close

Enter

Log in using OpenID

331 mada belirleyici rol oynar. Bu sebeple bir insanın kemale

embedDownload
YARATMA
hîde sabit olan hakikati demektir. Yaratýlýþ Tanrý’nýn sürekli biçimde bu a‘yân-ý sâbiteye tecelli etmesinden veya kelâmcýlarýn tabiriyle Hakk’ýn a‘yân-ý sâbiteyi bilmesinden ibarettir. Bu kavramýn yaratýlýþla
ilgili diðer bir yönü de yaratýlýþýn, yani bir
zaman içinde gerçekleþen hudûsun ezelle iliþkili olmasýdýr. Zira her þey kadîmde
bir taayyüne sahiptir ve her þey ezeldeki
haline göre dýþta varlýk kazanmaktadýr.
Bu yaklaþým kýsmen Mu‘tezile’nin ma‘dûmât, kýsmen Ýslâm filozoflarýnýn mahiyet
fikriyle irtibatlý olsa da genelde Eþ‘arîler’in
sýfatlar teorisiyle ilgilidir. Ýbnü’l-Arabî’ye
göre sudûrun ortaya çýkardýðý bazý sorunlar da ancak a‘yân-ý sâbite ile çözülebilir.
A‘yân-ý sâbite sürekli olarak ilâhî ilimdedir ve dýþtaki âlem a‘yân-ý sâbitenin gölgelerinden ibarettir.
Ýbnü’l-Arabî yaratýlýþýn gayesi meselesini de ele almýþtýr. Ona göre âlem bir maksat için var olmuþtur. Ancak Ýbnü’l-Arabî
bu görüþlerini açýklamak üzere bazý âyetleri, bir kýsmý zayýf veya mevzû olan hadisleri yorumlamýþtýr. Buradan hareketle
sûfîler “kenz-i mahfî” tabirini üretmiþlerdir. Bu kavram, “Ben gizli bir hazine idim,
tanýnmayý murat ettim; mahlûkatý yaratýp kendimi tanýttým, böylece onlar da beni tanýmýþ oldu” anlamýndaki rivayete dayanmaktadýr (bu rivayetin mevzû oluþu
hakkýnda ittifak edilmiþtir, bk. Aclûnî, II,
155). Vahdet-i vücûd merkezinde geliþen
tasavvuf düþüncesinde bu kavram Tanrý’ya iþaret eder. Bu tabir ekseninde dile
getirilen düþünce âlemin varlýk sebebini
ilâhî kemalin feyezaný þeklinde görmektir
ve bu düþünce bir ölçüde sudûr teorisinin kemal-mükemmel fikriyle irtibatlý görünmektedir. Ýnsan bu maksadýn gerçekleþmesinin vasýtasý sayýlýr. Ýbnü’l-Arabî insanýn bu yönünü anlatmak için, “Ýnsan ilk
maksatla amaçlanan varlýktýr” der (Fusûsu’l-hikem, s. 26) ve insaný âlem aynasýnýn
cilâsý kabul eder. Burada insandan kastedilen insân-ý kâmil (Hz. Peygamber) olsa da
vekâleten bütün insanlar bu kapsama girer. Sûfîler hakîkat-i Muhammediyye, nûr-ý
Muhammedî, akl-ý evvel gibi terkipleri bu
baðlamda yorumlamýþlardýr. Yaratýlýþla ilgili düþüncelerden biri de varlýk mertebeleridir. Ýbnü’l-Arabî’ye göre yaratma veya
taayyün belirli mertebelere göre ortaya çýkar. Mertebeler düþüncesi “bir” ile “çokluk” sorununu açýklamayý hedefler ve her
mertebeyle ilgili çeþitli sorunlar üzerinde
durulur (DÝA, XX, 500). Mertebeler fikri
özellikle tecerrüd, fenâ, mi‘rac gibi tasavvufî bilginin merkezî kavramlarýný açýkla-
mada belirleyici rol oynar. Bu sebeple bir
insanýn kemale ermesi demek olan mi‘rac veya terakkî yolculuðu bütün yaratýlýþ
mertebelerini geçerek ilk taayyün mertebesine dönmesiyle gerçekleþir.
BÝBLÝYOGRAFYA :
Kelâbâzî, Taarruf (Uludað), s. 63, 100; Ebû Tâlib el-Mekkî, Kûtü’l-kulûb: Kalplerin Azýðý (trc. Muharrem Tan), Ýstanbul 1999, III, 94 vd., 152; Hücvîrî, Keþfü’l-ma¼cûb (nþr. Ýs‘âd Abdülhâdî Kýndîl),
Beyrut 1980, s. 521; Abdülkerîm b. Hevâzin elKuþeyrî, Risâle (trc. Dilaver Selvi), Ýstanbul 2005,
s. 234, 345 vd., 355; Sühreverdî, Avârif, s. 194
vd.; Ýbnü’l-Arabî, Fütûhât-ý Mekkiyye (trc. Ekrem
Demirli), Ýstanbul 2006, I, 23; a.mlf., Fusûsu’lhikem (trc. Ekrem Demirli), Ýstanbul 2006, s. 26,
169, 429; Sadreddin Konevî, Tasavvuf Metafiziði: Miftâhu gaybi’l-cem ve’l-vücûd (trc. Ekrem
Demirli), Ýstanbul 2002, s. 10, 14, 31; a.mlf., Sadreddin Konevî ve Nasireddin Tûsî Arasýnda Yazýþmalar: el-Mürâselât (trc. Ekrem Demirli), Ýstanbul 2002, s. 64, 72; Aclûnî, Keþfü’l-Åafâß (nþr.
Yûsuf b. Mahmûd el-Hâc Ahmed), Dýmaþk 1421/
2000, II, 155; A. Avni Konuk, Fusûsü’l-hikem
Tercüme ve Þerhi (haz. Mustafa Tahralý – Selçuk
Eraydýn), Ýstanbul 1987, I, 39; Süleyman Uludað,
Tasavvuf Terimleri Sözlüðü, Ýstanbul 1992, s.
283; Ebü’l-Alâ el-Afîfî, Ýslâm Tasavvufu: Ýslâm’da Mânevî Hayat (trc. Ekrem Demirli – Abdullah
Kartal), Ýstanbul 1996, s. 185; Ekrem Demirli,
Sadreddin Konevî’de Bilgi ve Varlýk, Ýstanbul
2005, s. 54, 227; a.mlf., Ýslâm Metafiziðinde
Tanrý ve Ýnsan: Ýbnü’l-Arabî ve Vahdet-i Vücûd
Geleneði, Ýstanbul 2008, s. 169 vd., 177 vd., 214;
M. Erol Kýlýç, “Ýbnü’l-Arabî, Muhyiddin”, DÝA,
XX, 500.
ÿEkrem Demirli
™ DÝNLER TARÝHÝ. Canlý ve cansýz bütün varlýklarýn yaratýlýþý meselesi dinlerde
çeþitli kavramlarýn kendisiyle iliþkilendirildiði aslî doktrinlerin temelini oluþturur.
Yaratýlýþ ve ondan sonraki düzenlemeler
(kozmoloji ve kozmogoni) sadece var olmanýn mahiyetini açýklamaz, ayný zamanda
insanýn yeryüzündeki konumu ile kendisini kurtuluþa ulaþtýracak yolu içeren ahlâkî tutuma dair doktrinleri de belirler.
Böylece dinlerde yaratýlýþ doktrini, Tanrý’nýn insana yönelik metafizik planýnýn
tarihsel ve fiziksel zemininin teþkiline ýþýk
tutar.
Dinlerde yaratýlýþ felsefelerinin açýklamaya çalýþtýðý þey büyük oranda evrenin,
dünyanýn, canlýlarýn ve cansýzlarýn nasýl
meydana geldiði ve düzenlendiði problemiyle ilgilidir. Tarih felsefesi açýsýndan bakýldýðýnda bu probleme iki farklý din þeklinin iki farklý sistem geliþtirerek cevap
vermeye çalýþtýðý görülür. Çok tanrýlý dinler, yaratýlýþý döngüsel (devrî) bir tarih tezi üzerine oturtarak bu konuda tek tanrýlý dinlere has yoktan var etme doktrininin gerektirdiði delilleri bütünüyle dýþla-
maktadýr. Döngüsel tezi savunan çok tanrýlý antik dinlerde yaratýlýþ sonradan ortaya çýkan bir süreç deðildir. Madde ve form
ezelden beri var olagelen bir þeydir, ilâhlar sadece var olan ilk maddeye þekil vermiþtir. Yaratýlýþ baþý ve sonu bulunmayan,
sürekli tekrarlanan formlar âleminde bir
düzenlemedir. Gerçekte tanrýlar da bu âlemin bir parçasý olup zaman açýsýndan ondan önce deðildir. Klasik örneklerine Sumer ve Grekler’de rastlandýðý gibi insandan önce dünyada var olan tanrýlar, yapmak zorunda kaldýklarý dünyevî iþlerden
(beslenmek, hatta tarým yapmak vb.) kurtulmak amacýyla insaný ve insan için çeþitli canlýlarý yaratmaya mecbur kalmýþlardýr. Çok tanrýlý dinlerde her þeyin kendisinden meydana getirildiði ilk madde
çoðunlukla su, bazan kozmik bir yumurta veya bir toprak parçasýdýr. Her yaratýlýþ, bu ilk unsurun iyi ve kötü parçalar halinde ikiye ayrýlmasý ve bunlarýn birbiriyle
mücadele etmesiyle devam eder. Ýyi olan
unsur iyi varlýk türlerine þekil verir; çoðu
defa tanrýlar bu aþamada ortaya çýkar. Kötü olan unsur da kendine uygun tanrýlar
yaratýr. Ýnsanýn yaratýlmasý da bu yaratýlmýþ tanrýlarýn bir icraatý olarak kabul edilir.
Eski Mezopotamya’da Sumerler’den
baþlayarak yaratýlýþla ilgili bütün efsaneleri Enuma Eliþ adý verilen çivi yazýlý metinlerde bulmak mümkündür. Buna göre
baþlangýçta kaosu temsil eden ilk tuzlu su
Tiamat’la (diþil prensip) yer altýnda mevcut tatlý su Abzu (eril prensip) vardý. Ýki
suyun karýþýmýndan ilk tanrýlar Mummu,
Lahmu, Lahammu, Anþar, Kiþar doðdu.
Bu tanrýlar daha sonra göktanrýsý Anu ile
tatlý sularýn tanrýsý Ea’yý yaratýr. Bunlarýn
çok sayýda tanrýyý yaratmalarý üzerine Abzu rahatsýz olup çocuklarý olan tanrýlarý öldürmeye karar verir. Bunu öðrenen tanrýlardan en bilgesi Ea bir büyü ile Abzu’yu öldürür ve sarayýný Abzu üzerine inþa
eder. Ardýndan eþiyle birlikte fýrtýna tanrýsý olacak dört kulaklý ve dört gözlü Marduk’u yaratýr. Eþinin öldürülmesi üzerine
Tiamat kendi taraftarlarý olan tanrýlarý
toplar ve büyülü güçlere sahip Kingu’yu
bunlarýn baþýna getirir. Marduk’la Tiamat
arasýnda meydana gelen þiddetli savaþtan Marduk galip çýkar. Tiamat’ýn bedenini parçalayan Marduk onun organlarýndan yeri ve göðü yaratýr. Marduk, Kingu’nun toprakla karýþtýrýlmýþ kanýndan insaný halkeder ve Ea aracýlýðýyla insanýn yeryüzündeki konumunu ve görevlerini belirler. Bu mitler çerçevesinde anlatýlan öykülerin ve kahramanlarýn dönemin belli
331
YARATMA
tarihî þartlarýný yansýttýðý gerçeði burada
incelenemeyecek kadar ayrýntýlýdýr.
Ýkinci tür yaratýlýþ felsefesi tek tanrýlý
dinlerde ortaya çýkan yoktan yaratýlýþ (ex
nihilo) biçimidir. Bu yaratýlýþ anlayýþýnda
Tanrý mevcut olan her þeyi tamamen yoktan var etmiþ ve tamamen iradî þekilde
düzenlemiþtir. Ex nihilo modelinin iki örneði Yahudilik ve Hýristiyanlýk’týr. Yahudilik’te yaratýlýþla ilgili anlatýmlar büyük oranda Tevrat’ýn Tekvîn kitabýnýn ilk dört bölümünde bulunur. Birinci bölümün birinci cümlesinden ikinci bölümün dördüncü
cümlesine kadar yer alan kýsýmda hiçbir
þey yokken Tanrý’nýn ilk temel formlarý yaratmasý ele alýnýr. Önce ýþýk, sonra sularýn
arasýndan gök kubbenin yaratýlýþý, denizler ve bitkilerin yaratýlýþý, hayvanlarýn yaratýlýþý, insanýn Tanrý sûretinde yaratýlýþý
anlatýlýr. Bu yaratýlýþ iþlemi altý günde tamamlanýr ve yedinci gün kutsanýr. Buraya kadar nakledilen yaratýlýþ öyküsü ikinci bölümden üçüncü bölümün sonuna kadar farklý þekilde tekrarlanýr. Bu bölümdeki ana konu Âdem ile Havvâ’nýn cennetteki hayatýdýr. Tanrý topraktan Âdem’i,
onun kaburga kemiðinden Havvâ’yý yaratýr. Kýssanýn geri kalan kýsmý yýlanýn Havvâ ile Âdem’i kandýrmasý ve onlarýn cennetten çýkarýlmasýyla ilgilidir. Cennetten
uzaklaþtýrma tarihsel yaratýlýþýn baþlangýcýný teþkil eder. Yaratýlýþýn amacý Tanrý’ya
kulluktur. Ýnsan bütün yaratýlmýþlarýn üzerinde bir konuma yerleþtirilerek bu amacýn
anlamý açýklanýr. Kabalacý yaratýlýþ doktrini, yaratýlmayý Tanrý’nýn belli aþamalar halinde on ayrý þekilde tecellisi þeklinde algýlayýp Ýslâm tasavvufundaki vahdet-i vucûd fikrine yaklaþýr. Hýristiyanlýk’ta yaratýlýþ büyük oranda Yahudilik’teki doktrin
çerçevesinde yorumlanmýþsa da kilise babalarý yaratýlýþýn altý günde vuku bulduðu
yolundaki ifadeyi sembolik bir anlatým olarak kabul eder. Hýristiyan yaratýlýþ doktrinini Yahudilik’ten ayýran en önemli husus
þeytanýn yaratýlýþ konusundaki mistik misyonudur. Þeytan, Âdem ile Havvâ’nýn yaratýlma süresinde tarihsel ve zamansal
boyutlarýn oluþumunda âdeta görünmeyen mistik bir rol oynar. Onun yoldan çýkarmasý eylemi zaman ve tarihin teþekkül
mantýðýna zemin hazýrlar. Buradan hareketle gnostik Hýristiyanlýk yaratýlýþ ve kurtuluþ süreçlerini þeytanýn misyonu ile iliþkilendirir.
BÝBLÝYOGRAFYA :
A. Heidel, The Babylonia Genesis: The Story of
the Creation, Chicago 1942, s. 15-25; F. G. Bratton, Myths and Legends of the Ancient Near
East, New York 1970, s. 7, 8, 9; J. S. Forrester-
332
Broun, The Two Creation Stories in Genesis, Berkeley 1974, s. 8, 10, 15; F. R. McCurley, Ancient
Myths and Biblical Faith: Scriptural Transformation, Philadelphia 1983, s. 10, 11, 12; S. N.
Kramer, Tarih Sümerde Baþlar (trc. Muazzez Ýlmiye Çýð), Ankara 1990, s. 10, 12, 20; a.mlf.,
Sümer Mitolojisi (trc. Hamide Koyukan), Ýstanbul
1999, s. 66-70; S. H. Hook, Orta Doðu Mitolojisi
(trc. Alâeddin Þenel), Ankara 1991, s. 24-30; J.
Campbell, Ýlkel Mitoloji (trc. Kudret Emiroðlu),
Ýstanbul 1992, s. 10-25; M. Eliade, Ebedî Dönüþ
Mitosu (trc. Ümit Altuð), Ýstanbul 1994, s. 61-70.
ÿKürþat Demirci
–
˜
—
YARDIMLAÞMA
™
Ýnsanýn sosyal bir varlýk olmasý ve toplu halde yaþamasý, toplu halde yaþayan insanlarýn da birbirlerinin yardýmýna ihtiyaç
duymasý sebebiyle Ýslâmî literatürde yardým ve yardýmlaþmaya dair çok sayýda kavram bulunmaktadýr. “Yardým etmek” anlamýndaki avn kökünden türeyen teâvün
ve muâvene “yardýmlaþma” mânasýnda en
sýk rastlanan kelimelerdendir. Ýâne ve maûnet kelimeleri de “yardým etmek” mânasýnda kullanýlýr. Yardým eden kimseye ve
genellikle iþe yarayan her þeye muîn, birinden yardým istemeye istiâne, kendisinden yardým istenen kiþiye müsteân denir
(Lisânü’l-£Arab, “.avn” md.). Yine ayný kökten gelen mâûn insanlara faydalý olan þeyleri anlatýr (Taberî, XII, 709). Modern Arapça’da kooperatif için teâvüniyye kelimesi
kullanýlýr. “Birine yardýmcý olup yükünü sýrtlama, yükünü paylaþma” anlamýndaki zahr
kökünden türeyen tezâhür ve müzâhere
“birbirine destek olmak, yardýmlaþmak”,
zâhir ve zahîr de “yardým eden” demektir
(Râgýb el-Ýsfahânî, el-Müfredât, “zahr” md.;
Lisânü’l-£Arab, “zahr” md.). “Yardým etmek” mânasýna gelen bir baþka kelime de
nasrdýr. Nasr “mazluma yardým etmek”,
nusret ise “yardým etmenin güzelliði (hüsnü’l-maûne)” diye açýklanýr. Ayný kökten nâsýr ve nasîr “yardým eden”, tenâsur “yardýmlaþma”, müstansýr “yardým isteyen”
mânasýndadýr. Nasîrin çoðulu olan ensâr
kelimesi Mekke muhacirlerine yardým eden
Medineli müslümanlar hakkýnda kullanýlmýþtýr (Râgýb el-Ýsfahânî, el-Müfredât, “nsr”
md.; Lisânü’l-£Arab, “nsr” md.). Bunlarýn
yanýnda sözlükte “birinin bakýmýný, ihtiyaçlarýný üzerine almak” anlamýndaki “kefl” kökünden türeyen “tekâfül” “birbirine kefil
olmak, birbirinin ihtiyacýný karþýlamak” demektir. Bir kimsenin bakýmýný üzerine alana kâfil ve kefîl denir. Modern Arapça’da
“et-tekâfülü’l-ictimâî” sosyal dayanýþmayý
ifade eder. Ýslâmî kaynaklarda ayrýca “te-
âdud, tesânüd, tevâsul, ülfet / teâlüf, ihsan, infak” gibi kavramlar da yardýmlaþma
baðlamýnda kullanýlmaktadýr.
Kur’ân-ý Kerîm’de iâne kavramý iki âyette yer alýr (el-Kehf 18/95; el-Furkan 25/4).
Dört âyette istiâne masdarýndan gelen
fiiller özellikle “Allah’tan yardým isteme”
anlamýnda, iki âyette müsteân “yardýmý
umulan” mânasýnda Allah’ýn sýfatý olarak
geçer (Yûsuf 12/18; el-Enbiyâ 21/112). Teâvün kavramýnýn iki defa zikredildiði Mâide sûresinin 2. âyetinde, kötülük edenlere
karþý hissedilen öfkenin intikamcý ve saldýrgan tutumlara yol açmamasý gerektiði
belirtildikten sonra, “Ýyilik ve takvâda yardýmlaþýn, kötülük ve düþmanlýk yolunda
yardýmlaþmayýn” buyurulmak suretiyle Câhiliye asabiyetinin beslediði, hiçbir ahlâkî
ölçü tanýmayan kabileci dayanýþma ve yardýmlaþma reddedilir. Þevkânî buradaki yardýmlaþmanýn bütün iyilikleri, yardýmlaþma
yasaðýnýn da bütün kötülükleri kapsadýðýný söyler (Fet¼u’l-šadîr, II, 10). Kurtubî’ye
göre iyilik ve takvâda yardýmlaþmanýn çeþitli yollarý vardýr ve herkesin yardýmý kendi yetenek ve imkânlarýna göredir; meselâ âlim bilgisiyle, zengin malýyla baþkasýna
yardým eder (el-Câmi£, VI, 46-47). Mâverdî
bu âyette insanlara yardýmlaþma emredilirken iyilik ile takvânýn birlikte zikredilmesinin sebebini þöyle açýklar: “Çünkü Allah’ýn hoþnutluðu takvâ ile, insanlarýn hoþnutluðu iyilikle kazanýlýr; bu ikisine sahip
olan kimse tam mutluluða ve sonsuz nimete sahip olur” (Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn,
s. 184). Kur’an’da zahr ve türevleri de sýkça geçmektedir (M. F. Abdülbâký, el-Mu£cem, “zhr” md.). Üç âyette müzâhere (etTevbe 9/4; el-Ahzâb 33/26; el-Mümtehine
60/9), üç âyette de tezâhür (el-Bakara 2/
85; el-Kasas 28/48; et-Tahrîm 66/4) masdarýndan fiil kalýplarý bulunur. Mâide sûresinin 2. âyetindeki teâvün yerine Bakara sûresinin 85. âyetinde tezâhür masdarýndan bir fiil kullanýlýr ve yahudileri eleþtiri baðlamýnda, “Sonra siz ... kötülük ve
düþmanlýk yolunda onlarla yardýmlaþýyorsunuz” ifadesi geçer. Tezâhür ve müzâhere kavramýnýn yer aldýðý diðer âyetlerde de
haklý ve meþrû olmayan yardýmlaþmalar
nehyedilir. Beþ âyette zahîr kelimesi yer
alýr (M. F. Abdülbâký, el-Mu£cem, “zahr”
md.). Nasr masdarýnýn türevleri de hem
Allah’a hem insanlara nisbet edilerek birçok âyette kullanýlmýþtýr (a.g.e., “nsr” md.).
Bir âyette, “Allah size yardým ederse artýk sizi hiç kimse yenemez; sizi yardýmsýz
býrakacak olursa O’nun dýþýnda size yardým edebilecek kim vardýr? Müminler yal-
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
193 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content