close

Enter

Log in using OpenID

2013-2014 Bahar Yarıyılı

embedDownload
DİKİMHANE İŞLEMLERİ
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
DİKİMHANE İŞLEMLERİ
Dikim; bir ya da birkaç kat malzemeyi birleştirmek, takviye etmek ya da süslemek için bir
ya da birkaç dikiş tipinin uygulanmasıdır. Her giysi tipi için giysiyi oluşturan parçaların
birleştirilme sırası için değişik yöntemler kullanılabilir. Dikimhanelerde genel olarak
uygulanan işlemler:
Kumaş kenarlarının sağlamlaştırılması: Giysi üretiminde genellikle yapılan ilk işlem
kumaş kenarlarını overlok ile sağlamlaştırmaktır. Bu işlemin öncelikle yapılmasının nedeni
birleştirmeden önce kenarlarda daha rahat işlem yapılabilmesidir. Genellikle dokuma
kumaşlara uygulanır.
Birleştirme dikişlerinin yapılması: Parçaların beden dikişlerinin yapılması, omuzların
birleştirilmesi, kolların takılması vb. işlemlerdir. Bu işlemlerin sırası modele göre değişir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
2
Ara ütüleme işlemlerinin yapılması: Ara ütüleme işlemi dikiş açma amacıyla yapılır.
Bu işlemin yapılıp yapılmaması giysinin özelliklerine ve işletme yapısına bağlıdır.
Genel olarak işin kalınlığı az ise giysinin ara ütüleme oranı az olmaktadır.
Fonksiyonel parçaların giysiye eklenmesi: Fermuar takılması, ilik açılması, düğme
dikilmesi gibi işlemleri kapsar. Fermuarların takılması tüm giysilerde sıranın başına
kaydırılmıştır. İlik açma ve düğme dikme işlemleri gömlek üretiminde sıranın başında
yapılırken, ceket ve paltolarda son işlem grubundandır.
Dekoratif dikişlerin yapılması: Dekoratif yüzey işçiliği üretim esnasında uygun
yerlerde yapılır. Nakış tipleri, elbise üzerindeki motifler ya da süsleme dikişleri her
zaman baştan yapılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
3
DİKİM TEKNİKLERİ
Giysideki estetik özellikler, mukavemet, dayanıklılık, giyim konforu gibi özellikler göz
önüne alınarak dikim tipleri belirlenir.
Dikiş bileşenlerinin sayısına ve tipine göre 8 sınıfa ayrılır.
Sınıf 1: Birleştirme Dikim Tipi (Superimposed Seam - Ss)
Sınıf 2: Katlamalı Dikim (Lapped Seam - Ls)
Sınıf 3: Bağlamalı Birleştirme Dikim (Bound Seam – Bs)
Sınıf 4: Düz (Yassı) Dikim (Flat Seam – Fs)
Sınıf 5: Dekoratif Dikim Tipleri
Sınıf 6: Kenar Temizleme (Edge Fınıshıng – Ef)
Sınıf 7
Sınıf 8
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
4
SINIF 1: BİRLEŞTİRME DİKİM TİPİ (SUPERİMPOSED SEAM - SS)
Bu dikim yapısı giysiler üzerinde yaygın olarak kullanılır. Minimum iki bileşenden
oluşur ve her ikisinde de aynı kenarlar sınırlandırılmıştır. Kumaşların birleştirilmesi,
kenar temizleme ya da birlikte aynı anda dikiş oluşturmak amacıyla kullanılır. Aşağıdaki
şekilde üç farklı durum görülmektedir. (i) ve (ii) açık baskı dikişini göstermektedir.
Burada kumaş kenarları daha sonra yanlara açılarak ütülenebilir. (iii)’de kumaş kenarları
birlikte dikilmiştir. Burada görüldüğü gibi bu dikim şekillerinin hepsi bir adımda
gerçekleşmeyebilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
5
SINIF 2: KATLAMALI DİKİM (LAPPED SEAM - LS)
Bu dikim şekli en az iki bileşene uygulanır. Dikim tipinde bileşenlerden birisinin bir kenarı,
diğerinin ise karşıt kenarı sınırlıdır. Böylece iki bileşen zıt ve farklı seviyelerde üst üste
bindirilerek dikiş uygulanır. Gömlek, kot pantolon gibi uzun dikişlerde genellikle kenet
dikiş olarak adlandırılan, çift iğneli dikiş makinesinde yapılan iki sıralı dikiştir. Bacak iç
dikişlerinde olduğu gibi yüzeydeki ipliklerin sürtünmeye maruz kaldığı bölgelerde güçlü
bir dikiş sağlar.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
6
SINIF 3 BAĞLAMALI BİRLEŞTİRME DİKİM (BOUND SEAM – BS)
Bu sınıfta dikim minimum iki bileşene uygulanır. Bunlardan birinin bir kenarı sınırlı,
diğerinin her iki kenarı da sınırlıdır. Bir materyalin kenarına diğer materyalin
bağlanmasıyla oluşturulur. Diğer materyalin biyelenerek yapıya dahil edilmesi
mümkündür. Giysi kumaşına zıt renklerde veya farklı yapılarda olan dar enli bantlar
kesilerek uygulanabilir. Katlama aparatı yardımı ile ana kumaşın kenarı bant ile sarılır.
Normalde verev kesilen bantlar kullanılır. Birleştirme dikişi çoğunlukla dekoratif
kenarlarda ve biyelemede kenar sonunda uçları birbirine bağlamak için kullanılır.
(i); tişörtlerin boyun açıklıklarının
kenarlarında, erkek atlet ve iç çamaşır
kenarlarında kullanılır. (ii); Bantın
kesilerek
yapıya
dahil
edildiği
durumdur. Bu normalde giysiye zıt
renkte olabilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
7
SINIF 4 DÜZ (YASSI) DİKİM (FLAT SEAM – FS)
Bu dikim tipi minimum iki bileşenden oluşur. Bileşenlerin zıt kenarları sınırlıdır. Bu dikim
tipinde kumaş kenarları üst üste bindirilmez, arada boşluk olmayacak şekilde yan yana
getirilir ve karşılıklı dikişle birleştirilir. Dikim tipinde iki iğneli ve ipliğin tamamen kumaş
içinden geçtiği dikiş kullanılır. Hacimsiz bir birleştirme olanağı sağladığı için özellikle iç
giyimde ve örme kumaşlarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Kumaş bileşenleri alternatif
olarak zikzak dikişle birleştirilebilir. Böylece dekoratif bir açıklık oluşturulur.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
8
SINIF 5 DEKORATİF DİKİM TİPLERİ
Bu dikim tipinde tekli ya da çoklu sıralı dikiş, bir ya da daha fazla kumaş katına
uygulanarak giysilerde dekoratif dikiş yapılır. Burada katlar kumaşın kendi üzerine
katlanmasıyla oluşturulur. Bu sınıfın en basit dikim tipi, giysi önüne dekoratif çapraz
yapılan dikimdir. Şekilde çeşitli dekoratif dikimler görülmektedir. (i) çift iğneli kurdele
dikimi göstermektedir. (ii)’de ise 4 sıralı dikiş uygulamasıdır. Bu tipteki çok iğneli
dikimde kumaş yüzeyinde veya dikişin altında nakış iplikleri kullanılarak dekoratif bir
özellik sağlanabilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
9
(iii)’de katlama aparatıyla gerçekleştirilen nervür dikim şekli görülmektedir. Bu tipteki
nervür, kumaş kenarının katlanmasıyla oluşturulan dikim tipinden farklıdır. Buradaki
pililer birbirine paralel ve aynı anda oluşmaktadır. (iv)’de farklı bir uygulama olarak
kanal dikim tipi görülmektedir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
10
SINIF 6 KENAR TEMİZLEME (EDGE FINISHING – EF)
Kumaş kenarına uygulanan dikiş işlemlerini kapsamaktadır. Kenar temizlemenin anlamı;
dikişle kenarların bastırılması ve kenarların dikilmesidir. En basiti, giysi içindeki
kenarların overlok dikişle temizlenmesi ve biçimlendirilmesidir.
Kumaş kenarlarının bastırılması ve giysilerin alt kenarları düşünüldüğünde çeşitli dikim
tipleri uygulanabilir. Burada bilinmesi gereken, uygun dikiş yapısı ve kullanılacak dikim
tipidir. Şekilde çeşitli dikim tipleri gösterilmektedir.
(i), tipik elbise baskısı ya da dokuma kumaştan yapılan pantolon baskısı için kör dikiş
kullanılarak yapılmıştır. Örme kumaşlarda temizleme ihmal edilebilir.
(ii), Katlama aparatı kullanılarak yapılan dikim şeklidir. Gömlek ya da etek astarlarında bu
yapı kullanılabilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
11
(iii) ve (iv)’de gösterilen kenar katlamaları gömlek önünde iliklerde kullanılmaktadır. İki
farklı yapısı vardır. Birinde dikiş iki basamakta gerçekleşir, diğerinde iki iğneli dikiş
makinası kullanılarak tek adımda yapılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
12
SINIF 7
Bu dikim şekli 1983 yılında İngiliz standartlarına eklenmiş ancak tanımlaması
yapılmamıştır. Dikim minimum iki bileşenden oluşmaktadır. Bunlardan birinin tek tarafı,
diğerinin iki tarafı sınırlıdır. Eklenen bileşen özelliği hariç katlamalı dikime benzemektedir.
Burada eklenen bileşenin iki tarafı da sınırlıdır. Giysilere farklı malzemelerin birleştirilmesi
bu şekilde yapılabilir.
SINIF 8
Bu dikim sınıfı da Sınıf 7 gibi sonradan ilave edilmiş ve tanımlaması yapılmamıştır. İki
tarafı sınırlı minimum bir bileşenle oluşturulur. Başka bir bileşen kullanılacaksa onun da iki
tarafı sınırlı olmalıdır. Bu sınıfın en genel tipi kot pantolon, yağmurluk vb. kemer
biritlerinin oluşturulmasıdır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
13
DİKİŞ TİPLERİ
DİKİŞ PARAMETRELERİ
Dikim işlemi; dikiş ipliğinin iğne yardımıyla kumaş içinden geçirilerek yatırılmasıdır. Dikim
sırasında dikiş yönü ile malzemenin hareket yönü birbirinden farklı olabilir. Buna göre doğrusal
dikiş veya zikzak dikiş olarak ayrılabilir.
Dikiş derinliği: Dikişin alt ve üst yüzeyleri arasındaki mesafedir. Kumaş
kalınlığına ve birleştirilen kat sayısına bağlıdır.
Dikiş adımı: İpliğin ve on taşıyan iğnenin bir kumaşa batırılması ve çıkarılması
ile oluşan dikiş birimidir.
Dikiş adım boyu (a): Dikim hattındaki bir dikiş noktasından takip eden noktaya
kadar olan uzaklıktır. Ayarlanan dikiş sıklığına göre değişir.
Batış uzunluğu (l): Dikim yönünde iki iğne batım noktasının birbirine olan
uzaklığıdır. Doğrusal hatlı dikişte a = l
Üst dikiş uzunluğu (U): İki ard arda gelen batışın yatay yöndeki genişliğidir.
Dikiş sıklığı: Dikiş hattı oluşumunda birim uzunluktaki dikiş adım sayısı, dikiş
sıklığını belirler. Dikiş sıklığı kumaş yapısına, dikiş tipine, kullanım yerine, dikiş
ipliği tipi ve numarasına bağlı olarak belirlenir.
Dikiş uzaklığı: İlk dikiş hattı ile kumaş kenarı arasındaki uzaklıktır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
14
TEMEL DİKİŞ SINIFLARI
Dikiş sınıfı
Tanımı
100
Tek iplikli zincir dikişler
200
El dikişleri
300
400
500
600
Dikiş mekanizması
İğne, kör lüper
İğne, iğne aynası, iplik
silindiri
Düz (çift baskı) dikişler İğne, masura kabı veya
mekik, mekik kancası
Çok iplikli zincir dikişler İğne, gözlü ilmek atıcıları,
ilmek ayırıcı ve bağlama
plakası
Overlok dikişler
İğne, lüperler, kanca
Kapama(örtme) amaçlı
dikişler
İğne, gözlü lüper, bağlama
plakası, ilmek ayırıcı, ilmek
tutucu, ilmek yakalayıcı
kanca
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
15
Tek İplikli Zincir Dikiş (Sınıf 100):
Kumaşın ters yüzeyinde bir zincirin iç içe geçmiş halkaları gibi göründüğü, tek
bir ipliğin kumaş kat veya katlarından geçerek karşı yüzeyde kendisi ile
ilmeklendiği dikiş tipidir.
Tek iplikli zincir dikişin özellikleri:
Tek iplikli zincir dikişte tek ipliğin halkaları birbiri içinden geçtiği için çok esnek bir
dikiş türüdür.
Kolayca sökülebilir
Alt ve üst taraf farklı görünür.
Masura değiştirme işlemi olmadığı için çift baskı dikişine göre avantajlıdır.
İplik tüketimi düz dikişe göre %35 daha fazla, iki iplikli zincir dikişe göre ise
ortalama %20 daha azdır.
Özellikle kenarların bitişinde, bağlantı yerlerinde örgü kumaşların esnek şekilde
birleştirilmesinde, düğme otomatlarında, iç çamaşır ilik otomatlarında, teyel amacıyla
geçici dikiş olarak uygulanabilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
16
El Dikişleri (Sınıf 200):
Bu dikişte iplik, kumaş veya kumaş katları arasından tamamen geçirilerek
dikiş oluşturulur. El dikişinde ortaya çıkan problemler :
İpliği tamamen alt ya da üst tarafa geçirme zorunluluğu,
İğnenin hangi tarafta olursa olsun 180 ° çevrilmesi gerekliliği
El dikiş yapan makinalarda iki ucu sivri ve deliği
ortasında bulunan iğne veya kancalı iğne kullanılır.
Ortası delikli iğnenin kullanıldığı el dikişi yapan
dikiş makinalarında , makinanın alt ve üstünde iki
çene bulunur. İğnenin dalıp çıkma hareketi bu
çeneler vasıtasıyla gerçekleştirilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
17
Düz ( Çift Baskı) Dikiş (Sınıf 300):
Bir üst iplikle (iğne ipliği) bir alt ipliğin bağlantı yapmasıyla oluşur. Üst ve alt
yüzeylerde dikişin görüntüsü aynıdır. Bağlantı dikilen yüzeyin tam ortasında
oluşur. Bu dikiş sınıfının en tanınmış tipi 301’dir.
Dikiş Özellikleri:
Dikiş iki iplik sisteminde oluşmaktadır. Üst iğne ipliği makine üzerindeki
bir iplik bobininden beslenirken, alt iplik dikiş plakası altında bulunan bir
mekik yuvası içindeki masuradan verilir. Masuraya sarılan iplik miktarı,
iplik numarası ve masura boyutları ile orantılıdır. Bu durumda düz dikişte bir
masura değişim zamanı ortaya çıkmaktadır.
Dikiş oluşunda bir iğneye karşılık iki iplik sisteminin olması, çok iğneli
çalışma durumuna sınırlama getirmektedir. Çok iğneli çalışmalarda gereken
sayıda masurayı dikiş plakası altına yerleştirmek için yer yoktur.
İki iplik sisteminin bağlantı yapmasıyla oluşan dikiş, oldukça mukavemetli
ve diğer dikişlere göre esnekliği daha azdır.
Dikiş son derece zor sökülür.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
18
Çok İplikli Zincir Dikiş (Sınıf 400):
Birinci iplik sistemindeki ilmekler kumaştan geçirilir ve ikinci iplik
sisteminin ilmekleri ile zincir şeklinde birleştirilerek tutturulur.
Çok iplikli zincir dikiş özellikleri:
İki iplikli zincir dikiş düz dikişe göre daha esnek,tek iplikli zincir dikişe göre daha az
esnektir.
Düz dikişlere göre istenildiğinde çok kolay sökülebilir.
Kumaşın alt tarafında fazla miktarda iplik yığılması olur ve iplik tüketimi düz dikişe
göre %70 daha fazladır.
Örgü ve triko kumaşların dikiminde, gömlek ve iş elbiselerinin dikiminde, gözlü ilikte
kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
19
Reçme Dikişi:
Çok iplikli zincir dikiş grubundandır. Reçme dikişinde üst kısımda çift iğne düz dikiş
görüntüsü, alt kısımda örmeli zincir dikiş görüntüsü vardır. Reçme dikişi 406, 407 ve
408 dikiş tipleri ile yapılabilir.
Elastik bir dikiş olduğundan örgüden mamül iç çamaşırı, tshirt vb. ürünlerde,
Birleştirilmiş parçalarda etek ucu, kol ağzı gibi açık yerlerde kapatma dikişi olarak,
Estetik amaçlar için kullanılır.
406
Ön görünüm
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
Arka Görünüm
20
Overlok Dikişi ( Sınıf 500)
Kumaş kenarlarını tutturmak, emniyete almak için kumaş
kenarlarının düzeltilerek temizleme ve sürfile etkisi
oluşturacak şekilde iplikle sarılmasıyla yapılan makine
dikişidir.
Overlok dikişinde (3 iplik için) bulunan iplikler, iğne ipliği,
lüper ipliği ve sargı ipliğidir. Sargı ipliği dikiş oluşumunda
kumaş kenarlarını iğne ve lüper ipliğinin oluşturduğu dikiş
hattına kadar sarıp bağlayarak temizleme, sürfile işlevi
görür ve iplik saçaklanmasını, çözülmesini önler.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
504
21
Ovelok dikiş özellikleri:
Dikiş işlemi kolay ve hızlıdır
Dikiş sökülebilir.
Birleştirme yerlerinde kullanıldığında hacimli bir dikiş türüdür.
İplik sarfiyatı düz dikişe göre %400-600 oranında daha fazladır.
Dikiş birleştirilmelerinin başlangıcında ve bitişinde dikiş sökülebilir.
Overlok dikişi kullanım yerleri:
Özellikle örme giysi parçalarını birleştirmede
Kenar temizleme, sürfile ve bitirmede
Lastik gibi malzemeleri giysi parçalarına eklemede
Özel aparatlarla dikiş yapmada
Süsleme amaçları için kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
22
Emniyet Dikişi:
Emniyet dikişi, kumaş kenarından biraz uzakta takviye edilen bir zincir dikiş veya kilit dikiş ile
overlok dikişinden oluşur. Kenardan belirli bir uzaklıkta iki paralel bağımsız dikiş sırasının aynı
anda dikilmesi suretiyle yapılan makine dikişidir. Sıralardan biri sürfile görevi yapan overlok
dikiş diğeri düz veya çok iplikli zincir dikiştir.
Özellikle zorlanmaya ve gerilime maruz giysi bölümlerinde, esnek ve örme giysilerde,
mayolarda, iç çamaşırı ve spor giysilerde, iplikleri kolay sökülen giysilerin kenarlarının dikişinde
kullanılır.
Emniyet dikişi beş iplikli overlok makinasında yapılır. İki iplik kumaş kenarından genellikle 7
veya 10 mm mesafede emniyet dikişi oluşturmakta, aynı zamanda buna paralel olarak diğer üç
iplik belirli bir sargı genişliğinde üç iplik overlok dikişi oluşturmaktadır. Beş iplikli overlok
makinasıyla gerçekleştirilen bu dikişin alternatifi, giysi parçalarının önce üç iplik overlokla
birleştirilmesi ve daha sonra bu dikişin kenarına düz dikiş uygulanmasıdır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
23
Kapama Dikişler (Sınıf 600):
Kapama dikişler üç iplik sisteminden oluşur. Birinci sistemin
ilmekleri dikilen kumaşın üst tarafında bulunan ikinci sistemin
ilmekleri ile bağlantı yaparak kumaşın arasından geçer ve
üçüncü sistem iplikleriyle kumaşın altında zincirlenir
Kapama dikişin özellikleri:
•Elastik bir dikiş hattı oluşturur.
•Hassas bir dikiştir.
•İplik tüketimi diğer dikişlere oranla çok fazladır. Örneğin
değişik kapama dikişi tiplerinde düz dikişe göre %600-1400
oranında, iki iplikli dikişe göre %300-800 arasında fazla iplik
tüketimi vardır.
Kapama dikişin kullanım yerleri:
•Sürtünmenin az olması istenen yerlerde (iç çamaşırlarda)
•İç çamaşırlarda yaka, kolevi ve paçalara bant takma işleminde
•Daha çok örme giysileri süsleme amacıyla kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
Ön görünüm
Arka görünüm
24
DİKİŞ İPLİKLERİ
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
DİKİŞ İPLİKLERİNDE KULLANILAN LİF TİPLERİ

DOĞAL LİF ESASLI DİKİŞ İPLİKLERİ
Doğal hammaddeler içinde çok amaçlı olarak kullanılabilen tek elyaf
çeşidi pamuktur. Dikiş ipliklerinde yaklaşık 0,002 mm lif çapı ve 30-40
mm lif uzunlukları kullanılır. Pamuk dikiş iplikleri genellikle iyi bir dikiş
performansı sağlar. Fakat mukavemetleri ve aşınma dirençleri; aynı
kalınlıktaki bir sentetik iplikten daha düşüktür. Ancak pamuk iplikleri
yüksek ve kuru sıcaklıklarda sentetiklere göre daha stabildir ve bu
nedenle dikiş işlemi esnasında ortaya çıkan iğne ısınmalarından az
etkilenir. Pamuk dikiş iplikleri gördüğü işlemlere göre farklı tipleri vardır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
26
Merserize pamuk ipliği:
Merserize iplikler, germe işlemi altında kostik soda uygulanmış
ipliklerdir. Bu işlem sonucunda pamuk lifleri şişer ve daha düzgün yapı
kazanırlar.
Daha parlak bir görünüm kazanır
İplik mukavemetinde yaklaşık %10 mertebesinde artış sağlanır.
Bir çok renge kolayca boyanabilir.
Kazanılan özellikler kalıcıdır ve yıkama ya da başka bir şekilde bu
özelliklerini kaybetmezler.
İplik uzayabilirliği özellikle streç ve örgü kumaşlar gibi yüksek uzama
gösteren kumaşlar için kullanılabilir.

Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
27
Soft pamuk iplikleri:
Ağartma ve boyama dışında başka bir işlem uygulanmaz. Bunun
dışında bir yağlama işlemi uygulanmaktadır. Bu iplikler genellikle
yüksek yaş çekme değerlerine sahiptirler. Yıkamadan sonra dikişte
büzülmeler görülür. Çuval ağzı dikişi, boyama yapılacak kumaş
toplarının birleştirilmesinde kullanılır.

Glase pamuk iplikleri:
Bu iplikler, soft ipliklere dikiş performansının arttırılması amacıyla
özel bir yüzey kaplama yöntemi uygulanarak üretilirler. Yüzey
kaplama sonucunda ipliğin mukavemeti artar. Soft pamuk ipliklerine
göre daha düzgün bir yüzeye ve daha iyi aşınma direncine sahiptir.
Ancak yüzey kaplaması dolayısıyla sert bir ipliktir.

Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
28

SENTETİK DİKİŞ İPLİKLERİ
Son yıllarda sentetik esaslı iplikler daha fazla oranda kullanılmaya
başlanmıştır. Bunun en önemli nedenleri arasında mukavemetlerinin
yüksek olması ve düşük çekme değerleri sayılabilir. Sentetik dikiş iplikleri;
aromatik polyamid, sonsuz elyaf viskoz rayon vaya metalik ipliklerden
başka çoğunlukla polyester ve polyamid kökenli olarak üretilmektedirler.
Polyester ve polyamid genellikle yalnız olarak kullanılmalarına rağmen
bazı durumlarda farklı elyaf ile birlikte (pamuk)
kombine olarak
kullanılmaktadır. Viskoz iplikleri; dikiş ipliği olarak sınırlı kullanım alanına
sahiptirler. Sentetik iplikler kadar mukavemetli değildir. Elastikiyetleri
düşüktür.
Genellikle
nakış
işlemlerinde
daha
fazla
oranda
kullanılmaktadır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
29
Sentetik iplikler özellikle kontinü filament ipliklerden oluşanlar, yüksek
mukavemet ve aşınma dirençlerine sahiptirler. Dikiş ipliği olarak kullanılan
polyester ve naylon liflerinin kesiti genellikle yuvarlaktır ve düzgün yüzeye
sahiptirler. Kesik elyaf olarak kullanıldığı dikiş ipliklerinde doğal liflere
benzer görünüm elde edilmektedir.
Polyester dikiş iplikleri naylona göre daha fazla oranda kullanılmaktadır.
Yüksek mukavemeti, iyi kimyasal özellikler göstermesi, boya haslıklarının
iyi olması ve ucuzluğu avantajlı yönleridir.
Naylon dikiş iplikleri polyestere göre daha yüksek mukavemete sahiptir ve
daha ince olarak yapılabilir. Ancak yüksek elastikiyeti dikiş işlemleri için çok
uygun değildir. Bu iplikler dikiş işlemi sırasında esnerler ve sonrasında geri
dönerek dikişte büzgü oluştururlar.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
30
DİKİŞ İPLİKLERİNİN YAPISI
Bükümlü dikiş iplikleri:
Burada doğal lifler veya kesik elyaf olarak elde edilmiş sentetik lifler
öncelikle tek iplik olarak bükülür ve sonra bir yada üç tek iplik tersine
bir bükümle bir araya getirilip iplik yapısı elde edilir. Tek ipliğin
bükümü lifler tarafından sağlanan mukavemeti ve elastikiyeti
pekiştirir. En son büküm olmadan dikiş esnasında iplik kontrol
edilemez. İğnenin hareketi dolayısıyla katlar ayrılır ve yüzeylere
sürtünür.

Eğer büküm düşük ise iplikler yıpranabilir ve kopabilir. Eğer büküm
yüksek olursa dikiş işlemi sırasında büklümlenme ortaya çıkar.
Burada büküm yönü de önemli bir faktördür. Düz dikiş makinelerinde
dikiş oluşum hareketi Z büküme uygundur. İplik S bükümlü
olduğunda iğne hareketi ile büküm açılır, iplik yıpranır ve kopar.
Flatlock makinelerinde S bükümlü iplikler kullanılmaktadır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
31

Kontinü filament dikiş iplikleri:
Kontinü filament dikiş iplikleri kendi içinde de farklı yapıda olabilirler.
Monofilament’ten elde edilen dikiş ipliklerinin kullanımı sınırlıdır. Bu
iplikler serttir ve esnek değildir. Genellikle kaba kumaşların örneğin
döşemeliklerin dikiminde kullanılır. Dikiş ipliklerinde yaygın olarak
Multifilament yapı kullanılmaktadır. Özellikle esnekliğin gerekli olduğu
durumlarda kullanılır. Burada filament iplikler birlikte bükülür, boyanır ve
bitim işlemlerine tabi tutulur.
Optimum dikiş performansı ve aşınma direnci istendiğinde sentetik
polimerli katlı iplikler tercih edilir. Multifilament polyester dikiş iplikleri
yüksek mukavemet değerine sahipitr. Ve dikiş işleminde iyi bir ilmek
formasyonu sağlar. İnce olmaları dolayısıyla daha büyük miktarlarda
bobin üzerine sarılabilir ve böylece bobin değiştirme zamanı azalır.
Naylon olanlar yüksek mukavemet ve aşınma özelliklerine sahiptirler.
Genellikle ayakkabı ve deri konfeksiyonunda kullanılmaktadır. Kontinü
filament ipliklere tekstüre işlemi uygulanarak hacimli bir yapı kazandırılır.
Tekstüre dikiş iplikleri genellikle overlok ve zincir dikiş makinelerinde
kullanılır. İyi bir örtücülüğe sahiptir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
32

Corespun dikiş iplikleri:
Kontinü multifilament poliester çekirdek ve bunun üzerinin merserize
pamuk veya stapel poliester elyaf ile kaplanarak bükülmesiyle elde
edilir. Poliester çekirdek mukavemet ve elastikiyet verir. Pamuk veya
stapel poliester kaplama ise dikiş anındaki ısınmaya direnç sağlar. İplik
yağları yüzey lifleri tarafından tutulur ve dikiş işlemi sırasında iğnenin
soğutulmasını sağlar ve böylece iyi dikiş performansı gösterir. Bu dikiş
iplikleri aynı zamanda belirli bir elastikiyete ve düşük çekme oranına
sahiptirler. Corespun dikiş ipliklerinin en büyük problemi polyester ve
pamuğun birlikte kullanımından dolayı boyanabilme zorluklarıdır ve bu
da ilave bir maliyet getirir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
33

Elastik dikiş iplikleri:
Pamuk, sentetik, karışım veya madensel iplikle kaplanmış lastik
çekirdeği bulunan uzayabilen ipliklerdir. Elastik iplik sadece düz
dikiş ve zigzag dikiş makinalarında alt iplik olarak kullanılır. Sağlam
ve esnektir. Azami ölçüde gerilebilme ve eski haline dönebilme
yeteneği vardır. Bu özelliği dolayısıyla giysilerde büzgü oluşturmak
için kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
34
DİKİŞ İPLİKLERİNE UYGULANAN BİTİM
İŞLEMLERİ
Dikiş ipliklerine bitim işlemi olarak yağlama işlemi uygulanmaktadır.
Dikiş işlemi sırasında iplik; her bir dikiş biriminin oluşumunda iğne
gözünden geçip kumaş içinde yerini alıncaya kadar çok sayıda ileri –
geri hareket yapar. Bu esnada yüksek esneme ve sürtünme etkilerine
maruz kalır. Bitim işleminin tüm bu zorlanmaları karşılayacak seviyede
ve değişkenlik göstermeyecek hassasiyette olması gerekir.
Bitim işleminin düzensiz uygulanması iplik üzerinde oluşan
gerilmelerde değişimlere yol açar ve bu durumda dengesiz dikiş
oluşumu ve iplik kopuşları ortaya çıkar. İpliğe uygulanan yağlama işlemi
sürtünmeyi azaltacak şekilde ipliğe kayganlık verir ve özellikle sentetik
ipliklerde iğne ısınmalarına karşı ipliği korur.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
35
İyi bir yağlama işlemi uygulaması:
Sürtünme katsayısı ve değişkenliğini minimuma indirir
İpliği, iğne ısısının oluşturacağı hasarlardan korur
Kesik elyaftan üretilen ipliklerde, lifler arası kaymayı
engelleyerek mukavemet kaybını önler.
İpliğin bobinden düzgün sağılmasını sağlar
Kumaş üzerine leke yapmaz, ipliğin rengini değiştirmez.
Son kullanım durumuna bağlı olarak farklı ipliklere farklı miktarda
yağlama maddesi uygulanır. Corespun ve eğirilmiş polyester iplikler
iğne ipliği olarak kullanıldıkları zaman yüksek sıcaklıklara dayanmak
zorundadır. Bu yüzden de daha fazla yağlama yapılır. Kontinü filament
ipliklerde genellikle fazla miktarda yağlamaya ihtiyaç duyulmaz. Yağın
tipi, doğal ve sentetik iplikler için farklılık gösterir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
36
DİKİŞ İPLİKLERİNİN NUMARALANDIRILMASI


Dikiş ipliklerinde genellikle etiket numarası kullanılır. Dikiş ipliğinin
numaralandırılmasında genellikle metrik sistem baz alınmaktadır.
Pratikte bazı imalatçılar kesiksiz elyaftan oluşan ipliklere, ipliğin
denye numarasına göre etiket numarası verirken, eğirilmiş ipliklerde
metrik sistem baz alınmaktadır.
Dikiş ipliğinde etiket numarası; ipliğin katlandıktan sonraki
numarasının 3 katı bazında belirlenmiştir. Örneğin Nm60/3 iplik; her
biri Nm60 olan 3 adet tek kat ipliğin katlı bükümünü ifade eder. Son
iplik numarası Nm20 olan bu ipliğin etiket numarası 60 olur.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
37
Polyester dikiş iplikleri için etiket numarası hesaplama tablosu
Tex
30
50
75
150
dtex*katsayısı dtex*katsayısı
(2 katlı iplik) (3 katlı iplik)
100*3
150*2
165*3
248*2
250*3
375*2
500*3
750*2
Toplam
dtex
300
495
750
1500
Etiket No
hesaplama
(1000/30)x3
(1000/50)x3
(1000/75)x3
(1000/150)x3
Etiket No
100
60
40
20
Pamuk dikiş iplikleri için etiket numarası hesaplama tablosu
Tex
20
30
45
75
dtex*katsayısı dtex*katsayısı
(2 katlı iplik) (3 katlı iplik)
67*3
100*2
100*3
150*2
150*3
225*2
250*3
375*2
Toplam
dtex
200
300
450
750
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
Etiket No
hesaplama
(590/20)x3
(590/30)x3
(590/45)x3
(590/75)x3
Etiket No
100
60
40
20
38
DİKİŞ MAKİNALARI
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
39
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
Sanayide kullanılan dikiş makinaları, bazı
değişiklikler gösterseler de temelde
birbirlerine benzerler. Genel anlamda bir
dikiş makinası üç temel kısımdan oluşur.
 Makinayı çalıştıran tahrik mekanizması
 Makinanın yerleştiği masa ve iskelet
kısmı
 Makinanın kafası
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
40
DİKİŞ MAKİNELERİNDE HAREKET İLETİMİ
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
41
DİKİŞ MAKİNELERİNİN YAPI BİÇİMLERİ
1. Düz platformlu dikiş makineleri: Ana
plaka ve masa yüzeyi aynı düzeydedir.
Geniş bir çalışma yüzeyi oluşturduğundan
büyük parçaların dikimi rahat olur. Bu tür
makineler dikişçiye parçanın tümünü aynı
anda görme olanağı sağlar. Düz dikiş, zincir
dikiş, hızlı sanayi tipi makineler ile dikiş
otomatlarında kullanılır.
2. Yüksek platformlu dikiş makinesi: Bu tür dikiş
makineleri çeşitli Bu makineler masa yüzeyinden yüksekte
durur. Bu düzenleme, belirli iş akışlarında parçanın daha
kolay idare edilmesini sağlar. Yüksek platformlu dikiş
makineleri, ihtiyaca göre düz platformlu dikiş makineleri
gibi kurulabilir. Bu işlem için platform masanın yüzeyinden
dışarı doğru kaldırılır veya içeri doğru kaydırılır.
42
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
3. Sütunlu dikiş makinesi: Özellikle
belli bir işlemin üzerinde çalışırken
örneğin dar eğri dikişlerde, köşelerde,
erkek ve bayan giysilerinde, kemer
dikiminde, deri işlemelerinde, yastık
sanayiinde kullanılır.
4. Serbest kollu dikiş makinesi: Serbest kollu dikiş
makinelerinde ana yüzey yoktur. Sağ ve sol kollu
makinelerde transport tertibatı ve mekik düzeni kolun
altındadır. Bu tür makineler kollar gibi genişliği az olan
hortum biçimindeki parçalarda ve pantolon paçalarının
dikiminde kullanılır. Bu makineler sağ ve sol kollu
olabilirler. Bunun yanında dikim yönüne dik veya paralel
kollu makinelerde bulunmaktadır. Bu makineler daha çok
örgü yüzeylerin çalışmasında kullanılır ve üç boyutlu
parçaların elle çalışmasını kolaylaştırır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
43
5. Blok yapılı makineler: Yalnızca zincir
dikiş makineleri şeklinde görülür. Kenar
temizleme (overlok) ve emniyet dikişlerinde
kullanılır. Dikiş, dikilecek parçanın kenarını
takip eder ve böylece sağ yöne doğru
malzeme geçişi önlenir. Bu şekilde makine
kol ve milleri ile çalışma süreleri daha kısa
olan yüksek bir devir ve dikiş sayısına
sahip titreşimsiz bir blok yapı oluşturulur.
6. Silindir yataklı ileri kollu makineler: Bu yapı
zincir dikiş makinelerinde görülmektedir. Hortum
şeklinde olan malzemelerin (örneğin kol, pantolon
paçası ) dikimi için geliştirilmiştir. Silindir yatağının
küçük boyutu dolayısıyla çok küçük bir çapa sahip
olan hortum şeklindeki malzemeler için uygundur.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
44
DİKİŞ MAKİNASI ELEMANLARI
Dikiş oluşum
elemanı
İğne
Çağnoz
Lüper
Transport
Görevleri
Üst ipliği dikilecek parçanın altına geçirmek ve alt tarafta ilmek oluşumunu
sağlamak
Üst ve alt ipliğin halka oluşturması
−İğneden gelen iplik ilmeğini yakalamak
−İplik ilmeğini genişletmek
−Genişletilmiş üst iplik ilmeğini mekiğin etrafından geçirmek
Üst iplik ilmeğini üzerine almak ve alt iplikle dikiş bağlantısını oluşturmak
Kumaşı, iki iğne dalışı arasında düzenli biçimde iletmek
Baskı ayağı
Dikilecek parçanın transportunu sağlamak için dikilen parçayı bastırmak
(baskı ayağı mili)
İplik gerdiricisi
Dikiş işlemi için gerekli olan iplik gerginliklerini ayarlamak
İplik verici
−
−
Dikiş boyu
ayarlayıcısı
Dikiş boyunu ayarlamak
Üst iplik ilmeğinin genişletilmesi için gerekli olan iplik miktarının verilmesi
Verilen ipliğin, iğne tarafından genişletilmesi ve ilmek oluşumu
45
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
DİKİŞ MAKİNESİ İĞNELERİ
Dikiş makinesi iğneleri; değişik boylarda, tiplerde dikiş makinelerinde
kullanılmak üzere , her biri belirli amaç için kumaş cinsi, yapılan işlem
gibi çeşitli faktörlere göre geliştirilmiştir. İğnenin görevleri:



Dikiş oluşumunda kumaşı delip üst ipliği alt tarafa geçirmek
Kumaşın alt tarafında iplik halkası oluşturmak
Dikişten arta kalan ipliğin çekilmesine yardımcı olmak
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
46
Dikiş İğnesi Bölümleri:
A: Dipçik çapı
B: Gövde çapı
C: Dipçik tepesi
D: Dipçik ile göz arasındaki mesafe
E: Toplam iğne uzunluğu
F: Göz ile uç arasındaki mesafe
G: Oluk genizşliği
H: Boyun uzunluğu
I: Dipçik
J: Göz uzunluğu
K: Göz genişliği
L: Oluk
M: Gövde
N: Dipçik uzunluğu
O: Boyun
Pİ: ğne gözü
R: İğne ucu
S: Delici kısım
T: Oluk derinliği
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
47
1. İğne Dipçiği:
İğnenin en kalın bölgesi olup, iğne miline geçer ve bu nedenle de
iğneye mukavemet sağlayan kısımdır. Dipçik uzunluğu mukavemetle
doğru orantılıdır.
Dipçik çapı: İğne milinin geçen kısmının milimetre olarak çapıdır.
İğne dipçikleri:
a) Yuvarlak dipçikli iğneler
b) Yassı dipçikli iğneler

Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
48
a) Yuvarlak dipçikli iğneler: Dipçik kesiti yuvarlak olan iğnelerdir. Yuvarlak
dipçikli iğnelerde, iğne yuvasına takılırken ters takılma durumu ve çalışma
esnasında iğne dönmeleri problemi ortaya çıkar.
i) İnce yuvarlak dipçikli iğneler: Dipçik çapı 1,64-1,74 mm arasında olan
iğnelerdir.
ii) Kalın yuvarlak dipçikli iğneler: Dipçik çapı 1,96-1,98-2-2,02 mm arasında
değişir.
iii) Dipçiksiz iğneler: İğne gövdesi ile dipçiğin çapı aynıdır.
b) Yassı dipçikli iğneler: Bunlar tek tarafı veya her iki tarafı yassı olabilen
iğnelerdir. Yuvarlak dipçikli iğnelere göre avantajları:
 İğnelerin yuvaya hep aynı yönde takılması, ters takılma olasılığının
olmaması
 İğnelerin yuvada dönmemesi
 Yassı dipçikli iki iğnenin birbirine daha yakın şekilde yan yana takılarak ikiz
iğne olarak kullanılması
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
49
İğne Gövdesi (Şaft)
İğne gövdesi, dipçik ile iğne gözü arasındaki ince uzun bölümdür.
İğnenin önemli bir bölümü olup, kumaş üzerinde iğne izinin
oluşmasında önemli rol oynar. İğnenin kumaş üzerinde bıraktığı iz
gövdenin çapına bağlıdır.

Gövde çapı iğne numarasını belirler. DIN 5330’a göre iğne
numarası olarak kullanılan metrik kalınlık ölçüsü (Nm) iğne çapının
ölçüsüdür. Nm iğne çapının 1/100 mm ile gösterilmesidir.
Örneğin Nm90; 90/100 = 0.9 mm iğne çapı demektir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
50
Genellikle iğne gövdesinin çapı her yerde aynıdır ve kumaşa olan sürtünmesini
azaltmak amacıyla pürüzsüz yapılır. İğnenin kumaşa dalıp çıkması sırasında
sürtünme ile ısı oluşur. Bu ısınmayı azaltmak için:
- Gövdesi kuvvetlendirilmiş iğneler kullanılabilir. Normal iğne
gövdesinden geniş olan kısım, kumaşa dalma esnasında büyükçe bir
delik açar. Gövdenin diğer ince kısımları buradan geçerken sürtünmeden
geçer, dolayısıyla sürtünmeden doğan ısınma bir miktar azalmış olur.
Ancak bu tip iğneler bazı kumaşlarda iz bırakırlar ve normal iğnelerden
daha pahalıdırlar.
İğnenin kumaşa dalışı sırasında iplik kumaş arasındaki sürtünmeyi önlemek
amacıyla iğne üzerine bir veya daha fazla sayıda ve çeşitli uzunluklarda iğne
kanalları açılmıştır. İğne kumaşa dalarken iplik, kanalın içine girerek ipliğin
kumaşa sürtünmeden alt tarafa geçmesi sağlanır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
51
3. Boyun:
İğne gözünün sonuna kadar uzanan oyuk kısımdır. İğne boynu,
çağanozun veya lüperin iğneye daha yakın ayarlanmasına izin verecek
biçimde şekillendirilmiştir. Dikiş oluşumu sırasında meydana gelen iplik
halkasının, kavrayıcı tarafından güvenle yakalanmasını sağlar.
Kavrayıcı iğneye azami ölçüde yaklaştırılabilir. Makineye iğne takılırken
kavrayıcı uç ile boynun birbirine bakacak şekilde takılması gerekir.

4. İğne gözü:
İğne
boynunun
hemen
altında,
dikine
olacak
şekilde
oluşturulmuşiğnenin ucundaki deliktir. İğne gözü dikiş oluşurken ipliği
yerinde tutar. Gözün genişliği iplik numarasına bağlıdır. İğne gözleri
yuvarlak veya elips formunda olabilirler. Elips formundaki gözlerde dikiş
oluşumu esnasında iplik akışı daha rahat gerçekleştirilir.

Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
52
5. İğne ucu:
İğnenin boyun kısmından alt ucuna kadar olan, gittikçe daralan ve
çeşitli formlarda olabilen iğne bölümüdür. Görevi daldığı yüzeyin
ipliklerini kenara iterek veya keserek iğneye yol açmaktır. İğne ucunun
formu kumaştaki dikişin duruşuna ve kumaşın üzerinde iğnenin iz
bırakmasına neden olur.

İğne Uç Formları:
 SPI (Çok sivri yuvarlak uçlu iğne): Sadece özel durumlarda
kullanılır. Örneğin:
- Kör dikiş makinesinde, eğer tekstil yüzeyi sadece delinecekse
-Gömlek yakası ve manşetlerin baskı dikişleri gibi doğrusal dikiş
akışlarında

Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
53




R (Normal yuvarlak uçlu iğne): Bir çok tekstiller için kullanılır. Ucu
hafif yuvarlaktır. Bu şekilde normal tekstil yüzeylerinde iplik kopması
önlenir.
SES (Küçük bilye uçlu iğne): İğnenin batışına karşı özellikle
hassas olan yüzeylerde kullanılır. Örneğin sentetik trikolarda ilmek
atlamasına karşı daha yuvarlak uçlu iğneler kullanılır.
SUK (Orta bilye uçlu iğne): Lastik veya elastomer ipliklerle
yapılmış elastik yüzeylerin dikiminde, kumaşın ipliklerini dalmayıp
onları sağa-sola iterek aralarından geçmeyi sağlayan, kuvvetli bir
şekilde yuvarlatılmış iğneler kullanılır. İğneler çok ince olmamalıdır,
aksi halde eğilerek çağanoza sürtünürler ve ilmek atlamalarına
neden olurlar.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
54



SKL (Özel bilye uçlu iğne): Özel tekstil yüzeylerde kullanılır.
Kumaşın parçalanma tehlikesi hiç yoktur. Sentetik örgü kumaşların
dikiminde kullanılır.
SKF (Büyük bilye uçlu iğne): Kaba ve elastik malzemelerin
işlenmesinde kullanılır. Lastikli yerlerin dikiminde de kullanılabilir.
Kesici uçlu iğneler: Özel amaçlarla yapılmış bu iğnelerde, iğne
ucuna özel şekiller verilmiştir. İğne ucunun görevi daldığı yüzeyi
kesmektir. Bu nedenle sert kumaşların dikiminde (branda, çadır vb.)
ve deri sanayiinde kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
55
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
56
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
57

Yapılarına Göre İğne Çeşitleri:
a.) Çelik iğneler: İğne yüzeyi parlaklaştırılmıştır. Ancak uzun süre
kullanıldığında veya yanlış depolandığında kolayca paslanırlar. Ayrıca
çok çabuk ısınırlar. Örneğin 3000 dikiş/dk dikiş hızında iğne 250 °C’a
kadar ısınabilir. Sentetik karışımlı kumaşlarda bu tür iğneler
kullanıldığında, kumaşın erimesi mümkündür. Ayrıca sentetik dikiş ipliği
kullanımında iplik yanarak kopar ya da eriyen kumaş ve iplik artıkları
gözün iç çeperine yapışarak tıkanmasına ve iplik kopuşlarına neden
olur.
b.) Nikel kaplı iğneler: İğne yüzeyi nikel ile kaplanmıştır, böylece
paslanması asgariye indirilir. Nikelin özelliğinden dolayı ısıyı çabuk
iletirler. Bu nedenle yüksek devirli makinelerde kullanılması önerilmez.
İğne üzerine yapışan iplik ya da kumaş kalıntıları daha sonra dikişlerde
kumaşların lekelenmesine ve iplik kopmasına neden olabilirler.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
58
c.) Krom kaplı iğneler: Paslanmaz iğneler olup ısıyı çok çabuk iletirler.
Gözün iç cidarında biriken kalıntılar iplik kopmalarına neden olur. Bu
iğneler uzun ömürlü ve pahalıdırlar.
d.) Teflon kaplı iğneler: Isıya karşı hassas kumaşlarda, kumaşın
erime tehlikesini azaltmak için iğne gövdesi, teflon tabaka ile
kaplanmıştır. Ancak son yıllarda yapılan testlerde yüksek hızla
çalışmada bu iğnelerin, krom kaplı iğnelere göre daha yüksek düzeyde
bir sıcaklığa ulaştığını göstermiştir. Bu, kaplama nedeniyle ısı naklinden
veya kaplama malzemesindeki bir bozulma nedeniyle ortaya çıkan
sürtünmeden kaynaklanmaktadır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
59
KAVRAYICILAR
Dikiş oluşumu bakımından genel olarak iki gruba ayrılır.
 Çift baskı dikişi oluşturan kavrayıcılar (çağanoz)
 Zincir dikiş oluşturan kavrayıcılar (lüper)
Düz Dikiş Makinelerinde Mekik ve Çağanoz Çeşitleri:
1.
Osilasyonlu merkezi masura mekiği:
Merkezi masura mekiği, osilasuon hareketi (yarım
devir ileri-geri hareket) yapar. Sağa doğru 190°’lik bir ileri
geri hareketi ile iğne ipliğinin oluşturduğu ilmeği
yakalamakta ve alt iplik masuranın etrafından
geçirilmektedir. İplik ilmeği, iplik tarafından kumaşın içine
çekilirken, mekik geriye doğru dönerek başlangıç
durumuna gelir. Bu mekiğin yapısı çok basit ve
dayanıklıdır. Bu mekik tipine sahip makineler deri
konfeksiyon sanayiinde ve punteriz makinelerinde
kullanılır. 2000 dikiş/dk’lık düşük makine hızlarına
sahiptirler
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
60
2. Tam devirli yatay çağanoz:
Yatay bir mile bağlanmış olan iki tam devirli yatay
çağanozda, iğne tarafından oluşturulan ilmek, iplik
kavrama ucunda kavranmakta, genişletilmekte ve
mekik
ile
birlikte
masuranın
çevresinden
geçirilmektedir. İplik verici, iplik ilmeğini kumaşın içine
çekmektedir. Tam devirli bu hareket sayesinde
makinenin hızı yaklaşık 6000 dikiş/dk’ya ulaşabilir. Bu
tür çağanozlar her türlü düz dikiş makinelerinde
kullanılabilir.
3. Tam devirli büyük yatay çağanoz:
Yatay mile bağlanmış bu çağanoz, prensip olarak iki tam devirli küçük yatay
çağanoz gibi işlemektedir. Ancak büyük yatay çağanozun çapı büyüktür ve daha
düzdür. Ucu incedir, bu yüzden özellikle zig-zag makineler için uygundur. Ancak en
yüksek hızda dakikada 3000 dikiş yapar. Masurası küçük tam devirli yatay çağanozdan
daha çok iplik alır. Bu, özellikle ilik makinesi için çok önemlidir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
61
4. Tam devirli dikey çağanoz:
Dikey bir mile takılmış iki tam devirli çağanoz, tam
devirli yatay çağanoz gibi çalışmaktadır. Dikey
çağanozlar öncelikle iki iğneli makinelerde kullanılır. Dar
iğne aralıkları sadece bu çağanozlarla elde edilebilir.
Kirlenmelere karşı çok dayanıklı olmalarından dolayı tek
iğneli spesiyal makinelerde bu tip çağanozlar
kullanılabilir. Dikiş hızları yaklaşık 4.500 dikiş/dk’dır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
62
Zincir Dikiş Makinelerinde
(Lüperler):
Kullanılan
Kavrayıcılar
Bu kavrayıcıların görevleri; tek iplikli zincir dikişte iğnenin
oluşturduğu halkayı, iğnenin daha sonraki dikişi için ileriye
götürmektir. Çok iplikli zincir dikişte iğnenin oluşturduğu
halkayı üzerine almak ve kendi üzerinde bulunan ipliğin
oluşturacağı halkanın içine iğnenin girmesini sağlamaktır.
Lüperler makine çeşidine göre farklılıklar gösterir.
a.) Kör lüper: Üzerinde iplik taşımayan; 101, 102 ve 501
numaralı dikiş türlerinde kullanılan lüperlerdir.
b) Gözlü lüper: Üzerinde iplik taşıyan lüperlerdir. İplik
makine üzerinde bulunan iplik bobininden alınır. 400 ve
600 numaralı dikiş sınıfları ile 501 hariç 500 sınıfı dikiş
yapan tüm makinelerde gözlü lüper kullanılır. Bir gözlü
lüper ucundaki deliğin yanısıra bir iplik oluğuna da sahiptir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
63
İPLİK KILAVUZLARI
Dikişte istenen kalitenin sağlanması ve devam ettirilmesi büyük
ölçüde düzenli iplik akışının gerçekleşmesi ile mümkündür.
Düzenli iplik akışı iplik kılavuzları ile sağlanır. İplik kılavuzlar; iplik
yolu üzerine uygun şekilde yerleştirilmişlerdir. İlmek tutucular ve
gerginlik mekanizmaları ile iplik akışının düzenli olmasını ve
hassas bir şekilde kontrol edilmesini sağlarlar.
İPLİK VERİCİLER
İplik vericiler dikiş oluşumu için gerekli iplik miktarını hazır tutan
elemanlardır. Düz dikişte iplik vericilerinin iki temel görevi vardır.
•Dikiş oluşumu esnasında iplik ilmeğinin masuranın etrafından geçirilmesi
için gerekli iplik miktarını bobinden sağmak.
•Dikiş oluşumu için kullanılan iplik miktarının fazlalığını geri çekmek ve
yatırılan iplik miktarı kadar ipliği bobinden sağmak.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
64
İplik Vericilerinin Hareket Yörüngeleri:



Doğrusal Hareket: İplik vericinin aşağı ve yukarı doğru yaptığı
harekettir. Eski tip makinelerde yaylı iplik vericilerinde uygulanır.
Hızlı çalışmaz.
“S” Hareketi: S şeklinde hareket eder. İpliğin verilmesi yumuşak bir
hareketle gerçekleşirken, geri çekme hızlı ve ani olur.
“8” Hareketi: Sanayi tipi hızlı dikiş makinelerinde kullanılır. “8”
şeklinde hareket mafsallı iplik vericilerinde sağlanır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
65
İplik Verici Tipleri:
1. Yaylı iplik vericiler:
İplik verici aşağı ve yukarı hareket eder. İpliğin aşağı doğru
hareketi kavrayıcı ucun halkayı aşağı çekmesiyle, yukarı doğru
hareketi ise yayın karşı gücüyle oluşur. İplik vericinin gözündeki
sürtünme, iplik mukavemetinde yaklaşık %30-35’lik bir kayba
neden olmaktadır. Bu nedenle hızlı sanayi tipi dikiş
makinelerinde kullanılmaz.
2. Mafsallı iplik vericiler:
İplik verici hareketini kol miline bağlı olan ve aynı zamanda iğne miline
hareket veren kranktan alır. İplik vericinin bir ucu sabitlenmiştir ve aradaki
bağlantılar mafsallarla sağlanmıştır. Mafsallı iplik verici krankın dönmesiyle
aşağı yukarı hareket ederek “8” şeklinde yörünge çizer. Mafsallı iplik
vericilerinde verilen iplik ile kullanılan iplik arasında 2:1 oranı vardır.
Verilen iplik: İplik vericinin bir dalıp çıkması sırasında verdiği iplik
miktarıdır.
Kullanılan iplik: Bir dikiş oluşumu için gerekli iplik miktarıdır.
Serbest iplik miktarı: Verilen iplik ile kullanılan iplik arasındaki farktır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
66
3. Kayıcı yataklı iplik vericiler:

Mafsallı iplik vericilerinde olan 2:1 oranındaki çalışma derecesinin
hatasını düzeltmek için geliştirilmiştir. Mafsallı iplik vericiden farkı
kranka bağlanmasının kayıcı bir yatakla olmasıdır. Bu tip iplik
vericilerde iplik çalışma oranı 1.5:1 dir. Bu nedenle ipliğin verilmesi
ve geri çekilmesi daha rahattır. Aşağı yukarı hareket ederek “8”
yörüngesi çizer. Aşağı-yukarı dönüş noktalarına gelirken krank
hareketi yavaşlatılmasına rağmen iplik vericinin dönüş hareketi çok
ani olur. Bu da iplik üzerine ani yüklerin binmesine neden olur.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
67
İPLİK GERDİRİCİLER
İplik gerdiricinin doğru bir şekilde ayarlanması hatasız ve iyi bir dikiş
sonucu için çok önemlidir. İplik gerginliğinin çok fazla olması:
 dikiş ipliğinin esneyip toplanmasına,
 hatalı dikiş oluşumlarına (dikiş büzülmesi),
 iğne kırılmaları ve iplik kopmalarına
neden olabilmektedir.
Çok gevşek olan gerdiricilerde dikişte çok fazla iplik bulunur. Bu
durumda parçaların bağlantıları yeterince sağlam değildir ve kötü dikiş
söz konusudur. Arta kalan iplik miktarı çok fazla ise dikiş boyunca iplik
halkaları oluşur.
 İplik gerdiricilerinin görevi; ipliğin belirli bir gerginlikte sevk
edilmesini sağlamak ve iplik vericinin dikiş bağlantısını
kumaşın uygun bir yerine çekilmesine yardımcı olmaktır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
68
1. Alt İplik Gerdirici:
Düz dikiş makinelerinde bulunan alt
iplik gerdiricinin görevi, alt ipliğin
çekilmesini
yavaşlatmak
ve
ayarlamaktır. Alt iplik gerdiricisi, bir
vida ile mekik yuvasının dışına
tutturulan
bir
yay
yaprağı
ile
ayarlanmaktadır. Masuradan gelen alt
iplik, yay yaprakçığının arkasından
dolaşır. Ayar vidasının gevşetilip
sıkılaştırılmasıyla
iplik
gerginliği
ayarlanır. İplik gerginliği, ipliğinden
tutulan dolu masura yavaşça aşağıya
inecek şekilde ayarlanmalıdır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
69
2. Üst iplik gerdirici:
İplik
Sıkıştırma yayı
Vida
Boşaltma
Pimi
İplik
gerdirici
sürtünme
prensibine göre çalışan bir
fren mekanizmasıdır. İplik iki
plaka arasından geçerken yay
baskısıyla iplik üzerinde bir
frenleme etkisi oluşturulur.
Baskı plakası
Sıkıştırma levhaları
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
70
TRANSPORT MEKANİZMALARI

TRANSPORT DİŞLİLERİ
1. Testere dişler: Sanayi makinelerinde kullanılan en yaygın dişli türüdür.
Hareket tek yönlüdür. Kumaşın ileriye itilmesi çok rahat olurken, geriye
itilmesi oldukça zordur. Bu nedenle geri harekette kumaşta iz kalmasına
neden olurlar. Bu dişler genellikle ağır gramajlı kumaşların dikiminde
kullanılır.
2. Çatı dişler: İleri ve geri transport aynı şekilde mümkündür. Special ve
ev tipi dikiş makinelerinde kullanılır. Çatı dişler genellikle ince kumaşlar için
uygundur.
3. Çapraz dişler: çapraz şekilde yerleştirilmiş transport dişlileridir. İnce olan
kumaşların transportunda kullanılır. Kumaş transport yüzeyine tam olarak
oturur. Böylece zikzak dikişlerde kumaşın kayması ya da büzülmesi
engellenir.
4. Perburan kaplı dişler: Yukarda belirtilen dişlerin, özellikle ince kumaşlarda iz bırakma
olasılığı söz konusudur. Bu gibi kumaşların dikiminde blok üzerinde diş açımı yerine
PERBURAN maddesi kaplanmıştır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
71
(2 sıralı)
(1,1/2)
(2,1/2)
Transport dişlileri makine üzerinde çeşitli şekillerde sıralanabilir. Diş
yüksekliği ve diş sayısı kullanılan kumaşa uygun olarak seçilmelidir. Örneğin
hacimli kumaşlarda daha yüksek dişlerin seçilmesi gerekir.
Kumaş yapısına göre dikiş deliği, iğne kalınlığı ve diş bölümü
Kumaş yapısı
Astarlar, ipekli kumaşlar
Orta incelikteki kumaşlar, penye ve
poplin kumaşlar
Kalın kumaşlar, üst giysilik kumaşlar
Çok kalın kumaşlar
Dikiş deliği çapı
(mm)
1.0 – 1.04
İğne kalınlığı
(mm)
0.60 – 0.80
1.6 – 1.8
0.90 – 1
1.5
2.0 – 2.4
2.6 – 3
1.2 – 1.6
1.7 – 2
1.8
2.2.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
Diş bölümü
1 – 1.5
72
TRANSPORT ÇEŞİTLERİ
1. Alt Transport Mekanizmaları:
a) Basit alt tranport:
Kumaş transportunun hareketi, transport ve
baskı
ayağının
etkileşimi
ile
sağlanır.
Trannsport dişlileri alt kumaş katı ile temas
eder. Üst kumaş katı, baskı ayağının baskısı ve
iki kumaş katı arasındaki sürtünme ile
gerçekleşir. Bu amaçla transport dikiş
plakasından yukarı doğru yükselir, dikilecek
parçayı baskı ayağına iter ve bir dikiş uzunluğu
kadar taşır. Daha sonra transport dikiş
plakasının altına tekrar iner ve başlangıç
konumuna geri döner.
Alt transportlarda, transportör kumaşa alttan temas ettiği için kumaş katları
arasında kaymalar oluşur. Baskı ayağının yüzeyi ve üst kumaş katı arasındaki
sürtünme, kumaş katları arasındaki sürtünmeden daha fazla olursa kumaş
kaymaları ve dolayısıyla büzülmeler ortaya çıkar. Bu transport tipi hafif ve orta
ağırlıklı kumaşlar için uygundur.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
73
b. Diferansiyel alt transport:
Diferansiyel transport mekanizması a) Büzgü dikiş, b) Elastik dikiş oluşumu
Birbiri ardınca iki transporttan oluşan, her biri bağımsız transport hareketi veren
mekanizmalardır. Böylece büzgü veya elastik dikişler elde etmek mümkündür.
Büzgü dikiş: Ön transportör arka transportöre göre daha hızlı hareket eder. Alt
kumaş katı büzülür. Bu durum üniform ya da kısmi olarak yapılabilir.
Elastik dikiş: Arka transportör ön transporta göre daha hızlıdır. Kumaş katı
transportörler arasında çakilir ve böylece elastik dikiş hattı elde edilir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
74
2. Üst Transport Mekanizması (İğne Transportu)
İğnenin kumaş içindeyken transport yönüne doğru hareket ettiği transport
çeşididir. Transport esnasında alt transport ile birlikte çalışır. Transportu zor olan
materyallerde kullanılır.
Kumaşın alt ve üst katları birlikte sevk edildikleri için katlar arasında kayma
olmaz. Bu nedenle düzgün dikişler elde edilir.
Transport sırasında iğne en alt pozisyondadır. Böyle bir transportun
kullanılması için iğnenin salınım hareketi yapması gerekir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
75
3. Kombine Transport Sistemleri:
Bu transport sistemlerinde alt ve üst transport sistemleri birlikte çalışır.
Genellikle birkaç katlı malzeme dikileceği zaman kullanılır.
Yapışkan yüzeyler gibi problemli malzemelerin dikiminde,
Yedirme ve esnetme çalışmalarının yapılacağı omuz, kol takma dikişlerinde
ve esnek kumaşlarda tercih edilir.
Kullanılan alt ve üst transportların her birisi birbirinden bağımsız olarak
ayarlanabilir ve böylece istenen dikiş efektleri yaratılabilir.
Alt ve üst (kombine)
transport mekanizması.
a) Normal dikiş,
b) Üstte
büzgü
dikiş
oluşumu
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
76
Diferansiyel üst transportlu diferansiyel alt transport
mekanizması
4. Çekici transport sistemleri:
Kumaş basit transport gibi bir transport mekanizmasını terkettiğinde kumaşın
bütün katlarının pozitif kontrolünü sağlar. Baskı ayağının hemen arkasında yer
alan iki silindir arasından kumaş çekilir. Silindirler makine tarafından tahrik edilir.
Genellikle bu transport sistemleri çok iğneli dikişlerde kullanılır.
5. Klipsli transport sistemi:
Tüm kumaş katları bir çerçeve ile tutturulmuştur. Çerçeve bir tahrik
mekanizmasına sahiptir ve kumaşı iletir. Hareket çerçeveye verilmektedir ve
kumaş katları tam olarak tutulduğundan kayma olmaz. Tam otomatik dikiş
makinelerinde (cep otomatlarında) kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
77
BASKI AYAKLARI
Transport işlemi sırasında dikilen yüzeye basarak itme hareketinin yüzeye
ulaşmasını sağlayan dikiş makinesi parçasıdır. Baskı ayağı kumaş katlarının
kaymasını engelleyerek düzgün bir dikiş işlemine yardımcı olur. Tam bir dikiş
oluşumuna ve dikiş kalitesine ulaşabilmek için baskı ayağı basıncının dikilecek
kumaş kalınlığına uygun şekilde ayarlanması gerekir. Yanlış baskı basıncı
ayarlarında kötü dikiş sonuçları elde edilir. Örneğin;



Kuvvetli basınç nedeni ile dikilecek parça katları arasında kayma,
Çok hafif basınçtan dolayı düzgün olmayan dikiş görüntüsü,
Çok hafif basınçtan dolayı dikişte farklı dikiş uzunlukları oluşur.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
78
Baskı Ayağı Çeşitleri:
1. Sabit Baskı Ayakları:
Fermuar ayağı
(Yarım ayak)
Ayak tek parça olarak yapılmıştır. Eski tip dikiş
makinelerinde kullanılır. Kalın yerlerin dikiminde
zorlukla karşılaşılır. Sabit baskı ayağı kumaş
transportundan önce kalın bir yere geldiğinde
frenlenir. Normal durumdan kalın bir bölgeye
geçmek için baskı ayağının sıçrama yapması
gerekir. Bu durum dikiş adım boyunun kısalmasına
neden olur. Kalın bir yerden normal kalınlık
bölgesine geçiş noktalarında ise dikiş adım boyu
büyür.
Fermuar dikiminde kullanılan yarım ayaklar,
etek kıvırma işleminde kullanılan ve aparat görevi
de yapan ayaklar sabit baskı ayaklarıdır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
79
2. Mafsallı Baskı Ayakları:
Yüksek dikiş hızlarında, sabit baskı ayaklarının yapısı dikiş transportunda problem
çıkarır. Bu zorluk mafsallı baskı ayakları ile önlenebilir. Burada ayak tabanı, bir kol
üzerinde mafsal noktasında salınım yapacak şekilde düzenlenmiştir. Bu durumda
sadece taban kısmı hareketlidir. Farklı yüksekliklere sahip dikiş parçalarının
dikilmesinde kolaylık sağlar. Mafsallı baskı ayağı kalın bölgelerde yükselir ve
normal bölgede aşağı iner. Bötlece düzgün dikişler elde edilir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
80
3. Parçalı Baskı Ayakları:
Baskı ayakları boyuna yönde parçalanmış sabit baskı ayağı ya da iki veya üç ayrı
mafsallı baskı ayağından oluşur. Bu tip baskı ayakları farklı yüksekliklere sahip
dikiş parçalarının dikiminde kullanılır. Tabanlar farklı yüksekliklere göre
ayarlanabilir. Böylece dikiş parçası transport bölgesinde eşit basınç altında kalır
ve böylece eşit oranda iletilir. Baskı ayağının en alt kademede kalan parçası
kenar için kılavuz görevini yapabilir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
81
4. Yaylı Baskı Ayakları:
Taban kısmı iki parçadan yapılmış parçalı baskı
ayaklarıdır. Parçalardan biri ya da her ikisi de yaylı
olabilir. Bu tür baskı ayakları farklı kalınlığa sahip
parçaların dikiminde rahatlıkla kullanılabilir. Tabanlar
farklı yüksekliklerde ayarlanabilir. Böylece tüm transport
alanında eşit basınç sağlanır.
4. Makaralı veya Bilyalı Baskı Ayakları:
Sabit ayakta ayağın kenarlarına 2 tane
veya 1 tane makara takılır. Makaranın
amacı iğnenin altından kumaşın kaymasını
önlemektir. Bilyalı yatak ise ayağın tabanı
içine bilyalar yerleştirilerek oluşturulmuştur.
http://www.yihshin.com
Bilyalar çalışma sırasında sürtünme ile dönerek kumaşın iğnenin altından düzgün
şekilde sevkini sağlar. Bilyalı yatakların dezavantajı, uzun süre çalışıldığında
çevrede oluşan tozların bilya yataklarına dolarak çalışmamasına neden olmasıdır.
82
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
6. Teflon Kaplı Baskı Ayakları:
Teflon maddesiyle kaplanmış veya teflon maddesinden
yapılmış baskı ayaklarıdır. Bazı özel kumaşların
dikiminde (örneğin ipek kumaşlarda), baskı ayağı
altından kumaşın kaymasını önlemek amacıyla kullanılır.
7. Özel Amaçlı Baskı Ayakları:
a.) Tekerlekli baskı ayağı:
Ayağın önüne veya arkasına yerleştirilmiş
yivli iki veya daha fazla silindir ilavesinden
oluşan baskı ayağı tipidir. Deri, plastik,
kadife gibi kaygan kumaşların dikiminde
kullanılır.
http://www.yihshin.com
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
83
b.) Kılavuzlu baskı ayağı:
Kumaş kenarına veya dikişe paralel olarak dikiş işlemini gerçekleştirmede
kullanılan baskı ayaklarıdır. Kılavuzlu baskı ayağı 1,6-25 mm arasında
ayarlanabilir. Bu ayaklar istenen genişlikte dikişleri düzgün şekilde
gerçekleştirirler.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
84
DİKİŞ APARATLARI
Dikiş aparatları;
dikiş esnasında veya öncesinde çalışma parçasını hazırlamak,
işçinin el işleri için harcayacağı zamanı kısaltmak
işçinin standart kalitede dikiş işlemini gerçekleştirmesini sağlamak
amacıyla kullanılmaktadır.
Çok çeşitli olan dikiş aparatları yapılacak dikimin özelliğine ve amacına göre
seçilir. Dikim şekline bağlı olarak bunları sınıflandırmak mümkündür.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
85
1. Besleme aparatları:
Bunlar genellikle özel form verilmiş baskı
ayaklarıdır.
Genellikle
baskı
ayağına
sığabilecek
dar
endeki
kıvırmalar
gerçekleştirilir.
Daha
geniş
endeki
kıvırmalarda kıvırma aparatları kullanılır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
86
2. Katlama ve bağlama aparatları:
Etek kıvırma aparatı
Düğme Pat aparatı
Bant takma aparatı
Kumaşın dikiş anında katlanmasını sağlayan elemanlardır. Özellikle kumaş
kenarının belirli mesafelerde katlanarak dikiş yapılmasında veya biye
uygulamalarında kullanılmaktadır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
87
3. Kenar kılavuz aparatları:
Parçanın istenen pozisyonda beslenmesi için kullanılır. Genellikle üst
üste bindirme dikişlerinde, kenara belirli mesafede dikiş yapmak için
kullanılır. Makine gövdesine vidalanmış kılavuz kenarına parçalar
dayandırılarak düzgün dikiş sağlanır. Kenar kılavuzları operatörün daha
hızlı çalışmasını, kenar dikişinde dikiş paylarının eşit olmasını sağlar.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
88
DİKİŞ MAKİNELERİNDE OTOMASYON
Son yıllarda işçilik ücretlerindeki artış; konfeksiyon sanayinde işçiliği azaltıcı,
verimliliği
arttırıcı
önlemler
alınmasını
zorlamaktadır.
Makinelerde
gerçekleştirilecek kısmi otomasyon ile dikkate değer verim artışı sağlanabilir.
Bunun için dikiş makinelerindeki yeniliklerde iki temel amaç göz önünde
bulundurulur.
Aynı işçiye birden fazla işlemi aynı anda yaptırarak işçiliği azaltmak
Üründe istenen kaliteye ulaşmak için makineye işçiden daha fazla görev
vererek, pahalı uzman işçi ihtiyacını dolayısıyla işçilik giderini azaltmak.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
89

Dikiş makinesinde yapılan işlemler:
Çalışılacak parçaları hazırlama
Parçaları alma ve birbirine göre yönlendirme
Parçaları baskı ayağına yerleştirme
Başlangıç pekiştirmesi yapma
İstenen uzunlukta dikme
Son pekiştirmeyi yapma
İplik kesme ve baskı ayağını kaldırma
Parçayı ayağın altından alma
İşi biten parçayı istifleme
Yapılan araştırmalarda dikim işlemi tüm işlem süresinde yaklaşık %20’lik bir
zaman aldığı görülmüştür. Buna göre otomasyon geri kalan işlemlerde
yapılmalıdır. Buna göre dikiş makinelerinde otomasyon dört gruba ayrılarak
incelenebilir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
90
1. Klasik Dikiş Makinaları Grubu:

Otomatik ileri-geri, iplik kesme ve baskı ayağının kaldırılması gibi
fonksiyonları yerine getiren kısmi otomasyonlu makineler klasik dikiş
makineleri grubunda yer alır. Bunun yanında dikiş makinelerinde yapılan
iyileştirmeler ile dikiş kalitesinin arttırılması sağlanmıştır. Bunlar arasında
düz dikiş makinelerinde masura bitiş zamanını önceden bildiren tertibatlar
sayılabilir. Ayrıca zincir dikiş makinelerinde alt transporta ilave bir tekerlek
eklenmiştir. Böylece kumaş iğnenin altına yerleştirilirken ve çıkarılırken dikiş
iplikleri tutulacağından dikişin düzgün olması sağlanmıştır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
91
2. Bilgisayar Destekli Dikiş Makinaları:
Dikiş makinelerinde en fazla yenilikler bilgisayar destekli dikiş makinelerinde
görülmektedir. bunun temel nedenleri:
 Tam otomatik sistemlerin yatırım maliyetlerinin çok yüksek olması
 Bilgisayarın sağladığı kontrol sistemleri ile birden fazla iş yerinin
kombinasyonunun
sağlanması,
dolayısıyla
işçilik
maliyetlerinin
azaltılabilmesidir.
Mini bilgisayarın eklendiği bu tip dikiş makineleri ile, aynı tür işlemlerin standart
kalitede yapılabilmesi ve program olanaklarının arttırılması nedeniyle,
yapılabilecek el hareketleri dikiş makinesinde yapılabilmektedir.
Bu tür makinelerde bir yoklayıcı ve hesaplayıcı ile iğne, transport hareketleri
işçinin kontrolünden çıkarılmıştır.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
92

Örneğin kenar kesicili bir düz dikiş makinesinde, mini bilgisayar ve tuşlar
üzerinden 30 farklı boyuta kadar yedirme işlemi yapılabilmektedir. Ayrıca
monitör üzerinden dikişin hangi bölgedeolduğu, yedirme miktarını ne olduğu
görülebilmektedir. Bunun yanında makine hızının ayarı, band ve iplik
kesicinin çalıştırılması, bandı veya malzemeyi sevk eden aparatların
çalıştırılması veya durdurulması otomatik olarak yapılabilmektedir.
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
93
3. Tam Otomatik İş Yerleri:
Bu gruptaki sistemlerde, dikiş makinesi iş yerinin bir parçası olarak kalmaktadır.
Çalışan işçi sadece, kesilmiş parçaları makineye vermektedir. Daha sonraki;
parçaların iğnenin altına getirilmesi, parçalara gerekli formun verilmesi, dikilme,
bitmiş işin istiflenmesi otomatik olarak sistem tarafından yapılmaktadır.
İlik otomatı
Fleto cep otomatı
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
94
Cep otomatı
Yan çatma otomatı
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
95
4. Birleştirilmiş İş Yerleri:
Birleştirilmiş iş yerleri, aynı işçiye veya iş yerine birden fazla işlemi
yaptıracak düzenlerdir. Örneğin üç overlok bir araya getirilerek
pantolonların çevresinin aynı sistem içinde overloklanması
sağlanmıştır. Manşetlerin preslenmesi ve otomatik olarak dikilmesi aynı
iş yerinde yapılabilmektedir
Prof.Dr. Binnaz Kaplangiray
96
ÜTÜLEME İŞLEMLERİ

Giysi ya da giysi parçalarını sıcaklık, buhar ve basınç etkisiyle ütü
veya pres ile biçimlendirme işlemidir. Anatomik nedenlerden dolayı
kesim konstrüksiyonu ile elde edilemeyen giysi biçimleri; ütü ile
esnetme, sıkıştırma ve form verme ile elde edilir.
Form Verme Yöntemleri:
1. Ütü ile form verme: Kalıcı bir etki bırakacak şekilde belirli bir sürede
ve basınç altında yapılan form verme işlemidir. Ütü ile form verme işlemi;
a) Giysiye güzel bir görünüm kazandırmak,
b) Bir giysi ya da giysi parçasının düzleştirilmesi, yatırılması veya
kıvrılması amacı ile uygulanır.
2. Dikişsiz form verme: Dikiş kullanmaksızın mekanik yoldan, ısı
katkısıyla esneterek veya gerdirerek şekil verme işlemleridir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
98
3. Esnetme ile form verme: Kesilmiş parçaların, kesim konstrüksiyonu
tarafından verilen belirli kısımlarda kuvvet, ısı ve buhar kullanımı ile
esnetilmesi işlemidir. Esnetme ile form verme işlemi kesim parçalarının
bedenin anatomik hareketlerine daha iyi uyum sağlayabilmesi için
yapılır.
4. Parmak yoluyla form verme: Kişinin parmaklarını kullanarak bir
dikişi açmak veya bir kat yapmak için ütü veya presleme işlemindeki
basıncı taklit ederek form vermesidir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
99
ÜTÜLEME İŞLEMLERİ


Ütüleme; giysilerde buruşukların açılması ve katlanmış
kısımların düzeltilmesi, giysilere form ve stabillik kazandırmak
amacı ile nem, ısı ve basınç faktörleri kullanılarak yapılan
işlemdir.
Isı ve/veya buhar ve/veya vakum ya da bunların hepsiyle birlikte
basınç uygulamak suretiyle kumaşlar ve giysiler kırma yapma, form
verme ve buruşuklukları giderme sağlanır. Yaratılan ütü etkisi ile
giyene göz alıcı bir çekicilik, temiz ve gösterişli bir görünüm ile
birlikte belirgin ve güzelleştirici bir siluet kazandırılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
100
Kumaşın yumuşaması ve katlanabilir hale gelebilmesi için buhara
gereksinme vardır. Buhar etkisi ile elyaf yapısı yumuşar bir başka
şekle girmesi olanaklı olur.
Buharlamadan sonra giysinin alternatif ve/veya pozisyonunun
oluşturulması için kumaşa basınç uygulanmalıdır. Bunun en basit
örneği pantolondaki ütü izlerinin oluşturulması.
Basınçtan sonra giysi, ütü makinesi ile elde edilen şekil ya da
pozisyonun kumaş üzerinde kalıcı olması için kurutulur. Bu etki,
buharı uzaklaştırıp kumaşı soğutan vakum ile olur ve kumaştan
nemi çekerek elyafları yeni konumlarında tutmakla elde edilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
101
ÜTÜLEME İŞLEMLERİNİN ÖZELLİKLERİ

Giysilerin dış biçiminin en son hali, nemli sıcak bir işlemin yardımı ile
oluşturulmak zorundadır. Ütüleme işlemine etki eden özellikler:
Ütüleme süresi
Ütüleme ısısı
Buharlama
Soğutma
Soğutma süresi
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
102
1. Ütüleme süresi: Giysinin ütü ya da preste işlem gördüğü süredir.
Ütüleme süresi, ütülenecek giysi ve işlemin ara veya son ütü olmasına
göre değişir.
2. Ütüleme ısısı: ütüleme işleminde ütülenecek yüzeye uygulanan
sıcaklıktır. Ütüleme sıcaklığının ütülenecek kumaşın cinsine uygun
olarak seçilmesi gerekir. Ütüleme işleminde kullanılan hatalı ütüleme
ısısı kumaşa zarar verir.
3. Buharlama: Buharın ütü ya da pres ile kumaş içinden geçirilmesi
işlemidir. Buharlama işlemi ile giysinin kırışıklıklarının giderilerek
düzgün ve parlak görünmesi ve satışa hazır hale gelmesi sağlanır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
103
4. Soğutma: Soğutma ütülenmiş olan giysiden buharın emilmesi
işlemidir. Vakum işleminin hızı ve yoğunluğu ütü süresinin uzunluğunu
ve ütü işleminin kalitesini etkiler. Eğer nem hareketsiz durumda
tamamen uzaklaşmazsa, ütülenmiş yüzey eski biçimini alır ya da
bulunduğu yere göre formu bozulur. Giysi presten, kuruyup soğuduktan
sonra alınmalı ve formu bozulmadan yerleştirilmeli ve bir süre
bekletilmelidir.
5. Soğutma süresi: Kesintisiz fiksaj tekniğinde fiksaj uygulanan ürünün
fiksajdan sonra soğuması için gerekli süredir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
104
ÜTÜLEME ÇEŞİTLERİ
1. Ara Ütüleme:
Yarı mamul ürünlerde, giysi modeline ve yapısına göre proses akış
sırasına uygun olarak dikiş açmak ve form vermek amacıyla uygulanan
ütü işlemleridir. Ara ütüleme; işlemlerin daha kolay, düzgün ve kaliteli
olması amacıyla uygulanır.
Ara ütüleme işlemi; giysinin yapısının gerektirdiği ve üretiminde
yardımcı olacak şekilde küçük birimlerinin örneğin; yaka, cep, roba,
manşet dikiş açma, pens, kırma gibi yerlerin preslenmesi veya
ütülenmesi ile yapılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
105
Giysilerde yapılan en önemli ara ütü işlemleri:
 Tela yapıştırma işlemi
 Dikiş açma ütüsü
 Biçim verme
 Kenarları düzeltme ve kenar kıvırma ütüleri
2. Son Ütü:
Son ütü dikimi tamamlanan giysinin satışa hazır hale getirilmesi için
ütü ile kalıcı şekil sabitliğinin kazandırılması işlemidir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
106
3. Kalıcı Ütü:
Kalıcı ütü, giysinin kullanım süresi boyunca özel şeklini koruması
amacıyla yapılan ütüleme işlemidir. Kalıcı ütü uygulaması için
kumaşların aşağıdaki özellikleri sağlaması gerekir.



Düzgün kumaş görünümü; kumaşın yıkanıp kurutulduktan sonra
ütülemeden giyilebilmesi için yüksek derecede kırışma dayanımına
sahip olması gerekir. Aynı zamanda giysi giyildiğinde istenmeyen
kırışıklıklar olmamalıdır.
Dikişleri düzgünlüğü; giysinin dikişleri giyme ve temizleme sonucu
potluk yapmamalıdır.
Ütü tutma; kumaşın giyilmesi ve yıkanması ile ütü yerleri ya da pliler
keskin görünüşünü kaybetmemeli, kalıcı olmalıdır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
107
ÜTÜ VE PRES TİPLERİ

ÜTÜ
Günümüzde çok çeşitli ütü tipleri kullanılmaktadır. Ev tipi ütülere benzer
düşük basınçlı buharlı ütülerin yanında genellikle sanayide yüksek
basınçlı buharlı ütüler kullanılmaktadır. Yüksek basınçlı ütülerde, buhar
ayrı bir buhar üreticisinde elde edilir ve bir ile üç adet ütü bağlantısı
bulunur. Bu tip ütülerde genelde 3-4 bar arasında değişen bir buhar
basıncı ile ütüleme işlemi yapılır. Buhar miktarı istenen ölçüde
ayarlanabilir. Bu nedenle bütün kumaşlar için kullanılabilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
108
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
109

ÜTÜ PRESLERİ
Ütü presleri; ana iskelet, sabit bir alt ütü tabanı ve birinci tabanın
formuna uygun üst ütü tabanına sahip hareketli bir basınç yüzeyinden
oluşur. Ütü basıncının çalıştırılması bir manivela üzerindeki ayak
pedalına basılması veya basınçlı hava sayesinde sağlanır. Üst ütü
tabanı; ütülenecek tekstil yüzeyinin bulunduğu alt ütü tabanına
kapatılarak pres işlemi yapılır. Yüksek basınçlı su buharı, ütülenecek
yüzeyin nemlenmesini sağlar. Burada her iki ütüleme tabanı da eşit
biçimde deliklidir. Buhar çıkışı elle veya ayakla çalıştırılabilen bir kol
yardımı ile açılan supap aracılığıyla sağlanır. Alt ve üst ütü tabanları
elektrikle ısıtılır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
110


Ütüleme işlemi, ütü buharının ütülenen yüzeyden uzaklaşmasıyla
tamamlanır. Bu işlemin hızlandırılması için bir emme sistemine
bağlanırlar. Bu sistem sayesinde buhar, ütülenen parçadan kısa
sürede emilir. Günümüzde kullanılan ütü presleri, program kartları
ve mikro işlemciler ile çalıştırılır. Ütülenecek her parça için ayrı ayrı
program uygulanabilir.
Otomatik ütü presleri, buhar verme ve emme işlemlerini otomatik
olarak belirli süreler boyunca yapabilen aletlerle donatılmıştır.
Özellikle ütücünün bir çok makineyi aynı anda kullanmak zorunda
olduğu durumlarda her zaman aynı ütü sonucunu almak açısından
önem taşır. Program kartları ile çalıştırılan ütü preslerinde işlemler,
hafızaya alınır ve makinenin otomatik olarak çalışması sağlanır.
Büyük ütü preslerinde aynı anda çalışan birden çok presleme
bölgesi bulunur. Böylece ütüleme süresi kısalır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
111
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
112

ŞİŞİRME ÜTÜLER
Genellikle üst giyim için kullanılan şişirme ütülerde giysi buhara tutulur.
Giysi, ütüye geçirildikten ve biçime sokulduktan sonra buhar verilir. Isı,
buharın miktarı ve kuru hava oranı kullanılan malzemeye göre
ayarlanabilir. Bu tür ütüler özellikle floş ve kadife gibi parlamaya hassas
kumaşlar için son derece uygundur. Ütüleme işlemi, değişik
malzemelere göre farklı farklı uygulanabilir. Bunlar elbise, manto ya da
ceketlerde değişik bedenlere göre ayarlanabilmektedir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
113
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
114
BUHAR TÜNELİ
Giysilere basınç uygulamadan doymuş
buharın verildiği son ütü işlemidir. Genellikle
sentetik ve sentetik karışımlı kumaşlara
uygulanır. Buhar tünelinde giysiler askılarda
ve hareketli bir yay üzerinde, özellikle tişört
gibi örme ürünlerde çerçevelere yüklenmiş
olarak bir konveyor kayış üzerinde tünele
sokularak hava akımına maruz bırakılırlar.
Mikro işlemci üzerinden farklı ütüleme
programları uygulanabilir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
115
SON KONTROL İŞLEMLERİ VE
PAKETLEME
Konfeksiyon işletmelerinin son kontrol bölümü müşteriye sunulmadan
önce giysilere uygulanan tamamlama işlemlerini kapsamaktadır.
Burada uygulanan işlemler ürüne güzel bir görünüm kazandırarak
satışını artırıcı yönde etki eder. İşletmelerde çoğu kez çok üzerinde
durulmayan ve analiz edilmeyen bu işlemlerde insan becerisi ve dikkati
büyük rol oynamakta, ürünün hatasız ve zamanında gönderilmesine
etki etmektedir.
İplik Temizleme İşlemleri:
Dikilmiş bir ürünün bitmiş temiz bir görünüme sahip olması amacı ile
yapılan bir işlemdir. Burada çalışan kişiler el makaslarını kullanarak
işleri defolamadan ve dikişleri kesmeden iplik temizleme işlemini
gerçekleştirirler.

Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
116

Giysilere Form Verme:
Giysi ya da giysi parçalarına sıcaklık, buhar ve basınç etkiyle ütü veya pres ile
şekil verilir. Burada amaç giyene göz alıcı bir çekicilik, temiz ve gösterişli bir
görünüm ile birlikte belirgin ve güzelleştirici bir siluet kazandırmaktır. Bu
bölümde çalışan giysi model ve kumaş özelliklerine göre ütüleme ya da
presleme yapabilmelidir.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
117

Yüklemeden Önce Bitmiş Mamulün Son Kontrolü:
Burada bir müşteri gözüyle bütün giysiler tek tek kontrol edilir. Kontrol
yöntemi olarak %100 kontrol uygulanmaktadır. Giyside unutulmuş
ipliklerin kontrolü, ütüleme hatasının olup olmadığı, etiket kontrolü ve
genel görünüş kontrolü yapılır. Bu kontroller sonucu bir ya da birkaç yer
kaliteye uygun değilse veya toleranslar dışıysa düzeltilebilecekler
düzeltilmesi için tamire gönderilir. Tamir edilemeyenler ve tamir edilip
de istenen tolerans sınırları içine giremeyenler 2. Kaliteye ayrılır. Kalite
kontrolcü giysilerin kalite değerlendirilmesini yapabilmeli, kaliteyi
düşürücü hataları bilmeli ve hata bulma konusunda seçici olmalıdır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
118

Giysiyi Satışa Hazırlama:
Satışa hazırlamada giysinin, satışı arttırıcı fonksiyon taşıyan aksesuar
ve malzemelerle donatılması ve ambalaj işlemleri yapılır. Giysilere
yedek düğmeler, reklam ve fiyat etiketleri, kemer gibi aksesuarlar
eklenir. Ambalaj işlemleri tamamlanmış giysiler asorti talimatına göre
beden – renk dağılımı yapılır ve kolilenerek sevk edilir.
Giysilerin ambalaj işlemleri giysinin türüne, müşteri isteğine ve sevkiyat
şekline göre askılı ve katlanarak olmak üzere iki şekilde yapılır. Askılı
olarak yapılan ambalaj işleminde; giysiler askılı olarak torbalanır ve
bantlanır. Daha çok dokuma kumaşlardan üretilen takım elbise, ceket,
pantolon gibi ürünler uygulanır. Katlayarak yapılan ambalaj işlemi ise
genelde örgü kumaşlardan üretilen giysiler ile dokuma kumaşlardan
üretilen gömlek, bluz ve ev tekstili gibi ürünlerde uygulanır.
Prof.Dr. Binnaz KAPLANGİRAY
119
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
2
File Size
3 059 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content