarýna padiþahlar baþkanlýk ederken, Fatih Kanunnamesi ile Divan baþkanlýðý veziriazamlara
býrakýlmýþtýr. Ancak kararlar padiþahýn onayýndan
sonra kesinlik kazanmýþtýr.
Buna göre,
I. Divan danýþma organý haline gelmiþtir.
II. Veziriazamýn etkinliði artmýþtýr.
III. Divan toplantýlarýnýn önemi artmýþtýr.
yorumlarýndan hangilerine ulaþýlabilir?
3.
Aþaðýdakilerden hangisi Osmanlý Devleti’nde
taþradaki görevlilerden biri deðildir?
D
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
B
A) Subaþý
C) Yalnýz III
E) I ve III
B) Niþancý
C) Kapan emini
D) Muhtesip
E) Sancak beyi
7.
Osmanlý Devleti’nde hükümet, eyaletlerin yönetimi ve ordu doðrudan padiþaha baðlý olacak þekilde teþkilatlandýrýlmýþtýr.
Bu uygulamanýn,
4.
Osmanlý Devleti’nde ilmiye teþkilatý,
I. padiþahýn mutlak egemenliðinin saðlanmasý,
I. hukuk,
II. ülke yönetiminin kolaylaþmasý,
II. din,
III. padiþahýn devlet iþlerindeki denetimi saðlamasý
III. eðitim
alanlarýnýn hangileri ile ilgili görevler üstlenmiþtir?
E
amaçlarýndan hangilerini gerçekleþtirmeye
yönelik olduðu savunulabilir?
E
A) Yalnýz I
D) II ve III
74
B) Yalnýz II
C) I ve II
E) I, II ve III
A) Yalnýz I
D) I ve II
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
E) I ve III
10. Sýnýf / Tarih
Test - 2
8.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Osmanlý Devleti’nde padiþahýn idari ve askeri
yetkilerini verdiði sýnýfa seyfiye denmiþtir.
Aþaðýdakilerden hangisi seyfiye sýnýfýndan
deðildir?
12.
C
A) Kýrým
A
A) Kazasker
B) Vezirler
C) Yeniçeri Aðasý
Aþaðýdakilerden hangisi iç iþlerinde serbest,
dýþ iþlerinde Osmanlý Devleti’ne baðlý eyaletlerden biri deðildir?
B) Eflak
C) Rumeli
D) Boðdan
E) Hicaz
D) Kaptanýderya
E) Sadrazam
13.
Osmanlý Devleti’nde, Enderun’un en önemli
görevi aþaðýdakilerden hangisidir?
A
9.
A) Devlet adamý yetiþtirmek
Osmanlý askeri teþkilatýnda laðýmcýlarýn görevleri aþaðýdakilerden hangisinde belirtilmiþtir?
B) Padiþahýn günlük hizmetlerini yerine getirmek
C) Kadýnlara edebiyat ve musiki dallarýnda ders
vermek
B
A) Top yapýmýný organize etmek
D) Büyük davalara bakmak
B) Kale kuþatmalarýnda tünel ve hendek kazmak
E) Padiþahýn sofra hizmetlerini yerine getirmek
C) Toplarý savaþ alanýna götürmek
D) Düþmaný kuvvetlerine ilk müdahaleyi yapmak
E) Ordunun cephane ihtiyacýný karþýlamak
14.
10.
I. Defterdar
Osmanlý Devleti’nde yeni fethedilen yerlerin
kaydedilmesi ve padiþah adýna ferman yazýlmasý aþaðýdaki Divan üyelerinden hangisinin
görevidir?
B
II. Kazasker
A) Sadrazam
III. Niþancý
B) Niþancý
C) Defterdar
D) Kazasker
Yukarýdaki görevlilerden hangileri, ilmiye sýnýfýnýn Divan’daki temsilcileri arasýnda gösterilebilir?
E) Vezir
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) II ve III
15.
Osmanlý Devleti’nde mesleki eðitim dükkan ve
atölyelerde usta - çýrak iliþkisi içinde, askeri eðitim ise kýþlalarda veriliyordu.
Bu bilgilerde Osmanlý Devleti’nin eðitimde,
11.
I. teorik,
Osmanlý Devleti’nde cebecilerin görevi aþaðýdakilerden hangisinde belirtilmiþtir?
II. uygulamalý,
E
III. ezberci
A) Tünel kazarak kaleleri yýkmak
yöntemlerden hangilerini benimsediði vurgulanmýþtýr?
B) Top yapýmýný saðlamak
C) Ordunun su ihtiyacýný karþýlamak
D) Ordularýn gýda ihtiyacýný karþýlamak
E) Ordunun silah ve cephanesini temin etmek
10. Sýnýf / Tarih
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve III
75
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Test - 3
4.
Barutun ateþli silahlarda kullanýlmasý
•
Haçlý Seferlerine güçlerini artýrmak için katýlan birçok senyörün ya hayatýný ya da servetini kaybetmesi
•
Yeni kýtalara yapýlan göçler ve savaþlar sonrasýnda nüfusun azalmasýnýn, senyörlerin askeri güçlerini olumsuz etkilemesi
Avrupa’da feodalite
rejiminin yýkýlmasý
Yeni ticaret yollarýnýn
ve ülkelerin keþfedilmesi
?
Rönesans ve Reform
hareketlerinin yaþanmasý
Matbaanýn kullanýlmasý
Avrupa’da aþaðýdakilerden hangisine ortam
hazýrlamýþtýr?
E_10703
A) Hristiyanlýðýn yayýlmasýna
B) Yeni ticaret yollarýnýn bulunmasýna
C) Topraðýn zenginlik ölçüsü haline gelmesine
Avrupa tarihi ile ilgili eþleþtirme tablosunda
“?” ile belirtilen bölüme aþaðýdakilerden hangisi getirilmelidir?
B - 10703
A) Kaðýt kullanýmýnýn yaygýnlaþmasý
D) Halkýn ülke yönetiminde söz sahibi olmasýna
E) Feodalitenin zayýflamasýna, mutlak krallýklarýn
kurulmasýna
B) Pusulanýn kullanýlmasý
C) Krallýklarýn yýkýlmasý
D) Aydýnlanma Çaðý’nýn baþlamasý
E) Sanayi Ýnkýlabý’nýn ortaya çýkmasý
5.
Coðrafi Keþiflerin,
I. keþfedilen yerlere Avrupa’dan birçok insanýn
göç etmesi,
2.
II. Avrupalýlarýn, keþfettikleri ülkeleri ele geçirerek sömürge imparatorluklarý kurmalarý,
Avrupa’da,
III. keþfedilen yerlerdeki altýn ve gümüþ gibi deðerli madenlerin Avrupa’ya getirilmesi
l. toplumun sýnýflara ayrýlmasý,
ll. sanatçýlarý destekleyen mesen sýnýfýnýn ortaya
çýkmasý,
lll. kaðýdýn ucuzlamasý ve matbaanýn yaygýnlaþmasý
sonuçlarýndan hangileri, Avrupa kültür ve uygarlýðýnýn yayýlmasýna ortam hazýrlamýþtýr?
C
A) Yalnýz I
geliþmelerinden hangileri kültürel alanda ilerlemeyi hýzlandýrmýþtýr?
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
D
A) Yalnýz l
D) lI ve Ill
B) Yalnýz ll
C) l ve ll
E) l, ll ve lll
6.
3.
Coðrafi Keþifler ile ilgili aþaðýdaki eþleþtirmelerden hangisi yanlýþtýr?
A
Avrupalýlarýn, farklý kültürlerle etkileþim yaþamalarýnda,
I. Haçlý Seferleri,
II. Coðrafi Keþifler,
III. Rönesans hareketleri
A) Macellan - Hindistan’ýn Keþfi
B) Bartelmi Diaz - Ümit Burnu’nun bulunmasý
C) Del Kano - Dünyanýn dolaþýlmasý
D) Kristof Kolomb - Amerika’nýn keþfi
E) Vasko Dö Gama - Hindistan’a ulaþýlmasý
76
geliþmelerinden hangileri doðrudan etkili olmuþtur?
D - 10703
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) I ve II
E) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
Test - 3
7.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Coðrafî Keþifler sonucunda Akdeniz limanlarý
önemini kaybederken Atlas Okyanusu’ndaki limanlar önem kazanmýþtýr.
11.
A) Martin Luther’in çalýþmalarýnýn
Bu durum aþaðýdakilerden hangisine kanýt
olarak gösterilebilir?
B) Coðrafi konumundan dolayý geliþmiþ uygarlýklarla iliþki içerisinde olmasýnýn
B
C) Kültürel çalýþmalarý destekleyen insanlarýn
bulunmasýnýn
A) Avrupa’da merkezi krallýklarýn güçlendiðine
B) Ticaret yollarýnýn deðiþtiðine
D) Þehir devletlerinin ticaret sayesinde zenginleþmesinin
C) Keþfedilen yerlerde Hristiyanlýðýn yayýldýðýna
D) Feodalite rejiminin sona erdiðine
E) Eski Roma ve Helen medeniyetinin merkezi
olmasýnýn
E) Sömürgecilik savaþlarýnýn baþladýðýna
8.
Rönesans’ýn Ýtalya’da baþlamasýnda aþaðýdakilerden hangisi etkili olmamýþtýr?
A
Avrupa’da,
I. birçok kitap basýlmasý ve ucuza satýlmasý,
12.
II. deðiþik bilgi ve düþüncelerin geniþ alanlara
yayýlmasý,
III. skolastik düþünce yerine pozitif düþüncenin
ortaya çýkmasý
sonuçlarýndan hangileri bilimsel çalýþmalarý
hýzlandýrmýþtýr?
Bu durumun aþaðýdakilerden hangisine ortam
hazýrladýðý ileri sürülebilir?
C - 10703
A) Sömürgecilik hareketlerinin sona ermesine
E
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
Rönesans hareketleri sonucunda Avrupa’da skolastik düþünce yýkýlmýþ, bunun yerini alan pozitif
düþüncenin etkisiyle düþünce ve bilim alanlarýnda yeni buluþlar ortaya çýkmýþtýr.
B) Kilise ve din adamlarýna duyulan güvenin artmasýna
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
C) Avrupalýlarýn hýzlý bir geliþim süreci yakalamasýna
D) Ýpek ve Baharat Yollarýnýn yeniden önem kazanmasýna
9.
E) Dünyadaki ilk bilimsel geliþmelerin baþlamasýna
Coðrafî Keþiflerin,
I. yeni canlýlarýn ve kýtalarýn tanýnmasý,
II. Avrupa’nýn ekonomik yönden güçlenmesi,
III. kiliseye baðlýlýðýn azalmasý
sonuçlarýndan hangileri Rönesans ve Reform
hareketlerinin baþlamasýna katký saðlamýþtýr?
E
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
10.
C) Yalnýz III
13.
Coðrafi Keþifler sonunda keþfedilen yerlerde sömürge imparatorluklarý kurulmuþ, bu bölgelerdeki altýn ve gümüþ gibi deðerli madenler Avrupa’ya taþýnmýþtýr.
E) II ve III
Rönesans hareketleri ilk olarak aþaðýdaki
devletlerin hangisinde baþlamýþtýr?
D
A) Almanya
B) Ýngiltere
C) Fransa
D) Ýtalya
Bu durumun Avrupa’da öncelikle aþaðýdakilerden hangisine ortam hazýrladýðý savunulabilir?
B - 10703
A) Milli devletlerin kurulmasýna
B) Avrupalýlarýn zenginleþmesine
C) Haçlý Seferlerinin baþlamasýna
D) Sosyal eþitlik anlayýþýnýn yaygýnlaþmasýna
E) Ýspanya
10. Sýnýf / Tarih
E) Bilim ve teknik alanýndaki geliþmelerin hýzlanmasýna
77
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Osmanlý Devleti, Türk ve Ýslam devletlerini kendi
yönetimi altýnda birleþtirme politikasýný benimsemiþtir.
Test - 4
4.
Osmanlý Devleti,
I. Varna,
II. Mercidabýk,
Osmanlý Yükselme Dönemi’nde,
III. Ridaniye
I. Karamanoðullarý ve Dulkadiroðullarý beyliklerinin Osmanlý topraklarýna katýlmasý,
II. Cem Sultan’ýn II. Bayezid’in padiþahlýðýný tanýmayarak ayaklanmasý,
III. Memluk Devleti’ne son verilerek halifeliðin
ele geçirilmesi
geliþmelerinden hangilerinin doðrudan bu hedef doðrultusunda gerçekleþtirildiði ileri sürülemez?
B_10702
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) I ve III
2.
savaþlarýndan hangilerini Türk ve Ýslam dünyasýný bir yönetim altýnda toplamak amacýyla
yapmamýþtýr?
A - 10702
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) I ve II
5.
E) II ve III
Çaldýran Savaþý’nýn bazý sonuçlarý þunlardýr:
•
Doðu ve Güneydoðu Anadolu Osmanlý egemenliði altýna girmiþ, Anadolu’da Safevi tehlikesi önlenmiþtir.
•
Ýpek Yolu’nun Van - Tebriz hattý Osmanlý denetimine girmiþtir.
A) Safeviler yenilgiye uðramýþtýr.
B) Osmanlý Devleti’nin nüfusu artmýþtýr.
Yavuz Sultan Selim’in Mýsýr Seferi sonucunda,
•
Suriye, Filistin, Lübnan, Mýsýr ve Hicaz bölgeleri Osmanlýlara katýldý.
•
Halifelik Osmanlý padiþahlarýna geçti.
•
Baharat Yolu, Osmanlý denetimine alýndý.
Bu sonuçlara bakarak,
I. Osmanlý sýnýrlarý geniþlemiþtir.
II. Osmanlý Devleti’nin Doðu Akdeniz’de etkinliði artmýþtýr.
III. Osmanlý Devleti, Ýslam dünyasýnda etkinliðini
artýrma imkaný elde etmiþtir.
Buna göre aþaðýdakilerden hangisine ulaþýlamaz?
E
E) II ve III
yorumlarýndan hangileri yapýlabilir?
E - 10702
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) II ve III
C) Osmanlýlar ekonomik kazanç elde etmiþtir.
E) I, II ve III
D) Osmanlý sýnýrlarý geniþlemiþtir.
E) Safevi Devleti’nde hanedan deðiþikliði yaþanmýþtýr.
6.
3.
Safevi hükümdarý Þah Ýsmail’in,
I. Anadolu’daki Þiîleri kýþkýrtarak isyanlar çýkarmasý,
Osmanlý - Memluk iliþkilerinin bozulmasýnda,
II. Avrupalý devletler ile iþ birliði yapmasý,
I. Hicaz su yollarý sorununun ortaya çýkmasý,
III. Doðu Anadolu’yu topraklarýna katmak istemesi
II. Þahkulu ayaklanmasýnýn baþlamasý,
III. iki devletin, Dulkadiroðullarý üzerinde nüfuz
mücadelesine giriþmesi
faaliyetlerinden hangileri Anadolu halkýnýn
dinsel duygularýndan yararlanmaya çalýþtýðýný
gösterir?
durumlarýndan hangileri etkili olmuþtur?
D
A
A) Yalnýz I
D) I ve III
78
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
A) Yalnýz I
D) I ve II
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
E) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
Test - 4
7.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Aþaðýdakilerden hangisi, Osmanlý Devleti’nin
gelirleri arasýnda gösterilemez?
11.
XVl. yüzyýlda Osmanlý Devleti’nin,
I. yollarýn bakým ve güvenliðini saðlamasý,
D
II. büyük þehirlerde kapalý çarþý ve bedestenler
yaptýrmasý,
A) Öþür ve haraç vergileri
B) Gümrük gelirleri
III. Ýstanbul’da haftanýn her günü büyük pazarlar
kurdurmasý
C) Savaþ ganimetleri
D) Cülus bahþiþleri
uygulamalarýndan hangilerinin, ticari iliþkilerin canlanmasýna katkýda bulunduðu savunulabilir?
E) Baðlý beylik ve hükümetlerin gönderdiði vergi
ve hediyeler
E
A) Yalnýz I
8.
B) Yalnýz II
D) II ve III
Osmanlý Devleti’nin çok uluslu, çok dinli ve
çok kültürlü hale gelmesinde,
C) I ve III
E) I, II ve III
I. fetihlerle sýnýrlarýn geniþlemesi,
II. Osmanlý ülkesine göçler yapýlmasý,
III. halkýn farklý mesleklerle uðraþmasý
durumlarýndan hangilerinin etkili olduðu savunulabilir?
D 10709
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) I ve II
12.
Ýspanya’daki Katoliklerin Müslüman Araplara ve
Yahudilere karþý soykýrýma giriþmeleri üzerine harekete geçen Osmanlý Devleti, Müslümanlarý ve
Yahudileri soykýrýmdan kurtarmýþtýr.
Buna göre,
E) II ve III
I. Osmanlý Devleti hoþgörülü davranmýþtýr.
II. Ýspanya’da siyasal birlik saðlanmýþtýr.
9.
III. Akdeniz’de ticaret faaliyetleri geliþtirilmiþtir.
Osmanlý Devleti’nde uygulanan,
yargýlarýndan hangilerine ulaþýlabilir?
I. iltizam,
A
II. vakýf,
A) Yalnýz I
III. devþirme
B
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve III
sistemlerinden hangileri halkýn toplumsal ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasýna doðrudan katký
saðlamýþtýr?
10709
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) I ve III
10.
E) II ve III
13.
Osmanlý mahalleleri ayný dinden ve sosyal gruptan, genelde hemþerilik anlayýþý ile bir araya gelmiþ gruplardan oluþmuþtur. Mahalle yapýlanmasýnda sýnýf farklýlýklarý yoktur.
Aþaðýdakilerden hangisi, Osmanlý hazinesinden harcama yapýlan yerler arasýnda gösterilemez?
Osmanlý mahallelerinin bu özelliðinin,
A) Kapýkullarýna daðýtýlan cülus bahþiþleri
III. yardýmlaþma ve dayanýþmanýn artmasý
I. halkýn devlet yönetimine katýlmasý,
II. Batý kültüründen etkilenilmesi,
C
B) Ordu ve donanmanýn bakýmý için yapýlan
masraflar
C) Týmarlý sipahilerin maaþlarý
D) Savaþ giderleri
E) Bayýndýrlýk hizmetlerine yapýlan harcamalar
10. Sýnýf / Tarih
durumlarýndan hangilerine doðrudan katkýda
bulunduðu savunulabilir?
C
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve III
79
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Test - 5
3.
Kýbrýs
Rodos
D
?
Cerbe
Aþaðýdakilerden hangisi Kanuni döneminde
Osmanlý Devleti’ne katýlan topraklardan biri
deðildir?
A) Trablusgarp
B) Cezayir
C) Sakýz adasý
Girit
D) Girit adasý
E) Cerbe adasý
Osmanlý Devleti’nin, þemada verilen yerleri
fethetmesinin aþaðýdakilerden hangisine katkýsý olduðu söylenemez?
A - 10702
A) Karadeniz’in Türk gölü haline gelmesine
4.
B) Osmanlý nüfusunun artmasýna, sýnýrlarýnýn
geniþlemesine
C) Kuzey Afrika, Suriye, güney Anadolu ve Ege
kýyýlarýnýn güvenliðinin saðlanmasýna
D) Osmanlý Devleti’nin deniz ticaret yollarý üzerindeki etkinliðinin artmasýna
Portekiz’in Ümit Burnu Yolu ile Hindistan’a ulaþarak buradaki ticari etkinliði ele geçirmesi üzerine,
Osmanlý Devleti Hint Deniz Seferlerini düzenlemiþ, ancak Portekiz’in Hindistan’daki faaliyetlerini engelleyememiþtir.
Aþaðýdakilerden hangisi bu durumun bir sonucudur?
B
E) Ege Denizi ile Akdeniz’de Osmanlý egemenliðinin güçlenmesine
A) Portekiz’in denizlerde zayýflamasý
B) Osmanlý Devleti’nin Baharat Yollarý üzerindeki etkinliðini kaybetmesi
C) Akdeniz’in bir Türk gölü haline gelmesi
D) Balkanlarda Osmanlýlara karþý ayaklanmalarýn baþlamasý
E) Osmanlý Devleti’nde þehzadelerin sancaða
çýkmalarýnýn yasaklanmasý
5.
2.
Osmanlý Devleti’nin batý yönünde ilerlemesi, Avrupalýlarýn Osmanlýlara karþý birlikte hareket etmelerine neden olmuþtur.
Osmanlý Devleti’nin,
III. Kutsal Roma Germen Ýmparatorluðu’na karþý
Fransa’yý korumasý
faaliyetlerinden hangilerinin bu güç birliðinin
bozulmasýna yönelik olduðu ileri sürülebilir?
E / 10702
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
80
•
Avrupa’da Türkler aleyhine oluþan Hristiyan
ittifakýný parçalamayý,
•
Coðrafi Keþiflerle canlýlýðýný kaybeden Akdeniz ticaretini yeniden hareketlendirmeyi
hedeflemiþtir.
I. Venedik ve Fransa’ya ayrýcalýklar tanýmasý,
II. Katolik Kilisesi’ne karþý Ortodokslarý ve Protestanlarý desteklemesi,
D) I ve II
Kanuni, Fransa’ya kapitülasyonlar vererek,
E) I, II ve III
Bu bilgilere bakarak Osmanlý Devleti’nin aþaðýdaki seçeneklerin hangisinde verilen alanlardaki çýkarlarýný korumak istediði söylenebilir?
C_10702
A) Dini - Siyasi
B) Kültürel - Ekonomik
C) Siyasi - Ekonomik
D) Dini - Ekonomik
E) Siyasi - Kültürel
10. Sýnýf / Tarih
Test - 5
6.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
•
Yavuz, 1515 Çaldýran Savaþý’nda Safevi hükümdarý Þah Ýsmail’i yenerek Safevi tehlikesine bir süre için son vermiþtir.
•
Kanuni zamanýnda Ýran üzerine üç büyük sefer yapýlmýþ, iki devlet arasýnda 1555’te Amasya Antlaþmasý imzalamýþtýr.
9.
Osmanlý Devleti Yükselme Dönemi’nde Tunus,
Cerbe, Trablusgarp’ýn ve Kýbrýs’ý topraklarýna katmýþ, Fas’ý himaye altýna almýþtýr.
Bu fetihlerin en önemli sonucu aþaðýdakilerden hangisidir?
A
A) Akdeniz’deki Osmanlý hakimiyetinin güçlenmesi
Buna göre Osmanlý - Ýran iliþkileri ile ilgili;
I. Safeviler, Osmanlý Devleti için önemli bir tehdit unsuru olmuþtur.
B) Coðrafi Keþiflerin baþlamasý
C) Ýpek ve Baharat Yollarýnýn önemini kaybetmesi
II. Osmanlý - Ýran iliþkileri Kanuni döneminde sona ermiþtir.
D) Sanayi Ýnkýlabý’nýn baþlamasý
III. Osmanlý Devleti ile Ýran arasýnda uzun süren
anlaþmazlýklarý yaþanmýþtýr.
E) Osmanlýlarýn Avrupa’daki ilerleyiþinin hýzlanmasý
yorumlarýndan hangileri yapýlamaz?
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
7.
C) I ve II
10.
E) II ve III
Osmanlý donanmasý 1538 yýlýnda Venedik, Ceneviz, Malta ve Portekiz güçlerinden oluþan Haçlý
donanmasýný Preveze’de yenilgiye uðratmýþtýr.
Aþaðýdakilerden hangisinin fethi Akdeniz ticaretinin güvenliðini saðlamýþ, Anadolu’nun batý ve güney sahillerini Haçlý tehdidinden kurtarmýþtýr?
D
A) Cezayir
B) Otranto
D) Rodos
C) Kýrým
E) Mýsýr
Bu durumun,
I. Karadeniz’in Türk gölü haline gelmesi,
II. Akdeniz’de üstünlüðün Osmanlý Devleti’ne
geçmesi,
Kanuni döneminde Osmanlý Devleti ile Avusturya
arasýnda imzalanan Ýstanbul Antlaþmasý’na göre;
III. Osmanlý Devleti’nin Avrupa devletlerine ekonomik ayrýcalýklar vermesi
•
Ferdinand, Macaristan üzerinde hak iddia etmekten vazgeçecekti.
geliþmelerinden hangilerine ortam hazýrladýðý
savunulabilir?
•
Avusturya her yýl Osmanlý Devleti’ne vergi verecekti.
•
Avusturya arþidükü protokol bakýmýndan Osmanlý veziriazamýna denk sayýlacaktý.
•
Barýþ süresi Avusturya’nýn isteðine býrakýlacaktý.
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
8.
11.
C) Yalnýz III
E) II ve III
Bu hükümlere bakarak aþaðýdakilerden hangisine ulaþýlamaz?
C - 10702
A) Avusturya’nýn, Osmanlý Devleti’nin üstünlüðünü kabul ettiðine
Kanuni döneminde,
I. Belgrad’ýn fethedilmesi,
II. I. Viyana kuþatmasýnýn yapýlmasý,
B) Osmanlý Devleti’nin kendine güveni olan siyasi bir güç olduðuna
III. Almanya seferine çýkýlmasý
geliþmelerinden hangileri Osmanlý Devleti’nin
batý yönünde ilerlemeye çalýþtýðýna kanýt olarak gösterilebilir?
E
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) I ve III
E) I, II ve III
C) Avusturya’nýn, Osmanlý Devleti’nin himayesine girdiðine
D) Osmanlý hazinesi için yeni bir gelir kaynaðý
elde edildiðine
E) Avusturya’nýn, Macaristan’ýn iç iþlerine karýþmasýnýn engellenmek istendiðine
81
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Test - 6
4.
Osmanlý Devleti’nde,
I. kadýlarýn medreseden yetiþmeleri,
I. ülke sýnýrlarýnýn geniþlemesi,
II. yöneticilerin, kadýlarýn verdiði karara karýþamamasý,
II. kazaskerlerin sayýsýnýn artýrýlmasý,
III. kadýlarýn þer’i hukuk konusunda karar veremedikleri zaman þeyhülislamdan görüþ istemeleri
durumlarýndan hangileri, doðrudan yargý baðýmsýzlýðýna önem verildiðini göstermektedir?
III. farklý din ve milletten insanlarýn egemenlik altýna alýnmasý
geliþmelerinden hangilerinin etkili olduðu savunulabilir?
EE
B
A) Yalnýz I
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) I ve III
E) I ve III
5.
2.
Osmanlý Devleti’nde hukuksal alanda düzenleme yapma gereksiniminin artmasýnda,
Osmanlý Devleti’nde þer’î hukuk sadece Müslümanlara uygulanýr, gayrimüslimler kendi inançlarýnýn kurallarýna uyarlardý.
Osmanlý Devleti’nde aþaðýdaki sanatlardan
hangisi diðerleri kadar geliþme göstermemiþtir?
E
A) Tezhip
B) Hat
C) Mimari
Bu bilgiye bakarak, Osmanlý Devleti’yle ilgili,
D) Minyatür
E) Heykel
I. Hukuk birliði yoktur.
II. Halk, hukuk kurallarýna uyma konusunda
serbest býrakýlmýþtýr.
III. Hukuki statü dinsel inançlara göre belirlenmiþtir.
6.
yargýlarýndan hangilerine ulaþýlabilir?
D
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) I ve III
Osmanlý Devleti’nde mahkemeler herkese açýktý.
Mahkemenin verdiði kararý kabul etmeyenler
hangi dinden ve milletten olursa olsun Divanýhümayun’a müracaat edebilirdi.
C) I ve II
Bu durum Osmanlý Devleti’nin aþaðýdakilerden hangisini önemsediðini gösterir?
E) I, II ve III
A
A) Kiþi haklarýný
B) Toprak bütünlüðünü
C) Teokratik devlet anlayýþýný
3.
XVI. yüzyýlda,
D) Toplumsal dayanýþmayý
E) Vergilerin toplanmasýný
I. Avrupa’daki siyasi geliþmelerin yakýndan takip edilmesi,
II. ünlü bilim adamlarýnýn Ýstanbul’a getirilerek
desteklenmesi,
III. kanunlarýn toplanarak kitap haline getirilmesi
durumlarýndan hangileri Osmanlý Ýmparatorluðu’nda bilimsel çalýþmalara önem verildiðini
gösterir?
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
82
C) Yalnýz III
E) II ve III
7.
Aþaðýdaki bilim insanlarýndan hangisi çalýþmalarýný Osmanlý Devleti’nin desteðiyle sürdürmemiþtir?
B
A) Ali Kuþçu
B) Ýbni Sina
C) Takiyyüddin Mehmet
D) Aþýk Paþazade
E) Sabuncuoðlu Þerafettin
10. Sýnýf / Tarih
Test - 6
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
8.
10.
I.
Akdeniz limanlarýnýn önemi azalýrken, Atlas Okyanusu limanlarýnýn önem kazanmasý
II.
Skolastik düþüncenin yýkýlarak,
yerini deney ve gözleme dayalý
pozitif düþüncenin almasý
XVI. yüzyýlda Avrupa’da ortaya çýkan Reform hareketleri sonucunda, Ogsburg Antlaþmasý’yla Almanya’da Protestanlýk, Nant Fermaný’yla Fransa’da Kalvenizm, Ýngiltere’de Anglikanizm mezhepleri kabul edilmiþtir.
Bu bilgiler Avrupa’da,
I. yeni mezheplerin resmiyet tanýnmasý,
II. Katolik Kilisesi’nin etki alanýnýn daralmasý,
III. bilimsel ve sanatsal alanlarda geliþmelerin
yavaþlamasý
Avrupa’da mezhep birliðinin bozulmasýyla Protestanlýk, Kalvenizm ve Anglikanizm gibi mezheplerin ortaya çýkmasý
III.
Eþleþtirme tablosunda sonuçlarý verilen geliþmeler aþaðýdakilerin hangisinde doðru olarak
gruplanmýþtýr?
C_10703
I.
II.
III.
A) Rönesans
Reform
B) Reform
Coðrafi Keþifler Rönesans
C) Coðrafi Keþifler Rönesans
D) Rönesans
Olay
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) II ve III
Coðrafi Keþifler
11.
Reform
Rönesans
I
II
Ýtalya
Bilim, düþünce
ve sanat
Reform
III
Din ve inanç
Yeni Çað’da Avrupa’yý etkileyen geliþmelerin
gösterildiði bu tabloda numaralandýrýlmýþ yerlere aþaðýdaki seçeneklerin hangisinde verilen bilgiler getirilmelidir?
D / 10703
I.
II.
III.
Avrupa’da çok önemli deðiþim ve çalkantýlara yol
açan Reform hareketleri Osmanlý ülkesinde yaþayan Hristiyanlar üzerinde etkili olmamýþtýr.
Osmanlý Devleti’nin aþaðýdaki özelliklerinden
hangisi bu sonucun ortaya çýkmasýnda etkili
olmuþtur?
D - 10703
A) Çok uluslu olmasý
B) Saltanat ile yönetilmesi
Baþlamasýnda
Deðiþimine
Etkili Olan
Etki Ettiði Alan
Devletler
Ýspanya
Portekiz
Coðrafi Keþifler
A) Yalnýz I
Coðrafi Keþifler Reform
E) Coðrafi Keþifler Reform
9.
durumlarýndan hangilerine kanýt olarak gösterilemez?
C
C) Týmar sistemini uygulamasý
D) Farklý din ve mezhepten olanlara karþý hoþgörülü olmasý
E) Bilim, teknik ve mimari alanlarýnda ileri bir düzeyde bulunmasý
12.
Reform hareketleri sonucunda kilise ve din
adamlarýnýn toplum üzerindeki siyasi ve dini baskýlarý ortadan kalkmýþ, okullar kilisenin denetiminden uzaklaþmýþtýr.
Aþaðýdakilerden hangisi bu durumun ortaya
çýkardýðý bir sonuç olamaz?
B - 10703
A) Laik eðitim anlayýþýnýn ortaya çýkmasý
A) Din
Rönesans
Fransa
B) Roma Ýmparatorluðu’nun ikiye ayrýlmasý
B) Ekonomi
Reform
Almanya
C) Mezhep seçme hürriyetinin yaygýnlaþmasý
C) Yönetim
Magna Charta
Ýngiltere
D) Düþünce ve ifade özgürlüðünün geliþmesi
D) Ekonomi
Rönesans
Almanya
E) Hukuk
Reform
Fransa
E) Kilisenin yönlendirici bir kurum olmaktan çýkmasý
10. Sýnýf / Tarih
83
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Osmanlý Devleti’nin Ýstanbul’u fethetmesine kadar genellikle iyi olan Osmanlý - Venedik iliþkileri,
Ýstanbul’un fethinden sonra ticaret yollarýnýn
Türklerin eline geçmesi üzerine bozulmaya baþlamýþtýr.
Test - 7
4.
Buna göre, Osmanlý - Venedik iliþkilerinin bozulmasýnýn fethin,
ll. Mehmet’in bu davranýþýyla aþaðýdakilerden
hangisini amaçladýðý söylenemez?
I. dinsel,
II. ekonomik,
DD
III. sosyal
A) Ortodoks Kilisesi’ni kontrol altýnda tutmayý
sonuçlarýnýn hangilerinden kaynaklandýðý ileri
sürülebilir?
B) Ortodokslarýn Katoliklerle ittifak kurmasýný
önlemeyi
B
C) Katolik Kilisesi’ne karþý güç oluþturmayý
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
2.
C) Yalnýz III
D) Ortodoksluðun yayýlmasýný önlemeyi
E) I, II ve III
Osmanlý Devleti’nin,
E) Hristiyan halka hoþgörülü davrandýðýný göstermeyi
5.
I. Cem Sultan’ýn isyan etmesi
I. Otlukbeli,
II. Trabzon Rum Ýmparatorluðu’na son verilmesi
II. Turnadað,
III. Kýrým Hanlýðý’nýn Osmanlý Devleti’ne baðlanmasý
III. Mohaç
savaþlarýndan hangilerini Anadolu’da üstünlüðünü devam ettirmek için yaptýðý ileri sürülebilir?
geliþmelerinden hangileri, Osmanlý Devleti’ni
olumsuz etkilemiþtir?
A
A) Yalnýz I
D
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
E) II ve III
E) II ve III
6.
3.
Ýstanbul’u fetheden ll. Mehmet, Ayasofya’ya gelerek papazlarýn en kýdemlisine, “Sana ve arkadaþlarýna ve halka söylüyorum ki bugünden itibaren artýk ne hayatýnýz ne de hürriyetiniz konusunda benim gazabýmdan korkmayýnýz.” diyerek
Ortodokslara can, mal ve inanç konusunda güvence vermiþtir.
Fatih Sultan Mehmet döneminde Balkanlara
sefer düzenlenmesi,
Osmanlý Devleti’nin Avrupa devletlerine karþý uyguladýðý temel politika Hristiyan dünyasýnýn birleþmesini önlemek olmuþtur.
Fatih döneminde gerçekleþtirilen,
I. Edirne - Segedin Antlaþmasý’yla sarsýlan egemenliði yeniden kurmak,
I. Ortodoks Kilisesi’nin himaye altýna alýnmasý,
II. Venediklilere kapitülasyonlarýn verilmesi,
II. Hristiyan birliðinin kurulmasýný engellemek,
III. Ege adalarýnýn Osmanlý topraklarýna katýlmasý
III. Balkanlardaki Türk varlýðýný kalýcý hale getirmek
faaliyetlerinden hangilerinin bu politikaya uygun olduðu savunulabilir?
amaçlarýndan hangilerini gerçekleþtirmeye
yöneliktir?
C
EE
A) Yalnýz I
B) Yalnýz Il
D) I ve II
84
C) Yalnýz Ill
E) I, II ve III
A) Yalnýz II
D) II ve III
B) Yalnýz III
E) I, II ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) I ve II
Test - 7
7.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
•
Doðu ticaret yollarýnýn Osmanlý denetimine
girmesi
•
Karadeniz’in bir Türk gölü haline gelmesi
11.
I. Süveyþ Kanalý’nýn açýlmasý,
aþaðýdakilerden hangisinin alýnmasý sonucunda ortaya çýkmýþtýr?
II. kervan ticaretinin geliþmesi,
A
A) Kýrým’ýn
III. Avrupalýlarýn Ümit Burnu’nu dolaþarak Hindistan’a ulaþmalarý
B) Otranto’nun
C) Arnavutluk’un
Mýsýr Seferi sonunda Baharat Yolu’nu ele geçiren Osmanlý Devleti’nin bu yoldan beklediði
geliri elde edememesinde,
D) Trabzon’un
geliþmelerinden hangilerinin etkili oduðu söylenebilir?
E) Eflak ve Boðdan’ýn
C
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
8.
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
Cem Sultan Olayý’na karýþan taraflar arasýnda
aþaðýdakilerden hangisi yoktur?
BB
12.
A) Karamanoðullarý
B) Bizans
C) Rodos þövalyeleri
D) Memlukler
Aþaðýdaki Osmanlý padiþahlarýndan hangisi
askeri seferlerini daha çok doðu yönünde
yapmýþtýr?
C
E) Papalýk
A) Fatih
B) II. Bayezid
C) Yavuz
D) Kanuni
E) II. Selim
9.
ll. Bayezid, Boðdan Prensliði’ne ait Karadeniz’in
kuzeybatýsýndaki Kili ve Akkerman kalelerini fethetmiþ ve Boðdan’ý yýllýk vergiye baðlayarak Osmanlý egemenliði altýna almýþtýr.
Buna göre,
I. Balkanlar Türk vataný haline gelmiþtir.
II. Osmanlý Devleti ile Kýrým arasýnda kara baðlantýsý saðlanmýþtýr.
13.
Osmanlý Devleti’nin Yükselme Dönemi’nde
aþaðýdakilerden hangisi diðerlerinden sonra
gerçekleþmiþtir?
D - 10702
A) Rumeli Hisarý’nýn yapýlmasý
B) Osmanlý - Memluk Savaþlarýnýn baþlamasý
III. Osmanlý Devleti’nin gelirleri artmýþtýr.
C) Akkoyunlularýn Otlukbeli Savaþý’nda yenilgiye uðratýlmasý
yorumlarýndan hangileri yapýlabilir?
EE
A) Yalnýz l
B) Yalnýz ll
D) l ve lll
10.
D) Halifeliðin Osmanlý padiþahlarýna geçmesi
C) Yalnýz lll
E) Anadolu’da Türk birliðinin tam olarak saðlanmasý
E) ll ve lll
14.
I. Turnadað
I. Çaldýran
II. Mercidabýk
II. Çaldýran
III. Ridaniye
III. Ridaniye
savaþlarý aþaðýdaki seçeneklerin hangisinde
verilen sýraya göre meydana gelmiþtir?
Yukarýdaki savaþlardan hangileri Osmanlý Devleti’nde sýnýrlarýn geniþlemesini saðlamýþtýr?
AA
EE
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) I ve II
E) I, ll ve III
A) l, ll, lll
B) l, lll, ll
D) ll, lll, l
C) ll, l, lll
E) lll, ll, l
85
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
Aþaðýdakilerden hangisi Kýbrýs için Memluklere ödediði vergiyi, Mýsýr’ýn fethinden sonra
Osmanlý Devleti’ne ödemeye baþlamýþtýr?
Test - 8
5.
Avusturya ile Osmanlý Devleti arasýnda 1533
yýlýnda imzalanan antlaþmanýn;
I. Avusturya kralý protokol bakýmýndan Osmanlý sadrazamýna eþit sayýlacak.
DD
A) Karamanoðullarý
B) Cenevizliler
C) Rodos þövalyeleri
D) Venedikliler
II. Barýþ süresi Avusturya’nýn isteðine býrakýlacak.
III. Avusturya, Osmanlý Devleti’ne her yýl 30 bin
altýn vergi verecek.
E) Portekizliler
2.
maddelerinden hangileri iki devlet arasýnda
“devletlerin eþitliði” ilkesinin geçerli olmadýðýnýn kanýtýdýr?
Osmanlý Devleti’nin,
D
A) Yalnýz I
I. Memlukler üzerine seferler düzenlemesi,
II. Ýspanyol baskýsý altýnda bulunan Endülüslü
Müslümanlara yardým etmesi,
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) I ve II
E) II ve III
III. Portekiz baskýsý nedeniyle yardým isteyen
Hindistanlý Müslümanlara yardým göndermesi
faaliyetlerinden hangileri, Ýslam dünyasýnýn
koruyuculuðunu üstlendiðine kanýt olarak
gösterilemez?
A - 10702
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
D) II ve III
3.
6.
E) I, II ve III
Yavuz Sultan Selim’in Turnadað Savaþý’nda
Dulkadiroðullarý Beyliði’ne son vermesi,
I. Memluklerle sýnýr komþusu olunmasý,
II. Anadolu’da Türk birliðinin saðlanmasý,
III. Maraþ ve çevresinin denetim altýna alýnmasý
sonuçlarýndan hangilerine ortam hazýrlamýþtýr?
EE
A) Yalnýz l
D) ll ve lll
B) Yalnýz ll
C) l ve lll
Osmanlý Devleti Don Nehri ile Ýtil (Volga) nehirlerinin birbirine en fazla yaklaþtýðý yerde bir kanal
açýlmasý kararlaþtýrýlmýþtýr. Bu yolla,
•
Ýpek Yolu’nun canlandýrýlmasý,
•
Osmanlý donanmasýnýn Hazar Denizi’ne çýkarýlmasý,
•
Türk dünyasý ile doðrudan baðlantý kurulabilmesi,
•
Rusya’nýn Kazan ve Astrahan hanlýklarý üzerinde kurmaya çalýþtýðý baskýnýn engellenmesi
hedeflenmiþtir.
Bu bilgilere bakarak Don - Volga Kanalý Projesi’nin doðrudan aþaðýdaki alanlarýn hangisinde Osmanlý Devleti’ne katkýda bulunmasý beklenemez?
B - 10702
A) Siyasi
B) Hukuki
C) Ekonomik
E) l, ll ve lll
D) Kültürel
E) Askeri
4.
Osmanlý Devleti’nin aþaðýdaki fetihlerinden
hangisi, doðrudan denizlerde siyasi ve ekonomik etkinliðini artýrmamýþtýr?
A - 10702
A) Belgrad
B) Rodos
C) Cerbe
D) Kýbrýs
E) Kýrým
86
7.
Kanuni devrinde aþaðýdaki devletlerden hangisi ile mücadele edilmemiþtir?
C
A) Macaristan
C) Memluk
B) Ýran
D) Avusturya
E) Portekiz
10. Sýnýf / Tarih
Test - 8
8.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Yavuz Sultan Selim, Safevilerin Anadolu’ya yönelik tehditleri nedeniyle Ýran sýnýrýný kapatarak Anadolu ile ticari iliþkilerini kesmiþtir.
Buna göre Yavuz Sultan Selim’in aþaðýdakilerden hangisini hedeflediði savunulabilir?
E - 10702
A) Gümrük gelirlerini artýrmayý
9.
11.
Ýnebahtý Körfezi’nde Osmanlý donanmasýný imha
eden Haçlýlar, bu baþarýlarýndan istekleri gibi faydalanamamýþlardýr.
Aþaðýdakilerden hangisi bu sonucun ortaya
çýkmasýna neden olmuþtur?
D
A) Avrupalýlarýn savaþ harcamalarýnýn artmasý
B) Safevi Devleti’ni dýþ politika alanýnda yalnýzlaþtýrmayý
B) Kýbrýs’ýn Osmanlý topraklarýna katýlmasý
C) Osmanlý tacirlerini korumayý
D) Sýnýr güvenliðini saðlamayý
D) Osmanlý donanmasýnýn kýsa sürede eski gücüne ulaþmasý
E) Safevîleri ekonomik açýdan zor durumda býrakarak zayýflatmayý
E) Kanuni Sultan Süleyman’ýn Fransa’yý Almanya’nýn baskýsýndan kurtarmasý
Kanuni döneminde Fransa ile imzalanan ve karþýlýklý ekonomik, adli, diplomatik ayrýcalýklarý içeren antlaþma “Hükümdarlarýn hayatta kaldýklarý
sürece geçerlidir.” maddesine raðmen Kanuni’den sonraki hükümdarlar döneminde de sürdürülmüþtür.
C) Avrupa’da Reform hareketlerinin baþlamasý
12.
Aþaðýdakilerden hangisi, Yükselme Dönemi’nde Osmanlý Devleti’nin Haçlýlara karþý izlediði politikalardan deðildir?
D
A) Ortodokslarý himaye altýna almak
B) Bazý Avrupa devletlerini himaye etmek
Bu durum aþaðýdakilerden hangisine kanýt
olarak gösterilebilir?
C) Haçlýlar arasýndaki ayrýlýkçý hareketleri desteklemek
B
D) Balkanlara ilk kez Anadolu’dan getirilen konargöçerlerin iskanýný saðlamak
A) Avrupa’da yeni mezheplerin ortaya çýktýðýna
B) Osmanlý - Fransa ittifakýnýn devam ettiðine
E) Savaþlarla Haçlý dünyasýný etkisiz hale getirmek
C) Fransa’nýn gittikçe zayýfladýðýna
D) Akdeniz ticaretinin önem kazandýðýna
E) Osmanlý Devleti’nde sadrazamlarýn etkisinin
arttýðýna
13.
10.
Alman Ýmparatoru Þarlken ile yaptýðý savaþta esir
düþen Fransa kralý I. Fransuva Kanuni’den yardým istemiþtir. Bunun üzerine sefere çýkan Kanuni Mohaç Savaþý’nda Macar ordusunu yenince
Þarlken I. Fransuva’yý serbest býrakmýþtýr.
Osmanlý Devleti’nin Kýbrýs’ý topraklarýna katmasý aþaðýdakilerden hangisine neden olmuþtur?
C
A) Mercidabýk Savaþý’na
B) Süveyþ Kanalý’nýn açýlmasýna
C) Ýnebahtý Savaþý’nýn yapýlmasýna
D) Cem Sultan Olayý’nýn çýkmasýna
Buna göre,
E) Lehistan’ýn himaye altýna alýnmasýna
I. Alman imparatoru Osmanlý ordusunun gücünden çekinmiþtir.
II. Almanya ve Macaristan ittifak halindedir.
III. Osmanlý Devleti Fransa’ya ekonomik ayrýcalýklar vermiþtir.
yargýlarýndan hangilerine ulaþýlabilir?
D
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
10. Sýnýf / Tarih
C) Yalnýz III
E) II ve III
14.
Aþaðýdakilerden hangisi Osmanlý Devleti ile
Ýran arasýnda imzalanan ilk antlaþmadýr?
A
A) Amasya
C) Ogsburg
B) Kasrýþirin
D) Ýstanbul (1533)
E) Edirne - Segedin
87
Dünya Gücü Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
1.
•
Hümanizm
•
Rönesans
•
Reform
Test - 9
4.
Yukarýdaki geliþmelerin Avrupa’da yayýlmasýnda aþaðýdakilerden hangisi daha etkili olmuþtur?
•
Orta Çað’da halkýn büyük bölümü Papanýn
ve Kutsal Roma Ýmparatorluðu’nun hakimiyeti altýndaydý.
•
Yeni Çað’da ise Avrupa’da krallarýn yönetiminde birçok devlet kurulmuþ ve bunlar arasýnda rekâbet ortaya çýkmýþtýr.
Buna göre,
A
A) Kaðýt ve matbaa kullanýmýnýn yaygýnlaþmasý
I. Avrupa’da egemen güç deðiþmiþtir.
B) Feodalitenin yýkýlmasý
II. Ulusçuluðun temelleri güçlenmiþtir.
C) Engizisyon mahkemelerinin kurulmasý
III. Sosyal sýnýflar arasýndaki uçurum artmýþtýr.
D) Yeni mezheplerin doðmasý
yargýlarýndan hangilerine ulaþýlabilir?
E) Okyanuslara dayanýklý gemiler yapýlmasý
A
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
2.
Reform hareketlerinin sonucunda Protestanlýk,
Kalvenizm, Anglikanizm gibi yeni mezhepler ortaya çýkmýþtýr.
5.
Bu durumun aþaðýdakilerden hangisine yol
açtýðý savunulabilir?
D - 10703
A) Milliyetçilik akýmýnýn yaygýnlaþmasýna
Rönesans hareketlerinin ortaya çýkmasýnda Avrupalýlarýn Haçlý Seferleri sýrasýnda Ýslam dünyasýndan etkilenmeleri büyük rol oynamýþtýr.
Bu durumun ortaya çýkmasýnda Haçlý Seferlerinin aþaðýdaki sonuçlarýndan hangisinin etkili olduðu savunulabilir?
B) Mutlak krallýklarýn güç kazanmasýna
C) Hristiyanlýk inancýnýn öneminin azalmasýna
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
C
A) Türklerin batýya doðru ilerleyiþinin bir süre
durmasýnýn
D) Katolik Kilisesi’nin güç kaybetmesine
E) Rönesans hareketlerinin baþlamasýna
B) Hristiyanlarýn kutsal yerleri ele geçirememesinin
C) Avrupalýlarýn Ýslam dünyasýndan kaðýt ve
matbaayý öðrenmelerinin
3.
D) Feodalite rejiminin sarsýlmasýnýn
Uzak Doðu ile yapýlan ticaret Venedik ve Mýsýrlýlarýn elinde bulunuyordu. Bunlar baþkalarýný bu ticarete karýþtýrmýyorlardý. Ýþte bu durum, Avrupa
devletlerini, bu maddelerin elde edildiði ülkelere
ulaþmak için baþka yollar aramaya yönlendirmiþtir.
E) Akdeniz ticaretinin canlanmasýnýn
6.
Bu yönlendirme,
I. Rönesans,
II. Reform,
Ümit Burnu’nu geçmeyi baþararak Hindistan’a
ulaþan ilk Avrupalý denizci aþaðýdakilerden
hangisidir?
B
III. Coðrafî Keþifler
A) Kristof Kolomb
olaylarýndan hangilerini meydana getirmiþtir?
C
B) Vasko dö Gama
C) Ameriko Vespuçi
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
88
C) Yalnýz III
E) II ve III
D) Macellan
E) Del Kano
10. Sýnýf / Tarih
Test - 9
7.
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
Reform hareketleri sonucunda Avrupa’da,
10.
I. Katolik Kilisesi’nin mallarýnýn yaðmalanmasý,
II. okullarýn kilisenin elinden alýnmasý,
III. yeni mezheplerin ortaya çýkmasý
sonuçlarýndan hangileri Türk Ýslâm dünyasý
üzerine Haçlý Seferlerinin düzenlenmesini
doðrudan zorlaþtýrmýþtýr?
C
A
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz III
Osmanlý Devleti Kanuni dönemine rastlayan Reform hareketleri ile siyasi açýdan ilgilenmiþtir. Kanuni, Osmanlýlarýn yararýna gördüðü bu hareketleri yakýndan izlemiþ, Luther’in faaliyetlerine destek vermiþtir.
Kanuni’nin bu tutumunda Reform hareketlerinin aþaðýdaki sonuçlarýndan hangisi daha etkili olmuþtur?
10703
A) Avrupa’da dinî birliðin zayýflamasý
B) Okullarýn kilise denetiminden uzaklaþmasý
E) II ve III
C) Katolik Kilisesi’nin mallarýnýn yaðmalanmasý
D) Avrupa’da özgür düþünceyi engelleyen sýnýrlamalarýn ortadan kalkmasý
E) Katolik Kilisesi’nin kendini yeniden düzenlemesi
8.
Reform hareketlerinin baþladýðý ülke ve alan
aþaðýdakilerin hangisinde doðru olarak verilmiþtir?
B
Ülke
Alan
A) Ýtalya
Edebiyat
B) Almanya
Din
C) Almanya
Güzel sanatlar
D) Ýtalya
Din
E) Fransa
Edebiyat
11.
Yeni Çað baþlarýnda Avrupa’da bilim, kültür ve
sanat alanlarýnda önemli deðiþme ve geliþmeler
olmuþtur.
Bu deðiþimin gerçekleþmesinde aþaðýdakilerin hangisinin doðrudan katkýsýndan söz edilemez?
D - 10703
A) Matbaanýn yaygýnlaþmasýnýn
B) Basýlý eser sayýsýnýn artmasýnýn
C) Okuryazar sayýsýndaki artýþlarýn
D) Krallarýn derebeylere üstünlük saðlamalarýnýn
9.
•
Avrupa’da Orta Çað’ýn sonlarýna doðru skolastik düþüncenin etkisi azalmýþ, klasik kültür
yeniden canlandýrýlarak Rönesans gerçekleþtirilmiþtir.
•
XVI. yüzyýl Avrupasý’nda bazý kiþi ve devletlerin Papalýða karþý çýkarak dinde yeni düzenlemelere gitmeleriyle Reform hareketleri meydana gelmiþtir.
E) Özgür düþünmeyi sýnýrlayan kýsýtlamalarýn
azalmasýnýn
12.
Avrupa’daki bu geliþmeler,
I. yeni düþünce ve anlayýþlarýn ortaya çýkmasý,
II. mezhep birliðinin bozulmasý,
Aþaðýdakilerden hangisi Coðrafi Keþiflerin sonuçlarýndan biri deðildir?
E
A) Ticaret yollarýnýn Akdeniz’den Atlas Okyanusu’na kaymasý
III. Batýlýlarýn ilerlemesini önleyici engellerin ortadan kaldýrýlmasý
B) Avrupalýlar için yeni yerleþim alanlarýnýn bulunmasý
sonuçlarýndan hangilerine ortam hazýrlamýþtýr?
C) Burjuva sýnýfýnýn nüfuzunu artýrmasý
A) Yalnýz I
D) Keþfedilen ülkelerdeki deðerli madenlerin Avrupa’ya taþýnmasý
E
B) Yalnýz II
D) I ve II
10. Sýnýf / Tarih
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
E) Kilisenin etkinliðini artýrmasý
89
Dünya Gücü: Osmanlý Devleti (1453 - 1600)
13.
Divan’da aþaðýdaki görevlilerden hangisinin
bulunmasý bu kuruma mahkeme olma özelliði
de kazandýrmýþtýr?
17.
Test - 9
Aþaðýdakilerden hangisi ilmiye sýnýfýna mensuptur?
E
C
A) Niþancýlar
A) Sadrazam
B) Niþancý
C) Kazasker
D) Defterdar
B) Týmarlý sipahiler
C) Defter eminleri
D) Reisülküttaplar
E) Müderrisler
E) Kaptanýderya
14.
18.
Osmanlýlarda ilmiye ve seyfiye mensuplarýna
eðitim verilen yerler aþaðýdaki seçeneklerin
hangisinde bir arada verilmiþtir?
Osmanlý Devleti’nde kazalarda görevli kadýlar,
günümüzdeki yargýçlýk, noterlik ve belediye baþkanlýðýna benzer görevleri birlikte yürütmüþlerdir.
Bu bilgiye bakarak kazalardaki kadýlarýn aþaðýdaki seçeneklerin hangisinde verilenlerle ilgili sorumluluklarý olduðu savunulabilir?
C 10709
A) Hukuk - Bilim
D
A) Medreseler - Tekkeler
B) Loncalar - Medreseler
C) Tekkeler - Zaviyeler
D) Medreseler - Enderun Mektebi
B) Bilim - Sanat
E) Humbarahane - Mehterhane
C) Hukuk - Yönetim
D) Askerlik - Yönetim
15.
Osmanlý Devleti’nin kuruluþunun ilk dönemlerinde nüfusun çoðunluðu Türklerden meydana geliyordu. Ancak daha sonraki dönemlerde Osmanlý toplumunun etnik yapýsýnýn deðiþtiði görülmüþtür.
E) Hukuk - Askerlik
19.
Osmanlý Devleti’nin bu uygulamasýnda,
Bu durumun ortaya çýkmasýnda,
I. savunma sanayinde malzeme sýkýntýsý çekilmesini engelleme,
I. vergi gelirlerinin artmasý,
II. sýnýrlarýn geniþlemesi,
II. yabancý devletlerin ordularýnýn güçlendirilmesini önleme,
III. ordudaki asker sayýsýnýn artmasý
geliþmelerinden hangilerinin doðrudan etkili
olduðu savunulabilir?
III. Anadolu’da halkýn ayaklanmasýný engelleme
gerekçelerinden hangilerinin etkili olduðu savunulabilir?
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
Osmanlý Devleti’nde at, silah, barut ve kurþunun
yurt dýþýna ihraç edilmesi sürekli yasaklanmýþtýr.
C) Yalnýz III
E) II ve III
D
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
16.
C) Yalnýz III
E) II ve III
Osmanlý Devleti’nde askeri baþarýlar sonucunda
sýnýrlar geniþlemiþtir.
Aþaðýdakilerden hangisi doðrudan bu durumun bir sonucudur?
20.
I. Eyalet
II. Sancak
A
III. Kaza
A) Yeni eyaletlerin kurulmasý
Yukarýda verilen Osmanlý Devleti’ndeki idari
birimlerin büyükten küçüðe doðru sýralanýþý
aþaðýdakilerin hangisinde doðru olarak verilmiþtir?
B) Ýskan politikasýnýn terk edilmesi
C) Fransa’ya kapitülasyonlar verilmesi
D) Sadrazamlarýn Divan’a baþkanlýk yapmaya
baþlamasý
E) Þehzadelerin sancaða çýkmasý usulünün kaldýrýlmasý
90
A
A) I, II, III
B) I, III, II
D) II, III, I
C) II, I, III
E) III, I, II
10. Sýnýf / Tarih
XVII. YÜZYILDA ASYA VE AVRUPA
AVRUPA’NIN GENEL DURUMU
XVII. yüzyýlda Avrupa devletleri, krallarýn güçlü bir egemenlik kurduðu mutlak monarþi ile yönetiliyordu.
Özellikle Ýngiltere ve Fransa’da krallar güçlerini artýrmýþlardýr.
Coðrafi Keþifler ile birlikte ekonomik açýdan zenginleþen Ýngiltere, Fransa, Ýspanya, Portekiz ve Hollanda gibi Avrupa devletleri yeni yerler keþfederek buralarý sömürgeleþtirme yarýþý içine girdiler. Osmanlý egemenliðindeki Ýpek ve Baharat yollarýna alternatif yeni ticaret
yollarý oluþturmaya ve böylece ticaret gelirlerini artýrmaya çalýþtýlar.
Bu dönemde Uzak Doðu ve Hindistan ile Atlas Okyanusu limanlarý Avrupa devletleri arasýnda paylaþým konusu olmuþtur. Bu bölgeler üzerindeki rekabet Avrupa
devletleri arasýnda savaþlara da neden olmuþtur
ASYA’NIN GENEL DURUMU
Altýn Orda Devleti’nin XVI. yüzyýlýn baþýnda yýkýlmasýyla Rusya’nýn geniþlemesinin önündeki en büyük engel
ortadan kalkmýþtý. Rusya, XVII. yüzyýla gelindiðinde artýk Asya’da güçlü bir devlet olarak öne çýkmaya baþlamýþ ve Orta Asya’ya yayýlmayý amaçlamýþtýr.
Altýn Orda Devleti’nin yýkýlmasýndan sonra Hive, Buhara ve Hokand gibi Özbek hanlýklarý kurulmuþtur. Bu
hanlýklardan baþka Kazak Hanlýðý, Kýrgýz ve Kaþgar
devletleri de Orta Asya’da önemli bir siyasal güç olmuþlar ve Türk kültürünün devamlýlýðýnýn saðlanmasýnda büyük rol oynamýþlardýr.
Hindistan’da hüküm süren Babür Devleti egemen olduðu bölgeleri mimari eserler ile donatarak Türk kültürünün günümüze kadar yaþamasýný saðlamýþtýr.
BABÜRNAME
Babürname, Babür Devleti’nin kurucusu Babür
Þah’ýn yazdýðý otobiyografik seyahat ve hatýra kitabýdýr.
Babür Þah, bu kitapta yaþadýðý olaylarý, gezip gördüðü yerleri, orada yaþayan insanlarýn gelenek ve
göreneklerini akýcý bir Türkçe ile anlatmýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
TAC MAHAL
Tac Mahal, Babür hükümdarý Þah Cihan’ýn ölen eþi
Mümtaz Banu Begüm için yaptýrdýðý türbenin adýdýr. Türbenin mimarlarý Mimar Sinan’ýn öðrencilerinden Mehmet Ýsa Efendi ve Mehmet Ýsmail Efendi’dir. Türbede yer alan eþsiz güzellikteki yazýlar da
türbenin mimarlarý gibi Ýstanbul’dan davet edilen
Hattat Serdar Efendi tarafýndan yazýlmýþtýr. 1983 yýlýnda UNESCO tarafýndan Dünya Mirasý Listesine
alýnan Tac Mahal, yaklaþýk yüz milyon kiþinin katýldýðý bir yarýþma sonunda dünyanýn yeni yedi harikasýndan biri seçilmiþtir.
OSMANLI DEVLETÝ’NÝN GENEL
DURUMU
Osmanlý Devleti Kuruluþ Devri’nden itibaren sürekli
geniþleyerek üç kýtaya yayýlan bir imparatorluk haline
gelmiþti. Balkan Yarýmadasý dâhil olmak üzere Polonya’nýn güneyinden Kafkasya’ya; Kuzey Afrika ve Habeþistan’dan Mora ve Dalmaçya kýyýlarýna kadar olan
bölge Osmanlý Devleti’nin denetimindeydi.
Osmanlý Devleti’nin geniþlemesi XVII. yüzyýla kadar
devam etmiþtir. Bu yüzyýlda ise ülke yönetiminde, askeri alanda ve medreselerde bozulmalar baþlamýþ, Anadolu, Ýstanbul ve çeþitli eyaletlerde isyanlar çýkmýþtýr.
Koçi Bey’e Göre Osmanlý Devleti’nde
Bozulmanýn Nedenleri
IV. Murat’ýn danýþmanlarýndan Koçi Bey, padiþaha sunduðu raporlarda bozulma nedenlerini þu þekilde sýralamýþtýr:
Devlet adamlarýnýn iþlerine karýþýlmasý
Yetkisiz kiþiler sadrazam ve diðer üst düzey devlet
adamlarýna iþlerine karýþmaya baþlayarak çýkarlarýna
uymayan devlet adamlarýný padiþaha þikayet etmeye
baþlamýþlardýr.
Önemli makamlarýn liyakata bakýlmadan rüþvet
ve iltimas yoluyla daðýtýlmasý
Birçok kiþi önemli makamlara atanmak için üst düzey
devlet adamlara rüþvet vermeye baþlamýþtýr. Bunun
sonucunda liyakat sahibi olmayan kiþiler devlet memuru olarak yönetimin bozulmasýna yol açmýþlardýr.
93
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Ayrýca bazý yöneticiler yakýnlarýna týmar ve zeamet daðýtarak görevlerini kötüye kullanmýþlardýr.
Ekber ve erþed sistemi ile birlikte þehzadelerin sancaða çýkma usulüne de son verilmiþtir. Bu durum olumsuz sonuçlar doðurmuþtur.
Ýlmiye teþkilatýnýn bozulmasý
Müderrislik ve kadýlýk ilim ile deðil para ile elde edilmeye baþlanmýþtýr. Eðitim ve adalet kurumlarý görevini
kötüye kullananlar yüzünden saygýnlýðýný yitirmiþtir.
Sancaða çýkmayan þehzadeler Topkapý Sarayý’nda yaþamaya baþlamýþlar, halký tanýmadan ve yönetim deneyimi kazanmadan tahta çýkmýþlardýr.
Bu yüzden padiþah olduklarýnda otorite kurmakta zor-
Týmar sisteminin bozulmasý
lanmýþlar ve saray kadýnlarýnýn ve devlet adamlarýnýn
Týmarlarýn haksýz bir þekilde daðýtýlmasý sonucunda týmar sistemi bozulmuþtur. Týmar sisteminin bozulmasýyla birlikte týmarlý sipahi sayýsý da azalmýþtýr. Bu yüzden savaþa giderken eyaletlerden paralý asker toplanmýþtýr. Bu askerler savaþta baþarýlý olamadýklarý gibi
barýþ zamanýnda da taþkýnlýklar yaparak halkýn huzurunu bozmuþlardýr.
Yeniçeri Ocaðý’na gereðinden fazla asker
alýnmasý
Devletten maaþ alan askerlerden oluþan yeniçerilerin
sayýsýnýn artmasý hazine giderlerinin artmasýna yol açmýþtýr. Bu giderleri karþýlamak için vergi miktarlarý büyük oranda artýrýlmýþtýr. Vergisini ödeyemeyenler topraðýný terk ederek iþsiz ve eþkiya olmuþtur.
etkisinde kalmýþlardýr.
Uyarý
Osmanlý merkezi otoritesinin zayýflamasýnda veraset sisteminde yaþanan bu deðiþimin büyük rolü
olmuþtur. XVII. yüzyýlda merkezi otoritenin zayýflamasý ayaklanmalarýn çýkmasýndaki en önemli nedenlerden biridir.
OSMANLI - AVUSTURYA ÝLÝÞKÝLERÝ
Kanuni döneminde baþlayan Osmanlý - Avusturya iliþkileri her iki devletin de Macaristan’a egemen olmak
istemesi nedeniyle savaþa dönüþmüþtü.
Uzun süren savaþlara girilmesi
Yapýlan antlaþmalarla saðlanan barýþ ortamý XVI. yüzÖzellikle Ýran ve Avusturya ile giriþilen savaþlar uzun
sürmüþ, bu nedenle faydadan çok zarar getirmiþtir. Bu
savaþlar devlet hazinesine büyük yük getirmiþtir.
yýlýn sonlarýnda sýnýr boylarýnda meydana gelen olay-
Çýkan isyanlarýn önlenememesi
zuldu.
Anadolu ve Rumeli’deki eþkiyalar köylere saldýrarak ev
ve bahçeleri yakmýþlar, halka zarar vermiþlerdir.
Bosna Beylerbeyi Telli Hasan Paþa’nýn pusuya düþü-
lar, Avusturya’nýn ödemesi gereken vergiyi ödememesi ve bazý beyleri isyana teþvik etmesi nedeniyle bo-
rülerek öldürülmesi üzerine Osmanlý Devleti Avusturya’ya savaþ ilan etti.
Uyarý
Koçi Bey, IV. Murat’a sunduðu raporda; Osmanlý
Devleti’nin güçlü bir orduya sahip olmasý gerektiðini bunun da ancak zengin bir hazine ile saðlanabileceðini belirtmiþtir. Hazinenin gelir kaynaðýnýn
halktan alýnan vergiler olduðunu, halkýn vergisini
düzenli ödeyebilmesi için de adaletli bir yönetime
ihtiyaç duyulduðunu ifade ederek padiþahýn bu ihtiyacý karþýlamakla görevli olduðunu anlatmýþtýr.
Osmanlý kuvvetlerinin baþarýsýz sonuçlar almasý üzerine sefere çýkan III. Mehmet, Eðri Kalesi’ni aldý. Haçova Savaþý’nda Avusturya maðlup edildi (1596).
Kanije ve Estergon kaleleri fethedildi. Ýki taraf arasýndaki savaþlar Zitvatorok Antlaþmasý ile sona erdi
(1606).
Zitvatorok Antlaþmasý’nýn Önemli Maddeleri
• Eðri, Kanije ve Estergon kaleleri Osmanlý Devle-
Ekber ve Erþed Sisteminin Etkileri
I. Ahmet döneminde gerçekleþtirilen deðiþiklik ile Osmanlý tahtýna akýl saðlýðý yerinde olmak þartýyla en yaþlý þehzadenin geçmesi kararlaþtýrýlmýþtýr.
Bu sisteme ekber ve erþed sistemi adý verilmiþtir. Bu
sistem ile taht kavgalarý önlenmek istenmiþtir.
94
ti’nde kalacaktý.
• Avusturya, Osmanlý Devleti’ne savaþ tazminatý
ödeyecekti.
• Avusturya arþidükü bundan böyle Osmanlý padiþahýna eþit sayýlacak ve kendisine cesar (imparator) denecekti.
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Uyarý
Ýran’ýn barýþ teklifi ile 1611 yýlýnda Nasuh Paþa Antlaþmasý imzalandý.
i Zitvatorok Antlaþmasý ile Osmanlý Devleti’nin
Avusturya üzerindeki üstünlüðü ve yaptýrým gücü sona ermiþtir.
Nasuh Paþa Antlaþmasý’na göre,
i Avusturya’ya karþý savaþlardaki baþarýnýn diplomatik alana taþýnamamasýnýn temel nedeni
içeride Celali isyanlarýnýn dýþarýda ise Ýran ile
yapýlan savaþlarýn sürmesidir.
• Safeviler, Osmanlý Devleti’ne vergi olarak her yýl iki
1555 SONRASI OSMANLI - ÝRAN
ÝLÝÞKÝLERÝ
Yavuz Sultan Selim döneminde Ýran’daki Safevi Devleti ile baþlayan savaþlar Kanuni döneminde de sürmüþ
ve 1555 yýlýnda imzalanan Amasya Antlaþmasý ile sona ermiþti.
Ancak daha sonra iki devlet arasýndaki sýnýr sorunlarý
savaþlarý yeniden baþlatmýþtýr. Bu dönemin Osmanlý Ýran iliþkileri dört aþamada incelenebilir:
1577 - 1590 Osmanlý - Ýran Savaþlarý
Amasya Antlaþmasý 1577 yýlýna kadar devam etti. Bu
dönemde Ýran’daki taht kavgalarýndan yararlanmak isteyen Osmanlý devlet adamlarý Ýran’a savaþ açýlmasýna
karar verdi.
Bu seferle Kafkaslarýn ele geçirilerek Rusya’nýn güneye inmesinin engellenmesi ve Kýrým ile doðudan kara
baðlantýsýnýn saðlanmasý amaçlanmýþtýr. 1590 yýlýna
kadar süren savaþlar Ferhat Paþa (Ýstanbul) Antlaþmasý ile sona erdi.
Ferhat Paþa Antlaþmasý ile,
• Osmanlý Devleti Ferhat Paþa Antlaþmasý ile aldýðý
yerleri geri verecekti.
yüz deve yükü ipek verecekti.
1617 - 1618 Osmanlý - Ýran Savaþlarý
Safevilerin, Osmanlý Devleti’yle yaptýðý antlaþmayý bozarak Osmanlý topraklarýna saldýrmalarý üzerine baþlayan savaþlar Serav Antlaþmasý (1618) ile sona erdi.
Serav Antlaþmasý’na göre,
• Amasya Antlaþmasý (1555) ve Nasuh Paþa Antlaþmasý ile belirlenen sýnýr geçerli olacaktý.
• Ýran, yýlda 100 deve yükü ipek vergi verecekti.
1623 - 1639 Osmanlý - Ýran Savaþlarý
Safevilerin Baðdat’ý ele geçirmesi üzerine Ýran savaþlarý yeniden baþladý. IV. Murat düzenlediði iki sefer ile
Revan’ý ve Baðdat’ý aldý.
Kasrýþirin Antlaþmasý (1639) ile savaþlar sona erdi.
Kasrýþirin Antlaþmasý ile,
• Baðdat ve civarý Osmanlýlarda, Revan ve Azerbaycan Safevilerde kaldý.
• Zaðros Daðlarý iki ülke arasýnda sýnýr olarak kabul
edildi.
• Azerbaycan, Gürcistan, Tebriz ve Karabað Osmanlý Devleti’ne býrakýldý.
Kasrýþirin Antlaþmasý ile bugünkü Türkiye - Ýran sýnýrý
büyük ölçüde belirlenmiþtir.
• Safevi Devleti, Kafkaslarda Osmanlý egemenliðini
kabul etti.
Uyarý
Ferhat Paþa Antlaþmasý ile Osmanlý Devleti doðuda en geniþ sýnýrlarýna ulaþmýþtýr.
1603 - 1611 Osmanlý - Ýran Savaþlarý
Ýran’ýn, Osmanlý Devleti’nin Avusturya ile savaþmasýndan ve Celali isyanlarýyla uðraþmasýndan yararlanarak
Ferhat Paþa Antlaþmasý ile kaybettiði yerleri almak istemesi savaþlara neden oldu.
10. Sýnýf / Tarih
Uyarý
Osmanlý Devleti’nin Avusturya ve Ýran ile yaptýðý savaþlar askeri yapýnýn ve ekonomik düzenin bozulmasýnda etkili olmuþtur.
ÝÇ ÝSYANLAR
XVII. yüzyýlda Osmanlý Devleti’nde idari, askeri, hukuki, toplumsal ve ekonomik alanlardaki bozulmalar nedeniyle Ýstanbul’da, Anadolu’da ve devlet merkezine
uzak eyaletlerde çeþitli isyanlar çýkmýþtýr.
95
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
• Yeniçerilerin cülus bahþiþi almak için sýk sýk padiÝÇ ÝSYANLARIN GENEL NEDENLERÝ
þah deðiþtirmek istemeleri
• Yeniçeri ve sipahilerin çýkarlarýna ters düþen padi-
i Merkezi otoritenin zayýflamasý
i Ekber ve erþed sistemine geçilmesiyle birlikte padiþahlarýn tecrübesiz olarak tahta geçmesi
Siyasi
i Yeniçeri Ocaðý’nýn bozulmasý
i Týmarlý sipahilerinin öneminin ve
sayýsýnýn azalmasý
i Savaþlarýn uzun sürmesi
i Týmar sisteminin bozulmasý
YENÝÇERÝLERÝN BOZULMASI
Koçi Bey, Yeniçeri Ocaðý’nýn bozulmasýnýn temel
nedeni olarak kanunlara aykýrý þekilde ocaða asker
alýnmasýný göstermiþtir. Kanunlara göre yeniçeriler
ihtiyarlayýp güçten düþene kadar emekli olamazlardý. Ancak yeniçeri sayýsýnýn artmasýyla birlikte on
binden fazla yeniçeri erken yaþta emekli olarak hazineyi zarara uðratmýþtýr.
Yeniçeri Ocaðý’na yeni gelen acemi ve liyakatsýz kiþiler rüþvet karþýlýðýnda yayabaþý, bölükbaþý gibi
makamlara getirilirken savaþlarda büyük yararlýlýk
gösteren emektar yeniçeriler sebepsiz yere emekli edilmiþlerdir.
i Hazine gelirlerinin giderleri karþýlayamamasý
Milleti ve mezhebi bilinmeyen kiþiler yeniçeri yapýlmýþ, kanun ve kurallar bozulmuþtur. Bunun sonucunda Yeniçeri Ocaðý’nda “Ocak, devlet içindir.”
anlayýþý yerine “Devlet, ocak içindir.” anlayýþý yerleþmiþtir.
i Halktan alýnan aðýr vergiler yüzünden köylünün topraðýný terk etmesi
Ýstanbul isyanlarýnýn en önemlileri; III. Murat, Genç Os-
i Halkýn alým gücünün azalmasý
man, IV. Murat ve IV. Mehmet dönemlerinde çýkmýþtýr.
i Uzun süren savaþlar nedeniyle hazine giderlerinin artmasý
Ekonomik
týrmak istemeleri
etkili olmuþtur.
i Padiþah annelerinin ve saray aðalarýnýn devlet iþlerine karýþmalarý
i Rüþvetin ve adam kayýrmanýn artmasý
Askeri
þah, vezir ve devlet adamlarýný görevden uzaklaþ-
i Tarým üretiminin azalmasý
III. Murat Dönemi
III. Murat döneminde yeniçeriler maaþlarýnýn ayarý dü-
Ýstanbul Ayaklanmalarý
Ýstanbul isyanlarý, kapýkulu askerleri (yeniçeriler ve sipahiler) tarafýndan çýkarýlmýþtýr.
Bu isyanlara bazen ilmiye sýnýfýnýn, medrese öðrencilerinin ve halkýn da katýldýðý görülmüþtür.
Ýstanbul isyanlarýnýn çýkmasýnda,
• Küçük yaþta ve deneyimsiz þehzadelerin tahta çýkmasý nedeniyle merkezi otoritenin bozulmasý
• Kapýkulu askerlerine ulufe denilen maaþlarýnýn zamanýnda verilmemesi ya da deðeri düþük parayla
verilmesi
þük paralardan verileceðini duyunca ayaklandýlar. Ýsyan sonunda yeniçerilerin istekleri yerine getirilerek
defterdar idam edildi.
Yeniçerilerin maaþlarýnýn ödenmesinden sonra hazinede sipahilere verilecek para kalmadý. Maaþlarýnýn taksitle verileceðini öðrenen sipahiler, saraya yürüyerek
paralarýný istediler. Fakat ortaya çýkan kargaþa sýrasýnda yüzlerce sipahi hayatýný kaybetti ve isyan bastýrýldý
(1592).
II. Osman (Genç Osman) Dönemi
• Devlet yönetimindeki otorite boþluðundan yararlanan devlet adamlarý ile saray kadýnlarýnýn merkezdeki askerleri kýþkýrtmalarý
II. Osman, Hotin Seferi’nde yeniçerilerin disiplinsiz dav-
• Kapýkulu teþkilatýnýn bozulmasý ve askerlikle ilgisi
olmayanlarýn askere alýnmasý
Ancak çýkarlarýna aykýrý bu düþünceyi öðrenen yeniçe-
96
ranýþlarýný görmüþ ve bu ocaðý kaldýrarak yeni bir ordu
kurmayý düþünmüþtü.
riler ayaklandýlar.
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Yeniçeriler II. Osman’ý tahttan indirerek Yedikule zin-
Celali ayaklanmalarýnýn çýkmasýnda,
danlarýnda öldürdüler (1622).
• Týmar sisteminin bozulmasý ve iltizam sisteminin
Uyarý
II. Osman, isyancýlarýn öldürdüðü ilk Osmanlý padiþahýdýr. Bu olaydan sonra yeniçerilerin devlet yönetimindeki etkisi giderek artmýþtýr.
yaygýnlaþmasý
• Halktan alýnan vergilerin yükseltilmesi sonucu köylülerin topraklarýný terk etmeleri
• Avusturya ve Ýran ile yapýlan savaþlarýn uzun sürmesi
IV. Murat Dönemi
• Halktan kanunsuz vergi alýnmasý ve halkýn ekonomik durumunun bozulmasý
Çok küçük yaþta tahta geçen padiþaha gözdaðý ver-
• Haçova Meydan Savaþý’ndan kaçan ve haklarýnda
mek isteyen yeniçeriler ve kapýkulu sipahileri cülus
idam kararý çýkan askerlerin Anadolu’ya giderek
bahþiþi alamadýklarýný bahane ederek ayaklandýlar.
(1622). Ýsyan, padiþahýn isyancýlarýn isteklerini yerine
getirmesiyle sona erdi.
IV. Murat ilerleyen yýllarda isyancýlarýn elebaþlarýný etkisiz hale getirerek isyanlarýn çýkmasýný önlemiþtir.
IV. Mehmet Dönemi
IV. Mehmet’in 1648’de tahta çýktýðý sýrada kapýkulu askerleri ayarý düþük aylýk verilmesine itiraz ederek ayak-
eþkiyalýða baþlamalarý
• Kadý ve sancakbeylerinin halktan kanunlara aykýrý
para toplamalarý
• Merkezi otoritenin zayýflamasý ve devlet adamlarýnýn yetersizliði
etkili olmuþtur.
Anadolu’daki Celâli isyanlarýnýn en önemlileri Karayazýcý, Canbolatoðlu, Tavil Ahmet, Deli Hasan ve Kalenderoðlu gibi kiþiler tarafýndan çýkarýlmýþtýr.
landýlar.
Ýsyancýlar Osmanlý - Avusturya ve Osmanlý - Ýran sa1656 yýlýnda yeniçeriler ve sipahiler ulûfelerin vaktinde
verilmediðini ve saray aðalarýnýn devlet iþlerine karýþ-
vaþlarýnýn da etkisiyle, Anadolu’nun büyük bir bölümünde etkili olmuþtur.
týklarýný bahane ederek yeniden ayaklandýlar. Bu durumun sorumlusu olarak gördükleri otuz kadar kiþinin
kendilerine teslim edilmesini istediler.
Celali Ayaklanmalarýnýn Sonuçlarý
Zor durumda kalan IV. Mehmet, isyancýlarýn isteklerini
• Anadolu’nun en zengin yöreleri yakýlýp yýkýlmýþ,
yerine getirdi. Öldürülen kiþilerin cesetleri Sultanahmet Meydaný’ndaki çýnar aðaçlarýna asýldýðýndan bu
olaya Çýnar Vakasý ya da Vaka-i Vakvakiye denilmiþtir
binlerce insan ölmüþtür.
• Anadolu’da huzur ve güven ortamý bozulmuþ, can
ve mal güvenliði kalmamýþtýr.
(1656).
• Avusturya ve Ýran ile yapýlan savaþlarda zor durumda kalan Osmanlý Devleti yapýlan antlaþmalar-
Ýstanbul Ayaklanmalarýnýn Sonuçlarý
da bazý tavizler vermek zorunda kalmýþtýr.
• Devlet otoritesi sarsýlmýþtýr.
Uyarý
• Ýstanbul’da asayiþ ve güven bozulmuþtur.
• Birçok ýslahat sonuçsuz kalmýþtýr.
• Yeniçerilerin yönetim üzerinde etkinliði artmýþtýr.
Bu durum devletlerin içte yaþadýðý sorunlarýn dýþ
politikalarýný olumsuz yönde etkilemesine örnek
olarak gösterilebilir.
• Ayaklanmalarýn bastýrýlmasý için isyancýlardan ba-
Celali Ayaklanmalarý
Yavuz Sultan Selim döneminde Tokat civarýnda isyan
zýlarý öldürülmüþ, bazýlarýna yüksek rütbeler verilerek devlete baðlýlýklarý saðlanmaya çalýþýlmýþtýr.
eden Bozoklu Celal adlý bir sipahinin çýkardýðý isyan
• Anadolu’da ekonomik hayat durgunlaþmýþ, her
daha sonra Anadolu’da çýkan isyanlarýn genel adý ol-
alanda üretim azalmýþtýr. Vergiler toplanamadýðý
muþtur.
için devlet hazinesi zarara uðramýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
97
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
• Halkýn bir kýsmý topraðýný terk ederek þehirlere göç
etmiþtir. Bu durum üretimin azalmasýna, þehirlerde
iþsizliðin ve nüfusun artmasýna yol açmýþtýr.
III. MURAT
Babasý: II. Selim
Annesi: Afife Nur Banu Sultan
• Halkýn devlete güveni sarsýlmýþtýr.
Doðumu - vefatý: 1549 - 1495
Uyarý
Celali isyanlarýnýn dini bir yönü yoktur. Ayrýca isyancýlar devlet düzenini deðiþtirmeyi de amaçlamamýþlardýr.
Bu isyanlar kötü devlet yönetimi ve uygulamalardan dolayý kiþilere ve olaylara yönelik yapýlmýþtýr.
Eyalet Ýsyanlarý
XVII. yüzyýlda merkeze uzak olan Eflak, Boðdan, Erdel, Halep, Yemen, Baðdat, Kýrým ve Mýsýr gibi eyaletlerde isyanlar çýkmýþtýr.
Eyalet ayaklanmalarýnýn çýkmasýnda,
• Merkezi otoritenin zayýflamasý
• Bazý eyalet yöneticilerinin ve yerli hanedanlarýn
Padiþahlýk sýrasý: 12
Saltanat süresi: 1574 - 1595
Tahta çýkan çocuklarý: III. Mehmet
Sultan III. Murat, Arapça ve Farsça’yý çok iyi konuþurdu. Babasýnýn 1558 yýlýnda, Manisa sancak
beyliðinden Karaman valiliðine tayin edilmesi üzerine, dedesi Kanuni Sultan Süleyman tarafýndan
Alaþehir sancakbeyliðine tayin edildi. Babasý Sultan II. Selim padiþah olduktan sonra tekrar Manisa
sancakbeyliðine atandý.
Þehzadeliði sýrasýnda bulunduðu Manisa’da devrin en deðerli ulemasýndan dersler aldý. Osmanlý
padiþahlarý içinde en alim padiþahlardan birisidir.
Babasý Sultan II. Selim’in vefatý üzerine 22 Aralýk
1574’te tahta geçti. Ancak o da babasý II. Selim gibi devlet iþlerine fazla karýþmadý. Bürokrasi ve hükümet daha çok Sokullu Mehmet Paþa tarafýndan
idare edildi.
Osmanlý Devleti’nden baðýmsýz olmak istemeleri
• Eyalet yöneticilerinin olumsuz tutumlarýnýn halký isyana yönlendirmesi
• Osmanlý Devleti ile mücadele halinde olan Avrupa
III. Murat döneminde Osmanlý topraklarýnýn geniþliði 19.902.000 km2 ye ulaþtý. Osmanlý Ýmparatorluðu doðuda en geniþ topraða bu dönemde sahip
oldu. III. Murat 16 Ocak 1595’de vefat ederek Ayasofya Camii avlusuna gömüldü.
devletlerinin eyalet yöneticilerini isyan etmeleri için
kýþkýrtmalarý
etkili olmuþtur.
Bu isyanlar genellikle yerli hanedanlar tarafýndan ayrý-
AVRUPA’NIN GELÝÞÝMÝNE SEYÝRCÝ
KALAN OSMANLI
lýkçý düþüncelerle çýkarýlmýþtýr. Ýsyanlar bazen taviz verilerek, bazen de þiddet kullanýlarak bastýrýlmýþtýr.
Avrupalý devletler bu isyanlarý destekleyerek Osmanlý
Devleti’nin siyasal gücünün azalmasýna çalýþmýþlardýr.
Bu dönemde yüksek dereceli bazý devlet görevlileri de
ayaklanmýþtýr. Erzurum valisi Abaza Mehmet Paþa, Si-
Avrupa’da XV. yüzyýlda yaþanan geliþmeler modern
Avrupa’nýn temelini oluþturmuþtur. Rönesans ve Reform hareketleri Avrupa’da köklü deðiþikliklere yol açmýþ, insan haklarý ve demokratikleþme çabasý Avrupalý devletler arasýnda adeta bir yarýþa dönüþmüþtür. Özgür düþünce ve bilim alanýndaki çalýþmalar devletlerin
geliþmesini saðlamýþtýr.
vas valisi Vardar Ali Paþa ve Lübnan valisi Fahrettin
Paþa bunlara örnek gösterilebilir.
Uyarý
Eyalet isyanlarý, devleti Celali ve Ýstanbul ayaklanmalarý kadar uðraþtýrmasa da zorlukla bastýrýlmýþtýr.
Bu isyanlar sonucunda bazý eyaletler yarý baðýmsýz
duruma gelmiþlerdir.
98
Coðrafi Keþiflerin ardýndan Ýngiltere ve Fransa’nýn baþýný çektiði devletler arasýnda sömürge elde etme yarýþý baþlamýþtýr.
Ýngiltere, Fransa, Hollanda, Ýspanya ve Portekiz gibi
devletler Afrika, Uzak Doðu, Hindistan, Amerika ve
Avustralya’ya egemen olmak, Atlas Okyanusu ve Hint
Okyanusu’ndaki limanlarý ele geçirmek için birbirleriyle savaþmýþlardýr.
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Avrupalý devletler, Osmanlý Devleti’nin egemenliðindeki Ýpek ve Baharat yollarýný ele geçirme ümidini kaybetmiþlerdi. Bu yüzden Ýpek ve Baharat yollarýna alternatif olacak yeni ticaret yollarý bulmaya çalýþýyorlardý.
Osmanlý Devleti, Avrupalýlarýn bu çalýþmalarýna seyirci
kalmýþtýr. Ülke genelinde çýkan isyanlar, batýda ve doðuda yapýlan savaþlar Osmanlý Devleti’nin Avrupa’daki yeni geliþmelerle ilgilenmesini engellemiþtir. Ancak
bu ilgisizlik Osmanlý ekonomisini olumsuz yönde etkilemiþtir.
Coðrafi Keþiflerin Osmanlý Devleti’ne
Etkileri
Avrupa’nýn ekonomik ve kültürel yönden geliþmesini
saðlayan Coðrafi Keþifler Osmanlý Devleti’ni olumsuz
yönde etkilemiþtir. Ýpek ve baharat yollarýnýn canlýlýðýný
kaybetmesi üzerine Akdeniz limanlarýndan elde edilen
gelir azalmýþtýr.
Coðrafi Keþifler sonucunda Avrupa’ya bol miktarda altýn ve gümüþ girmiþtir. Bu altýn ve gümüþün Osmanlý
pazarlarýnda kullanýlmaya baþlanmasý Osmanlý ekonomisinin zarar görmesine yol açmýþ, ülkede pahalýlýk ve
enflasyon ortaya çýkmýþtýr.
Avrupa’ya Tavizler Verilmesi
Coðrafi Keþifler ile birlikte Ýngiltere, Fransa, Portekiz,
Ýspanya ve Hollanda denizcilikte büyük bir geliþme
kaydetmiþtir. Coðrafi Keþiflerin sonucunda deniz ticareti geliþmiþ, bu durum Avrupalý devletlerin ekonomik
bakýmdan güçlenmelerini saðlamýþtýr.
Ýngiltere ve Fransa’nýn denizlerde güçlenerek ekonomik piyasayý ele geçirmeleri, deniz ticaretini canlý tutmak ve ekonomik kayba uðramak istemeyen Osmanlý Devleti’ni, Hollanda gibi devletler ile ekonomik ayrýcalýklar öngören antlaþmalar imzalamaya yöneltmiþtir.
Gümrük vergilerinin düþürülmesi ve ticarette serbestlik içeren ayrýcalýklarýn yer aldýðý bu kapitülasyonlar
Osmanlý Devleti’nde vergi gelirlerinin azalmasýna yol
açmýþtýr.
Kapitülasyonlarýn saðladýðý kolaylýklar sayesinde Osmanlý piyasasýna ucuz Avrupa mallarý egemen olmuþ,
yerli üreticiler büyük zarara uðramýþtýr.
Avrupalý devletler yeni ekonomik kaynaklarýn etkisiyle
teknoloji alanýnda atýlým yaparken Osmanlý Devleti bu
alandaki geliþmelere ayak uyduramamýþtýr.
Gemi teknolojisinde geri kalan Osmanlý Devleti deniz
savaþlarýnda yenilgiler almaya baþlamýþ ve denizlerde
etkinliðini kaybetmiþtir.
10. Sýnýf / Tarih
Yeni Ekonomik Model: Merkantilizm
Coðrafi Keþiflerden sonra Avrupa’da yeni bir ekonomik anlayýþ ortaya çýkmýþtýr. Merkantilizm adý verilen
bu ekonomik sistem, ithalatý kýsýtlayýp ihracatý teþvik
ederek devleti güçlü ve zengin bir hale getirmeyi
amaçlýyordu. Merkantilizme göre bir ülke ne kadar çok
deðerli madene ve paraya sahipse o kadar zengin sayýlýyordu.
Bu anlayýþ Avrupa devletlerini iç ve dýþ ticarete önem
vermeye yöneltmiþtir. Avrupalý devletlerin yeni yollar
aramalarýnýn, birbirleriyle sömürge, ham madde ve pazar rekabeti içine girmelerinin temelinde merkantilizm
anlayýþý yatmýþtýr.
Merkantilizm modeli uluslararasý piyasada etkinliðin
artýrýlmasýný amaçlýyordu. Oysa Osmanlý Devleti’nin
ekonomik anlayýþý öncelikli olarak iç piyasada halkýn
ihtiyaçlarýný karþýlayabilmekti.
Bu amaçla gerektiðinde ihracat sýnýrlandýrýlýyor, ithalat
ise teþvik ediliyordu. Bu durum Osmanlý Devleti’nin
merkantilizme ayak uydurmasýný engellemiþtir.
Uyarý
Avrupalý devletler merkantilizm modeline uygun
olarak tarým, ticaret ve sanayi alanýnda gelirlerini
artýrýrken Osmanlý Devleti gelir artýrma yolu olarak
fetihler sonunda kazanýlan topraklardan gelecek
vergileri tercih etmiþtir.
Osmanlý’da Merkantilizm Etkisi
Merkantilizm modeline göre ihracatý artýrmak, ulusal
serveti ve iþsizliði azaltmak için gerekli bir araçtý. Osmanlý Devleti ise halkýn ihtiyaçlarýný karþýlamak ve
gümrük gelirlerini artýrmak için ithalatý destekliyordu.
Bu nedenle ilk dönemlerden itibaren Avrupalýlara ticareti özendirici bazý ayrýcalýklar vermiþtir.
Bu durum Avrupalý devletlerin merkantilizm politikasýný
uygulamalarýný kolaylaþtýrmýþ ve kapitülasyonlardan
yararlanan Avrupa mallarýnýn Osmanlý pazarlarýný istila
etmesine ortam hazýrlamýþtýr.
Avrupalýlar, merkantilizm modeliyle hem Osmanlý Devleti’nin geliþmesini önlemiþ hem de gelir düzeylerini
artýrmýþlardýr.
Osmanlý Devleti, XVII. ve XVIII. yüzyýllarda siyasi gücünün azalmasýna paralel olarak Avrupalý devletlere tanýdýðý kapitülasyonlarý sürekli geniþletmek zorunda kalmýþtýr. Bu durumun sonucunda Avrupalý tüccarlar yerli
tüccarlardan daha avantajlý bir konum elde etmiþlerdir.
99
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
XVII. YÜZYIL ISLAHATLARI
Kavram Bilgisi
Islahat: Zaman içinde bozularak görevini gerektiði
þekilde yerine getiremeyen kurumlarda yapýlan yeniden düzenleme, deðiþtirme ve iyileþtirme faaliyetleridir.
Osmanlý Devleti’nde,
• Merkezi otoritenin zayýflamasý
• Devlet kurumlarýnýn bozulmasý
• Baþta Yeniçeri Ocaðý olmak üzere askeri teþkilatýn
bozulmasý
• Savaþlarda hedeflenen baþarýlara ulaþýlamamasý
• Ekonomik ve sosyal bozukluklarýn giderek artmasý
Osmanlý Devleti’nde ilk ýslahat çalýþmalarý XVII. yüzyýlda baþlamýþtýr. Osmanlý padiþahlarý ve devlet adamlarý ülkenin içinde bulunduðu durumu iyileþtirebilmek
için ýslahatlar yapmaya çalýþtýlar ve köklü deðiþiklikler
yerine mevcut durumun iyileþtirilmesini amaçladýlar.
XVII. yüzyýlda en önemli ýslahatçýlar II. Osman, IV. Murat, IV. Mehmet gibi padiþahlar ve Tarhuncu Ahmet Paþa ve Köprülü Mehmet Paþa gibi sadrazamlardýr.
II. (GENÇ) OSMAN DÖNEMÝ VE
ISLAHATLARI
Osmanlý Devleti’nde ilk kez köklü bir þekilde ýslahat
yapma düþüncesine sahip olan padiþah II. Osman’dýr.
Genç padiþah, devletin içinde bulunduðu durumun
adam kayýrma, rüþvet ve kötü yönetimden kaynaklandýðýný düþünüyordu. Bu duruma son vermek için öncelikle padiþahýn yetki ve otoritesini artýrmayý amaçlamýþtýr.
• Ülke genelinde sýk sýk ayaklanmalarýn çýkmasý
ýslahat düþüncesinin doðmasýna yol açmýþtýr.
KATÝP ÇELEBÝ’NÝN TEÞHÝSÝ
XVII. yüzyýlda yaþamýþ bilim adamlarýndan biri olan
Katip Çelebi, ýslahat yapýlmasý konusunda bir rapor hazýrlamýþtýr.
Bu raporunda Osmanlý Devleti’ni hasta bir insana,
devlet adamlarýný doktorlara, yapýlacak ýslahatlarý
ise ilaçlara benzetmiþtir.
Katip Çelebi bu düþüncelerini, “Devlet yapýsý, insan hayatý gibi çocukluk, gençlik, olgunluk ve yaþlýlýk evrelerinden geçer. Doktorlarýn her yaþa göre
ilaç vermesi gibi yöneticiler de duruma uygun reçeteler hazýrlayarak devletin ömrünü uzatabilirler.
Ancak doktorun bilgili olmasý yetmez; hastaya sözünü dinletmesi ve acý da olsa ilaca devam etmesi
gerekir. Yöneticilerin toplumdaki hastalýklar için kesin ve hýzlý müdahalesi gerekmektedir.” sözleriyle
açýklamýþtýr.
Katip Çelebi devletin ömrünün uzamasý için,
i Devlet adamlarýnýn ülke sorunlarýný çözmek
için gecikmeden önlemler almalarý
i Bu önlemlerin devletin içinde yaþadýðý çaða
uygun olmasý
i Alýnan kararlarýn her türlü tepki ve zorluklara
raðmen sonuna kadar uygulanmasý
gerektiðini ifade etmiþtir.
100
II. Osman’ýn yaptýðý ýslahatlar þunlardýr:
• Þeyhülislâmýn fetva verme dýþýndaki yetkilerini kaldýrmýþtýr.
Yorum
Böylece ilmiye sýnýfýnýn yetkilerini sýnýrlandýrmayý ve
yönetime karýþmalarýný önlemek istemiþtir.
• Saray dýþýndan evlilik yaparak cariyelerle evlenme geleneðine uymamýþtýr.
Yorum
Bu tutumuyla saray kadýnlarýnýn yönetimdeki etkisine son vermek istemiþtir.
• Baþkenti Ýstanbul dýþýna taþýmak, Anadolu’da yeni
bir merkez kurmak istemiþtir.
• Padiþahýn ihtiyaçlara göre kanun çýkarma gücünü
artýrmaya çalýþmýþtýr.
• Daha önceki hükümdarlarýn geleneklerine uyarak
Lehistan üzerine yapýlan Hotin Seferi’ne bizzat katýlmýþtýr. Böylece ordu üzerinde otorite kurmayý
amaçlamýþtýr. Ancak Hotin Seferi’nde yeniçerilerin
isteksizliðini görünce Yeniçeri Ocaðý’ný kaldýrmak
istemiþtir.
Uyarý
II. Osman’ýn sefere katýlmasý askeri sorunlarýn kaynaðýný görmesini saðlamýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
II. Osman, Yeniçeri Ocaðý’ný kaldýrma düþüncesini uygulama fýrsatý bulamadý. Yeniçeriler, ocaklarýnýn kaldýrýlacaðýný öðrenince II. Osman’ý tahttan indirerek öldürdüler (1622).
Koçi Bey raporunda devletin duraklama nedenlerini
ortaya koymuþ ve çözüm önerileri getirmiþtir. IV. Murat
bu raporlarý dikkate alarak ýslahatlara baþlamýþtýr.
II. OSMAN (GENÇ OSMAN)
IV. Murat’ýn bu tutumu sorunlarýn temeline inmeye
çalýþtýðýnýn göstergesidir.
Babasý: I. Ahmet
Uyarý
Annesi: Mahfiruz Haseki Sultan
Doðumu - vefatý: 1604 - 1622
lV. Murat’ýn yaptýðý ýslahatlar þunlardýr:
Padiþahlýk sýrasý: 16
• Ýlk olarak baþta annesi olmak üzere saray kadýnlarý ve aðalarýnýn devlet iþlerine karýþmalarýný engellemiþtir.
Saltanat süresi: 1618 – 1622
II. (Genç) Osman, 14 yaþýnda
iken, amcasý I. Mustafa’nýn tahttan indirilmesi üzerine Osmanlý tahtýna oturdu. Annesi onun yetiþmesi için çok titiz davrandý.
Genç Osman iyi bir terbiye ve tahsil gördü. Arapça, Farsça, Latince, Yunanca ve Ýtalyanca gibi doðu ve batý dillerini klasiklerinden tercüme yapabilecek kadar güzel öðrendi. Çok güzel bir yüzü
olan Genç Osman; zeki, enerjik, atýlgan, cesur ve
gözü pek bir padiþahtý.
Tahta çýkar çýkmaz þeyhülislamýn elinden üst
düzey müderris ve kadýlarý atama yetkilerini aldý.
Köklü ýslahat planlarý yapmasýna raðmen planlarýný uygulayacak bir sadrazam bulamadý.
Tarihte eþine az rastlanýr bir þekilde tahttan indirilen ve Yedikule zindanlarýnda boðularak þehit edilen Genç Osman, babasý I. Ahmet’in Sultan Ahmet
Camii’nin yanýndaki türbesine defnedilmiþtir.
IV. MURAT DÖNEMÝ
Islahat Hareketleri
II. Osman’ýn yeniçeriler tarafýndan öldürülmesinden
sonra I. Mustafa tahta çýkarýldý (1622). Ancak 1623 yýlýnda I. Mustafa tahttan indirilerek yerine IV. Murat getirildi.
IV. Murat, tahta çýktýðýnda çocuk yaþtaydý. Bu nedenle
yönetim, annesi Kösem Sultan ve devlet adamlarýnýn
elindeydi. lV. Murat, olgunluk çaðýna gelince saray kadýnlarý ve aðalarýnýn etkisinden kurtularak devlet yönetimine egemen olmuþtur.
IV. Murat devletin içinde bulunduðu durumun nedenleri ve kötü gidiþin durdurulmasý için alýnmasý gereken
önlemler ile ilgili devlet adamlarýna raporlar hazýrlatmýþtýr. Bunlar içinde Katip Çelebi ve Koçi Bey’in hazýrladýklarý raporlar önemlidir.
10. Sýnýf / Tarih
• Yeniçeri zorbalarýný ortadan kaldýrmýþ ve gereðinden fazla olan yeniçeri sayýsýný azaltmýþtýr. Böylece
hem otoritesini güçlendirmiþ hem de askeri itaat
altýna almýþtýr.
• Maliyeyi yeniden düzenlemiþ, Koçi Bey’in raporu
doðrultusunda dirlikleri hak etmeyenlerden alarak
layýk olanlara vermiþtir.
• Ýstanbul’un güvenliðini saðlamýþtýr.
• Ýsyanlara teþvik edici konuþmalarýn yapýldýðý kahvehanelerde içki ve tütün yasaðý ile birlikte gece
sokaða çýkma yasaðý getirmiþtir.
• Anadolu ve eyaletlerdeki isyanlarý bastýrarak düzen ve güvenliði yeniden saðlamýþtýr.
Uyarý
IV. Murat’ýn yaptýðý ýslahatlarýn temel hedefi devlet
otoritesini güçlendirmek olmuþtur. Ancak genç
yaþta ölmesi ýslahatlarýn yarým kalmasýna neden
olmuþtur.
Siyasi Olaylar
IV. Murat döneminde Lehistan ile vergilerin zamanýnda
ödenmemesi, Venedik ile Dalmaçya kýyýlarýnda isyan
çýkmasý yüzünden iliþkiler bozulmuþtur.
Bu sorunlar Lehistan ve Venedik’in barýþ istemesi sonucunda savaþ yapýlmadan çözülmüþtür.
XVII. yüzyýlýn baþýndan itibaren devam eden Osmanlý
Ýran mücadelesi IV. Murat döneminde de devam etmiþtir. Ýran’ýn Osmanlý topraklarýna saldýrmasý üzerine
IV. Murat, 1635 ve 1638 yýllarýnda iki kez sefere çýkarak
Revan ve Baðdat’ý fethetmiþtir.
Bu nedenle Baðdat Fatihi olarak anýlmýþtýr. 1639 yýlýnda imzalanan Kasrýþirin Antlaþmasý ile savaþa son verilmiþtir.
101
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
IV. MURAT
Týmar Sisteminin Bozulmasýnýn Sonuçlarý
Babasý: I. Ahmet
Annesi: Mahpeyker Kösem
Sultan
i Eyaletlerde devlet otoritesi zayýflamýþtýr.
Siyasi
Doðumu - vefatý: 1612 - 1640
i Ülkede güvenliði saðlamak zorlaþmýþtýr.
Padiþahlýk sýrasý: 17
i Týmarlý sipahilerin sayýsý azalmýþtýr.
Saltanat süresi: 1623 - 1640
i Devlet savaþ zamanlarýnda ücretli
asker almak zorunda kalmýþ, sekban adý verilen bu askerler barýþ
zamanýnda iþsiz kaldýklarý için halktan haraç toplamýþlardýr.
Çok kuvvetli bir vücuda sahipti. 200 okkalýk gürzleri rahatça kaldýrabiliyordu. En kuvvetli yaylarý çeker, çok uzaklara cirit atardý. Attýðý oklar ile kalkanlarý bile delebiliyordu. Arapçayý ve batý dillerini çok
iyi bilirdi. Çok iyi bir þairdi. Muradi mahlasýyla þiirler yazardý.
Askeri
i Yeniçerilerin sayýsý artýrýlmýþ, bu
yüzden yeniçeriler kontrol edilemeyen bir güç haline gelmiþtir.
Çok geniþ bir haber alma teþkilâtý kurarak, imparatorluðun her tarafýndaki zorbalarý ismen tespit ettirdi ve sefere çýktýðýnda geçtiði yerlerdekileri ismen
çaðýrýp idam ettirdi.
Kâbe-i Muazzama’yý yeniden bina ettirdi. Döneminin en önemli olaylarýndan biri de Hezarfen Ahmet
Çelebi’nin kanat takarak Galata Kulesi’nden Üsküdar’a uçmasýydý.
Ekonomik
i Devlet, halka aðýr vergiler koymak
zorunda kalmýþtýr.
i Týmarlarýný kaybeden pek çok týmar
sahibi Celali isyanlarýna katýlmýþtýr.
Devlet iþlerine tam hâkimdi. Her þeyden haberi
olurdu. Seferlerinde askerle ayný þartlar içinde bulunur, atýnýn üzerinde uyurdu.
Tahta çýktýðýnda devlet hazinesi bomboþtu. Tahtý býraktýðýnda ise dopdolu idi. 8 Þubat 1640’da 28 yaþýnda vefat etti.
IV. Murat döneminde yapýlan en önemli mimari
eserler Revan Köþkü, Baðdat Köþkü, Niðde Bedesteni, Üsküdar Çinili Camii ve Külliyesi, Bayram
Paþa Sýbyan Mektebi, Külliyesi ve Medresesi, Konya Þerafettin Camii’dir.
i Tarým üretimi azalmýþ, azalan üretim nedeniyle halktan yeterince
vergi toplanamamýþtýr.
i Vergisini ödeyemeyen köylüler
topraklarýný terk ederek þehirlere
göç etmiþlerdir.
Sosyal
i Þehirlerde düzensiz yerleþme ve
iþsizlik sorunlarý ortaya çýkmýþtýr.
i Ýþsizlerin eþkiyalýk yapmasý sonucunda þehirlerde asayiþ bozulmuþtur.
ÝLTÝZAM VE MUKATAA
TIMAR SÝSTEMÝNÝN BOZULMASI
Osmanlý Devleti’nde ekonomik, siyasi ve askeri yapý týmar sistemi ile baðlantýlýydý. Týmar sisteminin saðlýklý
iþlemesi devletin diðer alanlardaki iþleyiþini de kolaylaþtýrýyordu. Ancak XVII. yüzyýldan itibaren týmar sisteminde bozukluklar ortaya çýkmaya baþladý.
Týmar sisteminin bozulmasýnda temel etken týmarlarýn
hak edenlere deðil de rüþvet karþýlýðýnda ilgisiz kiþilere verilmesi olmuþtur. Merkezi otoritenin bozulduðu bir
dönemde yaþanan bu geliþmeler sonunda birçok týmar sahibi dirliðini kaybetmiþtir.
Týmar sisteminin bozulmasý siyasi, askeri, ekonomik
ve sosyal sorunlarýn yaþanmasýna neden olmuþtur:
102
Fatih Sultan Mehmet döneminde týmar sisteminin uygulanmadýðý bölgelerin vergilerini toplamak için yeni
bir düzen getirilmiþtir. Bu sistemin uygulandýðý araziye
mukataa, ihale sistemine iltizam, ihale sonucunda vergileri toplama iþini yapanlara da mültezim deniyordu.
Mültezimler, iltizama ayrýlan arazinin vergilerini devlete
peþin olarak öderler, daha sonra halktan toplarlardý.
Mültezim ayný zamanda o bölgenin yöneticisi konumundaydý.
Ýltizam Sisteminin Yararlarý
Ýltizam sistemi sayesinde devlet hazinesinin nakit sýkýntýsý giderilmiþtir. Ayrýca devlet, çok sayýda vergi memuru görevlendirmekten kurtulmuþtur.
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Ýltizam Sisteminin Zararlarý
Merkezi otoritenin zayýflamasýyla birlikte mültezimler,
kanunlara aykýrý olarak devlete verdiklerinin çok daha
fazlasýný halktan toplamaya çalýþmýþlardýr. Aðýr vergileri ödeyemeyen köylüler topraklarýný terk etmiþler ve bu
durumun sonucunda üretim azalmýþtýr.
XVII. YÜZYILDA AVRUPA’DA SÝYASÝ
DURUM
Otuz Yýl Savaþlarý (1618 - 1648)
Almanya’da Reform hareketleri sýrasýnda Katolikler ile
Protestanlar arasýndaki mücadelelere Ougsburg Antlaþmasý ile son verilmiþti (1555). XVII. yüzyýlýn baþlarýnda Katolikler ile Protestanlar arasýnda mücadeleler yeniden baþladý.
Kutsal Roma Germen imparatoru, Protestanlara savaþ
açtý. Ýsveç, Danimarka ve Hollanda bu duruma tepki
gösterdiler. Kutsal Roma Germen Ýmparatorluðu, Ýspanya ile ittifak yaparak bu devletlere savaþ açtý.
XVII. YÜZYILDA AVRUPA’DA BÝLÝM
VE TEKNÝK ALANINDAKÝ GELÝÞMELER
Avrupa’da Rönesans ve Reform hareketleri düþünce
hayatýnýn geliþmesini saðlamýþ, skolastik felsefenin yerini özgür düþünce almýþtýr.
Bunun sonucunda akýl ön plana çýkmýþtýr. Aklýn önem
kazanmasý modern bilimin ortaya çýkmasýna ortam hazýrlamýþtýr.
Bilimsel faaliyetler geniþ kitleler tarafýndan takip edilmeye baþlanmýþ, bilimsel akademiler açýlmýþtýr. Bilimsel çalýþmalar sonunda bu dönem, Akýl Çaðý olarak nitelendirilmiþtir.
XVII. Yüzyýlda Bilime Yön Verenler
Kopernik
Polonyalý astronom ve matematikçidir. Dünya’nýn ve
diðer gezegenlerin Güneþ etrafýnda döndüðünü açýklamýþtýr. Kilisenin baskýsýna raðmen bu teorisini yazdýðý kitaplarla tüm dünyaya duyurmuþtur.
Galileo
Fransa, Katolik olmasýna raðmen Almanya’yý zayýflatabilmek için Protestan prenslerin yanýnda yer aldý.
Kutsal Roma Germen Ýmparatorluðu otuz yýl süren savaþlardan yenilgiyle ayrýldý. Savaþ 1648 yýlýnda imzalanan Vestfalya Antlaþmasý ile sona erdi. Bu antlaþma ile
Avrupa halkýna mezhep seçme özgürlüðü verilmiþtir.
Otuz Yýl Savaþlarýnýn Sonuçlarý
• Kutsal Roma Germen Ýmparatorluðu parçalanmýþtýr.
• Ýspanya güç kaybederek sömürgelerinin büyük bir
kýsmýný kaybetmiþtir.
• Fransa, Almanya’dan toprak alarak güçlenmiþ,
Fransa kralý ülkede katý bir mutlakiyet düzeni kurmuþtur.
Modern fiziðin ve teleskobik astronominin kurucularýndan biridir. En önemli icadý teleskoptur. Gezegenler ve
diðer gök cisimleriyle ilgili çalýþmalarýný Ýki Kainat Sistemi Üzerine Konuþmalar adlý kitabýnda toplamýþtýr.
Bacon
Ýngiliz filozof ve devlet adamýdýr. Bilimsel çalýþmalarda
deney ve gözlem metodunu savunmuþtur. Denemeler,
Bilimin Ýlerlemesi, Yeni Atlantis, Büyük Yeni Düzen
eserlerinden bazýlarýdýr.
Kepler
Alman gök bilimci, fizikçi ve matematikçidir. Rudolf’un
Cetvelleri adlý kitabýnda gezegenlerin temel tablolarýný
yayýnlamýþtýr.
• Ýsveç, savaþtan galip çýkarak gücünü artýrmýþtýr.
Pascal
• Hollanda ve Ýsviçre baðýmsýzlýklarýný ilan etmiþlerdir.
Fransýz matematikçi, fizikçi ve düþünürdür. 1642’de bir
hesap makinesi icat etmiþtir. Paskal üçgenini ve bir üçgenin iç açýlarýnýn toplamýnýn iki dik açýya eþit olduðunu bulmuþtur.
Uyarý
Otuz Yýl Savaþlarýna katýlmayan Ýngiltere’de 1640
yýlýnda çýkan isyanlar sonucunda parlamenter sisteme geçilmiþtir. Böylece meþrutiyet yönetimi baþlamýþtýr.
10. Sýnýf / Tarih
Newton
Ýngiliz fizikçi, matematikçi ve astronomdur. Diferansiyel ve integral hesabýný bulmuþtur. Bilim tarihine en
büyük katkýsý yer çekimi kanununu bulmasý olmuþtur.
103
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Yiyecek sýkýntýsýnýn baþlamasý ve fiyatlarýn yükselmesi
üzerine kriz iyice büyüdü.
IV. MEHMET DÖNEMÝ
IV. MEHMET DÖNEMÝ ISLAHAT
ÇALIÞMALARI
IV. Murat öldükten sonra yerine Ýbrahim, padiþah oldu.
Ýbrahim dönemi (1640-1648) vezirlerin yönetime karýþtýðý, yeniçerilerin sýk sýk isyan çýkardýðý bir dönem olmuþtur.
Bu zor ortamda IV. Mehmet’in annesi Hatice Turhan
Sultan tecrübeli devlet adamý Köprülü Mehmet Paþa’ya sadrazamlýk teklifi yaptý.
Köprülü Mehmet Paþa, bu görevi ancak bazý þartlarla
kabul edebileceðini belirtti. Padiþahýn bu þartlarý kabul
etmesi üzerine Köprülü Mehmet Paþa sadrazamlýk görevini kabul etti.
1648’de yeniçerilerin bir isyaný sonunda Ýbrahim tahttan indirilerek çocuk yaþta olan IV. Mehmet padiþahlýða getirilmiþtir.
Köprülü Mehmet Paþa padiþaha,
IV. Mehmet’in çocukluðunda ülkeyi annesi ve vezirler
yönetmiþtir. IV. Mehmet’in görevlendirdiði devlet
adamlarý ve yaptýklarý ýslahatlar þunlardýr:
• Devlet memurlarýnýn görevlendirilmesinde ve azledilmesinde serbestçe hareket etmesi
• Saraya sunacaðý her teklifin kabul edilmesi
• Sadrazamlýk görevine hiç kimsenin karýþmamasý
Tarhuncu Ahmet Paþa
Tarhuncu Ahmet Paþa, maliye alanýnda ýslahat yapmaya öncelik vermiþtir. Çünkü devletin en önemli sorununun gelir gider dengesizliði olduðunu düþünüyordu.
• Kendisi hakkýnda bir þikâyet olursa önce savunmasýnýn alýnmasý, sonra karar verilmesi
þartlarýný sunmuþtur.
Uyarý
Tarhuncu Ahmet Paþa’nýn yaptýðý ýslahatlar þunlardýr:
• Has ve zeamet gelirlerini doðrudan hazineye aktarmýþtýr.
Köprülü Mehmet Paþa saraya sunduðu bu þartlar
ile,
• Saray masraflarýný kýsmýþ ve verilen hediyeleri
azaltmýþtýr.
i Serbestçe hareket edebileceði bir ortam oluþturmayý
• Modern anlamda ilk kez bütçe çalýþmasý yapmýþtýr.
i Uyum içinde çalýþabileceði bir kadro oluþturmayý
• Rüþvet alýnmasýný engellemeye çalýþmýþtýr.
• Hazineye borcu olan kiþilerden bu borçlarý tahsil
etmiþtir.
i Yetkisiz kiþilerin devlet iþlerine karýþmasýný
önlemeyi
i Makamýný ve hayatýný güvence altýna almayý
Uyarý
Tarhuncu Ahmet Paþa’nýn maliye alanýndaki ýslahatlarýndan çýkarý zedelenen kiþiler Þehzade Süleyman’ý padiþah yapmak istediðine dair dedikodu
çýkararak idam edilmesini saðlamýþlardýr (1653).
i Yönetime canlýlýk getirmeyi
amaçlamýþtýr.
Köprülü Mehmet Paþa’nýn yaptýðý ýslahatlar þunlardýr:
Köprülü Mehmet Paþa
IV. Mehmet, padiþah olduðunda Osmanlý Devleti Venedik ile savaþ halindeydi. Ýçteki karýþýklýklarýn yaný sýra devam eden bu savaþ ilerleyen yýllarda devleti çok
zor durumda býraktý.
Venediklilerin Çanakkale Boðazý’ný abluka altýna almalarý Ýstanbul halkýný iyice paniðe düþürdü.
• Orduyu disiplin altýna aldý.
• Ýstanbul’da görüþ ayrýlýðý içindeki din ulemasýný deðiþik yerlere tayin ederek tartýþmalara son verdi.
• Hatalý gördüðü devlet adamlarýný görevden uzaklaþtýrdý.
• Görevini yapmayan memur ve askerlerin maaþýný
kesti.
• Donanmayý düzenleyerek Venediklilerden Bozcaada ve Limni’yi geri aldý.
104
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
• Erdel Beyi Rakoçi ve Halep valisi Abaza Hasan Paþa’nýn çýkardýðý isyanlarý bastýrarak devlet otoritesini güçlendirdi.
XVII. Yüzyýl Islahatlarýnýn
Genel Özellikleri
Köprülü Fazýl Ahmet Paþa
• Islahatlar kiþisel gayretler sonucunda þahýslara
baðlý olarak yapýlmaya çalýþýlmýþtýr. Bu durum ýslahatçýlarýn ölümünden sonra yeniliklerin yarým kalmasýna ve baþarýsýzlýða uðramasýna yol açmýþtýr.
Köprülü Mehmet Paþa’dan sonra oðlu Fazýl Ahmet Paþa, sadrazam oldu. Fazýl Ahmet Paþa ekonomik ve askeri alanda ýslahatlara aðýrlýk verdi.
Köprülü Fazýl Ahmet Paþa’nýn yaptýðý ýslahatlar þunlardýr:
• Devlet giderlerini kýsarak bütçe açýðýný kapatmaya
çalýþtý.
• Islahatlar, sorunlarýn nedenleri araþtýrýlmadan çözüm arandýðý için köklü ve kalýcý olamamýþtýr.
• Osmanlý yöneticileri, Osmanlý Devleti’ni dünyanýn
en büyük gücü olarak kabul ettiklerinden Avrupa’daki yeniliklerden yararlanma ihtiyacý duymamýþlardýr.
• Girit’in fethini tamamladý (1669).
• XVII. yüzyýl ýslahatlarýnýn temel amaçlarý devlet otoritesini yeniden kurmak, iç güvenliði saðlamak, askeri yapýyý düzenlemek ve ekonomik bozukluklarý
engellemekti.
• Ýstanbul Çemberlitaþ’ta bir kütüphane kurdurdu.
• Islahatlar daha çok askeri alanda yapýlmýþtýr.
• Orduyu yeniden düzenledi.
• Topçu sýnýfýný güçlendirdi.
IV. MEHMET
Babasý: I. Ýbrahim
Annesi: Hatice Turhan Sultan
Doðumu - vefatý: 1642 - 1693
• Kuvvet ve þiddet yoluyla devlet otoritesinin saðlanmasýna çalýþýlmýþtýr. Bu tutum halkýn ýslahatlarý benimsemesine engel olmuþtur.
• Yeniçeriler, devlet adamlarý, saray kadýnlarý ve ulema ýslahatlara engel olmaya çalýþmýþtýr.
Padiþahlýk sýrasý: 19
Saltanat süresi: 1648 - 1687
Tahta çýkan çocuklarý: II. Mustafa ve III. Ahmet
IV. Mehmet orta boylu, beyaz tenli ve yanýk çehreliydi. Annesi onu çok iyi yetiþtirdi. Ýyi bir tahsil gördü. Babasý Sultan Ýbrahim’in öldürülmesi üzerine
8 Aðustos 1648 günü, henüz yedi yaþýnda iken padiþah oldu. Ava ve edebiyata çok meraklýydý. Ava
olan meraký yüzünden tarihte Avcý Mehmet olarak
anýlýr.
Padiþahlýðýnýn ilk yýllarýnda küçük yaþta olduðu
için ülkeyi annesi Hatice Turhan Sultan ve sadrazamlar yönetti. Sadrazamlýðý, Köprülü ailesine vermekle çok isabetli bir karar aldý. IV. Mehmet zamanýnda Osmanlý Devleti batýda en geniþ sýnýrlarýna
kavuþtu.
IV. MEHMET DÖNEMÝ SÝYASÝ
OLAYLARI
Osmanlý - Venedik Ýliþkileri
Kanuni Sultan Süleyman döneminde Doðu ve Orta
Akdeniz’deki adalarýn alýnmasý sonucunda buradaki
üstünlük Osmanlýlara geçmiþti. Ancak Venedik Osmanlý üstünlüðünü kabullenmek istemiyordu.
Girit’i elinde bulunduran Venedik’in her fýrsatta Osmanlý gemilerine saldýrmasý Osmanlý Devleti’nin 1645
yýlýnda Girit’i kuþatmasýna yol açtý.
Uyarý
Girit’in,
Hayatýnýn büyük bir kýsmý saray entrikalarýyla geçti. Ýkinci Viyana bozgunundan sonra, ordunun ve
devlet erkanýnýn oybirliði ile 8 Kasým 1687 günü
tahttan indirildi.
i Stratejik bakýmdan önemli bir konumda bulunmasý
Bundan sonraki ömrü, saraydaki bir odada hapis
hayatý þeklinde sürdü. 6 Aralýk 1693’de Edirne’de
vefat etti. Cenazesi Ýstanbul’a gönderildi ve Yeni
Cami’deki türbesine, annesi Hatice Turhan Sultan’ýn yanýna defnedildi.
i Hristiyan korsanlarýn barýnaðý bir yer durumunda olmasý
10. Sýnýf / Tarih
i Venediklilerin Akdeniz’deki üssü durumunda
olmasý
Osmanlýlarýn burayý fethetmek istemesinde etkili
olan diðer faktörlerdir.
105
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Kuþatma sýrasýnda Venedikliler Ege’deki adalara ve kýyý limanlarýna saldýrdýlar. Hatta Çanakkale Boðazý’ný
abluka ettiler.
Taraflar arasýnda 1672 yýlýnda imzalanan Bucaþ Antlaþmasý’na göre;
Köprülü Mehmet Paþa, Çanakkale Boðazý’ndaki ablukayý kaldýrarak Girit’e asker ve cephane göndermeyi
baþardý.
• Ukrayna, Osmanlý egemenliðindeki Kazaklara býrakýldý.
Papalýk liderliðinde Fransa ve Ýspanya, Venedik’in yardýmýna geldi. 24 yýl süren kuþatmanýn sonunda Köprülü Fazýl Ahmet Paþa, Girit’in fethini gerçekleþtirdi (1669).
• Lehistan, Podalya’yý Osmanlý Devleti’ne býraktý.
• Lehistan yýlda 200 bin altýn vergi verecekti.
Lehistan Diyet Meclisi’nin vergi maddesini kabul etmemesi üzerine savaþ yeniden baþladý. 1676’ya kadar
süren savaþýn sonunda vergi maddesi iptal edildi.
Uyarý
i Girit kuþatmasýnýn 24 yýl sürmesi Osmanlý maliyesini ve donanmasýný olumsuz yönde etkilemiþtir.
i Girit’in 24 yýl süren bir kuþatmadan sonra alýnabilmesi Osmanlý denizciliðinin eski gücünde olmadýðýný ortaya koymuþtur.
Uyarý
Bucaþ Antlaþmasý, Osmanlý Devleti’nin toprak kazandýðý son antlaþmadýr. Bu antlaþmayla Osmanlý
Devleti Batý’da en geniþ sýnýrlarýna ulaþmýþtýr.
Osmanlý - Rusya Ýliþkileri
Osmanlý - Avusturya Ýliþkileri
1606 yýlýnda imzalanan Zitvatorok Antlaþmasý Osmanlý Devleti ile Avusturya arasýnda bir barýþ ortamý hazýrlamýþtý.
Bu durum Avusturya’nýn Osmanlý egemenliðindeki Erdel Beyliði’nin iç iþlerine karýþmasýyla yeniden bozuldu.
1662 yýlýnda Osmanlý kuvvetleri Uyvar’ý fethetti. Avusturya’nýn barýþ istemesi üzerine iki devlet arasýnda
Vasvar Antlaþmasý imzalandý (1664).
Rusya, Osmanlý Devleti himayesindeki Özi Kazaklarýna saldýrýnca Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paþa
sefere çýktý.
Çehrin Kalesi’ni kuþatarak geri aldý (1678). Bu savaþtan sonra Ruslarýn isteðiyle Bahçesaray (Çehrin) Antlaþmasý imzalandý (1681).
Bahçesaray Antlaþmasý’na göre,
• Özi (Dinyeper) Nehri iki devlet arasýnda sýnýr olacaktý.
• Kiev, Ruslarda kalmaya devam edecekti.
Uyarý
Vasvar Antlaþmasý’na göre,
• Uyvar ve Neograd Osmanlýlarda kalacaktý.
• Erdel, Osmanlý Devleti’ne býrakýlacaktý.
Bahçesaray (Çehrin) Antlaþmasý, Osmanlý Devleti
ile Rusya arasýnda imzalanmýþ ilk antlaþmadýr.
• Avusturya, savaþ tazminatý ödeyecekti.
II. Viyana Kuþatmasý (1683)
“UYVAR ÖNÜNDE BÝR TÜRK KADAR GÜÇLÜ”
Köprülü Fazýl Ahmet Paþa’nýn saðlamlýðý ile ün
yapmýþ Uyvar Kalesi’ni kýsa süre içinde fethetmesi
Avrupa’da azim, kahramanlýk ve gücün sembolü
haline gelmiþ, “Uyvar önünde bir Türk kadar güçlü” atasözünün ortaya çýkmasýný saðlamýþtýr.
Avusturya, Macaristan’ý alarak Orta Avrupa’da güçlenmek istiyordu. Bu amaçla Protestan Macarlara baský
uygulamaya baþladý. Macarlar, Tökeli Ýmre önderliðinde Osmanlý Devleti’nden yardým istediler.
Osmanlý - Lehistan Ýliþkileri
Sadrazam Fazýl Ahmet Paþa, Vasvar Antlaþmasý’ný öne
sürerek yardým isteðini geri çevirdi. Ancak Fazýl Ahmet
Paþa’nýn ölümünden sonra yerine geçen Merzifonlu
Kara Mustafa Paþa, padiþahý da ikna ederek sefere
çýktý. Osmanlý ordusu Viyana’yý kuþattý (1683).
IV. Mehmet, Lehistan’ýn Osmanlýlara baðlý olan Ukrayna Kazaklarýna saldýrmasý üzerine sefere çýktý. Osmanlýlar karþýsýnda baþarýlý olamayan Lehistan barýþ istedi.
Osmanlý ordusuna Eflak, Kýrým, Erdel ve Boðdan beylikleri de katýldý. Avusturya Ýmparatoru I. Leopold, iç
kesimlere çekilerek Avrupa’dan yardým istedi.
106
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Viyana üzerine 18 saldýrý yapýldý. Merzifonlu þehrin
yaðmalanmasýný önlemek için teslim olmasýný bekliyordu.
Kuþatmanýn uzamasý üzerine papanýn teþvikiyle Alman, Fransýz ve Lehlerden oluþan bir Haçlý ordusu Viyana’nýn yardýmýna geldi.
Merzifonlu Kara Mustafa Paþa, Kýrým hanýna Leh kuvvetlerinin Tuna Nehri’ni geçmesini engelleme görevini
vermiþti. Kýrým Haný, Merzifonlu ile arasý açýk olduðundan Haçlýlarýn Tuna’yý geçmelerine engel olmadý. Osmanlý ordusu iki ateþ arasýnda kaldý.
Yapýlan savaþ Osmanlýlarýn yenilgisiyle sonuçlandý.
Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paþa geri çekilerek önce Budin’e, daha sonra Belgrat’a geldi. Burada
padiþahýn emriyle idam edildi.
Uyarý
Savaþlar devam ederken Avrupa’da en önemli konu Ýspanya tahtýna kimin geçeceðiydi. En önemli
adaylar Avusturya kralý I. Leopold ile Fransa kralý
XIV. Lui idi.
Ýngiltere ve Hollanda, Fransa’nýn Ýspanya ile birleþerek bütün Avrupa’ya egemen olmasýndan endiþe ediyorlar, Ýspanya tahtýna Avusturya kralýnýn
geçmesini istiyorlardý. Bu yüzden arabuluculuk yaparak savaþý bir an önce sona erdirmeyi amaçlamýþlardýr.
Karlofça Antlaþmasý’nýn Maddeleri
• Temeþvar ili ve Banat yaylasý hariç Macaristan ve
Erdel Avusturya’ya verildi.
Kutsal Ýttifak
• Podolya ve Ukrayna Lehistan’a verildi.
Osmanlý Devleti’nin II. Viyana Kuþatmasýnda baþarýsýz
olmasý Avrupa devletlerini harekete geçirdi. Papanýn
çalýþmalarý sonucunda Osmanlý Devleti’ni Avrupa’dan
tamamen atmak için Kutsal Ýttifak oluþturuldu.
• Mora ve Dalmaçya kýyýlarý ve Ayamavra Adasý Venedik’e býrakýldý.
• Antlaþma 25 yýl süre ile geçerli olacak ve Avustur-
Bu ittifakta Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta ve
Rusya yer aldý (1683).
ya’nýn kefilliði altýnda olacaktý.
Kutsal Ýttifak’la Osmanlý Devleti arasýndaki savaþlar 16
yýl devam etti. Avusturya Erdel ve Macaristan’a, Lehistan Podolya ve Boðdan’a saldýrdý. Venedik ise Mora ve
Dalmaçya kýyýlarýna saldýrdý.
Karlofça Antlaþmasý’nýn Sonuçlarý
• Türklerin Avrupa’daki ilerleyiþi sona ermiþ, 1921
Sakarya Savaþý’na kadar sürecek olan geri çekiliþi
baþlamýþtýr.
Osmanlý Devleti, dönem dönem bazý baþarýlar elde etmesine raðmen bütün cephelerde yenildi. Salankamen ve Zenta seferlerindeki aðýr yenilgiler sonunda
savaþacak gücü kalmayan Osmanlý Devleti barýþ istemek zorunda kaldý.
Uyarý
Kutsal Ýttifak devletleriyle yapýlan savaþlar sýrasýnda Osmanlý Devleti’nde IV. Mehmet (1683 - 1687),
II. Süleyman (1687 - 1691), II. Ahmet (1691 - 1695)
ve II. Mustafa (1695 - 1703) hükümdarlýk yapmýþtýr.
II. Mustafa, bizzat ordunun baþýnda sefere çýkmýþtýr. II. Mustafa, Osmanlý ordusunun baþýnda sefere çýkan son padiþahtýr.
• Avrupalýlar Osmanlýlara karþý savunmadan saldýrýya geçmiþlerdir.
• Osmanlý Devleti ilk defa büyük çapta toprak kaybýna uðramýþtýr.
• Osmanlý Devleti’nin Orta Avrupa egemenliði sona
ermiþtir.
• Osmanlý Devleti’nde Duraklama Dönemi sona ermiþ Gerileme Dönemi baþlamýþtýr.
Ýstanbul Antlaþmasý (1700)
Rus delegesi imza yetkisi olmadýðýný ileri sürerek antlaþmayý imzalamadý. Ruslarla 1700 yýlýnda Ýstanbul
Karlofça Antlaþmasý (1699)
Antlaþmasý imzalandý.
Savaþtan sonra Ýngiltere ve Felemenk (Hollanda) hükümetlerinin aracýlýðý ile görüþmeler baþlamýþ ve Kutsal Ýttifak devletleri ile Karlofça Antlaþmasý imzalanmýþtýr (1699).
Ýstanbul Antlaþmasý’na göre;
10. Sýnýf / Tarih
• Azak kalesi Rusya’ya býrakýldý.
• Rusya, Ýstanbul’da sürekli elçi bulundurabilecekti.
107
Karlofça ve Ýstanbul Antlaþmalarý ile Osmanlý Devleti’nin kaybettiði topraklar
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
108
10. Sýnýf / Tarih
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Uyarý
i Rusya, Azak Kalesi’ni alarak Karadeniz’e inme
politikasýnda ilk adýmý atmýþtýr.
i Rusya, Osmanlý politikalarýný yakýndan izleme
imkaný elde etmiþtir.
Katip Çelebi
Tarih, coðrafya, felsefe alanýnda çalýþmalar yapmýþtýr.
Cihannüma, Mizan-ül Hakk, Tuhfetü’I Kibar fi Esfari’l
Bihar, Düsturul Amel fi Ýslahi’l Halel yazdýðý kitaplardan
bazýlarýdýr.
Nâbi
XVII. YÜZYILDA OSMANLILARDA
KÜLTÜR, BÝLÝM, SANAT VE MÝMARÝ
XVII. yüzyýlda Avrupa’da özellikle bilim ve sanat alanýnda büyük deðiþme ve geliþmeler yaþanýrken Osmanlý Devleti’nde bu alanlarda duraðanlýk yaþanmýþtýr.
Matematik, týp ve astronomi alanýnda çevirilere ve önceden yazýlmýþ eserlerin açýklanmasýna aðýrlýk verilirken edebiyat, tarih, müzik ve güzel sanatlar alanlarýnda yeni eserler ortaya konulmuþtur. Hat sanatýnda Hattat Hafýz Osman’ýn önemli eserleri vardýr.
Toplum ve sosyal hayatla ilgili þiirler yazmýþtýr. Hayrabad ve Tuhfetü’l Harameyn önemli eserlerindendir.
Naima
Osmanlý Devleti’nin ilk resmî tarihçisidir (vakanüvis).
Yaþadýðý dönemdeki olaylarý anlattýðý Naima Tarihi
adýnda bir kitabý vardýr.
Nefi
Türk edebiyatýnýn en önemli hiciv þairlerindendir. Siham-ý Kaza önemli bir eseridir. Dönemin devlet adamlarýna yönelik eleþtirel þiirler yazmýþtýr.
SULTAN AHMET CAMÝÝ
1609 - 1616 yýllarý arasýnda Sultan I. Ahmet tarafýndan Ýstanbul’da Mimar Sedefkâr Mehmet Aða’ya
yaptýrýlmýþtýr. Cami mavi, yeþil ve beyaz renkli iznik
çinileriyle bezendiði için ve yarým kubbeleri ile büyük kubbesinin içi mavi aðýrlýklý kalem iþleri ile süslendiði için Avrupalýlarca “Mavi Cami (Blue Mosque)” olarak adlandýrýlmaktadýr.
Itri
Sultan Ahmet Camii külliyesiyle birlikte, Ýstanbul’daki en büyük yapýlardan biridir. Bu külliye bir
cami, medreseler, hünkar kasrý, arasta, dükkânlar,
hamam, çeþme, sebiller, türbe, darüþþifa, sýbyan
mektebi, imarethane ve kiralýk odalardan oluþmaktadýr.
Aþk, gurbet, doða, sýla özlemi ve ölüm üzerine þiirler
yazmýþ halk ozanýdýr. Þiirlerini hece ölçüsü ve yaþadýðý bölgenin konuþma diliyle yazmýþtýr.
Cami, 20.000’i aþkýn Ýznik çinisiyle bezenmiþtir. Bu
çinilerin süslemelerinde sarý ve mavi tonlardaki geleneksel bitki motifleri kullanýlmýþtýr. Caminin yazýlarý Diyarbakýrlý Seyyid Kasým Gubarî tarafýndan yazýlmýþtýr.
Lagari Hasan Çelebi, füzeciliðin atasý sayýlmaktadýr. Füze ile uçan ilk Türk’tür. 1633 yýlýnda IV. Murat’ýn kýzý Kaya Sultan’ýn doðduðu gece yapýlan
þenlikler sýrasýnda füzeyle uçma hünerini göstermiþtir.
XVII. Yüzyýlda Yaþamýþ Osmanlý
Sanatçýlarý ve Bilim Adamlarý
Evliya Çelebi
XVII. yüzyýlda yaþamýþ ünlü Türk gezginidir. Seyahatname adýndaki 10 ciltlik eserinde gezip gördüðü ülkelerin coðrafyasý, gelenek ve görenekleri hakkýnda bilgi
vermektedir.
10. Sýnýf / Tarih
Türk musikisine büyük katkýlar yapmýþ önemli bir bestekârdýr. Nevakâr makamýný bulmuþtur. “Tuti-i mucize-i
guyem” isimli eserin bestecisidir.
Karacaoðlan
LAGARÝ HASAN ÇELEBÝ
Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnâmesi’nde anlattýðýna
göre, Lagari Hasan Çelebi 50 okkalýk barut macunuyla dolu 7 kollu, kendi îcadý olan bir fiþeðe binerek yardýmcýlarýnýn ateþlemesiyle uçmayý baþarmýþtýr. Füzenin barutu bitince de daha önce hazýrlamýþ olduðu kanatlarý açmýþ, Sinan Paþa Sarayý
önünde denize inmiþtir.
Bu gösteri üzerine IV. Murat tarafýndan mükâfatlandýrýlmýþ, sipahi sýnýfýna yazdýrýlmýþtýr. Daha sonra
Lagarî Hasan Çelebi Kýrým’a gitmiþ, orada Selâmet
Giray Han’ýn yanýnda ölmüþtür.
109
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
1.
Osmanlý Devleti’nde þehzadelerin devlet yönetimi ile ilgilerinin kesilmesine aþaðýdakilerden hangisi neden olmuþtur?
Test - 1
4.
I. Eðri, Kanije ve Estergon kaleleri Osmanlý
Devleti’nde kalacaktýr.
D
A) Osmanlý yönetim sisteminde deðiþiklik yapýlamamasý
II. Avusturya Osmanlý Devleti’ne savaþ tazminatý ödeyecektir.
B) Fatih Kanunnamesi’nin hazýrlanmasý
III. Avusturya kralý protokol bakýmýndan Osmanlý padiþahýna eþit sayýlacaktýr.
C) Sarayýn devlet iþlerine karýþmasý
D) Þehzadeleri sancaklarda görevlendirme uygulamasýnýn kaldýrýlmasý
E) Avrupalý devletlerin Osmanlýlarýn iç iþlerine
karýþmasý
Osmanlý Devleti ile Avusturya arasýnda imzalanan Zitvatorok Antlaþmasý’nýn,
maddelerinden hangileri devletler arasýnda
hukuki eþitliðin varlýðýna kanýt olarak gösterilebilir?
C
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
2.
XVII. yüzyýlda,
•
týmar sisteminin bozulmasý ve halktan yüksek
vergiler alýnmasý,
•
kanunlara aykýrý uygulamalarýn artmasý,
•
devlet adamlarýnýn halka kötü davranmasý
5.
geliþmelerinin aþaðýdakilerden hangisine neden olduðu savunulabilir?
I. Ahmet döneminde Osmanlý hakimiyet anlayýþýnda yapýlan deðiþiklik ile Osmanlý hanedanýnýn
en yaþlý erkek üyesinin hükümdar olmasý uygulamasýna geçilmiþtir.
Bu deðiþiklikle,
I. yeni topraklar kazanýlmasý,
C
A) Azýnlýk haklarýnýn kýsýtlanmasýna
II. taht kavgalarýnýn önlenmesi,
B) Kapýkulu teþkilatýnýn bozulmasýna
III. devþirme sisteminin kaldýrýlmasý
C) Halkýn devlete olan güveninin zayýflamasýna
hedeflerinden hangilerine ulaþýlmak istendiði
savunulabilir?
D) Tarýmsal faaliyetlerin artmasýna
E) Uluslararasý ticaretin geliþmesine
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
3.
C) Yalnýz III
E) I ve III
Aþaðýdakilerden hangisi Osmanlý Devleti’nin
Duraklama Devri’nde maliyenin bozulma nedenleri arasýnda gösterilemez?
6.
A
A) Avrupa’yý örnek alan ýslahatlar yapýlmasý
B) Savaþlarýn uzun sürmesi
C) Padiþah deðiþikliklerinden dolayý ödenen cülus bahþiþlerinin artmasý
D) Yabancý devletlerin verdikleri vergilerin azalmasý
E) Ýpek ve Baharat Yollarýnýn önemini kaybetmesiyle gelir kaynaklarýnýn azalmasý
110
C) Yalnýz III
E) II ve III
Osmanlý Devleti’nde bilim adamlarýnýn ellerindeki imtiyazlarý korumaya çalýþmalarý aþaðýdakilerden hangisinin baþarýsýzlýkla sonuçlanmasýna neden olmuþtur?
E
A) Yeniçeri isyanlarýnýn
B) Uzun süren savaþlarýn
C) Ýltizam sisteminin
D) Týmar sistemindeki düzenlemelerin
E) Medreselerdeki düzenlemelerin
10. Sýnýf / Tarih
Test - 1
7.
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Osmanlý Devleti, 1683 tarihinde Viyana Kuþatmasý’nda baþarýsýz olmuþtur.
10.
baþlamýþtýr. Önceden çok sýký eðitim yapýldýktan
sonra ulema sýnýfýna (kadýlýk ve müderrislik) girilebilirdi. Bu dönemde eðitime gereken önem verilmemiþ, medrese eðitimi görmeden bazý kiþilere ilmi payeler verilmiþtir. Yüksek hakimlik mevkilerine kayýrýlan kazasker ve padiþah hocalarýnýn
oðullarý tayin edilmiþtir.
Aþaðýdakilerden hangisi bu durumun sonucunda ortaya çýkan geliþmeler arasýnda gösterilemez?
A
A) Osmanlý Devleti’nde hanedan deðiþikliðine
gidilmesi
B) Osmanlýlarý Avrupa’dan atma giriþimlerinin
baþlamasý
C) Osmanlý Devleti’nin savunma politikasý izlemeye baþlamasý
Osmanlý medreseleri XVII. yüzyýlda bozulmaya
Bu durumun sonuçlarýyla ilgili olarak aþaðýdaki yargýlardan hangisi ileri sürülemez?
E
A) Hukukla ilgili kurumlarda bozulmalarýn baþlamasýna ortam hazýrlanmýþtýr.
D) Avrupa üzerinde Osmanlý etkisinin sona ermesi
B) Bilimsel çalýþmalarda ilerlemeler durmuþtur.
C) Avrupa’daki bilimsel geliþmeler takip edilememiþtir.
E) Osmanlýlarýn Avrupa’da toprak kaybetmeye
baþlamasý
D) Ýlmiye sýnýfýnýn saygýnlýðý azalmýþtýr.
E) Þer’i hukuka son verilmiþtir.
8.
XVII. yüzyýlda Osmanlý Devleti’nde,
I. Yeniçeri Ocaðý’nýn kanunlarýn dýþýna çýkarak
devlet yönetimine müdahale etmesi,
11.
III. Avrupa’nýn bilim ve teknolojide ilerlemesi,
IV. doðudan gelen ticaret yollarýnýn Atlas Okyanusu’na taþýnmasý
Aþaðýdaki antlaþmalardan hangisi bu duruma
örnek olarak gösterilebilir?
D
geliþmelerinden hangileri duraklamanýn iç nedenlerindendir?
A) Belgrat
B) Yalnýz II
D) I ve II
C) Yalnýz IV
E) III ve IV
1683 yýlýnda Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa
Paþa’nýn Viyana kuþatmasýnýn baþarýsýzlýkla sonuçlanmasýndan sonra Papa’nýn çaðrýsýyla, “Kutsal Ýttifak” adý altýnda bir ittifak kurularak Haçlý ruhu yeniden canlandýrýlmýþtýr.
Bu ittifaka aþaðýdaki ülkelerden hangisi katýlmamýþtýr?
B
A) Venedik
B) Ýsveç
C) Lehistan
D) Rusya
E) Avusturya
10. Sýnýf / Tarih
D) Zitvatorok
E) Bucaþ
12.
9.
B) Vasvar
C) Hotin
D
A) Yalnýz I
Celali isyanlarý Osmanlý Devleti’nin dýþ siyasetini
etkilemiþtir. Bu isyanlardan dolayý, Osmanlý Devleti çýkarlarýna ters düþen antlaþmalar imzalamak
zorunda kalmýþtýr.
II. devlet kademelerine rüþvet ve iltimas yoluyla
liyakatsýz kiþilerin atanmasý,
Celali isyanlarý bastýrýlmasýna raðmen, kýsa bir
süre sonra farklý yerlerde farklý kiþiler tarafýndan
yeni isyanlar çýkarýlmýþtýr.
Bu durumun temel nedeni aþaðýdakilerden
hangisidir?
B
A) Savaþlardan kesin sonuç alýnamamasý
B) Ýsyanlarýn nedenlerinin tamamen ortadan
kaldýrýlamamasý
C) Ýran savaþlarýnýn devam etmesi
D) Saray masraflarýnýn artmasý
E) Halkýn yöneticilere güvenmemesi
111
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
1.
Test - 2
XVII. yüzyýlda Osmanlý Devleti’nde;
4.
Osmanlý Devleti’nde XVII. yüzyýlda savaþlarýn yol
açtýðý harcamalar önceki yüzyýllara oranla büyük
artýþ göstermiþtir.
•
lüks ve israfýn artmasý,
•
her padiþah deðiþiminde cülus bahþiþi daðýtýlmasý,
•
Celali isyanlarýnýn artmasýndan dolayý vergilerin toplanamamasý
I. savaþlarýn uzun sürmesi ve baþarýsýzlýkla sonuçlanmasý,
aþaðýdakilerden hangisine neden olmamýþtýr?
II. þehzadeler arasýnda taht kavgalarýnýn sona
ermesi,
XVII. yüzyýlda,
A
A) Dýþ borçlarýn artmasýna
III. sadrazamlarýn yönetimdeki etkisinin artmasý
B) Maliyenin bozulmasýna
geliþmelerinden hangileri bu durumun nedenleri arasýnda gösterilebilir?
C) Devletin duraklamasýna
A
D) Bütçenin açýk vermesine
A) Yalnýz I
E) Giderlerin artmasýna
B) Yalnýz II
D) I ve II
2.
C) Yalnýz III
E) II ve III
I. Azak Kalesi ve çevresi Ruslara býrakýlacaktýr.
II. Ruslar Ýstanbul’da elçi bulundurabileceklerdir.
5.
III. Osmanlý Devleti, Rusya’ya 30 bin altýnlýk savaþ tazminatý ödeyecektir.
II. Koçi Bey’in Osmanlý Ýmparatorluðu’nun duraklama nedenleri ve tedbirlerini IV. Murat’a
sunmasý
Yukarýdakilerden hangileri Ruslarla yapýlan Ýstanbul Antlaþmasý’nýn (1700) maddeleri arasýnda yer almamýþtýr?
III. Tarhuncu Ahmet Paþa’nýn ekonomik bozukluðu düzeltmek için her alanda tasarruf uygulamasýný baþlatmasý
C
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
I. Köprülü Mehmet Paþa’nýn eyalet isyanlarýný
bastýrarak orduyu disiplin altýna almasý
C) Yalnýz III
Yukarýdaki ýslahatlardan hangileri doðrudan
devletin harcamalarýný azaltmaya yöneliktir?
E) II ve III
C
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
3.
XVII. yüzyýlda Osmanlý Ýmparatorluðu’nu ekonomik çöküntüden kurtarmak için Tarhuncu Ahmet
Paþa çeþitli ekonomik önlemler almýþ, fakat sadrazamlýktan alýnarak idam edilmiþtir.
Tarhuncu Ahmet Paþa’nýn öldürülmesinin temel nedeni aþaðýdakilerden hangisidir?
D
6.
C) Yalnýz III
E) II ve III
Aþaðýdakilerden hangisi Duraklama Devri’ndeki ayaklanmalarýn nedenlerinden biri deðildir?
D
A) Osmanlý askeri yapýsýnýn bozulmasý
A) Saray ve köþk yapýmlarýný durdurmasý
B) Yeniçerileri cezalandýrmasý
C) Ulufe daðýtýmýný kaldýrmasý
D) Ekonomik önlemlerinin bazý çevrelerde rahatsýzlýk meydana getirmesi
E) Kapýkulu askerlerinin ücretlerini azaltmasý
112
B) Yönetim sisteminin bozulmasý
C) Ýlmiye sýnýfýnýn bozulmasý
D) Osmanlý yönetim sisteminin deðiþtirilmek istenmesi
E) Vergilerdeki düzensizliðin sorunlara yol açmasý
10. Sýnýf / Tarih
Test - 2
7.
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
XVII. yüzyýlda Osmanlý Devleti ile ilgili,
•
Ferhat Paþa Antlaþmasý ile doðuda en geniþ
sýnýrlarýna ulaþýlmasý
•
Bucaþ Antlaþmasý’yla Avrupa’da toprak kazanýlmasý
•
24 yýllýk bir kuþatmadan sonra Girit Adasý’nýn
ele geçirilebilmesi
•
10.
XVI. yüzyýlýn sonuna kadar Osmanlý Ýmparatorluðu’nda yönetim kadrolarýna alýnan kiþiler
padiþah tarafýndan seçilmiþtir.
•
XVII. yüzyýldan itibaren yeniçerilerin istediði
kiþiler yönetici olmaya baþlamýþtýr.
•
Valide sultanlar Duraklama Dönemi’nde devlet idaresinde söz sahibi olmuþlardýr.
Bu bilgilere bakýlarak Osmanlý devlet yönetimiyle ilgili olarak aþaðýdakilerden hangisi söylenemez?
Devlet kurumlarýnda ýslahatlar yapýlmasý
geliþmelerine bakarak aþaðýdaki yargýlardan
hangisine ulaþýlamaz?
•
B
E
A) Donanma zayýflamýþtýr.
A) XVII. yüzyýlda yönetim alanýnda sýkýntýlarýn
baþladýðý
B) Devletin sýnýrlarý geniþlemiþtir.
B) Halkýn yönetime katýldýðý
C) Doðu ve batýdaki devletlerle savaþlar devam
etmiþtir.
C) Yeniçerilerin askerlik dýþýndaki iþlerle ilgilendiði
D) Kurumlarda bozulmalar ve aksamalar baþlamýþtýr.
D) XVI. yüzyýlda padiþahlarýn güçlü olduðu
E) XVII. yüzyýlda merkezi otoritenin zayýfladýðý
E) Osmanlý Devleti Balkanlardaki etkinliðini kaybetmiþtir.
11.
8.
I. Avrupa halkýna mezhep seçme özgürlüðünün verilmesi
II. Almanya’da siyasal birliðin saðlanmasý
III. Sömürgeciliðe son verilmesi
Yukarýdakilerden hangileri Vestfalya Antlaþmasý’nýn özellikleri arasýnda gösterilebilir?
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
•
Ýç isyanlar baþlamýþtýr.
•
Gelir kaynaklarý giderek azalmýþtýr.
•
Yetkisiz kiþiler devlet iþlerine karýþmýþlardýr.
•
Yeniçeriler yönetimde etkili olmaya baþlamýþlardýr.
Bu durumun aþaðýdaki alanlardan hangisinde
doðrudan bir ýslahat yapýlmasýný gerektirdiði
ileri sürülemez?
A
A) Yalnýz I
XVll. yüzyýlda Osmanlý ülkesinde,
E
A) Ekonomik
E) I, II ve III
B) Ýdari
C) Askeri
D) Sosyal
E) Teknik
9.
Aþaðýdakilerden hangisinin Osmanlý Devleti’nin askeri alanda ýslahatlar yapmasýnda etkili olduðu savunulamaz?
12.
A) Toprak kayýplarýnýn artmasýnýn
B
BB
Aþaðýdakilerden hangisi Celali ayaklanmalarýnýn nedenleri arasýnda gösterilemez?
B) Kanunlar önünde bütün halkýn eþit hale getirilmek istenmesinin
A) Eyaletlerde yönetimin bozulmasý
C) Yeniçeri Ocaðý’nýn bozulmasýnýn
C) Yöneticilerin halktan usulsüz vergi almalarý
D) Týmar sisteminin bozulmasýnýn
D) Týmar sisteminin bozulmasý
E) Savaþlarda baþarýsýzlýklarýn artmasýnýn
E) Savaþlardan kaçanlarýn eþkiya olmasý
10. Sýnýf / Tarih
B) Maaþlarýn düþük ayarlý paralarla ödenmesi
113
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
1.
Test - 3
Aþaðýdakilerden hangisi, Osmanlý Devleti’nin
Duraklama Dönemi’ne girmesine neden olan
askeri sorunlar arasýnda gösterilemez?
4.
Aþaðýdaki devletlerden hangisi Otuz Yýl Savaþlarýna katýlmamýþtýr?
E
AA
A) Ýspanya
A) Padiþah ve devlet adamlarýnýn sýk aralýklarla
deðiþmesi
B) Hollanda
C) Fransa
D) Danimarka
E) Ýngiltere
B) Yeniçeriler arasýnda “Devlet ocak içindir.” anlayýþýnýn yaygýnlaþmasý
C) Mesleði askerlik olmayan kiþilerin ordu ve
donanmada görevlendirilmesi
D) Avrupa’da sürekli ordularýn kurulmasýyla týmarlý sipahilerin öneminin azalmasý
E) Yeniçerilerin, askerlik dýþýnda iþlerle uðraþmaya baþlamalarý
5.
XVII. yüzyýl ýslahatlarýnýn özellikleri arasýnda
aþaðýdakilerden hangisi gösterilemez?
C
A) Yeniçerilerin tepkisine yol açmasý
B) Duraklamaya çözüm getirememesi
C) Halkýn isteklerinin etkili olmasý
2.
D) Kuvvet ve þiddet yoluyla güvenliðin saðlanmaya çalýþýlmasý
Aþaðýdaki antlaþmalardan hangisi Osmanlý Devleti ile Ýran arasýnda imzalanan antlaþmalardan biri deðildir?
E) Avrupa’nýn örnek alýnmamasý
E
A) Kasrýþirin
B) Nasuh Paþa
C) Serav
D) Ferhat Paþa
E) Küçük Kaynarca
6.
Osmanlý Devleti, Karlofça Antlaþmasý’nda Podolya bölgesini aþaðýdaki devletlerden hangisine býrakmýþtýr?
D
3.
A) Avusturya
Osmanlý Devleti’nin uyguladýðý iltizam sisteminde, merkeze uzak olan eyaletlerde toprak vergileri açýk artýrma yoluyla peþin olarak satýlýyor ve
elde edilen vergi gelirleri doðrudan hazineye aktarýlýyordu.
B) Venedik
C) Fransa
D) Lehistan
E) Rusya
XVII. yüzyýldan itibaren bu sistemin merkeze
baðlý eyaletlerde de uygulanmaya baþlanmasýnda,
I. Osmanlý topraklarýnda yeni eyaletlerin kurulmasý,
7.
Bu ýslahatlarýn temel amacý aþaðýdakilerden
hangisidir?
II. devlet hazinesinin para ihtiyacýnýn artmasý,
III. Avrupa devletleriyle ticaret iliþkilerinin canlanmasý
Osmanlý Devleti’nde ilk ýslahat hareketleri, XVII.
yüzyýlda baþlamýþtýr.
A
A) Devlet otoritesinin saðlanmasý
durumlarýndan hangilerinin etkili olduðu savunulabilir?
B) Batý ülkelerinden örnek alýnmasý
C) Eðitim kurumlarýnýn düzenlenmesi
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
114
C) Yalnýz III
E) II ve III
D) Sýnýrlarýn geniþletilmesi
E) Týmar sisteminin düzeltilmesi
10. Sýnýf / Tarih
Test - 3
8.
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
Osmanlý Devleti, Karlofça Antlaþmasý’nda tarihinin ilk büyük toprak kayýplarýyla karþýlaþmýþtýr.
Bu durumun Osmanlý Devleti’nde aþaðýdakilerden hangisine yol açtýðý savunulamaz?
12.
Aþaðýdakilerden hangisi týmar sisteminin bozulma nedenlerinin dýþýnda kalýr?
C
A) Týmarlarýn mülke dönüþmesi
B) Köylülerin topraklarýný terk etmesi
C
A) Ekonomik gelirlerin azalmasýna
C) Ýpek ve Baharat yollarýnýn öneminin azalmasý
B) Hakimiyet alanýnýn daralmasýna
D) Týmar daðýtýmýnda kanunlara uyulmamasý
C) Eyalet sayýsýnýn artmasýna
E) Týmarlarýn ehliyetsiz kiþilere verilmesi
D) Kaybedilen yerleri geri alma siyasetinin izlenmesine
E) Ýç siyasette yeni görevlendirmelerin yaþanmasýna
13.
Aþaðýdakilerden hangisi Köprülüler Dönemi
geliþmelerinden biri deðildir?
E
A) Uyvar Kalesi’nin fethedilmesi
9.
B) Girit Adasý’nýn fethedilmesi
Ýstanbul isyanlarý aþaðýdaki padiþahlardan
hangisi döneminde görülmemiþtir
C) Vasvar Antlaþmasý’nýn imzalanmasý
D) Osmanlý Devleti’nin batýda en geniþ sýnýrlarýna ulaþmasý
A
A) II. Selim
B) III. Murat
C) II. Osman
E) Osmanlý Devleti’nin doðuda en geniþ sýnýrlarýna ulaþmasý
D) IV. Murat
E) IV. Mehmet
14.
10.
Aþaðýdakilerden hangisi Osmanlý Devleti’nde
XVII. yüzyýlda yaþamýþ bir halk ozanýdýr?
Osmanlý Devleti’nde XVII. yüzyýlda aþaðýdaki
geliþmelerden hangisi ekonominin bozulmasýnda etkili olmamýþtýr?
D
B
A) Evliya Çelebi
B) Karacaoðlan
A) Savaþlarýn uzun sürmesi
C) Aþýk Veysel
D) Naima
B) Saray masraflarýnýn artmasý
C) Ýthalatýn artmasý
E) Katip Çelebi
D) Ekber ve erþed sistemine geçilmesi
E) Kapitülasyonlarýn yaygýnlaþmasý
11.
XVII. yüzyýl ýslahatlarýnýn baþarýsýz olmasýnda,
I. ekber ve erþed sisteminin kabul edilmesi,
II. ýslahatçýlarýn uzun süre görevde kalamamalarý,
III. devletin doðal sýnýrlarýna ulaþmasý
olgularýndan hangilerinin etkili olduðu savunulamaz?
D
15.
Aþaðýdakilerden hangisi II. Osman dönemindeki geliþmelerden biridir?
B
A) Baðdat üzerine sefer düzenlenmesi
B) Þeyhülislamýn yetkilerinin kýsýtlanmasý
C) Yeniçeri Ocaðý’nýn kaldýrýlmasý
D) Veraset sisteminin deðiþtirilmesi
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
E) Osmanlý Devleti’nin ilk defa toprak kaybetmeye baþlamasý
115
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
1.
Test - 4
Aþaðýdakilerden hangisi, Osmanlý Devleti’nde
Kuruluþ ve Yükseliþ dönemlerinden itibaren
görülen bir geliþme deðildir?
5.
C
A) Balkan uluslarýyla mücadele edilmesi
Bu durum aþaðýdakilerden hangisini saðlamýþtýr?
B) Ýç isyanlarýn çýkmasý
C) Islahatlarýn yapýlmasý
XVII. yüzyýl baþýnda Osmanlý tahtýna çýkan I. Ahmet, veraset sisteminde deðiþiklik yaparak padiþahýn ölümünden sonra yaþça en büyük þehzadenin tahta geçmesini kabul etmiþtir.
A
D) Deniz seferlerinin yapýlmasý
A) Tahta geçecek þehzadenin belirlenmesini
E) Devþirmelere görev verilmesi
B) Padiþahlarýn otoritesinin artmasýný
C) Saray kadýnlarýnýn devlet iþlerine karýþmasýný
D) Devletin duraklamasýný
E) Ordunun bozulmasýný
2.
XVII. yüzyýlda,
I. Bucaþ,
II. Zitvatorok,
6.
III. Hotin
antlaþmalarýndan hangileri, Osmanlý Devleti
ile Avusturya arasýnda imzalanmýþtýr?
I. Yeniçeri Ocaðý’na karþý bir denge unsuru
olan týmarlý sipahilerin öneminin azalmasý,
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
Yeniçeri Ocaðý’nýn, XVII. yüzyýlda devlet otoritesini tanýmaz hale gelmesinde,
II. Yeniçeri Ocaðý’nýn devletin en büyük askeri
gücü haline gelmesi,
C) Yalnýz III
E) II ve III
III. Osmanlý tahtýna en büyük þehzadenin getirilmesi kuralýnýn kabul edilmesi
geliþmelerinden hangilerinin etkili olduðu savunulabilir?
3.
D
Aþaðýdaki antlaþmalardan hangisi, geçerliliðini uzun süre korumasý bakýmýndan önemlidir?
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
A
C) Yalnýz III
E) II ve III
A) Kasrýþirin Antlaþmasý
B) Ferhat Paþa Antlaþmasý
C) Vasvar Antlaþmasý
7.
D) Karlofça Antlaþmasý
E) Hotin Antlaþmasý
Týmarlý sipahiler, Kanuni Sultan Süleyman zamanýna kadar Türk ordusunun en kalabalýk bölümünü oluþtururken, XVI. yüzyýlýn sonlarýndan itibaren önemini kaybetmiþtir.
Bu durumun ortaya çýkmasýnda,
4.
I. týmar topraklarýnýn iltizama çevrilmeye baþlanmasý,
I. Süleymaniye Camii
II. Sultan Ahmet Camii
II. týmarlarýn hak etmeyen kiþilere verilmesi,
III. Dolmabahçe Sarayý
III. geniþleme politikasý izlenmesi
Yukarýdaki mimari eserlerden hangileri XVII.
yüzyýlda yapýlmýþtýr?
B
geliþmelerinden hangilerinin etkili olduðu
söylenemez?
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
116
C) Yalnýz III
E) II ve III
A) Yalnýz I
B) Yalnýz III
D) I ve III
E) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) I ve II
Test - 4
8.
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
XVII. yüzyýlda Osmanlý Devleti’nde ortaya çýkan Ýstanbul ve Celali isyanlarýnýn,
11.
I. padiþah,
XVII. yüzyýlda birçok alanda ýslahat yapýlmýþ fakat
ýslahatlardan istenilen neticeler elde edilememiþtir.
Bu durumun ortaya çýkmasýnda,
II. âyan,
III. halk
I. padiþahlarýn ýslahatlarý desteklemesi,
II. ordu ve ulemanýn yeniliklere karþý çýkmasý,
sýnýflarýndan hangileri üzerinde olumsuz etkilerinin olduðu söylenemez?
III. bozulmanýn gerçek nedenlerine inilmemesi
B
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve II
geliþmelerinden hangilerinin etkili olduðu
söylenebilir?
C) Yalnýz III
E) I ve III
D
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) II ve III
9.
Osmanlý Devleti’nde XVII. yüzyýldan itibaren týmar
sisteminde aksaklýklar ortaya çýkmaya baþlamýþtýr.
12.
Bu durum,
I. askeri,
II. ekonomik,
III. sosyal
alanlarýn hangilerindeki bozulmalarý da beraberinde getirmiþtir?
C) Yalnýz III
E) I, II ve III
Osmanlý Devleti’nde XVII. yüzyýlda idari, askeri ve
ekonomik alanlarda meydana gelen bozulmalarý
düzeltmek amacýyla devlet adamlarý tarafýndan
ýslahatlar yapýlmýþtýr.
Aþaðýdakilerden hangisi bu devlet adamlarýndan birisi deðildir?
C 10704
A) IV. Murat
E
B) II. Osman
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
C) II. Mahmut
E) I, II ve III
D) Köprülü Mehmet Paþa
E) Tarhuncu Ahmet Paþa
10.
Osmanlý Devleti’nde, XVII. ve XVIII. yüzyýllarda
kapýkulu askerleri, çýkardýklarý isyanlarda istemedikleri devlet adamlarýnýn görevden alýnmasýný ya
da öldürülmesini saðlamýþlardýr.
13.
Bu durum aþaðýdakilerden hangisinin doðrudan göstergesidir?
E 10705
A) Celali isyanlarýnýn baþladýðýnýn
Bu bilgilere göre,
I. Osmanlý topraklarýndan geçen yollar eski
canlýlýðýný kaybetmiþtir.
II. Osmanlý Devleti geniþ topraklar kaybetmiþtir.
B) Týmar sisteminin kaldýrýldýðýnýn
III. Ýslam ülkeleri arasýnda savaþlar artmýþtýr.
C) Savaþlarda alýnan baþarýlarýn azaldýðýnýn
D) Bütün devlet adamlarýnýn yeniçeriler tarafýndan göreve getirildiðinin
E) Devletin, ordu üzerindeki denetiminin zayýfladýðýnýn
10. Sýnýf / Tarih
Coðrafi Keþifler sonunda ticaret yollarýnýn deðiþmesi Osmanlý Devleti ve Ýslam dünyasýný ekonomik yönden olumsuz etkilemiþtir.
yargýlarýndan hangilerine ulaþýlamaz?
E
A) Yalnýz I
B) Yalnýz II
D) I ve III
C) Yalnýz III
E) II ve III
117
Arayýþ Yýllarý (1600 - 1700)
14.
Osmanlý Devleti, XVII. yüzyýlda aþaðýdaki devletlerden hangisiyle mücadele etmemiþtir?
Test - 4
17.
A) Lehistan
II. yeniçeri sayýsýnýn gereðinden fazla artmasý,
B) Avusturya
C) Ýngiltere
Osmanlý Devleti’nde,
I. Yeniçeri Ocaðý’na usulsüz asker alýnmasý,
C
III. yeniçerilerin yönetim üzerinde baský kurmasý
D) Venedik
geliþmelerinin oluþ sýralamasý aþaðýdakilerden hangisinde doðru olarak verilmiþtir?
E) Rusya
A
A) I, II, III
B) I, III, II
D) II, III, I
15.
II. Viyana Kuþatmasý da I. Viyana Kuþatmasýnda
olduðu gibi baþarýsýzlýkla sonuçlanmýþtýr. I. Viyana Kuþatmasýndaki baþarýsýzlýk Osmanlýlarý fazla
etkilemezken, II. Viyana Kuþatmasýndan sonra
Osmanlý Devleti Avrupa devletlerine karþý aðýr yenilgiler almýþ, Karlofça Antlaþmasý ile de büyük
çapta toprak kaybetmiþtir.
18.
Bu durumun ortaya çýkmasýnda,
I. Avrupalýlarýn askeri alanda güçlenmesi,
II. Osmanlý askeri teþkilatýnýn bozulmasý,
geliþmelerinden hangilerinin etkili olduðu savunulabilir?
D
A) Kýrým, Osmanlý Devleti’ne baðlý bir konumda
bulunmaktadýr.
D
B) Yalnýz II
D) I ve II
Lehistan’ýn, Erdel ve Boðdan iç iþlerine karýþmasý üzerine Osmanlý Devleti Hotin Seferi’ne çýkmýþ
ve sefer sonunda yapýlan Hotin Antlaþmasý’nda;
Lehistan’ýn Erdel ve Boðdan iç iþlerine karýþmamasý ve Lehistan’ýn Kýrým’a yýllýk vergi ödemeyi
sürdürmesi maddeleri kabul edilmiþtir.
Buna göre aþaðýdaki yargýlardan hangisine
ulaþýlamaz?
III. Reform hareketlerinin baþlamasý
A) Yalnýz I
C) II, I, III
E) III, I, II
C) Yalnýz III
B) Osmanlý Devleti iç iþlerine karýþýlmasýný istememektedir.
E) I ve III
C) Lehistan, yapýlan savaþlarda baþarýsýz olmuþtur.
D) Yeniçerilere son verilmesine karar verilmiþtir.
E) Osmanlýlarýn Lehistan üzerindeki etkinliði devam etmiþtir.
16.
Osmanlý Devleti, Karlofça Antlaþmasý’ndan sonra
ülke geneline teftiþçi valiler göndermiþ, sýnýrlardaki Hristiyan ahaliye ekonomik kolaylýklar tanýmýþ, köylülerin topraklarýna geri dönmesi için vergi yükünü hafifletmiþtir.
Bu uygulamalarýn,
I. Avrupa tarzýnda yenilikleri baþlatma,
19.
II. halkýn devlete baðlýlýðýný güçlendirme,
I. Fransa’yla kapitülasyon antlaþmasý yapma,
III. eþkiyalýk ve baþýbozukluðu doðuran nedenleri ortadan kaldýrma
II. Akdeniz ticaretini canlandýrma,
III. Rodos’u alma
amaçlarýndan hangilerine yönelik olduðu ileri
sürülebilir?
E
Osmanlý Devleti, Coðrafi Keþiflerin olumsuz
etkisini azaltmak amacýyla,
çalýþmalarýndan hangilerini yapmýþtýr?
C
A) Yalnýz I
D) I ve II
118
B) Yalnýz II
C) Yalnýz III
E) II ve III
A) Yalnýz I
D) I ve III
B) Yalnýz II
E) II ve III
10. Sýnýf / Tarih
C) I ve II
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
3 187 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content