close

Enter

Log in using OpenID

"V.E BlBLlYOGRAF°fAsl [ ıj

embedDownload
(
'
TURK.lYEDE SOSYOLOJİNİN TARiHÇESi
.
"V.E
.. -- .
-
:\
BlBLlYOGRAF°fAsl [ıj
. LU.tfi Eritçi
Umumi olarak tekevvü
nü ve belli baslı istikam etleri 19
. ı
.
uncu asrın içinde mütala a edilmesi lazım gelen sosyolojinin (2)
ilim hayatımızda görünfü~ü, ayni asrm son seneler inde başlar. Devamlı ve sistema tik olmıyan qu ilk tezahür ler arasında Rıza Tevf~"
in
.
· : Spenc~r'den. mülhe:pı ·notları (bak: Ma~rif m.ec,mwu.ıı, Sf:ne 1ôti6),
· A:hmed 'Suaybın tetkikleri~ (bd,k: Ser1Jettfiiıiıtrı:Xmecmucı8ı,. sene 1900),
Hasan Tahsin in Worms 'den tercüm esi (bak.~ Serveti fünün· mecmuası
sene ilJo) .. sayılabilir.
Bunlar ?an ~aha evvel .·memleketimizde yer bulan .hukuk,, iktisat... gföi içti'ııii\i ilimler e ait mesaini:µ, tarih sahasıp.da Ahmed Vefik Paşanın hikmet tarihin de (1863) ve Hayrui lahta. görülen TemaYüilerin (bak: Mecmua.i fiinün 1"860); ·nihayet Montesquieu ve diğer
bazı zevatta n yapılan tercüm e ve iktibasların ihz.ari rolünü
de unutıµamak lazımd~r.
2 - Fakat bu alakanın Fransa daki sosyoloji
müvazi birer temayü l halini alışı Pariste buluna n
cereyanlarına
Osmanlı ---siyasi
_____,,
(1) - Mevzuum uzda daha evvel profesör_!:lJmi_Z:iyanın (bak: Umumi
_İçtimaiyat, 1932), profesör Ziyaedd'in Fahrinin (b::ık: İş
mecmtıahı, Sayı 3-4,
· sene 1934), ~sta~füadın . {Pak: Metinler le muasır Türk edebiyat
ı tarihi, 1934), SadriEd hemin (bak: Pofüika f,elsefeı;ıi 1934) araştırma
ları; bizim
·'bir- kısini-ınesıHmiz. (b;ESer vetifün un mecmuası, ~ene ı'938, sayı
2181 - 2187; ·
' · Gençlik gazetesi sene 1939, sayı 16, 18; Ses mecmuası, sene 939
sayı 5) ~e
' -~r_anın _Jbak: Memlek etimizde ·içtimaiy at hareketl erine
da,ii.· bir tecrübei kalemiye , basılmamış felsefe Seminer i kifaphan esinde) tezi
mevcutt ur.
(2) - . Bizde ilk _tercüme ve tetkikler de ·yapıldığı gibl "'°SÔn-s·eneı;ı.:d~
tekrar ısrarla kullanılmağa başlanan 1 sosyo!o)i tabirine mukabil
olarak, arada çeyrek asrı geçen muddet zarfında, ilmi muaşere, hikmeti içtimaiy
e, ilmi cemiyet, ilmi · içtima, mebahis i ilmülmu vanese, ilmL_ içfimaiy.a:f, ilmi
içtimaiyat, içtimaiy at.. gibi .!~lıirler 1-:_ı:ıJl~nıhnıştıl' ' . -·- -.-:
--
--
-
---~~
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
1.59
· mıilltecilerinin gayretlerine bağlı olarak ve ancak asl'lmızın ilk se..
nelerine tesadüf ~mektedir: Bu arada ilk hatıra gelen Pariste uwn
müddet pozitivist. cemiyetlerde münasebeti devam ettirmiş olan Ahmet Rı:aadı:r .. · Buımnla> be:r.;;ı:~r...Ahınet Rızanın Comte'in sosyoloHsile nazari alakası oldukça gayri v~zihtir (3}:-Hal}>uki'~Pteris Saba- "''
haddin Pariste iken Demolins ve Descamps'le tanışmakla kalma.:
mış, ay~( iamand~ "menni i~timam mürüvveci efkarı" olarak çıkar­
dığı Terakki de ilk nüsl:ıadan itibaren science sociale'ci temayülü ter·Cüme ve tetkiklerile benimsemiştir. Diğer taraftan Tekamülü. akvamın kavanin psikoloiyası (1907: kasıra) mütercimi Abdullah Cevdette çok d~ha evvel Le Bon'la Pariste dost olmuş fJ'e tercümeııini d~ o
.
sırada ikmaJ J~tmişti ( 1901 de).
-·" '.'" <.,_;\
'-.~ ' ·
'
3 -· Böyle bir maziısi bulunmakla beraıber bizde sosyolojik
temayülleri ve bunlara · bl,tğlı faaliyeti vazıhan .takip edebilmek an.eak 1905 den .sonra kabil olmaktadır .
. ,..---
Filvaki -ancak. bu tarihten sonradır ki science sociale'ci tertıayÜI
.başta Saba.haddin olmak üzere me~ailerini Mesleki, içtimai çerçeve.. .
sine hfısreder görünmelerine ra&ımen bilhassa Deİnolins'den Ahmet Sanih Y«>ltar'ı (1913) Fuat ve Naci Anglo sa.k:~<ml.at-ın esbcıbı
faikiyeti nedir'i (910} 1. M. N. Mevkii ik'tidar'·ı (1910) 11.a çevirmiş..
lerdir. Daha evvel mecmualarda kalmakla beraber Ahmed Sanihiıı
ve Rüşdü lerahimin (bak: Sai ve tetebbii ;mecmuası, Edirne; sene
1910), Mehmet Alinin (bak: Donanma rnecm.ıt1Mı, sene 1915) ter~ü;
meleri zikreder.
. Psiko-sosy·'olojik tgma.YilL çerçevesinde ise Le Bon culuk AptullahCevdef};- lçtihafmecmuasiy le ve R u h ii 1 ak va m m yeniden tabından sonra (1913: den başka) Celal Nuri'nin iltihakile (bak:.
Tarihi tedenniyat~ Osmaniye, 1914; İttihaidı İslam, 1915; Havayici kanuniyemiz,. 1915 .. ) kuvvetlenmişti. Aynı temayülden Tarde de
(Bak: Serveti Fünun mecmuası sene 1910, Yeni felsefe mecmuası,
sene 1910) ve Palante tesirleri de mütebarizdir.
Diğer taraftan S,uphi Etem'in S o s y o 1 o j i (:Manastır 1911 ):,
(.1913) , den
ve ·kan ıı n l a·r ı
Etem Necdet'in Tekamül
meciçtimaiye
ve
iktisadiye
başka, Ahmed Şuayip'in (bak: Ulumu
Pro!esör Ziyaeddin Fahri Ahmed Rız:.:- için kat'ı· olarak "Comte,
bir talebesi" diyorsa da bunu bariz bfr şeRilde· tevsik eder b:r
.eser göstermiyor;
(3) -
içtimaiyatının
'
.160
SOSYOLOJİNİ,N MEV~UU .ve USULÜ
.muası ..sene 19Q9,. İqare hukuku 1910), Bedi N uri'nin (bak: Mülkiye
~ecmuası, sene,..l908, Envarı ulO.m mecm"uası, sen~ 1908, Ulumu ik-
tisadiye ve içtima.iye mecmuası 1909, ilah) ve Satı, beyin de (bak:.
Ulumu iktisadiy e ve içtimaiy e mecmuası, sene 910) gayretlerfüı.-~
nist temayül .temsil ediliyordu. Spencer den evvelden devam eden
tercüme ler ve tesire yenileri nin (msela bak: Hikmet gazetesi 1911)
bu arada ilave edildiğini çle unutmam ak lazımdır.
Nihaye tJtefik Nevzat ve İştirak mecmuası etrafında toplanan larla ve bazı tercüme lerle (ıfuik: Sosyalizm, 1910)~arksıst tepıa-~elirmıştı. Bümard an başka az olnııyan dağınık neşriy.at arasında MJstafa Suphhıin Bougle den Çevirdiğr [l ıh i "i ç t i m i
n e d i r (il:910), Solvay ın sosyoloj isine dair makalel er. (bak: Yeni felsefe, Selanik sene 1911) .. sayılabilir.
inkişaf ve tenevvü ..istfdadı ta,şıyan sooyol~j iye dair ·bu· alaka ve
neşriyatla .913 Uı.rihli Darülfü nun. nizamna mesinde Edebiya t Fa.kült~si derslerin e bir "İlmi içtima" dersinin ilavesi hadisesi arasın­
da bir münaseb et aramak süphesiz yanlıs değildir. .,
a
•
'
,
•
, '
•
'
:C---- --·
.
~--"'
4 - Ehemmi yetsiz bazı tercüme}~ ve fikirler i~tisna ediJjr;se
(mese}a bak: Yeni felsefe mecmuası, Selanik, sene 1911; ~İlli ta-·
lim ve terbiye mecmuas·ı, sene 1913) bizde bu1~kheı'm ın tesirleri ; •
diğer temayül lere nazaran' muahha ran ' ve bir müddet FouüUe
yi
· . beniinsi yen (bak: Genç kalemle r mecmuası, Selanik, sene. rnıı) Zi--'
y.a Gökalp'le girer'._ Z~ya Gökalp' in pek de ı;ıo~_y()l()jiye mal edilemiy e.cek mesaisi içinde (bak: Tük yurdu mecmu~sı sene 1912, Halka doğ­
ru mecmuası sene 1913, Tanin gazetesi 1913) ıbetirmeğe baslıyan
Durkhei m tesiri, aynı zatın, Selanik İttihadı terakk1 mektebind~ yap- ,
tığı sosyoloji derslerin i (1913 de) füüteaki p Darülfü nun "ilmi-içti-'
ma" kürsüsü nün ilk müderri si öld.ükfaii-sonri:-]tyrr ve karakteri~~,,.
tik bir seyir gösterir .
·~ ·
L
Fil vaki yalnız dersleri [ 4] çerçeves inde kalmıyan Ziya Gökalp·
başta;pJmak .üz.eı:e (·13a~~ Jbni ·jçtima, .Taş,bas1mı:Jm:l6 ;~
büler mecmuası sene 1915; İçtimaiyat mecmuası sene 1917; Yeni
~ua, sene 1917 .. ), .Edebiy at tarihi . müderri si Köprülü
z~e .
~~-~.-·--·--~---~--- ..,,.,
\
.......,..,_ .....-·---::-·--~-~:..-,............-
(4) - Ziya gök Alp 1915 dan 1919qka dar her se tekerrür eden. "ilmi
içtima" ismj altında umumi sesyoleji d~rs'ıeri yaptıkları başka ilerle~fı;ı talebeye ele husw;i sosyo!oji sahasındadini sosy-OTcıji (1916, 1917 de); hukuki:
sosyolcıji ( 1918 de) ve terbiyeye ait -ayn-dm7sTurve:nllfŞtir.
-- . .
.
...
'
~ --·-~'""'"--""·
-~----···-~-::::::::::---~·
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
161
pad'ın (bak: Milli tetebbüle;r mecmuası, sene 1915) ~ktişat n,ın­
derris muavini !}o]!~ (bak: İktisadiyat mecmuası, sene 1915)'
""Terbiye müderrisi, lsmail Hakkı'nın. (bak: Edebiyat Fakültesi meçmuası, sene 1915; Terbiye ilmi, 1916), tlmi içtima müderris m.uavini Nemneddin Sadık'ın (bak: Edebiyat · -Fakültesi mecmuası, sene
1915, İçtimaiyat mecmuası, sene 1917) ,istiraki~ Darülfünun teQ.rL
satına ve muhitine pek' çabuk yerlesmiş, hatta tarih,. iktisat ye terbiye--ğil)T-b~~Ş~rdabaiZ1-iniklsfar~ teVTiretmiştir: 1916 ·'da kurul~
mağa teşebbüs edilen Darül-ıHilafet~ül-filiye medresesi taliye kısmı
programmda da yer bulan "İlnıi içtima." dersini deruhte ettikten ,
başk~ hatta Türk oca.ğı .. gibi müesseselerde serbest "İçtimaiyat<'
dersleri veren (1916, 1917 de) Ziya Gökalp; ayrıca; mesaisine karış-'
tığı T'ürk derneği, Asarı İslamiye ve Milliye tetkik encümeninde d~. ,
Durkheim'ciliğin benimsemesinde en mühim amillerden biri· olmuş­
tur. Darülfünunda da b'irİçtimaiyat D.arüJrnesaisi kurulrp.uştu,:r · [%).
Bu Darülmesainin organı olarak ve yalnız. 16, nüsha çıkfl,bilen İ ,ç :t i m a i y a_t m e c m u a s ı. nda da şüphesiz Durkheim'cilik ta.,. , .
mamen hakim bulunuyordu.
>;-'
1
5 --;::..J919 da .....Oa.-rfiJfiinım ".İçtimaixat" k9,;rsü§üne NeÇJ.P.eddin
geçmekle 'hernb~.ı:...l6] Durkheim'cilik nisbi bir sükfitdev~-.
sine girer. Buna mukabil science social'ciler Mel}.met Ali'n.ın çıkardı­
ğı M e s J ek i c t i ~ m e c m µ a s ~~t;:afrnda"birie.Sirlerie-~
Sadık
-Mes~t!E!~~ ce~IYetiJI~m}~f!~~-:gaye-
. _si ilmi içtimai meselesi içtimaiyem:ize tatbik ederek hay~tı hususiy~­
ve umumiyell!izin tanzi~iH yoılarının-tesbitine muva.f:fa.:ı_r olan-mes:- .
_le~i--içti~Yi umuma taJ!ıtr!i;:~ -y~tiıt1ii~~t-y~lund~ devam Jle~!!i~~-=- . :
ili J!!üteferriayı halle_ç:alısmak, ilmi içtiıwıi tetel:ıbü için muhiti ;fik- . rimizde bircereyan tevlit_e:tınek vebu .ilmi~-· u:s~lile . m~mleketimizi­
tetkikte ilerlerriek-s~y;~de buhranı i.çti~~i~ize çar;;_-;,~~l~~~k fik. rı__!e fili ~.1!!.Ule.rJJlı~ar=efui.J;ktl.i-;~ -<:Nfiamname,-madd~ 3).
~
Ömrü uz.un olmıya:n mesleki içtimai cemiyeti ilmiyesinin korif eranslar tenıini, ve muhtıralar tanzimi gibi . çahşmal~rı arasında .
(5) -
İçtimaiyat darülmesaisiniı:ı faaliyeti hakkında bir kayda tesadüf
edilemediği gibi, bir darülmesaiyi idare eden Bonafus'le de temas imka~ı ha-
. sıl olmamıştır.
,
(6) Necmeddin Sadık muayyen progra'mdan gayri ilerleıniş talebeye verdiği <Jersleri~de. bilhaı;;sa sosy.oloji nSJ;z~riyeleri, v:e tarihine ehemmiyet
vermiştir. Derslerinden bir kısmı basılmıştı:ı;, (bıık; .İçtimaiyatın ,teessüsüne' -·
·kadar ulumu içtimaiye, taş basJlla 920).
·
F. 11
162
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
M e s 1 e k i i ç t i m a i m e c m u a s ı da ancak 6 nüsha: çı­
kabilmistir .Maamafih, soince sosiate temayül ve tesirleri bu cemi..
yet ve ~ecmua hududu içinde de kalmamıştır (mesela bak: Müşa­
hede mecmuası, sene 1919 .. ). Bu arada İstanbula _.z~EP Jekrar neş­
riyaıta J:Hı..sıhYi!It .Preııs Sçıb.wattine ..:fab.ı:i .•~.',l~tffiıüriyat 11 profesörü -üuvan;:-·;erJI!:n~i ~e ..Il'levzuubahs oluyordu.
Le Bon culukda Ahmet Sakinin daha evvel Le Boiı lan Tek anı ü 1 ü a k v a m ı n k a v a n i n i
r ıh! i y e s .i (bak:. Edebiat mecmuası 1916J Köprülü zadenin R u h u 1
m a a t
tercümelerinden başka Abdullah Cevdetin l l m. i r u h u i ç t i ._
mai (1924) ve diğer bir takım tercümelerle (bak.,A,ptullan·Cevdetin Avrupa Harbinden alınan psikolojiyai dersler 1823 ;Ali Reşat
ve Galip Ata'nin Cihan müvazenesinin bozulması 1923~.) ve İçtihat
mecmuası ile devam ediyordu.
ce
6 - Fakat müteakip senelerde "!İçtimaiyat" dersi yeni kurulan İlahiyat Fakültesine - Edebiyat Fakültesile müştereken okunmak üzere - v.e liselerde kabul edilirken (7) Du,rkheim'c;i temayül·
·H,_, Cahidin Durheimlden
Din hayafının-'"!ptidai se~
. +-·
,
.•
·killeri (1923), Ahlak terbiyesi {1923)•. -Darülfünun Hukuku esasiye Profesörü Mithatın
İ ç t i m a. i
t a k s i nı i
a m e 1 (1924) t~rcümelerile, İsmail Hakkının Durkheimin pedagoji derslerini ·hül~~ . İ ç tim a i yat n okta i n a z a r ı n d a n t e r b i y e (1:924) sinden başıka iZ1iy~ Gökalpı
Türklerin iptidai cemiyetler devrine ait dinlerinin . tetkiki olan
Türk
töre.si (1924) ve Köprülünün Türk
~-d-~b-f:-------y atı t r i h i (192:1) ile tekrar kuvvetle devam etmeğe başlamıştır. 1923 de İstanhula davet edilen Bougfe nin birkaç ·konferansı-bu arada,' kaydedilebilir.
·-.. -- ------··------···-·
Aynı 1sıralarda ~Ahlak P:mf,es.Q:tli.J\ıJ:ehmet İzzetin
tenkidi bir
eseri olan M i 1 l i y e t
n a z a r i y e 1er i
v e , m i 11' i
h :aya t (19241> inden sonra Hesse ve Gleys·e den çevirdiği Ter~
b~ye ve ahlaka müteallik t a t b i k a t
1 a i ç t i m a 'i y a t d e r s i eı r i (1924) de neşredilmiştir.
(7) - Hadise bu hususta pek te birbirine uyanuyazı muhtelif fikirlerin
\>elirmesine sebep olmuştur. B~ arada Mehmet Emin . (bale Muallimler ınec-­
muası, sene 1925) İbrahim .Al§:eddin (bak: t~drisati"iptidaiye. mecmuası; sene .
1827) muhtlif noktai nazardan fikirler ile'l'İ sürınüslerdir
Müfredat programı-için 1 numaralı eke bakı:tıi~.
.
SOSYOLOJİNİN MEVZUU .ve USULÜ
163
Müteakip senelerde çıkan Y e n i i ç t i m a i y a t d e r s le r i (1927) nde olduğu ka,dar muhtelif neşriyatında (bak: Hayat mecmuası, sene 1927; Edebiyat Fakülte.si mec. sene 1927 .. ) İzzet
eklektizme meyil ediyordu. Mehmet İzzet, Necmeddin Sadıktan sonra
1926-1928 arasında Edebiyat ve İlahiyat Fakültelerinde müştereken
okutulmakta devam edilen "İçtimaiyat" derslerini deruhte etmiş­
tir [8].
Aynı senelerde Doktor Sabri Demolins den Ü ç t e r b i y e
(bak: Muallimler mecmuası, sene 1924), Descamps den
İ n g i ·_
l i z m e k t e p l e r i n d e t e r b i y e yi (bak: Muallimler
mecmuas,)
çevirerek
science
sociale'ci
temavülü
devam
ettirirken; Namdar Rahmi ve Na.ci Fikret de bir "enerjitiznı içtimaiyatı" müdafaa ediyortar.dı (bak: Yeni fikir mecmuası, Konya,
sene 1928) nihayet İbrahim Memduh Worms'dan çevirdiği İ ç t i: ·
m a i y a t (1..927) ile bizde organi.sist temayüle derli touplu bir· e&eri
kazandırmış oluyordu. Bu neşriyata liseler için ders kitabı ofarak ·
yazılmış, Necmettin Sadık ve Bonafus un İçtimaiyat ı (1927)
gene Du.rkheimci temayüle bağlı· Ali Karninin İ ç t i m a .i y a t ı
(1928) ve nihayet Fehminin Durkhemin pedagojkderslerini ihtiva
eden
E d u k a· s y o n v e s o s y o 1 o j i si (1928) de ilave edilebilir.
1928 de "Felsefi ve içtimai bilgilerle meşgul olanlar arasın­
da manevi bir tesanüt ve daimi bir alaka tevlit etmek ve bu bilgi
şubelerinde memleket için müfit tetkikat ve tetebbüat ve neşriyat
yapılmasına bunların tedvin ve 'tami mi" gayesile (Nfaamname)
bir de felsefe cem'iyeti kurulmuştu.
Bir kısım profesörler ve muallimlerin iştirak ettiği bu· cemiyetin
kuruluşu kadar faaliyet
ve neşriyatında ,.felsefi istikametlerde
olduğu kadar sosyoloji sahasında da, eklektik bir hava hakimdi. -Filvaki da~a~.~-y_vel ..!!ill_~~!.~d.diLbir J)g_rkhcimci (bak: Genç yolcular
mecmuası, sene 1919) Ş()l!,~~--!!!_e~le!<!__~-~msilci (bak- Meslek mecmua-;
sı, sene 1925) nihayet So_ınbcırt d~nJJJ.iillıem...ola;ıı_w....C.omt:e..in müs.
pet felsefe derslerinin mühim bir kısmını ve hatta Simia.nd ın İ s ta ti s tik v e t e c r ü b e sini (1928) çeviren Mehmet Servet kadar; G. Richard dan İ ç t i m a i y a t h a. k k ı n d a
1
(8) - Meh:met İzzet ilk sınıflara ait derslerden başka bilhassa morfoloji sosyal üzerinde durmuştur.. 1928 de derslerini bırakmağa mecbur olan
Mehmet İzzete o sene için Mehmet Servet vekalet etmiştir. Ayni senelerde
Bonafus da bir kısım sosyoloji derslerini deruhte .ediyordu.
-.
'\.
164
i p t i d a i m a l ü m a t ı (1927) tercüm e eden ve daha evvel
sene 1924;
bazı etüdler ile tanıdığı:ıynz (bak: Aradol u mecmuası,
sene
sı,
mecmua
Maarif Vekale ti mecmuası, sene 1924, Mihrap
birer
k
1926 .. ) Hilmi Ziya birbirin den farklı olmakla berabe r eklekti
istikam et takip ediyorlardı. 1929 dan itiba.ren Terbiye müder rib
ğa başlamış­
İsmail Hakkı vekalet en içtimai yat dersini ele okutma
tır.
[9].
Bu tarihte n 1933 e kadar Mantık müderr isi Halil Nimetu llalf (bak: Hayat mecmuası, sene 1929-19 33, Felsefe ve İçtimaiyat
t n e mecmuası, sene 1929) Mustaf a Namık ın İ ç t i m a i y a
ed i r ( 1933) muhtel if Alman sosyologlarından yapılan tercüm
yat
İçtimai
ve
Felsefe
33,
ler {bak: Hayat mecmuası, sene 1929-19
Mehme t Ali nin
mecmuası sene 928.;), yeniden neşriyata başlıyan
sene 19;3;~
bazı makale leri ve broşürler (bak: Muallim ler mecmuası,
i m a i t
ç
i
i
rn
u
m
U
nın
İlk tahsil 1934) nihaye t Hilmi Ziya
i f ç i l
P
T
eden
y a t ı (1932) ve eklektiz mi haklı olarak tenkit
l iğin tenak uz 1 arı (1933) neşredilmiştir .
Kayda değer ki, bu tarihler de çıkan Tezer in mantık ı (1928)
ri
ve Hasan Ali nin Mantık ( 1929) mda "İçtimaiyatta usul" bahisle
tamam en Durkhe irn den mülhem dir.
7 - 933 den itibaren Edebiy at Fakülte sinden başlca Hukuk
Fakülte si birinci sınıf dersler i arasına giren sosyolo ji yi Alman
G. Kessler okutmağa başlar (10].
Almany acla vücuda gelen sosyolo ji temayü llerinin daha ziyade
eklekti ktizmin in K essler. S o s y o l o j i sin ( 1933) den sonra
derhal aksülam eller vermes ine rağmen [11] mesaisi nde hara.
retli bir şekilde neşriyata da yer vermiştir (bak: İş mecmuası, sene 934 - 41; Hukuk Fakülte si mecmuası sene 1935 v~ ilah .. )
Ayni tarihler de Ankara Gazi Terbiye Enstitü sü muallim lerinde n
M. Saffet Muasır Av r u ~ a içti rn a i y fü>t ı n.d a (193.3)
.Ameri kan sosyolo jisini benims hordu.
ayrı se(9) - İsmail Hakkı ilerlemiş talebeye verdiği derslerd e, ayrı
- 1930
1929
r.
durmuştu
nelerde san'at, ahlak ve morfolo ji sosyal üzerinde
sosyol~in
SimmeF
talebgye
ilerlemiş
senesind e bir aralık Orhan Sadettin
.
jisini okutmuştur.
profe(10) - Kessler' le. alışılmış etdrisat programı değişmiştir. Alman
hasrediy ordu.
sör derslerin i sistemat ik sosyoloj iye ait esas bahisleri n izahına
ı sayı
mecmuas
Adam
Yeni
(bak:
Bu arada İsmail Hakkının
(11) '
r.
sayılabili
(1933)
sizm'i
antimark
anti
10 sene 934 Kerim Sadinin
-Jl
SOSYOLOJİNİN MEV7.UU ve USULÜ
165
Bu yeni temayül ler yanında durkheim cilik Kadıköy LiSesi
felsefe ve içtimaiy at muallim i Sadri Ethemin Mauss'd an çevirdiği
a r k aik c e m i y e t 1 e r d e m ü b a d e 1 e n i n r o 1 ü ( 1935)
(bak:
sabık profesör İsmail Hakkının s o s y o 1 o j i d e r s 1 e r i
devam
ile
si
(1934)
i
j
o
1
o
y
sos
Yeni adam sene (934) ve ayrıca
ederken sosyaliz me ait neşriyat görülür. Filvaki Muhiddi n EnHaydar Rıfat
gels'den cemiy etin as 11 arı nı (1934)
s o :; y a mi
1
i
m
iz
1
ya
sos
i
1
ya
gene Engels'd en H,a
m ad tarihi
'dan
l iz m i (1925), Haydar Rıfat Borhand
diye c il 3i (1935) tercüme ettiler.
1932 - 33 te İstanbul belediye mecmuasında Hilmi Ziyanın/
şehir içtimaiyatına dair 12 makales i çıkmış ve bunlar İstanbul be_.
lediyesi tarafından 1933 te "Şehir içtimaiyatı" adiyle neşre başlan­
mışsa
da
kitabın neşri tamamlanamrunuştır.
Ayni senelerd e secience sociale ci temayül Mehmed Ali Şevki­
nin makalel erile devam etmekte (bak: lVIülkiye m.ecmuası) ise de
organisi st temayül çerçeves inde Sadi Anadolu nun (Irmakın) içtima i b i y o 1 o j i (1934) ve Kilisli Rifatın bazı tercüme lerinde
(bak; Mülkiye ınecınuası) meşkuk tefsir ve tamimle rden başka bir
hareket mevcut değildir.
Nihayet bunlara Macit Şükrünün Sorokin 'den çevirdiği 19 uncu
v e 20 i n c ii a s ı r 1 a r d a i ç t i m a i y a t n a z a r i y eler i (bak: Mülkiye mecmuası, .'!ene l!J34 1Je ila .. ) ilave edilebili r.
1934 de Hukuk Fakültes ine bağlı bir iktisat ve içtimaiy at Enstitüsü kurulmuştur ( 12).
8 - 1935 de Lise sosyoloj i programlarını değiştirmek zarureti
hasıl olmuştur
(13).
O tarihlerd en bu senelere kadar yüksek mektepl er tedrisatın­
da yer alan Alman ve Amerika n sosyoloj i cereyanlarına ait faaliyet
kale alınmazsa neşriyat Durkhei mci temayül e bağlı Necmed din
S o s y o 1 o j si ( 1936), Hydar Rifat'ın Mauss
Sadak'ın
dan tercüme ettiği s o s y o 1 o j i ( 1936), İsmail Hakkı Baltacı
ti.
oğlu'nun Sos y o 1 o .i i si (1936), Hulfisi Demirel li'nin İç
Bu Enstitü sosyol~jiye dair faaliyettım çok ziyade Hukuk Fa(12) kültesi diğer yüksek mekteple rin ileri sınıflarına gelmiş talebe ve mezunları
kaliçin ekononik özel branşları hakkında bir senelik dersleı- takip etmekle
r.
merbuttu
ne
Fakültesi
İktisat
hazırda
Hali
/mıştır.
(13) - 2 Numaralı eke bakınız.
/
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
166
b a z ı · m ü t a la a 1 a r
f ik r in e a i t
ma i h uk uk
(Ankara sene 1934) i bu arada Halbwavhs 'in 1938 nisanında İs.
ta,nbulda ve.rdiği konferansl arda kaydedileb ilir ve sceince sociale ci
makalelerin den
temayülü devam ettiren Mehmed Ali Şevkinin
-(bak Siyasi ilimler mecmııası sene 1938, ila .. )ve pekte sarahaten bir
temayül izafesi mümkün olmıyan birkaç tercüme ve teliften ibarettir. Bunlar arasında Kazım Nami Duru'nun Bougle'den çevirdiği
(1936) Nevzat Ayas'ın
Sosyolo jinin un s u r l a r ı
(1937), Rami Karal'ın
S o .s ;y o 1 o j i k b .akımda n s u ç
O r d u s o s y oErker'in
K.
Ş.
1937)
(Bursa
si
i
j
o
1
o
Sos y
.. Sayılabilir.
(1939)
si
deneme
lojisi yolunda bir
)o
Alman sosyolojik cereyanları inikasları ise Kessler'in s o s y ol o j i y e b a ş 1 a n g ı ç ( 1938), Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu'nun
(bak: Çığır mecm.uası,
Von Wiese'den çevirdiği S o .s y o 1 o j i
sene 1!737) ve muhtelif makalelerle (bak; iş ·mecmuası, Hukuk Fa.
kültesi mecm.ucısı .. ) Kuvvetli adımlar atmıştır.Amerikan içtimaiya-)
Gras'dan Ekonom ik sos y o 1 o j i
tının, bilhassa, sonraları
ye giriş sene 1941) tercüme eden Niyazi Berkes'in gayretile (bak:
Syasi fümler mecmuası sene 938; Ülkü Mec·muası, sene 1931} .. ) yerleştiğini
;_''
görüyoruz.
Tedrisat sahasında ise sosyoloji yeni tesis edilen İktisat Fakültesinde Kessler ve 1939 danberi Rustow tarafından (14), Edebiyat
fakültesind e ahlakla beraber 1939 ağustosunda Bükreşte toplanan
temsil
Türkiyeyi
kongresind e
Beynelmile l sosyaloji
son
Hukuk
eden Z. F. Fındıkoğlu ve Hilmi Ziya Ülken (15),
Fakültesind e 1938 denberi Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu (16)
tarafından okutulmaktadır. Ayni zamanda Sosyoloji diğer yüksek
mekteplerin dersleri arasındada yer bulmaktadır. (Mesela: Dil ve
tarih - coğrafya fakültesind e).
Üniversite tedrisatı sahasında bu genişlemege rağmen ihtiyacı
içti karşılamak üzere ancak Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu'nun
maiyat dersler i (Bcılı:: İş mecmuası. sene 1939), Hilmi
Rustow'un dersleri sistemotik sosyoloj, çerçevesinde dir.
( 14) ( 15) - Hilmi Ziya içtimai Doktrinler tarihi okutmaktadır.
(16) - Ziyaeddin Fahri Hukuk Fakültesinde hukuki içtimaiyat ok11tmakla beraber bilhassa doktrinlerin tenkidine ehemmiyet vermekte ve yer
ayırmaktadır.
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
Ziya Ülken' in İçti m'a i
basılmıştır ( 17) .
dok t r i n l er
tarih
(1942) de
EKLER
1
İÇTİMAİYA'r
Edebiyat ve Fen
[*]
Şubelerinden müşterek
(iki saat)
Fert ve cemiyet, içtimai hayatın maddi. zihni ve ahlaki hayata olan te•3iri, cemiyetlerin tasnifi.
İktisadi içtimaiyat- Maddi ihtiyacı tatmin etmek
üzel'e vücude gelen
içtimai teşekküller: Korporasyon, Sindika, Kooperatifler.
Muhtelif cemiyetlerde istihsal tarzları, ihtihsalin muhtelif anasır ve mütekabil münasebetleri: Tabiat, sai ve sermaye, iş bölümü: İçtimai .neticeleri,
tesanüd ve tesanüde hadim müesseseler, sigortalar.
Muhtelif cemiyetlerde mübadele tarzları, kıymet ve fiat, rekabet, inhisar,
nakid, itibar, ve itibar müesseseleri, Mülkiyet ve eşkal muhtelifesi ve tekamülü. Mülkiyet hakkında içtimai meslekler, tebeddülati iktisadiyenin müessesat
ve adat ve efkar üzerine tesiri.
Aile içtimaiyatı: Ailelerin muhtelif eşkali ve tekamülü.
Muasır aile, izdivaç, mahiyet ahlakiye ve içtimaiyesi.
Kadının aile ve
cemiyetteki mevkii, kadınların haysiyet ve hakkının insaf ve tekamülü.
Siyasi ve hukuki içtimaiyat: Siyasi cemiyetler envai, tarzı tekamülü,
Millet ne dir? Milliyet fikri, bunu teşkil eden anasır, vatan ve vatan muhabbeti.
Devlet: Devlet vazaifinin zaman ve mekanla tebeddülü, muasır devletlerin halen tahmil ettikleri vezaif, devlet ile dinin yekdiğerinden ayrılmasına
müteveccih tekamül, bugünkü devletlerde din ve devlet münasebeti.
Vatandaşların yekdiğerleriyle hukuki
münasebetine göre devletin eş­
kali, kast usulü, Aristokrasi, demokrasi.
Ferdlerin hukuku, hüriyet ve hududu.
Hükumet: Hükumetin eşkali,
hükumeti sultaniye (monarşi), oligarşi,
halk hukumeti ve cumhuriyet. Parlamenter hükumet, reyiam, reyi mahdut,
temsili nisbi.
( 17) Belii başlı temayüllerin hududu gözönünde tutularak haıırlanan
tarihçe ve bibliyografyamızda bir kısım tercüme ve araştırmalarla beraber
-umumi olarak içtimai ilimler sahasının esas ve mütefen·i branşlarında geniş
- hatta tehlikeli de denebilir - bir mikyasda yer bulan mütenevvi sosyoloji temeyiilleri kayıt ve işaret edilmemiştir.
[ *] 924 t:ı.-rihli Liselerin ikinci devre müfredat programından alınnnştır.
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
168
Kuvvei umumiyenin taksimi: Teşrii ve icrai kuvvetler arasında münase-bet; kuvvei adliye, cürüm ve esbabı hakkındaki nazariyat. Ceza: Ceza telakkisinin tekamülü.
Devletlerin yekdiğerleri arasındaki münasebetler, harp ve sulh, hakem.
usulü, cemiyeti akvam fikri.
Sosyoloji noktai nazarından din, ilim, san'atı. Dinin san'atın, ilmi• iptidai şekilleri ve bunların tekamülü, dinin vazifei içtimaiyesi.
Asar san'atın vücude gelmesinde muhit içtimaiyenin tesiri, bu tesirin
hududu: San'atkarda kudreti ibda.
"935 DE SOSYOLOJİ DERSLERİ VE PROGRAMINDA
DEGİŞİKLİK" [*]
"1935 - 1936 yıl ıiçin lise ikinci devre filozofi ve sosyoloji dersleri programlarile kitaplan hakkında alınacak tedbirleri zapta almak üzere" Maarif
Vekaletinin iznile toplanan komisyonca tesbit edilen rapora göre "Sosyoloji
okutmanın ergesi şunlardır:
1 - Gençleri sosyal vakalar üzerinde düşündürmeğe ve bunlar arasında
ilgileri araştmnağa alıştırmak,
2 - Gençleri Türk devriminin amaç bildiği ideallerin fikd temellerini
kavrıyacak hale getirmek ve böylece Türk sosyetesinin gelişmesine yarıyacak
işler yapacak yurddaşlar yetiştirmek;
Bunun için öğretmenin gözönünde bulunduracağı noktalar şunlardır:
1 - İktisadi teşekküller söylenirken bu teşekküllerden sendikaların bazı memleketlerde sınıf mücadelesi vasıtası olarak kullanılmasındaki zarar ortaya konacak ve Türk Cüınhuriyetinin ferdi ve içtimai hayatı için iş bölümü
belirtilecek;
bakımından türlü iş adamtarma ayrılmış bir sosyete olduğu
Dünya Harbinden sonra sendikaları mücadele vasıtası olarak kullanmadan
doğan ihtil3il ve anarşiler üzerinde durularak Türkiye Cüınhuriyetinin bu
µrensibindeki doğruluk talebe zihninde aydmlatılacakt:l.'. (Partı programının
5 inci maddesinin c fıkrası)
2 - Kooperatiflerden bahsedilirken Cüınhuriyet devrinde bilhassa zirai
kooperatiflerin önemli durumu anlatılacak, Cümhuriyet Hükumetinin toprak
mahsüllerinin arttırmayı amaç edinen hareketi belirtecektir.
Osmanlı İmparatorluğunun büyük sanayi devrine girmesine engel
3 olan sebepler üzerinde durulacak ve Cümhuriyet devrinin büyük sanayi hareketi istatistiklerle belirtilecektir.
4 - Mübadele bahsinde taşıma vasıtalarının önemini anlatırken büyük
taşıma. vasıtalarmı uluslaştırmaktaki değer söylenecek, Lozan andlaşmasile
elde ettiğimiz kabotaj hakkının ve şimendifer siyasetinin verimi gösterilecektir.
Monopoldan bahsederken ulusal devletin monopol koymasındaki"
5 sebepler üzerinde durulacaktır.
[ *] -
1935 lise filozofi programı kılavuzundan alınmı,tır,
SOSYOLOJİNİN MEVZUU ve USULÜ
6 larımızı
Öğretmen ulusal
ulusal 1 para olarak
169
sebepleri ve arttırdık­
mükellefiyet i ve iktisadi
paranın değerin: doğuran
yatırmaktaki
ahlaki
faydayı anlatacaktır.
Bankalar bahsinde Osmanlı devrindeki bankların ulusal olmıyan,
amaçları ·anlatılacak ve ulusal bankaların Cümhuriyet devrindeki gelişimi ve.
halkımızın biriktirlerind eki fazlalık rakamlarla gösterilecekt ir.
Ferdi mülkiyet bahsinde mülkiyetin kamusal. haklardan olmasını
8 lüzumlu kılan sebepler söylenecek ve bunun sınırının devlet varlığı ve menfaati
7 -
olacağı
9 -
gösterilecekt ir.
Ekonomi bitince
öğretmen
Türk Cümhuriyetin in ekonomik durumda
alacağı devletçiliği anlatacaktır.
10 - Kitapta Türkiyeye aile bahsi okuturken öğr!!tmen medeni kanunun
aile hukukunda yaptığı devrim üzerinde çok durmalı ve eski fıkıh ·esaslarile
aralarında ayrılığı belirtmelidir.
(yurddaşlara hak ve
inkıllibın
Kadın hukukunun gelişmesinde
11 vazife verilmede kadın ve erkek ayrılmaz) düsturundaki önem gözönüne·
konacaktır.
12 -
Ulusal
bağlılığın
dil, kültür, ideal
birliğine dayandığı
gösterilecek-
tir.
13 - Ulusal Devletin vazifelerinin nasıl genişlediği gösterilecek, Devletin sosyal yardım ve ekonomik devletçilik prensibi aydınlatılacaktır.
14 - Demokrasiyi doğuran sebepler gösterilecek Türk devletinin sosyal yardım ve ekonomik devletçlik prensipi yadınlatılacaktır.
Hükumet şekilleri bahsinde ulusal hükumetin kurulmasına sebep
15 olan vakalar üzerinde durulacak ve devrimin cümhuriyet prensibi esaslı
muhakemeye dayanan bir kanaat halinde anlatılacaktır.
Hakkın menşei için ahlak dersleri arasında verilen !>ilgilere içti16 cürüm ve ceza bahsi bağlanacaktır.
kitabındaki
umaiyat
Din meselesine türlü noktalardan bakınl kabil olduğu anlatıldık­
17 tan sonra sosyoloji bakımından din üzerinde durulacak ulusal devletin laik
olmasını doğuran sebepler anlatılacaktır.
İçtimaiyat kitabında ilmin menşei .bahsı mantıkta gösterilmiş ola18 cağı için ayrıca okutulmıyacaktır.
Bedii içti~aiyat estetik ile birbirine bağlı olarak okutulacaktır.
19 20 - Öğretmenler, içtimaiyat kitabının her bahsinde hadiselerin tarihi.
bilgiden
ettiği
akışı üzerinde durarak ve talebenin tarih derslerinde elde
elde
bilgisinde
yurd
kısımda
orta
ayıklataralı: bugünkü duruma geçeceği gibi
olmalıdır."
miş
kuvvetlendir
verimlerile
ilmin
bu
ettiği kanaatleri de
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
2 290 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content