close

Enter

Log in using OpenID

2. PİYASA ve FİYAT Piyasa kısaca “alıcı (talep eden) ve satıcının

embedDownload
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
2. PİYASA ve FİYAT
Piyasa kısaca “alıcı (talep eden) ve satıcının (arz eden) buluştuğu yerdir” olarak
tanımlanabilir. Piyasanın herhangi bir sokakta, bir alanda vb. yerlerde yer alması zorunlu
değildir. Her hangi bir mal hizmetin alıcısı ve satıcı internet, borsa vb. yerlerde de olabilir.
Alıcı ve satıcıların, anlaştıkları (alıcının almaya razı olduğu ve satıcının satmaya razı olduğu
parasal değer) parasal değer ise fiyat olmaktadır. Fiyat bazen sadece alıcı ve satıcıların değil
bazı dış etkenlerden de (devlet vb.) etkilenmektedir. Piyasalar alıcılar ve satıcıların durumuna
göre farklı şekillerde gruplandırılabilirler. Aşağıda bazı önemli piyasa türlerinden
bahsedilmiştir.
2.1 Piyasa Çeşitleri
2.1.1 Tam Rekabet Piyasası
Çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, bir mal için tek bir fiyatın geçerli olduğu ve bu
fiyatın sadece alıcı ve satıcılar tarafından belirlendiği piyasadır. Genel olarak tam rekabet
piyasasının özellikleri;

Atomisite bir piyasadır. Yani; alıcı ve satıcılar fiyatları tek başlarına etkileyemeyecek
kadar çok saydadırlar.

Şeffaf bir piyasadır. Piyasadaki alıcı ve satıcılar tam bilgiye sahiptirler, bilgi eksikliği
yoktur.

Mobilite vardır. Alıcılar, satıcılar, mal ve hizmetler ile üretim faktörlerinin piyasa dahil
olmasında tam bir serbestlik vardır ve herhangi bir ek maliyet yoktur.

Homojen bir piyasadır. Satılan tüm mal ve hizmetler aynı niteliktedir.
Tam rekabet piyasası gerçek hayatta rastlanması zor fakat bulunması umut edilen en
ideal piyasa türüdür. Uygun bir örnek yada tam rekabete en yakın piyasa örneği olarak
İstanbul Menkul Kıymetler Borsası yada yeni adı ile Borsa İstanbul verilebilir. Yukarıda sayılan
koşullardan birinin veya daha fazlasının geçekleşmemesi durumunda aksak rekabet
piyasalarından bahsedilir. Yani tam rekabet piyasası dışındaki ve konunun devamında
açıklanan piyasalar aksak rekabet piyasalarına örnek piyasalardır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
2.1.2 Monopol (Tekel) Piyasası
İkame edilemeyen bir mal ya da hizmet üreticisinin piyasaya tek başına hakim olması
durumu. Böyle bir yapıda üretici malın fiyatını, rekabet endişesi olmadan, istediği gibi
belirler. Tam rekabet piyasasının karşıt bir durumu olarak ta tanımlanabilecek monopol
piyasasında tek satıcı buna karşın çok alıcı (tüketici) bulunmaktadır. Örneğin; İstanbul
Sakarya arasında tek bir otobüs firmasının olduğunu düşünelim. Bu durumda rekabet ortamı
olamayacağından otobüs firması fiyatı istediği gibi oluşturabilir. Çünkü tüketicilerin başka
tercihleri bulunmayacağından o otobüs firmasını tercih etmek zorunda kalacaklardır.
2.1.3 Monopolcü Rekabet Piyasası
Çok sayıda alıcı ve satıcıların bulunduğu fakat ürün farklılaştırılması (aynı ürünün farklı
firmalarca ambalaj, içerik vb. şekilde tüketiciye farklılıklarla sunulması), pazarın coğrafi
açıdan parçalanması vb. etkenlerden dolayı tam rekabet şartlarının gözükmediği piyasa
türüdür. Piyasa giriş çıkışlar ise nispeten kolaydır. Gerçek hayatta karşılaşılabilen bir piyasa
olan monopolcü rekabete gıda, temizlik, giyim vb. tüketim mallarının bulunduğu sektörler
örnek verilebilir.
2.1.4 Oligopol Piyasası
Birkaç satıcı ve çok sayıda alıcıdan oluşan piyasa türüdür. Satıcı sayısı az olduğundan
verecekleri kararlar bir birlerini fazlasıyla etkileyebilir. Bunun en önemli sebebi ise oligopol
piyasada var olan firmaların üretimde yapacakları bireysel değişmelerin piyasa fiyatını
etkileyebilecek olması varsayımıdır. Yine bu piyasaya başka firmaların girişinde de serbestlik
değil büyük engeller görülür.
Oligopol piyasasını kendi içerisinde bir takım özellikler ile sınıflandırmak mümkündür;

Saf Oligopol: Oligopol piyasasında faaliyette bulunan firmaların ürünlerinin homojen
olduğu oligopol türüdür.

Farklılaştırılmış Oligopol: Oligopol piyasasında faaliyette bulunan firmaların
ürünlerinin homojen olmadığı oligopol türüdür.

Tam Oligopol: Oligopolcü firmaların bir grup olarak karlarını maksimize ettikleri
oligopol türüdür.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Kısmi Oligopol: Oligopolcü firmaların bir grup olarak karlarını maksimize etmedikleri

oligopol türüdür.
2.1.5 Genel Olarak Piyasa Türleri ve Diğer Piyasalar
Yukarıda önemi piyasa türlerinin bilgileri verilmiştir. Genel anlamda piyasalar alıcı ve
satıcı sayısı özelliklerin göre gruplandırılırlar. Aşağıda tüm piyasa türlerinin alıcı (tüketici) ve
satıcı sayısına göre gruplandırıldığı özet tablo verilmiştir.
Tüketici
FAZLA
AZ
İKİ
BİR
FAZLA
Tam rekabet
Oligopson
Düopson
Monopson
AZ
Oligopol
İki Yanlı
Oligopson
Sınırlı Düopson
İKİ
Düopol
Sınırlı Düopol
İki Yanlı Düopol
BİR
Monopol
Sınırlı Monopol
Sınırlı Monopol
Satıcı
Sınırlı
Monopson
Sınırlı
Monopson
İki Yanlı
Monopol
2.2 Talep
Ekonominin temelinde sonsuz insan ihtiyaçları ve bu ihtiyaçların karşılanma çabaları
yatmaktaydı. Buradan yola çıkınca, arz ve talep ekonomi için temel konuları teşkil
etmektedir. Bu bölümde verilecek olan temel düzeydeki arz ve talep analizleri daha karmaşık
iktisadi konularda ön bilgi oluşturacaktır.
Talep, diğer değişkenler sabitken, belirli bir zamanda, belirli bir fiyattan tüketicilerin
satın almaya hazır oldukları mal veya hizmet miktarıdır. Hemen belirtmek gerekir ki ihtiyacı
olmak ve talep etmek arasında fark vardır. Bir kişinin bir mal veya hizmeti talep edebilmesi
için o anda satın almaya istekli ve satın alabilecek maddi olanağı olması gerekir. Örneğin,
herkesin ev ihtiyacı vardır ve ev almak ister. Fakat ev talep edebilmesi için o an ev alabilecek
maddi olanaklarının olması gerekmektedir.
Tanımdaki bir başka önemli noktada diğer değişkenlerin sabit olduğu varsayımıdır.
Diğer değişkenlerin sabitliği ekonomide birçok analizde kullanılan temel bir varsayımdır. Bir
durumu etkileyen birçok değişken olduğu fakat analizi kolaylaştırmak ve belirli bir değişkenin
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
etkisini ölçebilmek için çok sayıdaki değişkenden sadece birinin değiştiğinin kabul
edilmesidir. Diğer değişkenlerin sabitliğini bundan sonra (Latince karşılığı olan) ‘ceteris
paribus’ olarak kullanacağız. Talep tanımında da talebi etkileyen yani talep miktarının
değişmesine neden olan birçok değişkenden sadece fiyat değişkeninin değiştiğini
varsayıyoruz. Peki fiyat artarsa talep miktarı ne olur? Normal bir mal göz önüne aldığımızda,
bir malın fiyatı artarsa talep düşer. Yani talep ve fiyat ters orantılı değişkenlerdir. Bu durum
“Talep Kanunu” olarak bilinir.
Talep ve fiyat arasındaki ters orantının neden kaynaklandığının da bilinmesi gerekli.
Genel olarak fiyat artınca talebin düşmesi iki etkiye bağlanır;

Gelir Etkisi; malın fiyatı arttığında diğer değişkenler sabit kalacağından (tüketicinin
geliri, zevk ve tercihleri vb.) en basit anlamda alım gücü düşer. Bu sebeple talep
düşer.

İkame Etkisi; İkame, yerine geçen yada yerine kullanma anlamdadır. Daha önce
ihtiyaçların ikame edilebileceğinden bahsedilmişti. İhtiyaçların talebe dönüşeceğini de
hatırlarsak talebe dönüşmüş bir ihtiyacımızı, benzer başka bir mal ile karşılayabiliriz.
Kısacası, bir malın fiyatı arttığında (ceteris paribus) nispi olarak ta fiyatı artacağından,
talebi düşer. Örneğin kırmızı etin fiyatı çok artar tavuk eti sabit kalırsa, tavuk etinin
fiyatı nispi olarak ucuzlayacağından kırmızı et talebi düşer, tavuk eti talebi artar.
Peki talebi fiyat dışında etkileyen başka değişkenler hangileridir? Bir X malının talebini
DX ile sembolize edersek, X malının genel talep fonksiyonunu aşağıdaki şekilde gösterebiliriz.
= ( ü
, ü
,
,
, ü
ℎ
, ü
)
Parantez içinde yazılanları simgeler ile gösterirsek;
= (
,
,
, , , , )
Bu durumda fonksiyon şu anlama gelmektedir; sağ tarafta parantez içinde yazılan
değişkenler değiştiğinde (artığında yada azaldığında), talepte değişir (artar yada azalır). Veya
matematiksel açıklama ile, talep sağ taraftaki değişkenlerin fonksiyonudur.
,
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Yukarıdaki gösterimde bütün değişkenleri değişir durumdadır yani sabit değişken
yoktur. Ceteris paribus varsayımı altında, sadece bir değişkeni değiştirip diğerlerinin sabit
olduğunu göstermek için sabit değişkenlerin üstüne çizgi çizmemiz yeterli olacaktır. Örneğin
talep kanunun gösterimi;
= (
,
,
, , , , )
Yada aşağıdaki gibi sade bir şekilde gösterilebilir;
= (
)
Fiyat (ceteris paribus) değiştiğinde talep nasıl etkilenir bunu talep kanununda
görmüştük. Diğer değişkenleri ile talep arasındaki bağlantılar;

Tamamlayıcı mal (bir malı kullanmak için gerekli olan bir başka mal örneğin yakıt
arabanın tamamlayıcı malıdır) fiyatları arttığında (ceteris paribus), X malı talebi düşer
(Vice versa). (Vice versa: Latince olarak tersi geçerlidir anlamındadır. Ekonomide vice
versa yazan durumun tersinin de geçerli olduğu anlamına gelir. Örneğin burada
tamamlayıcı mal fiyatları düşerse talep yükselir anlamı çıkarılmalıdır).

İkame mal fiyatı artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar (vice versa).

Tüketicinin geliri artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar (vice versa).

Tüketici sayısı artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar (vice cersa).

Tüketici beklentileri ileride X malı fiyatının artacağı yönünde ise (ceteris paribus), X
malı talebi düşer (vice versa).

Tüketici zevk ve tercihleri X malı yönünde yoğunlaşırsa (ceteris paribus), X malı talebi
artar (vice versa).
Genel olarak çeşitli özelliklerinden bahsettiğimiz, talebin daha kapsamlı analizini
yapabilmek için grafikleri kullanmak gerekmektedir. Şimdi talebi grafik alanında belirlemeye
ve değişkenlerini analiz etmeye çalışacağız.
2.2.1 Talep Tablosu
Bir grafiği oluşturmak için öncelikle konu ile alakalı verilerin tespit edilmesi
gerekmektedir. Öncelikle şunu belirtmek gerekir, yukarıda talebi ve talebi etkileyen yedi
değişkeni tanımladık. Talep grafiğini çizmek içinse bunlardan ikisi kullanacağız. Birsi talep
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
olduğuna göre ikincisini belirlemek gerekir. İkinci değişkenimiz talep kanundan gelecek olup
fiyat değişkenidir. Yani, bir talep grafiği elde edebilmek için malın fiyatları ve o fiyatlardan
(ceteris paribus), talep sayılarını bilmemiz yeteri olacaktır. O zaman bir malın çeşitli fiyatlarını
ve talep rakamlarını gösteren tablo bizim için talep tablosunu oluşturacaktır. Örnek olarak X
malı çeşitli fiyatları ve talep rakamları aşağıdaki tabloda verilmiştir;
X MALI FİYATI (PX)
X MALI TALEBİ (DX)
A
2 tl
100 adet
B
4tl
80 adet
C
6 tl
60 adet
D
8 tl
40 adet
E
10 tl
20 adet
Tablodan da anlaşılacağı gibi örneğimizde X malı için talep kanunu geçerlidir. Yani X
malı fiyatı arttıkça (ceteris paribus), X malı talebi azalmaktadır (vice versa).
2.2.2 Talep Eğrisi
Talep tablosu belli olan bir malın talep eğrisi koordinat sistemi 1. bölgede kolaylıkla
çizilebilir. Burada dikkat edilmesi gereken husus fiyat Y ekseni ve talep X eksenine
yazılmalıdır. O zaman X malı için talep grafiği aşağıdaki gibi çizilir;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Görüldüğü gibi fiyat ve talep arasındaki ters orantılı nedensellik ilişkisi sebebi ile grafik
eğimi negatif oluşmuştur. Ayrıca örneğimizde basit olması amacıyla doğru şeklinde bir talep
grafiği elde edilmiştir. Negatif eğimli doğru talep kanunu doğrulamaktadır.
Hemen hatırlatmak gerekir ki yukarıda incelenen talep tablosu ve talep grafiği
bireysel ya da piyasa talep tablosu ve grafiği olarak adlandırılabilinir. Eğer tek bir tüketicinin X
malı ile alakalı verilerini yansıtıyorsa bireysel, tüm tüketicilerinkini yansıtıyorsa piyasadan
bahsederiz.
2.2.3 Talepte Değişmeler Ve Talep Eğrisinde Hareketlenmeler
Talebi etkileyen değişkenleri ve sonuçlarını yukarıda incelemiştik. Acaba söz konusu
yedi değişkendeki değişiklik talep grafiğinde nasıl bir sonuç yaratır şimdi onu inceleyelim.
Yedi değişkenden fiyat değiştiğinde (ceteris paribus), talep grafiği sağa, sola, yukarı ya
da aşağıya hareket etmez, sabit kalır. Bu demektir ki fiyat değişince grafik üzerinde hareket
edilmektedir. Fiyatlar ve talep oranların değişmediği sürece durumun böyle olacağını,
grafiğin fiyata göre çizilmiş olmasından anlayabiliriz.
Diğer altı değişken için ise, talep doğrusu bir bütün olarak hareket eder. Bu hareket
ise sağa ya da sola şeklinde olur. Talebi arttıracak değişimler eğriyi sağa kaydırırken, talebi
azaltacak değişimler eğriyi sola kaydırır. Bu durumda;

Tamamlayıcı mal fiyatları arttığında (ceteris paribus), X malı talebi düşer, talep
doğrusu sola hareket eder(Vice versa).

İkame mal fiyatı artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar, talep doğrusu sağa
hareket eder(Vice versa).

Tüketicinin geliri artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar, talep doğrusu sağa
hareket eder(Vice versa).

Tüketici sayısı artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar, talep doğrusu sağa hareket
eder(Vice versa).

Tüketici beklentileri ileride X malı fiyatının artacağı yönünde ise(ceteris paribus), X
malı talebi düşer, talep doğrusu sola hareket eder(Vice versa).

Tüketici zevk ve tercihleri X malı yönünde yoğunlaşırsa (ceteris paribus), X malı talebi
artar, talep doğrusu sağa hareket eder(Vice versa).
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için bu durumlardan birine örnek verelim. Örneğin
ikame mal fiyatı artarsa (ceteris paribus), X malı talebi artar, talep doğrusu sağa hareket
eder. Böylece aşağıda görüldüğü gibi talep grafiği T1 konumundan T2 konumuna gelir.
Bu noktada konun anlaşılması için dikkat edilmesi gereken hususlar vardır. Öncelikle
talep grafiği paralel bir şekilde sağa hareket etmiştir. Yani fiyat talep oranında değişiklik
olmadığını kabul ediyoruz. Bir başka önemli nokta talep grafiğinin ne kadar sağ tarafa
hareket ettiğidir. Bizim için bu aşamada önemli olan talep artışını gösterebilmektedir. Talep
artışı da grafiğin sağa hareketi ile gösterileceğinden ne kadar sağ tarafa hareket ettiği değil
sadece sağ tarafa hareket ettiği ile ilgileneceğiz.
2.3 Arz
Talep tüketici boyutunu ele alırken, arz üretici boyutunu ele almaktadır. Arz, diğer
değişkenler sabitken, belirli bir zamanda, belirli bir fiyattan üreticilerin satmaya hazır
oldukları mal veya hizmet miktarıdır. Bu durunda tüketicilerin talep etmesi satın almak için
yeterli olmuyor aynı zamanda, o fiyattan (tüketicilerin satın almaya razı oldukları), üreticilerin
satış yapma isteğinde olması gerekmektedir.
Fiyat artınca talebin düşeceğini ve buna talep kanunu denildiğini öğrenmiştik. Şimdi
de fiyat artarsa arz ne olur bunu inceleyeceğiz. Fiyat artarsa (ceteris paribus), üreticilerin
karları artacağından satmak isteyecekleri miktar yani arz artar. Bu durum arz kanunu olarak
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
bilinir. Tekrarlarsak arz kanunu, bir malın fiyatı artarsa, arz miktarının artacağını söyler.
Sonuç olarak, fiyat ve arz arasında doğru orantı vardır.
Peki arzı fiyat dışında etkileyen başka değişkenler hangileridir? Bir X malının arzını SX
ile sembolize edersek, X malının genel arz fonksiyonunu aşağıdaki şekilde gösterebiliriz.
= ( ,ü
,ü
,ü
,
ğ ,
)
, ü
Parantez içinde yazılanları simgeler ile gösterirsek;
= (
,
,
, ,
,
,
, )
Bu durumda fonksiyon şu anlama gelmektedir; sağ tarafta parantez içinde yazılan
değişkenler değiştiğinde (artığında yada azaldığında), arzda değişir (artar yada azalır). Veya
matematiksel açıklama ile arz sağ taraftaki değişkenlerin fonksiyonudur.
Yukarıdaki gösterimde bütün değişkenleri değişir durumdadır yani sabit değişken
yoktur. Ceteris paribus varsayımı altında, sadece bir değişkeni değiştirip diğerlerinin sabit
olduğunu göstermek için sabit değişkenlerin üstüne çizgi çizmemiz yeterli olacaktır. Örneğin
arz kanunun gösterimi;
= (
,
,
, ,
,
,
, )
Yada aşağıdaki gibi sade bir şekilde gösterilebilir;
= (
)
Fiyat (ceteris paribus) değiştiğinde arz nasıl etkilenir bunu arz kanununda görmüştük.
Diğer değişkenleri ile arz arasındaki bağlantılar;

Üretim maliyetlerinin artması (ceteris paribus) karları azaltan bir durumdur. Karların
azalması üretim isteğini azaltır. Bu sebeple arz düşer (vice versa).

Üretim yapısı benzer diğer mal fiyatları, benzer üretim faktörleri kullanılarak üretilen
mallardan bahsedilmektedir. Örneğin, lcd televizyon üreten bir firma ile led
televizyon üreten bir firmaları düşünelim. Hemen hemen aynı faktörlerin kullanıldığı
,
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
bu sektörde led televizyon fiyatları artarsa (ceteris paribus), led televizyon üretmek
daha karlı hale geleceğinden üretimi artar, daha çok üretmek için ise, lcd televizyon
üretimindeki faktörlerin bir kısmı led üretimine kayar. Bu durumda lcd televizyon arzı
düşer. O zaman, Üretim yapısı benzer diğer mal fiyatları artarsa, X malı arzı düşer
(vice versa).

Teknoloji üretimde verimliliği arttıran bir üretim faktörüdür. Teknoloji kullanımı
artarsa (ceteris paribus), arz artar (vice versa).

Rakip firma sayısı artarsa (ceteris paribus), Pazar payı azalacağından satışlar azalır ve
arz düşer (vice versa).

Üretici beklentileri X malının fiyatının ileride artacağı yönünde ise (ceteris paribus), X
malı arzı düşer (vice versa). Çünkü, üretici malı ileride daha yüksek bir fiyattan satıp
daha çok kar etmeyi amaçlar.

Vergilerin artması (ceteris paribus), maliyetleri artıracak ve karlar azalacaktır. Bu
durumda arz düşer (vice versa).

Sübvansiyon, devletin kişi ya da kurumlara mal, para veya hizmet biçiminde yaptığı
karşılıksız yardımları ifade eder. Yani sübvansiyonların artması (ceteris paribus),
maliyetleri düşürür ve karları arttırır. Bu durumda arz artar (vice versa).
Genel olarak çeşitli özelliklerinden bahsettiğimiz, arzın daha kapsamlı analizini
yapabilmek için grafikleri kullanmak gerekmektedir. Şimdi arzı grafik alanında belirlemeye ve
değişkenlerini analiz etmeye çalışacağız.
2.3.1 Arz Tablosu
Yukarıda arzı ve arzı etkileyen sekiz değişkeni tanımladık. Arz grafiğini çizmek içinse
bunlardan ikisi kullanacağız. Birsi arz olduğuna göre ikincisini belirlemek gerekir. İkinci
değişkenimiz arz kanundan gelecek olup fiyat değişkenidir. Yani, bir arz grafiği elde
edebilmek için malın fiyatları ve o fiyatlardan (ceteris paribus), arz sayılarını bilmemiz yeteri
olacaktır. O zaman bir malın çeşitli fiyatlarını ve arz rakamlarını gösteren tablo bizim için arz
tablosunu oluşturacaktır. Örnek olarak X malı çeşitli fiyatları ve arz rakamları aşağıdaki
tabloda verilmiştir;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
X MALI FİYATI (PX)
X MALI ARZI (SX)
A
2 tl
20 adet
B
4tl
40 adet
C
6 tl
60 adet
D
8 tl
80 adet
E
10 tl
100 adet
Tablodan da anlaşılacağı gibi örneğimizde X malı için arz kanunu geçerlidir. Yani X malı
fiyatı arttıkça (ceteris paribus), X malı arzı da artmaktadır (vice versa).
2.3.2 Arz Eğrisi
Arz tablosu belli olan bir malın arz eğrisi koordinat sistemi 1. bölgede kolaylıkla
çizilebilir. Burada dikkat edilmesi gereken husus fiyat Y ekseni ve arz X eksenine yazılmalıdır.
O zaman X malı için talep grafiği aşağıdaki gibi çizilir;
Görüldüğü gibi fiyat ve arz arasındaki doğru orantılı nedensellik ilişkisi sebebi ile grafik
eğimi pozitif oluşmuştur. Ayrıca örneğimizde basit olması amacıyla doğru şeklinde bir arz
grafiği elde edilmiştir. Pozitif eğimli doğru arz kanunu doğrulamaktadır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Hemen hatırlatmak gerekir ki yukarıda incelenen arz tablosu ve arz grafiği bireysel ya
da piyasa arz tablosu ve grafiği olarak adlandırılabilinir. Eğer tek bir üreticinin X malı ile
alakalı verilerini yansıtıyorsa bireysel, tüm üreticilerinkini yansıtıyorsa piyasadan bahsederiz.
2.3.3 Arzda Değişmeler Ve Arz Eğrisinde Hareketlenmeler
Arzı etkileyen değişkenleri ve sonuçlarını yukarıda incelemiştik. Acaba söz konusu
sekiz değişkendeki değişiklik arz grafiğinde nasıl bir sonuç yaratır şimdi onu inceleyelim.
Sekiz değişkenden fiyat değiştiğinde (ceteris paribus), arz grafiği sağa, sola, yukarı ya
da aşağıya hareket etmez, sabit kalır. Bu demektir ki fiyat değişince grafik üzerinde hareket
edilmektedir. Fiyatlar ve arz oranları değişmediği sürece durumun böyle olacağını, grafiğin
fiyata göre çizilmiş olmasından anlayabiliriz.
Diğer yedi değişken için ise, arz doğrusu bir bütün olarak hareket eder. Bu hareket ise
sağa ya da sola şeklinde olur. arzı arttıracak değişimler eğriyi sağa kaydırırken, arzı azaltacak
değişimler eğriyi sola kaydırır. Bu durumda;

Üretim maliyetlerinin artarsa (ceteris paribus) arz düşer, arz doğrusu sola kayar (vice
versa).

Üretim yapısı benzer diğer mal fiyatları artarsa (ceteris paribus), X malı arzı düşer, arz
doğrusu sola kayar (vice versa).

Teknoloji üretimde verimliliği arttıran bir üretim faktörüdür. Teknoloji kullanımı
artarsa (ceteris paribus), arz artar, arz doğrusu sağa kayar (vice versa).

Rakip firma sayısı artarsa (ceteris paribus), Pazar payı azalacağından satışlar azalır ve
arz düşer, arz doğrusu sola kayar (vice versa).

Üretici beklentileri X malının fiyatının ileride artacağı yönünde ise (ceteris paribus), X
malı arzı düşer, arz doğrusu sola kayar (vice versa).

Vergilerin artması (ceteris paribus), maliyetleri artıracak ve karlar azalacaktır. Bu
durumda arz düşer, arz doğrusu sola kayar (vice versa).

Sübvansiyonların artması (ceteris paribus), maliyetleri düşürür ve karları arttırır. Bu
durumda arz artar, arz doğrusu sağa kayar (vice versa).
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Konunun daha iyi anlaşılabilmesi için bu durumlardan birine örnek verelim. Örneğin X
malı üretim maliyetlerinde bir artış olursa (ceteris paribus), X malı arzı azalır, arz doğrusu sola
hareket eder. Böylece aşağıda görüldüğü gibi arz grafiği A1 konumundan A2 konumuna gelir.
Bu noktada konun anlaşılması için dikkat edilmesi gereken hususlar vardır. Öncelikle
arz grafiği paralel bir şekilde sola hareket etmiştir. Yani fiyat arz oranında değişiklik
olmadığını kabul ediyoruz. Bir başka önemli nokta arz grafiğinin ne kadar sola tarafa hareket
ettiğidir. Bizim için bu aşamada önemli olan arz azalışını gösterebilmektedir. Arz azalışı da
grafiğin sola hareketi ile gösterileceğinden ne kadar sol tarafa hareket ettiği değil sadece sol
tarafa hareket ettiği ile ilgileneceğiz.
2.4 Piyasa Dengesi
Piyasayı kısaca, alıcı (talep eden) ve satıcının (arz eden) buluştuğu yer olarak
tanımlamıştık. Bu bölümde, arz ve talebi de artık bildiğimiz için, denge kavramı ile
ilgileneceğiz. Denge, birbirlerini karşılıklı olarak ters yönde etkileyebilen güçler arasında
eşitlik olması durumu; ancak bu eşitliğin değişmesi yönünde hiçbir eğilimin bulunmaması
şeklinde tanımlanır. Piyasa dengesinde de arz ve talep gibi, birisi fiyat ile doğru birisi fiyat ile
ters yönlü ilişki içerisinde olan iki kavramı ele alacağız. Bu kapsamda, arz ve talebin
eşitlendiği ya da grafiksel olarak arz ve talebin kesiştiği nokta piyasa dengesi olarak
tanımlanır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
O zaman X malı için, piyasada tüketicilerin satın almaya hazır oldukları X malı fiyatı ile
üreticilerin satmaya hazır oldukları fiyat eşit olursa X malı için piyasa dengesi sağlanmış olur.
Şimdi X malı için daha önce oluşturduğumuz talep ve arz tablosunu bir arada göstererek X
malı piyasa dengesini belirlemeye çalışalım;
X MALI
X MALI
X MALI ARZI
FİYATI (PX)
TALEBİ (DX)
(SX)
A
2 tl
100 adet
20 adet
-80 adet
Kıtlık
B
4tl
80 adet
40 adet
-40 adet
Kıtlık
C
6 tl
60 adet
60 adet
0 adet
DENGE
D
8 tl
40 adet
80 adet
40 adet
Artık
E
10 tl
20 adet
100 adet
80 adet
Artık
(ARZ – TALEP)
PİYASA
DURUMU
A durumunda, piyasa fiyatı 2 tl iken, X malı talebi 100 adet, buna karşılık üreticilerin
satmak istediği miktar yani X malı arzı 20 adettir. Böyle bir durumda arz ve talep eşit
olmadığından piyasa dengesi sağlanamamıştır. Piyasada kıtlık durumunun varlığından
bahsedilir. Yani arz talebi karşılayamamakta ve X malı talep edenlerden bazıları satın almaya
hazır oldukları halde alamamaktadırlar.
Önceki bölümde öğrendiğimiz gibi talebin fazla olması talep enflasyonuna yol açacak
ve piyasada kıt olan X malı fiyatı yükselmeye başlayacaktır. B durumunda ise, 4 tl’ye yükselen
X malı fiyatı talep kanunu gereğince talepte düşüş ve arz kanunu gereğince arzda artışa
neden olmuştur. 4 tl’den talep 20 adet alarak 80 adete, arz ise 20 adet artarak 40 adete
ulaşmıştır. Fakat, hala talep arzdan büyüktür ve kıtlık durumu devam etmektedir. Bu sebeple
fiyatta artmaya devam edecektir.
C durumunda, fiyat 6 tl’ye yükselmiş, buna bağlı olarak talep miktarı düşmüş arz
miktarı artmıştır. Dikkat edilirse fiyat 6 tl iken arz ve talep birbirine eşit ve 60 adettir. C
noktasında arz ve talep eşitlendiği için piyasa dengeye ulaşmıştır. Bu noktadaki fiyat denge
fiyatı ve miktarda denge miktarı olarak adlandırılır. Yani 6 tl piyasa denge fiyatı, 60 adette
piyasa denge miktarıdır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
D durumunda, X malı fiyatı artmaya devam etmiştir. Yine fiyat artışına bağlı olarak
talep azalmış, arzda artmıştır. Bu defa arz talebi geçmiştir. Yani fiyat 8 tl iken satın alınmak
istenen X malı 40 adet buna karşın satılmak istenen miktar 80 adettir. Dolayısıyla piyasada ir
X malı bolluğundan bahsedilir. Arzın talebi geçtiği bu piyasa durumuna artık denilir.
E durumunda ise, fiyat artmaya devam etmiş ve bu artış piyasadaki artık durumunu
daha da arttırmıştır. Özet olarak X malı için, piyasa dengesi, 6 tl denge fiyatı ve 60 adet denge
miktarında C durumunda sağlanmıştır.
2.4.1 Arz Ve Talep Eğrileri Kullanarak Dengenin Bulunması
Piyasa dengesi analizini grafiker yardımı ile de yapabiliriz. Hatta bu metot tablodan
daha etkin bir metottur. Çünkü dengenin değişmesi durumunda piyasa denge fiyatı ve denge
miktarının neler olacağını daha kolay şekilde analiz edebiliriz. Grafik analizini ise kolay bir
mantık ile yapacağız. Bunun için X malı arz ve talep grafiklerini ayrı ayrı değil aynı koordinat
sistemi üzerinde çizmemiz erli olacaktır. Aşağıda aynı koordinat sistemi zerinde arz ve talep
grafikleri gösterilmiştir.
Şekilde piyasa dengesini bulmak oldukça kolay, X malı arz ve X malı talep doğrularının
kesiştiği nokta piyasa dengesini göstermektedir. Piyasa dengesinde eksenlerde karşılık gelen
noktalardan fiyat için 6 denge fiyatını, miktar için ise 60 denge miktarını göstermektedir.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Denge noktasının üstünde ve altında taranmış şekilde iki üçgen belirlenmiştir. Denge
noktasının üstünde kalan üçgende, miktar eksenine göre (talep ve arz miktarının yazıldığı X
ekseni) arz doğrusu talep doğrusunun önünde olduğundan artık bölgesi, denge noktasının
altında kalan üçgende ise, miktar eksenine göre talep doğrusu arz doğrusunun önünde
olduğundan kıtlık bölgesi olarak belirlenir.
2.4.2 Piyasa Dengesindeki Değişmeler
Denge daha öncede açıklandığı gibi belli bir anı temsil eden özel bir durumdur.
Dolayısıyla denge değişkenlerin değişmesiyle her an bozularak farklı bir şekilde denge noktası
oluşabilir. Piyasa dengesi de arz ve talebi etkileyen değişmesi ile değişime uğrayabilir. Bizim
ilgi noktamız arz ve talep doğrularının kayması halinde dengenin, buna bağlı olarak denge
fiyatının ve denge miktarının ne olacağının araştırılması olacaktır.
Arz ve talep için grafikte kaymalara neden olmayan PX değişkenini göz ardı ettiğimizde
arz ve talebi sağa sola hareket ettirebilecek toplam 13 değişken yukarıda sıralanmıştı. Bunlar;
talep için,
,
, , , ,
arz için ise,
,
, ,
,
,
, değişkenleri idi. Denge değişimi
analizinde bu durumda 3 farklı durum ortaya çıkabilir;
1. Talebin doğrusunun kayması ve arz doğrusunun sabit kalması.
2. Arz doğrusunun kayması ve talep doğrusunun sabit kalması.
3. Hem arz hem de talep doğrusunun aynı anda kaymaları (eşanlı kaymalar).
2.4.2.1 Talep Doğrusunun Kayması ve Piyasa Değişimi
Talep doğrusunun sağa yada sola kayması ve aynı zamanda arz doğrusunun sabit
kalması için
,
, , , ,
değişkenlerinden birisinin değişmesi gerekmektedir. Her
defasında bir değişken değiştiği (ceteris paribus) için ve değişkenin artıp yada azalma gibi iki
ihtimali bulunduğu için 12 farklı durum analiz edilebilir. Örnek olarak tüketici gelirinin
artması (ceteris paribus) durumunda dengenin ne olacağına aşama aşama bakalım;

Başlangıçta piyasa D1 noktasında dengededir.

Tüketicilerin gelirinin artması, X malına olan talebi arttırır.

X malının talebi artarsa, talep doğrusu sağa doğru kayar. Yeni talep doğrusu T2 olur.

Yeni denge noktası A1 arz doğrusu ve T2 talep doğrularının kesiştiği D2’de oluşur.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2

ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
D2 noktasında denge fiyatı artar (6 tl’nin daha üstünde bir yere gelir) denge miktarı da
artar (60 adetten daha yüksek bir yere gelir).
Bir başka sonuç olarak ta, yeni piyasa dengesinde fiyatların yükselmesi ile kıtlık alanın
genişlediğine dikkat etmeliyiz.
2.4.2.2 Arz Doğrusunun Kayması ve Piyasa Değişimi
Arz doğrusunun sağa yada sola kayması ve aynı zamanda talep doğrusunun sabit
kalması için
,
, ,
,
,
,
değişkenlerinden birisinin değişmesi gerekmektedir. Her
defasında bir değişken değiştiği (ceteris paribus) için ve değişkenin artıp yada azalma gibi iki
ihtimali bulunduğu için 14 farklı durum analiz edilebilir. Örnek olarak üretim maliyetlerinin
azalması (ceteris paribus) durumunda dengenin ne olacağına aşama aşama bakalım;

Başlangıçta piyasa D1 noktasında dengededir.

Üretim maliyetlerinin azalması, X malına üretimini arttırır.

X malının arzı artarsa, arz doğrusu sağa doğru kayar. Yeni arz doğrusu A2 olur.

Yeni denge noktası A2 arz doğrusu ve T1 talep doğrularının kesiştiği D2’de oluşur.

D2 noktasında denge fiyatı düşer (6 tl’nin daha altında bir yere gelir) denge miktarı da
artar (60 adetten daha yüksek bir yere gelir).
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Bir başka sonuç olarak ta, yeni piyasa dengesinde fiyatların düşmesi ile kıtlık alanın
azaldığına dikkat etmeliyiz.
2.4.2.2 Arz ve Talep Doğrularında Eşanlı kaymalar
Arz ve talep için grafikte kaymalara neden olmayan PX değişkenini göz ardı ettiğimizde
arz ve talebi sağa sola hareket ettirebilecek toplam 13 değişken yukarıda sıralanmıştı. Bunlar;
talep için,
,
, , , ,
arz için ise,
,
, ,
,
,
,
değişkenleri idi.
Şimdi bu
değişkenlerden bir tanesi talep bir tanesi de arz için olmak üzere iki değişkenin aynı anda
değiştiği durum analizi yapacağız. Bu defa karşımıza çıkabilecek sonuçları iki genel başlık
altında toplayabiliriz. Bunlardan ilki arz ve talebin eşanlı ve ters yönlü hareket etmesi.
Örneğin arz artarak sağa kayarken, talebin azalarak sola kayması gibi. İkincisi ise, arz ve
talebin eşanlı ve aynı yöne hareket etmeleri. Örneğin arz ve talebin azalarak aynı anda sola
hareket etmesi.
Hatırlatmamız gereken bir başka önemli nokta doğruların kayma mesafeleridir.
Doğruların paralel bir şekilde hareket ettiklerini hatırlarsak, iki doğru eşit miktarda aratacak
veya azalacaksa doğruların kayma mesafeleri geometrik olarak aynı, farklı miktarlarda
artacak ya da azalacaklarsa da farklı olacaktır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Öncelikle arz ve talebin ters yönde kaymalarına örnek verelim. Örneğin, tüketici
gelirinin arttığını, üretim maliyetlerinin de artış gösterdiğini ve bu artışların aynı oranda
olacağını varsayarsak piyasa dengesi, denge fiyatı ve denge miktarı ne olur? ‘Aynı oranda’
ipucu bize arz ve talebin eşit miktarda (aynı miktarda) paralel olarak sağa ve sola hareket
edeceklerini gösterir. Aşağıdaki grafikte tüketici geliri arttığı için talep doğrusu sağa, üretim
maliyetleri arttığı içinde arz doğrusu sola hareket etmiştir. Bu kaymaların eşit miktarda
olduğunu bir kez daha hatırlayalım.
Grafikte yaşanan değişmeler şu şekilde meydana gelmiştir. Başlangıçta X malı için
piyasa D1 noktasında (T1 talep ve A1 arz doğrusunun kesiştiği noktada), 6 tl denge fiyatı ve 60
adet denge miktarında dengededir.
Tüketici geliri arttığı için T1 doğrusu paralel şekilde sağa kaymış, üretim maliyetleri
arttığı için de A1 doğrusu paralel şekilde sola kaymıştır. Daha önceden de belirtildiği gibi bu
kayma mesafeleri eşit büyüklüktedir.
Yeni talep doğrusu T2 ve yeni arz doğrusu A2’nin kesiştiği D2 noktasında yeni piyasa
dengesi sağlanmıştır. D2 noktasında denge fiyatı önceki denge fiyatına göre artmış ve denge
miktarı ise sabit kalmıştır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Toparlarsak, piyasa dengede iken, tüketici gelirinin ve üretim maliyetleri aynı oranda
artarsa, denge fiyatı yükselir, denge miktarı ise sabit alır. Dikkat edilmesi gereken bir başka
önemli sonuçta kıtlık alanın genişlemesidir.
Konun daha iyi anlaşılması için aynı örnekte, tüketici geliri artış oranın, üretim
maliyetleri artış oranından daha fazla olması durumunda inceleyelim. Bu defa talep doğrusu,
arz doğrusundan daha fazla olacak şekilde hareket edecek ve yeni denge noktası D2 aşağıdaki
gibi oluşacaktır.
D2 noktasında, piyasa denge fiyatı ve piyasa denge miktarı artmıştır. Öncekine göre de
daha az bir kıtlık alanı oluşmuştur.
Şimdi de arz ve talebin aynı yönlü ve eşanlı hareketleri durumlarını inceleyelim.
Örneğin, ikame mal fiyatının arttığı, sübvansiyonlarında artış gösterdiğini ve bu artışların aynı
oranda olacağını varsayarsak piyasa dengesi, denge fiyatı ve denge miktarı ne olur? ‘Aynı
oranda’ ipucu bize arz ve talebin eşit miktarda (aynı miktarda) paralel olarak sağa veya sola
hareket edeceklerini gösterir. Aşağıdaki grafikte ikame mal fiyatı arttığı için talep doğrusu
sağa, sübvansiyonlar arttığı içinde arz doğrusu sağa hareket etmiştir. Bu kaymaların eşit
miktarda olduğunu bir kez daha hatırlayalım.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Grafikte yaşanan değişmeler şu şekilde meydana gelmiştir. Başlangıçta X malı için
piyasa D1 noktasında (T1 talep ve A1 arz doğrusunun kesiştiği noktada), 6 tl denge fiyatı ve 60
adet denge miktarında dengededir.
İkame mal fiyatı arttığı için T1 doğrusu paralel şekilde sağa kaymış, sübvansiyonlar
arttığı için de A1 doğrusu paralel şekilde sağa kaymıştır. Daha önceden de belirtildiği gibi bu
kayma mesafeleri eşit büyüklüktedir.
Yeni talep doğrusu T2 ve yeni arz doğrusu A2’nin kesiştiği D2 noktasında yeni piyasa
dengesi sağlanmıştır. D2 noktasında denge fiyatı önceki denge fiyatına göre değişmeyip sabit
kalmış ve denge miktarı ise artmıştır.
Toparlarsak, piyasa dengede iken, ikame mal fiyatı ve sübvansiyonlar aynı oranda
artarsa, denge fiyatı sabit kalır, denge miktarı ise artar.
Konun daha iyi anlaşılması için aynı örnekte, ikame mal artış oranın, sübvansiyon artış
oranından daha fazla olması durumunda inceleyelim. Bu defa talep doğrusu, arz
doğrusundan daha fazla olacak şekilde hareket edecek ve yeni denge noktası D2 aşağıdaki
gibi oluşacaktır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
D2 noktasında oluşan yeni piyasa dengesinde, piyasa denge fiyatı ve piyasa denge
miktarı artmıştır.
2.5 Esneklik
Arz ve talebi ayrı ayrı ve bir piyasa dengesi dahilinde beraber olarak inceledik. Genel
olarak talebi etkileyen 7, arzı etkileyen de 8 değişkenden bahsettik. Örneğin malın fiyatı
artarsa talep düşer veya arz yükselir olarak analizlerimizi yaptık. Şimdi ise işi bir atım daha
öteye götürmeye çalışacağız. İşin hassasiyet derecesini arttırıp kavrama alanımızı
genişleteceğiz.
Daha önce analizlerimizde değişkenler değiştiği zaman bağımlı değişkenlerimiz yani
arz ve talebin ne olacağını incelemiştik. Şimdi arz ve talebin rakamsal olarak ne kadar
değişeceğini (ya da etkileneceğini) esneklikler yardımı ile belirlemeye çalışacağız. Bir başka
deyişle bir değişkenin bir diğer değişken karşısındaki duyarlılığını esneklikler ile
belirleyeceğiz.
2.5.1 Talep ve Esneklik
Talep fonksiyonunu aşağıdaki biçimiyle açıklanmıştı,
= (
,
,
, , , , )
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Burada X malının talebi bağımlı değişken diğer yedi değişken ise bağımsız ve talebi
etkileyen değişkenlerdi. Şimdi de bu değişkenlere karşı tepki verdiğini (yani değiştiğini)
bildiğimiz talebin duyarlılık derecesini ölçeceğiz. Kitabın içeriği gereği sadece fiyat, gelir ve
çapraz esneklikler incelenecektir.
2.5.1.1 Talebin fiyat esnekliği
Talebin fiyat esnekliği, bir malın talebinin, fiyattaki değişmelere karşı duyarlılığını
gösterir. Daha önce fiyat artarsa talep azalır şeklinde yorum yapmıştık. Bu defa örneğin, fiyat
%10 artarsa talep yüzde kaç azalır bunun cevabını bulacağız. Ceteris paribus varsayımımız
burada yine değişmeyecek yani sadece fiyatın değiştiğini varsayacağız.
Talebin fiyat esnekliğini nokta esnekliği ve yay esnekliği (ortalama esneklik) olmak
üzere iki şekilde hesaplayabiliriz. Öncelikle şunu hatırlatmak gerekir ki elimizde doğrusal bir
talep grafiği olsa dahi talebin fiyat esnekliği, eğimde olduğu gibi, her noktada aynı değildir.
Dolayısıyla seçilen noktalarda esneklik farklı çıkacaktır. Sonuçların yorumlanması da analize
göre değişecektir. Talep grafiği üzerinde seçilecek herhangi bir noktanın esnekliğine, nokta
esnekliği denir. Aşağıdaki şekilde doğrusal bir talep grafiği örnek verilmiştir. Bu grafiğin her
noktasında hesaplanacak fiyat esnekliği (nokta esnekliği olarak hesaplanacak) farklı olacaktır.
Sözgelimi E noktasında fiyat esnekliği C noktasındakinden, C noktasındaki B
noktasından farklı olacaktır. Ya da iki nokta seçilse, örneğin D ve B noktaları, D’den B’ye
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
hareket yönü seçilerek hesaplanacak nokta esnekliği ile B’den D’ye hareket yönü seçilerek
hesaplanacak esneklikler farklı sonuçlar vereceklerdir. Daha açık bir ifade ile fiyatın 8 tl den 4
tl ye düşmesi (D’den B’ye hareket yönü) ile hesaplanacak fiyat esnekliği ile 4 tl den 8 tl ye
(B’den D’ye hareket yönü)yükselmesi ile hesaplanacak fiyat esnekliği farklı çıkacaktır.
Dolayısıyla hangi sonucun kullanılacağı da başka bir sorun olarak ortaya çıkar.
Sakıncaları olan nokta esnekliği hesabı yerine, seçilen iki noktanın tam ortasında kalan
noktanın esnekliğini veren ve hareket yönü değişince sonuç değiştirmeyen yay esnekliğini
hesaplamak daha sağlıklı sonuçlar verecektir. Bu kitapta da kapsamı ve hitap kitlesi sebebi ile
nokta esnekliğine yer verilememiştir. Bunun yerine yay esnekliği incelenmiştir. Yay esnekliği,
talep grafiği üzerindeki iki nokta arası için hesaplanan ortalama esneklik değeridir. Formülü
ise;
=
Hesaplanan

Eğer,
değeri mutlak değer işleminden geçirilir ve 1 rakamı ile karşılaştırılır;
>1 ise, esnek talep vardır (Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana
gelen değişimler daha büyüktür. Örneğin, fiyat %10 artarsa talep %10 oranından daha
fazla oranda azalır).

Eğer,
=1 ise, birim esnek talep vardır (Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda
meydana gelen değişimler aynıdır. Örneğin, fiyat %10 artarsa talep %10 oranında
azalır).

Eğer,
<1 ise, esnek olmayan talep vardır (Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda
meydana gelen değişimler daha küçüktür. Örneğin, fiyat %10 artarsa talep %10
oranından daha az oranda azalır).
Şimdi örneklerle konuyu daha iyi kavramaya çalışalım; aşağıdaki grafikte A’dan B’ye
hareket edildiği yani fiyatın düştüğü varsayılarak yay esnekliği hesaplanmıştır;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
=
= −2.88
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Hesaplanan bu yay enseliği değeri geometrik olarak A
ve B noktasının tam ortasında yer alan noktanın esnekliğini vermektedir. Mutlak değer
sürecinden sonra
= 2.88 > 1 olarak elde edilir. Talebin fiyat esnekliği, esnek talep
olarak bulunmuştur. İki yorum yapabiliriz;
İlki, Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana gelen değişimler daha büyüktür.
İkincisi ise, artık rakamsal hesaplar yaptığımız için, eğer fiyat %1 artarsa (formül gereği
%1 değişime göre sonuç alınır), talep %2.88 azalır.
Aşağıdaki grafikte de A’dan B’ye hareket edildiği yani fiyatın düştüğü varsayılarak yay
esnekliği hesaplanmıştır;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
=
= −1
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Hesaplanan bu yay enseliği değeri geometrik olarak A ve B
noktasının tam ortasında yer alan noktanın esnekliğini vermektedir. Mutlak değer sürecinden
sonra
= 1 = 1 olarak elde edilir. Talebin fiyat esnekliği, birim esnek talep olarak
bulunmuştur. İki yorum yapabiliriz;
İlki, Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana gelen değişimler aynıdır.
İkincisi ise, eğer fiyat %1 artarsa, talep %1 azalır.
Aşağıdaki grafikte de A’dan B’ye hareket edildiği yani fiyatın düştüğü varsayılarak yay
esnekliği hesaplanmıştır;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
=
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
= −0.28 Hesaplanan bu yay enseliği değeri geometrik olarak A ve
B noktasının tam ortasında yer alan noktanın esnekliğini vermektedir. Mutlak değer
= 0.28 < 1 olarak elde edilir. Talebin fiyat esnekliği, esnek olmayan
sürecinden sonra
talep olarak bulunmuştur. İki yorum yapabiliriz;
İlki, Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana gelen değişimler daha küçüktür.
İkincisi ise, eğer fiyat %1 artarsa, talep %0.28 azalır.
Talebin fiyat esnekliği bu sonuçlar ile esnekliği hesaplanan mal (veya hizmet)
hakkında bize yukarıdakilere ek olarak bazı bilgiler daha verebilir. Örneğin esnek talebe sahip
bir mal fiyatı arttığında tüketicilerin hemen vazgeçebileceği bir mal olarak değerlendirilebilir.
Yani zorunlu olmayan bir mal olabilir. Örneğin sinema biletinin fiyatı %50 artarsa
muhtemelen izleyici kitlesinde %50’den daha fazla bir azalma yaşanacaktır. Tam tersi olarak
esnek olmayan talebe sahip bir mal (veya hizmet) fiyatı artsa dahi tüketicilerin çokta çabuk
vazgeçemediği
yani
zorunlu
olarak
kategorilendirebileceğimiz
bir
mal
olarak
değerlendirilebilir. Örneğin ekmeğin fiyatı %50 artsa bile satışlarda %50’den daha fazla bir
düşüş yaşanmaz. Birim esnek talep ise gerçek hayat ta bir istisna olarak karşımıza çıkabilecek
bir durumdur. Ayrıca iki istisnai durum ile daha karşılaşabiliriz bu durumlardan ilki talep
grafiğinin yatay eksene dik olduğu aşağıdaki durumdur. Grafiğin fiyat esnekliğini hesaplarsak;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
=
=0
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Sonuçolaraktalebinfiyatesnekliğisıfırdır.Sıfıresneklikfiyatne
olursaolsuntalebinneartıpneazalacağıaynıkalacağıanlamınagelmektedir.Budurum
akıllara monopol piyasaları getirmelidir. Bu özel durum ancak monopol piyasalarda
rastlanabilecek bir durumdur. Örneğin, bir iş yerinde çalışan 10 kişinin her gün A
beldesindenBbeldesinegelmekveişbitişigeridönmekzorundaolduklarınıdüşünelim.
Ayrıcabukişilerinkullanabileceklerikişiselvasıtalarınınolmadığıveyürümeimkanının
dabulunmadığınıvarsalım.EğerAileBarasındaçalışanbirtektaşımafirmasıvarisebu
firma monopoldür ve fiyatı ne yaparsa yapsın 10 kişi bu firmayı kullanmaya devam
edeceklerdir.
Birbaşkaözeldurumdaaşağıdakigibitalepdoğrusunundikeyeksenedikolarak
uzanmasısonucuortayaçıkar;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
=
= ∞ Sonuç olarak talebin fiyat esnekliği sonsuzdur. Sonsuz
esneklikbirfiyattançıkantümmallarınsatılıyorolmasıanlamınagelmektedir.
2.5.1.1.1 Talebin fiyat esnekliği ve toplam gelir ilişkisi
Toplam gelir firmalar açısından bir malın satış fiyatı ve satılan miktarının çarpımıdır.
=
×
Firmaların toplam geliri ve malın fiyatının talep esnekliği arasında ise bir ilişki
mevcuttur. Çünkü malın fiyatı değiştiğinde talep miktarı da değişmektedir ve miktardaki
değişim talebin fiyat esnekliğine bağlıdır. Genel olarak üç sonuç dahilinde (1’den büyük,
1’den küçük ve 1’e eşit olması) üç farklı ilişkiden bahsedebiliriz;

Esnek talep durumunda, bir malın fiyatı artarsa toplam gelir azalır, fiyat azalırsa
toplam gelir artar.

Birim esnek talep durumunda, bir malın fiyatı artarsa toplam gelir değişmez, fiyat
azalırsa toplam gelir değişmez. Yani, fiyat artışı toplam gelir üzerinde etkisizdir.

Esnek olmayan talep durumunda, bir malın fiyatı artarsa toplam gelir artar, fiyat
azalırsa toplam gelir azalır.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Esnek talep ile yatığımız örneği aşağıda birde toplam gelir yönünden incelersek, A
noktasında toplam gelir;
= 40 × 50 = 2000
Daha sonra fiyat 30 tl’ye düştüğünde B noktasında toplam gelir;
= 30 × 120 = 3600
Görüldüğü gibi fiyat düştüğü halde toplam gelir artmıştır. Burada dikkat edilmesi
gereken bir başka önemli nokta toplam gelir, firmanın karlarını göstermemektedir. Kar
durumu için maliyetlerinde binmesi gerekmektedir. Dolayısıyla firmanın karının artıp
artmadığı konusunda bu kadar bilgi ile bir karara varamayız.
Talebin fiyat esnekliğini etkileyen bir takım faktörler vardır. Talebin fiyat esnekliğini
etkileyen değişkenlerin bilinmesi malı arz edecek olan firmalar için karar aşamasında önem
taşımaktadır. Firmalar, malların esneklikleri hakkında bilgiye sahip olabilirlerse daha doğru
kararlar verebileceklerdir. Bu bağlamda talebin fiyat esnekliğini belirleyen faktörler;

İkame edilebilirlik derecesi: Bir mal veya hizmet için ikame edilme olanağı ne kadar
fazla olursa esneklik o kadar yüksek olur. Yani fiyattaki değişmelerin etkisi daha büyük
olur.

Tüketici bütçesindeki pay: Bir mal veya hizmet tüketici bütçesinde ne kadar az yer
kaplarsa, o mal veya hizmetin fiyatındaki değişmeler tüketici bütçesinde o derece az
etkide bulunur. Bu sebeple esneklik dereceleri de o derece düşük olur.

Zaman değişmesi: Bir başka önemli konuda fiyat değişiminden sonra geçen süredir.
Değişimden sonra geçen zaman uzadıkça esneklikte buna bağlı olarak yükselir. Bu
durumu kısa ve uzun dönem olarak inceleyebiliriz. Bu durumda, kısa dönem
tüketicilerin yeni tercihler yapmaları ya da zevk ve tercihlerini değiştirmeleri öncesi
zamandır. Burada esneklik daha düşüktür. Uzun dönemde ise, yeni tercihler ve yeni
mallar olacağı için esneklik daha yüksek bir düzeye çıkar.
2.5.1.2 Talebin gelir esnekliği
Gelir değiştikçe talebin değişeceğini öğrenmiştik. Şimdi gelirdeki değişmelere karşı
talebin duyarlılığını inceleyeceğiz. Fiyat esnekliğinden farklı olarak, gelir esnekliğinde
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
bulduğumuz sonuç malın niteliği konusunda bize bilgi verecektir. Bu konudaki sonuçları ise
aşağıdaki tabloya göre yapabiliriz.
Talebin Gelir
Esnekliği
Sıfırdan
küçük
Sıfırdan
büyük
Sıfırdan
büyük,
birden küçük
Birden büyük
Malın Niteliği
Fakir mal
Normal mal
İhtiyaç malı
Lüks mal
Talebin gelir esnekliği formülü ise;
=
Örneğin, tüketici geliri başlangıçta 200 tl iken X malının talep miktarı 100 adet, gelir
400 tl’ye yükseldiğinde ise talep miktarı 150 adet olursa. X malının talebinin gelir esnekliği ve
niteliği aşağıdaki gibi belirlenir;
=
= 0,5
Buna göre, gelir %1 artarsa, talep %0,5 oranında artar. EI > 0 ve EI < 1 olduğundan X
normal ve ihtiyaç malıdır.
2.5.1.3 Talebin Çapraz Esnekliği
Talep ile tamamlayıcı mal ve ikame mal fiyatları arasında esneklik yönünden de
ilişkiler mevcuttur. Bu sebeple iki ayrı mal için talep miktarları ve fiyat değerleri bilinir ise
aynı formülde hesaplanacak çapraz esneklik katsayısı iki ürün arasındaki ilişkiyi de
belirleyebilir. Söz gelimi X ve Y gibi iki ürün bulunsun, bu ürünler ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi
olsun,
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
X malı için; PX1=40 tl ve PX2=30 tl ayrıca
QX1=50 br. ve QX2=120 br.
Y malı için; PY1=10 tl ve PY2=5 tl ayrıca
QZ1=50 br. ve QZ2=100 br.
X ve Y malları için hesaplayacağımız çapraz esneklik katsayısı formülü ise aşağıdaki
gibidir,
=
ü
ü
ğş
ğş
=
Anlaşılacağı gibi çapraz esneklik katsayısını hesaplayabilmek için, bir mal ile ilgili talep
miktarları ve diğer mal ile ilgili satış fiyatları bilgilerinin bilinmesi yeterli olacaktır.
Hesaplanacak çapraz esneklik katsayısı ise aşağıdaki gibi değerlendirilir;

> 0 ise, X ve Y ikame mallardır.

< 0 ise, X ve Y tamamlayıcı mallardır.

= 0 ise, X ve Y alakasız mallardır.
Tekrar örneğimize dönersek çapraz enselik katsayısı hesabı,
=
= −2,8 < 0 sonuca göre, katsayısı sıfırdan küçük çıktığı için X ve Y
tamamlayıcı mallar olarak değerlendirilir.
Mallar arasındaki ikame ya da tamamlayıcılık ilişkisi ne kadar güçlüyse, hesaplanacak
katsayıda o kadar yüksek olur.
2.5.2 Arz ve Esneklik
Arz fonksiyonunu aşağıdaki biçimiyle açıklanmıştı,
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
= (
,
,
, ,
,
,
, )
Burada X malının arzı bağımlı değişken diğer sekiz değişken ise bağımsız ve arzı
etkileyen değişkenlerdi. Şimdi de bu değişkenlere karşı tepki verdiğini (yani değiştiğini)
bildiğimiz arzın duyarlılık derecesini ölçeceğiz. Kitabın içeriği gereği sadece fiyat esnekliği
incelenecektir.
2.5.2.1 Arzın fiyat esnekliği
Arzın fiyat esnekliği, bir malın arzının, fiyattaki değişmelere karşı duyarlılığını gösterir.
Daha önce fiyat artarsa arz artar şeklinde yorum yapmıştık. Bu defa örneğin, fiyat %10
artarsa arz yüzde kaç artar bunun cevabını bulacağız. Ceteris paribus varsayımımız burada
yine değişmeyecek yani sadece fiyatın değiştiğini varsayacağız.
Arz eğrisinin aşağıdaki gibi olduğunu yani pozitif eğimli bir grafik olduğunu daha önce
öğrenmiştik. Hemen belirtmek gerekir ki arz ve talebin ter olduğu yani talebin pozitif, arzın
negatif olduğu durumlar vardır. Fakat bu konular kitap kapsamı dışındadır.
Grafiğe göre hesaplanacak arzın fiyat esnekliği formülü ise aşağıda verildiği gibidir
(Q’lar artık talep değil arz miktarını temsil etmektedir);
=
ü
ü
ğş
ğş
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
=
Hesaplanan

Eğer,
değeri 1 rakamı ile karşılaştırılır;
>1 ise, esnek arz vardır (Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana gelen
değişimler daha büyüktür. Örneğin, fiyat %10 artarsa talep %10 oranından daha fazla
oranda artar).

Eğer,
=1 ise, birim esnek arz vardır (Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana
gelen değişimler aynıdır. Örneğin, fiyat %10 artarsa arz %10 oranında azalır).

Eğer,
<1 ise, esnek olmayan arz vardır (Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda
meydana gelen değişimler daha azdır. Örneğin, fiyat %10 artarsa arz %10 oranından
daha az oranda artar).
Şimdi örneklerle konuyu daha iyi kavramaya çalışalım; aşağıdaki grafikte A’dan B’ye
hareket edildiği yani fiyatın yükseldiği varsayılarak esnekliği hesaplanmıştır;
=
=2
olarak elde edilir. Arzın fiyat esnekliği, 1’den büyük olarak
hesaplanmıştır. İki yorum yapabiliriz;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
İlki, Fiyattaki değişmelere karşı, miktarda meydana gelen değişimler (artışlar) daha
büyüktür.
İkincisi ise, artık rakamsal hesaplar yaptığımız için, eğer fiyat %1 artarsa (formül gereği
%1 değişime göre sonuç alınır), arz %2 artar.
Esnek arz, esnek olamayan arz ve birim esnek arz dışında iki istisnai durum ile daha
karşılaşabiliriz bu durumlardan ilki arz grafiğinin yatay eksene dik olduğu aşağıdaki
durumdur. Grafiğin fiyat esnekliğini hesaplarsak;
=
=0
Sonuç olarak arzın fiyat esnekliği sıfırdır. Bu durumda arzın hiç
esnek olmadığından bahsedilir. Sıfır esneklik fiyat ne olursa olsun arzın ne artıp ne
azalacağıaynıkalacağıanlamınagelmektedir.
Bir başka özel durumda aşağıdaki gibi arz doğrusunun dikey eksene dik olarak
uzanmasısonucuortayaçıkar;
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
=
= ∞
Sonuç olarak arzın fiyat esnekliği sonsuzdur. Sonsuz
esneklikarzedenlerinaynıfiyattannekadaristenirse,okadarsatmayahazırolduğunu
gösterir.
Arzın fiyat esnekliğini etkileyen bir takım faktörler vardır. Bunlar;

İkame edilebilirlik derecesi: Üretim yapan firma, aynı tesiste başka mallar (üretim
yapısı benzer) üretebiliyorsa arz esnekliği yüksek, üretemiyorsa arz esnekliği düşük
olur. Çünkü malın fiyatı düştüğünde rahatlıkla başka bir mal üretilebileceğinden
hemen üretim fazlaca azaltılabilir.

Maliyetler: Fiyat değişmesi karşısında, arzı düşürmek maliyetleri de düşürüyorsa,
arzın fiyat esnekliği büyük tersinde küçük olur.

Zaman değişmesi: Zaman uzadıkça arz esnekliği artar. Çünkü kısa dönemden uzun
döneme geçildikçe üretim faktörlerinin arttırılabileceğini varsaydığımızdan arz
esnekliği de artar.
2.6 Arz ve Talep Uygulamaları
Arz ve talep ile ilgili incelenen durumların yanı sıra arz ve talep bilgilerimizi kullanarak
farklı iktisadi çıkarımları da inceleyebiliriz. Bölümün geri kalanında bu çıkarımlardan bazılarını
inceleyeceğiz.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
2.6.1 Tüketici ve Üretici Rantı
Daha önce bahsedildiği gibi tam rekabet piyasasında fiyat mekanizması geçerlidir ve
tek bir fiyat oluşur. Böyle bir durumda daha yüksek fiyattan malı satın almaya hazır olan
tüketicilerin elde ettiği avantaja tüketici rantı denilir. Tüketici rantı piyasa dengesinde
kullandığımız grafik yardımı ile hesaplanabilir;
Hatırlanacağı gibi, denge fiyatı 6 tl ve denge miktarı 60 adet olan noktada piyasa
dengesi sağlanmıştı. Fiyat tek ve 6 tl olduğu için bu ürüne 6 tl’den daha fazla vermeye razı
olanlarda satın alır (söz gelimi 8 t, 10tl ve daha fazla vermeye razı olanlar). İşte daha yüksek
fiyattan malı satın almaya hazır olan tüketicilerin elde ettiği avantaja tüketici rantı denilir.
Hesaplanması grafikte denge fiyatının üstünde kalan ve talep çizgisinin sınırlarını belirlediği
taralı üçgenin alanının bulunmasından ibarettir. Bu örnekte tüketici rantı TR=(60*6)/2=180 tl
olur.
Üreticiler, maliyetleri düşük olabileceği için bir malı piyasa fiyatının altında satmaya
razı olabilirler. Fakat piyasa fiyatı yüksek oluşursa daha fazla gelir elde ederler. İşte bu
avantaja da üretici rantı denir. Üretici rantı, tüketici rantının altında kalan üçgeni temsil eder.
GENEL EKONOMİ DERS NOTU-2
ÖĞR. GÖR. HAKAN ERYÜZLÜ
Örneğimizde üretici rantı ÜR=(60*6)/2=180 tl olur. Bu örnekte üretici ve tüketici
rantları bir birine eşit çıkmıştır. Tahmin edileceği gibi fiyat esnekleri değiştiğinde (dolayısıyla
arz ve talep eğrilerinin eğimleri değiştiğinde) rantlarda eşit çıkmayacak ve değişeceklerdir.
2.6.2 Taban ve Tavan Fiyat Uygulamaları
2.6.3 Karaborsa Fiyat Oluşumu
2.6.4 King Kanunu
2.6.5 Cobweb Kuramı
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
1 673 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content