Tuğrul Kurt - Tİ Entertainment

Gılgamış Destanı
1
Gılgamış Destanı:

Gılgamış/Gilgameş destanı Mezopotamya bölgesinde Sümerliler’e ait olup, günümüze ulaşan en
eski metin/destandır. M.Ö 2600’lı yıllarda yaşamış olup üçte ikisi tanrı, üçte biri insan olan Kral
Gılgamış’ın kral oluşunu, halkına davranışını (zulmü), halkın yakarışını, tanrıların ona rakip olan
Enkidu denilen hayvanlar içerisinde yaşayan insanı yaratmaları, onun daha sonra tanrıların
planına zıt olarak Gılgamış ile dost oluşu, ölüşü, Gılgamış’ın buna üzülüşü, feryadı ve son olarak
Gılgamış’ın ölümsüzlüğü aramaya yola çıkışını anlatan bir destandır. Günümüze eksiksiz bir bütün
olarak varmamıştır. Destan farklı zamanlarda bazen yarım, bazen okunamayacak şekle gelen kil
tabletlere yazılıdır.

Günümüz araştırmacılar için eski medeniyetler yumağı olan Mezopotamya’daki dinî inanış,
ritüeller ve devlet yapısı hakkında bilgi kaynağı olması hasebiyle son derece önemlidir. Ayrıca
toplamda 12. (aslında son tablet Gılgamış destanlarından ayrı olarak zikredilir) kil tabletin
11.cisinde Yahudi ve Hıristiyanların kutsal saydıkları Kitab-ı Mukaddes’te (ve Müslümanların
Kur’an-ı Kerim’inde) Nuh tufanı olarak bilgi verilen Tufan’a yakın/benzer bir olay anlatılmaktadır.
Bu bağlamda özellikle batılı araştırmacılar için 1889-1890 yıllarında Smith tarafından bulunduktan
ve transkripte edildikten sonra daha da büyük bir önem arz etmiştir. Bu bağlamda Gılgamış
destanı olarak çeşitli parçalarla bir araya getirilen bu tarihî miras günümüz araştırmalarına ışık
tutmaktadır. Gılgamış destanı kendisinden sonra gelen Yunan, Hint ve Kuzey Avrupa destanlarına
örnek olmuştur.

Destan’da birçok insanî unsurlar vardır. Diğer Sümer veya Mezopotamya’daki şiir ve efsanelerden
farklıdır. Zira efsanenin/şiirin kahramanı Gılgamış seven, nefret eden, ağlayan ve neşelenen,
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
2
yorulan, savaşan, şakalaşan ve duygulanan bir kahramandır. Destanda canavarlar, tanrılarda
zikredilir ancak başrolde oynayan insan ve onun insanlığıdır.1

“Tanrılar ve eylemleri, yalnızca arka planı ve kahramanın yaşamındaki dramatik olayları kurmaya
yararlar.”2

Burada bir diğer önemli husus da mitolojinin insanlar için önemidir. “Mitoloji o güne dek
neredeyse tümüyle tanrıların ya da eski çağlardaki ilk ataların başlangıçtan beri elde ettikleri
başarılara odaklanmıştı. Ancak kent mitleri tarihsel dünyanın sınırlarını aşmaya başladı. İnsan
becerisine daha çok güven duyulmasıyla birlikte insanlar kendilerini bağımsız elçiler olarak
görmeye başladılar. Kendi etkinlikleri öne çıktıkça tanrılar giderek uzaklaştı.”3 İşte bu çerçevede,
bu gelişimi en iyi Gılgamış destanı ile görmemiz mümkündür.4

Gılgamış destanında kalıcı anlam ve evrensel değer veren İnsan olan- insanlığı ile öne çıkan
Gılgamış tarafından verilir. Gılgamış’ın ele aldığı güçlükler, sıkıntılar ve sorunlar, yaşadığı hayat
(sevinç, mutluluk, hüzün, hasret ve arayış vs.) çağlar boyunca, her yerdeki insan için ortaktır.
1
Samuel Noah Kramer, “Tarih Sümer’de Başlar”, Kabalcı Yayınları 2014, s.228
A.g.e. s.228
3
Karen Armstrong, “Mitlerin Kısa Tarihi”, Alfa Basım Yayın İstanbul 2014, s. 56
4
A.g.e. s.56
2
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
3
İnsandaki bu duygusal ve tinsel güdülerin çeşitli etkileşimleri zaman ve uzam
sınırlarını aşan bir eserdir Gılgamış destanı
Gılgamış:

Gılgamış destanın ana kahramanı. Uruk şehrinin kralıdır. Anlatımlara göre üçte ikisi tanrı, üçte biri
insan olan Gılgamış çok güçlü, yakışıklı ve kudretli biriydi. Babası tanrı Lugalbanda ve anası
Tanrıça Ninsun’dur.5 Destanın başında Gılgamış yolunu kaybetmiş biri olarak tanıtılır. Yüreğinin
derinliklerinde fırtınalar kopan Gılgamış halkına zulmetmektedir. Halkı tanrılara onun bu
zulmünden kurtulmak için feryat ederler. Ancak burada önemli bir husus, artık tanrılar doğrudan
insanların olaylarına müdahale etmezler. Dolaylı olarak müdahalede bulunurlar. Bunu yerine
aracılar kullanırlar. Bunun için güçlü ve kudretli olup dilediğini yapan Gılgamış’a karşılık güçlü,
5
Muazzez İlmiye Çığ, “Gilgameş- Tarihte İlk Kahraman”, Kaynak Yayınları 2013 (17. Baskı), s.79
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
4
kırlarda dolanan, deli gibi dolaşan ilkel, yabanıl bir adam olan ENKİDU’yu yaratırlar.6 Başta
düşman gibi olan bu ikisi daha sonra çok sıkı ve ayrılmaz iki dost olurlar.
 Burada önemli olan husus: Enkidu’nun evcilleştirilmesi ve medeni davranışlar öğrenmesi
için Gılgamış (farklı anlatımlar söz konusu) onun yanına Şamhat’ı görevlendirir (kibar
fahişe7; Eanna tapınağında güzel ve müzik söyleyebilen rahibe8).

Enkidu (ve Gılgamış) “Uruk’un üstün yaşam biçiminin tadını çıkaracak bilgelik ve incelik
kazanmıştır, bu yaşam insanlığın doğal yaşantısının çok ötesine geçtiğinden tanrısal olarak
görünmektedir.”9 Dolayısıyla insanlığa bir nevi geri dönmek amacıyla, Gılgamış ile Enkidu beraber
maceralara çıkarlar. Gılgamış sedir ağacı ormanına gidip, korkunç bekçi kudretli HUVAVA’yı
öldürme ve sedir ağaçlarını kesip “ülkede kötülüğün kökünü kazıma” planını yapar. Enkidu
içerisinde endişe taşır, korkar, ancak Gılgamış onun korkusuna aldırmaz, hatta onunla alay eder.
Ancak Enkidu onu yarı yolda bırakmayacağını.
Gılgamış: “… yalnız Tanrılar ölümsüzdür, insanların yaşam günleri ise sayılı. Yaptıkları günlük işler
ise rüzgâr gibi geçip gider. Hâlbuki biz canavar öldürürsek, hiç olmasa adımız yaşayacak. Nasıl olsa bir
gün öleceğiz. O yüzden ölümden korkmayalım”

Canavarı yendikten sonra geri dönüşte Ana Tanrıçayla karşılaşırlar (İştar). İştar Gılgamış’a evlilik
teklifinde bulunur, ancak Gılgamış bunu red eder.
 “Kentli erkekler ile kadınların artık ilgisini çekmeyen geleneksel mitolojinin güçlü bir
eleştirisidir bu. Gılgamış medeniyet göksel bir girişim olarak görmez. İştar kültürü yok
6
Armstrong, a.g.e. s.57
Kramer, a.g.e. s.228
8
Çığ, a.g.e. s.21
9
Armstrong, a.g.e. s.58
7
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
5
etmektedir (…) Medeni insan Gılgamış göksel varlıklardan bağımsızlığını ilan eder. Tanrılar
ile insanların kendi yollarına gitmesi daha iyi olacaktır.”10

Bunun üzerine İştar çok sinirlenir ve Gılgamış’ı cezalandırmak ister. Gök boğasını onların üzerine
salar İştar, ancak ikisi bir olup onu yenerler. İştar daha da kızar

Enkidu hastalanır ve ölür. Gılgamış ise çılgına döner. 7 gün yas tutar, ağlar. Sonunda Bilgelik
Tanrısı Enki’ye gider ve ondan ölüler diyarına gitmek için izin ve yardım ister. Ancak o buna yetkin
olmadığını söyler. Sadece Çoban tanrı Dumuzi’nin bunu başardığını söyler ( o da sadece altı ay
dayanabilmiştir). Ancak Gılgamış’a dayanamayan Enki Güneş tanrısı Şamaş’a talepte bulunur ve
kısa bir süre için yeraltına bir delik açmasını ister ki Enkidu’Nun gölgesi ile konuşabilsin. Bu şekilde
olur. Gılgamış ölüler diyarını merak eder ve sorular sorar. Cevaplar hoşuna gitmeyince artık onun
içine ölüm korkusu girer.

Kendisinde bir gün öleceğini anlar ve korkar. Bunun üzerine ölümsüzlüğün peşine düşer!

Tufan’dan sağ kurtulmuş olan ve sonsuz yaşama hakkına sahip olan UTNAPİŞTİM’İN yanına
gitmeye karar verir. Bunun için Dilmun’a yola koyulur.
 “Oysa insanoğlu ilkel tinselliğe geri dönemez, dolayısıyla tanrılar dünyasını aramak
kültürel gerilemeyi temsil etmektedir.”11
 Yol boyunca karşılaştıkları daima bu yolun gereksiz olduğunu, asıl mutluluğun kendi
vatanında huzurlu ve mutlu olmada olduğunu söyler – yani aslında tanların yolunu değil,
insanlığın yolunu seçmesi tavsiye edilir…

Dilmun’a vardığında UTNAPiŞTİM ona tufan olayını anlatır ve böyle bir ölümsüzlüğün verilmesinin
bir daha olamayacağını anlatır.

“Dilmun’a yolculuk eski mitsel yaklaşımı tersine çevirmiştir. ATRAHASİS’te Tufan öyküsü tanrılar
açısından anlatılmıştı, fakat burada Utnapiştim kendi deneyimlerini, kayığını suya indirmenin
10
11
Armstrong, a.g.e. s.58
A.g.e.
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
6
zorluklarını ve Tufan’ın neden olduğunu yıkıma kendi insanca tepkisini yansıtmaktadır. Eski mitler
kutsal dünyaya odaklanmış, geçici olaylara ya da kişilerle pek ilgilenmezken, tarihsel figür olan
Gılgamış mitolojik Utnapiştim’i görmeye gider. Tanrılar insanlar dünyasından çekilmeye
başlayınca tarih de mitolojiyi etkilemeye başlar.”12

GILGAMIŞ TANRILARDAN ÖZEL BİLGİLER ALMAK YERİNE İNSANLIĞIN SINIRLARIYLA İLGİLİ ACI
DOLU BŞR DERS ALIR. MEDENİYETE GERİ DÖNER: BANYO YAPAR, ASLAN POSTUNU ÜZERİNDEN
ATAR, SAÇLARINI DÜZELTİR VE TEMİZ GİYİSİLER KUŞANIR.

Utnapiştim bir tanrıyla konuştuktan sonra akıllanırken, Gılgamış kendi tecrübesi sonucundan
akıllanır, bizzat tecrübe eder…
Gılgamış Destanı ile ilgili önemli huşular:

Destan Sümerlilerin kralı olan Gılgamış’ı anlatmıştır. Ancak bulunan kil tabletler akadçadır.
Sümer kökenli oluşuna dair bazı işaretler:
•
i.
Gılgamış ve Enkidu = Sümer kökenli (isim)
ii.
Gılgamış’ın ana ve babasının adları, Lugalbanda ve Ninsun = Sümercedir
iii.
Tufan hadisesinde zikredilen tanrılar (4) Sümer tanrılarıdır
Önemli olan husus, Babil destan yaratıcıların Sümer kaynaklardan hangi anlamda ve ne
derecede etkilendikleridir- Sümerle Babil mitleri arasında bir takım farklılıklar vardır: örnek:
Sümer mitinde, Tufan 7 gün 7 gece sürer, Babil’de 6 gün 6 gece
12
A.g.e. s.59
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
7
 Babil “Gılgamış Destanı”nın bütün olarak Sümerce özgünü yoktur
 Gılgamış destanında olup, Sümerce örnekleri bulunmayan bölümler vardır. Destanın
başlangıcındaki giriş bölümleri
 Enkidu’nun ölümü ve gömülme töreni öyküsü, Sümer’den çok Babil kökenlidir.
GILGAMIŞ DESTANINI OLUŞTURAN KONULARDAN BAZILARI, ASLINDA KAHRAMAN GILGAMIŞ’I
İÇEREN SÜMERCE İLK ÖRNEKLERDEN ALINMADIR. SÜMERCE KARŞILIĞI BULUNMAYAN BÖLÜMLERDE
BİLE, TEK TEK MOTİFLERİN ÇOĞU SÜMER MİT VE DESTAN KAYNAKLARINI YANSITIR. BUNA KARŞIN,
BABİLLİ ŞAİRLER HİÇBİRİNDE SÜMER MALZEMELERİNİ KÖRÜ KÖRÜNE KOPYALAMAMIŞLARDIR. KENDİ
YAPI VE MİRASLARINA UYGUN OLARAK İÇERİK VE BİÇİMLERİ ÖYLE DEĞİŞTİRMİŞLERDİR Kİ,
SÜMERCEDEKİ ÖZGÜN ESERLERİN YALNIZCA ÇEKİRDEĞİ TANINABİLİR HALDE KALMIŞTIR.13
13
Kramer, a.g.e.
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
8
Ek:
Sümerler, MÖ 4000 - MÖ 2000 yılları arasında Güney Irak'ta (Mezopotamya) yerleşik olan,
medeniyetin beşiği olarak bilinen coğrafi bölge ve medeniyet.
Mezopotamya'da ortaya çıkan sayısız medeniyetin temelini Sümerler atmıştır. Ayrıca yazı ve
astronomi de ilk kez Mezopotamya'da Sümerlerde ortaya çıkmıştır.[1] Genel kanı Sümerlerin çağdaşı
olan halklarla yakın etkileşim ve benzerliklerinin olduğu yönündedir.
Sümer Devleti, Sami olmayan bir topluluk tarafından kurulmuştur.[2]
Mezopotamya'da yaşayan birçok farklı kavimden ilk öne çıkan ve daha sonraki medeni
oluşumların temelini atan Sümerlerdir. Gerek yazı, dil, tıp, astronomi, matematik, gerekse din, fal,
büyü ve mitoloji gibi alanlarda ilk öne çıkan ve bilinen toplum Sümerlerdir. "Yaratılış" ve "Tufan"a ilk
kez Sümerlerde rastlanır. Sümer döneminde 21'i büyük olan yaklaşık 35 büyük şehir ve kasaba vardı.
Bunlar arasında Kiş, Nippur, Zabalam, Umma, Lagaş, Eridu, Uruk ve Ur sayılabilir.
TUĞRUL KURT|Ödev
Gılgamış Destanı
9
Akadlar, MÖ 4000'de Arap Yarımadası'ndan Mezopotamya'ya ilk gelen ve yerleşen Sâmi asıllı bir
kavimdir. Akad kralı Sargon, Sümerleri yenmiş ve bu devleti kurmuştur.
Devletin başkenti Akad'dı. Sümerlilerin kuzeyinde, Fırat Nehri boylarında tarihte ilk bilinen
imparatorluğu ve ilk düzenli ordu sistemini kurdular. Sümer kültüründen etkilendiler ve bu kültürü Ön
Asya'ya yaydılar. Sargon'un ölümünden sonra devlet zayıfladı ve Sümerliler tarafından ortadan
kaldırıldı (MÖ 2100).
Sâmi kökenli bir halk olan Akadlar (veya Akkadlar), MÖ 3. binyılın ortalarında yaklaşık iki yüzyıl
boyunca Mezopotamya'da hüküm sürmüşlerdir. Bütün Mezopotamya'yı egemenlikleri altına alan ilk
topluluk oldukları gibi idarecileri önceki Şehir Kralı hayalinin yerine Evren'in Kralı sembolünü ortaya
çıkarmışlardır. Bu kavramı belki de ilk kullanan topluluk olarak Akadlar, kültürel anlamda Sümerlerin
mirasçılarıdırlar ve Sümer kültürünü büyük oranda kabul etmişlerdir.
Akad sülalesinin kurucusu Büyük Sargon (MÖ 2371-MÖ 2316) ve torunu Naram-Sin, Akad
İmparatorluğu'nun en önemli liderleri olmuşlardır. Akadların zayıflama döneminde Sümer kentleri
tekrar egemenliklerini elde etmiş ve 3. Ur Sülalesi'nin Mezopotamya'daki yükselişiyle birlikte
Akadların dönemi son bulmuştur
Amoriler (Akatça: Amurru) Sami dillerine bağlı bir dil konuşan eski halk. MÖ y. 2000-y. 1600
arasında Mezopotamya, Suriye ve Filistin tarihinde en etkili olan halk Amorilerdir.
Amori sözcüğü “Batı” anlamına gelen Sümerce Martu sözcüğünden türemiştir
Babil, Mezopotamya'da, adını aldığı Babil kenti etrafında MÖ 1894 yılında kurulmuş, Sümer ve
Akad topraklarını kapsayan bir imparatorluktur. Babil'in merkezi bugünkü Irak'ın El Hilla kasabası
üzerinde yer almaktadır.[1] Kuzey Babil Devleti ise, Şırnak ilinin İdil ilçesi güneyinde Babil köyünde
kurulmuştur. Babil halkının büyük bir kısmı Sami ırkındandılar.
TUĞRUL KURT|Ödev