close

Enter

Log in using OpenID

buradan indiriniz

embedDownload
TC
KUnUR VE lTRizM BAKA1\'LlGI
Kiill\ir vurhklan re MHle!cr Gene! MtidilrHigU
29.
ARKEOMETRi
SONU<;LARI
TOPLANTISI
.•.7-31
MAYiS2013
MUGLA
YENiKAPI, ASAGIPINAR, BADEMAGACI VE BARCIN
<;6MLEKLERiNDEORGANiK
KALINTI ANALiZi
Hadi 6ZBAL - Laurens THISSEN - Turhan DOGAN - Fokke
GERRlTSEN - Rana 6ZBAL - Ayla TORKEKUL-BIYIK
AYRIBASIM
YENiKAPI, ASAGIPINAR, BADEMAGACI VE BARCIN
C;OMLEKLERiNDEORGANiK KALINTI ANALizi
HadiOZBAL*
Laurens THISSEN
Turban DOGAN
Fokke GERRITSEN
RanaOZBAL
Ayla TURKEKUL-BIYIK
Giris
2013 yilmda Bogazici Universitesi Arkeometri Arastirma Merkezi'nde
TtrBiTAK-MAM,
Koc Universitesi ve Hollanda Arastirma Enstitusu isbirliginde
yurutulmekte olan arkeolojik canak comleklerde organik kahnti analizlerine Yenikapi,
Asagipmar, Bademagaci ve Barcm Hoyuk omekleri ile devam edilmistir, Bu kapsamda
belirtilen yerlesimlerden toplam 218 comlek ornegi analiz edilmis ve bunlardan 43
adedinde (%20) izlenebilir miktarda organik kalmti bulunmustur, Organik kahnti
izlenen omeklerden 32 adedinde kararh karbon izotop sonuclan elde edilmistir (Tablo:
1). Organik kahnti tespit edilen orneklerden 18 adedinde bozulmarms trigliseritler
gozlenmistir, Dort degisik yerlesimden elde edilen sonuclara gore en fazla organik
kahnti yuzde %22 ile Yenikapi cmeklerinde bulunmustur, Ancak bunlardan sadece
iki adedinde hie bozulmamis trigliserit gozlenmistir, Laboratuvarlanmizda
devamh
olarak surdurdugumuz organik kahnti analizlerinde Barcm Hoyuk omeklerinde yuksek
oranda (%50 dolaylannda) trigliserid gozlenirken bu kez hem Bademagaci, hem de
Asagipmar orneklerinde de yuksek oranda trigliserid bulunmustur, Organik kalmtilarda
az gozlenen trigiseritlerin bulunmasi kararh karbon analizi icin yeterli organik kalmtmm
saglanmasma katkida bulunmasmm yam stra lipidin kokeninin de belirlenmesine katkida
bulunmaktadir,
Barczn Hoyiik Sonuclan
Organik kalmti analizi cahsmalanmn nuvesini teskil eden Barcm Hoyuk
cahsmalannda 2012 kazi doneminde 96 ornegin sonuclan da (8 adet) katildigmda toplam
461 omekten 84 adet kararh karbon analizi sonucuna ulasilnustir, Elde edilen sonuclardan
39 adedi (%46.5) sut, 32 adedi (% 38) gevis getiren hayvanlann (sigrr, koyun) doku
yagl, 13 adedi de (%15.5) gevis getirmeyen (domuz) doku yagi olarak belirlenmistir
>I- Prof. Dr. Hadi 6ZBAL, Bogazici Universitesi, Kimya Bolumu, Bebek 34342, istanbulffDRldYE
Dr. Ayla TORKEKUL-BIYIK,
Bogazici Universitesi, AR-GE Ileri Teknolojiler Merkezi, Bebek 34342, IstanbulffDRldYE
Dr. Laurens TIDSSEN, Ceramics Bureau, 1074XZAmsterdam,
HOLLANDA
Dr. Turhan DOGAN, TDBiTAK Marmara Arastirma Enstitiisii, Yer ye Deniz Bilimleri Enstitusu, Gebze, 41470,
KocaeliJTDRldYE
Yar. Doe. Dr. Fokke GERRlTSEN, Hollanda Arasnrma Enstitiisii, istiklal Caddesi, Nuri Ziya Sok. No:5, P.K.
132, Beyoglu, 34431, istanbulffDRldYE
Yar. Doe. Dr. Rana 6ZBAL, Koc Universitesi, Arkeoloji ye Sanat Tarihi Bolumu, Rumeli Feneri Yolu, Sanyer,
34450, istanbul/TDRKiYE
............................................................................................................................
83
(Sekil: 1). Canak comleklerdeki bu dagihm daha once belirtildigi gibi (Ozbal, H. vd.
2012) Marmara Neolitik yerlesimlerinde halen bilinen en erken ve en yogun sut ve sut
urunlerinin kullamldrgmi gostermektedir,
2012 kazi doneminde Barcm Hoyuk'te ozellikle daha erken donemlere tarihlenen
(VId ve VIe) tabakalanndan elde edilen omeklere agirhk verilmistir, Bunun nedeni
Barcm Hoyuk kazilannda gun isrgma cikanlan canak comlek omeklerinde bu iki eyre
arasmda onemli bir degisikligin izlenmis olmasi (Thissen vd. 2010; Gerritsen vd 2010;
Atalay ve Hastort, 2006) ve buna bagh olarak yemek pisirme yontemlerinde de onemli
bir gelismenin gerceklestigi belirlenmistir (Ozbal R, ozel gorusme, Ozbal, R. vd. 2012).
Barcm Hoyuk'te M.O.6600'e tarihlenen VIE tabakasmda az sayida bulunan comlekler
kahn cidarh ve shist katkihdir ve ates uzerinde yemek pisirmek icin uygun nitelikte
degildir, Bu tabakalarda aynca yerlesim mekanlannda yuksek sicakhkta catlamis cok
miktarda tas bulunmustur (Gerritsen ve Ozbal, R 2012). Bu taslar ateste isitildiktan sonra
comlekteki sulu yemege attlarak pisirme islemi gormektedir, VId tabakasmda ise comlek
uretim teknolojisinde onemli bir degisiklik gorulur, Bu comlekler ince cidarh, kirec tasi
katkih, pembe ve acik krrrmzi renkli, perdahh olup yuksek sicakhga dayamkhdir. Bu
tabakada yuksek sicakhkta catlarms taslar gorulmez, Yemekler artik dogrudan atesin
uzerine konan comleklerde pisirilmektedir, Bu yontem daha ekonomik, daha cabuk ve
daha kontrollu bir sicakhgm saglanmasma imkan tammaktadir (Ozbal R., vd. 2012).
Barcm Hoyuk kazilannda VId ve VIe donemlerine yeni ulasildigmdan analizi
yapilan ornek sayisi daha onceki tabakalara oranla daha kisithdir ve top lam 18 karbon
izotopu sonucu vardtr, Bu tabakalardaki omeklerden elde edilen yaglann slit, gevis
getiren hayvan yagr ve gevis getirmeyen hayvan yagi olarak dagihmlan Sekil 2'de
gosterilmektedir, Ornek sayisi kisith olrnakla beraber VId tabakalannda sut yaglan
cogunlukta iken VIe tabakasmda da sut yaglan gozlenirken gevis getiren hayvanlann
doku yaglan fazlalasrmstir, Ornek sayisi az oldugundan gozlenen bu farkm nedenleri
konusunda kesin bir yorum yapmak mumkun degildir ancak comlek uretim teknolojisinde
gozlenen degisiklik bir etken olabilir. 2013 kazi doneminde ozellikle VId ve VIe
tabakalanndan omekleme yapilarak bu degisiklik irdelenecektir.
Organik kahnti analizleri cahsmalanrmzm onemli bir parcasi da lipit turleri ile kaplann
tipolojileri arasmdaki iliskilerin belirlenmesidir (Ozbal, H. vd. 2011; Thissen vd. 2010).
Sut urunlerinin uretilmesinde ve tuketilmesinde belirli bir comlek tipolojinin varhgi ile
ilgili bazi olasihklar belirlenmekle beraber, kesin yorum icin kapsamm genisletilmesi
yolunda cahsmalar siirmektedir.
Asagtptnar Omekieri
Yurutmekte oldugumuz organik kalmti analizleri kapsarmnda Kirklareli,
Asagipmar kazilanndan elde edilen comleklerinde analizine baslanmistir. Analizleri
tamamlanan 35 adet omekten 6 karbon izotop sonucu elde edilmis ve bunlardan uc
adedinin sut kokenli lipit oldugu belirlenmistir (Sekil: 3). Omek sayisi burada da az
olrnakla beraber, Asagipmar omekleri de Marmara Bolgesi Neolitik yerlesimlerinden
elde edilen sut agirhkh dagihma uymaktadtr. Daha once Evershed tarafmdan Fikirtepe
ve Pendik omeklerinde (Evershed vd. 2008) ve laboratuvanrmzda tamamlanan Pendik
sonuclannda (Ozbal vd. 2012) oldugu gibi sut kokenli yaglann Marmara Denizi'nin
etrafindaki turn Neolitik yerlesimlerinde gozlenmektedir.
Bilindigi gibi suzgec niteliginde delikli comleklerin arkeologlar arasmda ozellikle peynir
suyunu suzmek icin kullaruldigi gorii~u yaygmdir, Bu gorusle ilgili ilk bilimsel bulgu
Polanya'nm Kuyavia bolgesindeki LBK kulturleri ile ilgili yerlesimlerden temin edilen
delikli comleklerde saptanrmstir (Salque vd. 2012). M.O. 6. binyilm ortalanna tarihlenen
84
.
yerlesimlerden elde edilen delikli comleklerde saptanan lipitlerin cogunun sut kokenli
oldugu belirlenmistir, Sutun ilk elde edildigi donemlerde ozellikle laktoz sekerinden dolayi
taze sutun tnketilip tuketilemedigi tartisma konusudur. Ancak yogurt ve peynir gibi sut
urunlerinde laktoz sekeri hidroliz oldugundan bu problem ortadan kalkar. Slit urunlerinin
sute oranla diger bir avantaji ise bozulmadan daha uzun bir sure saklanabilmesi ve bir
yerden bir yere tasmmasmdaki kolayhktir. Bu nedenlerden dolayi delikli comlekler gibi
sut urunlerinin yapimmda kullamlan malzemelerin gozlenmesi dogaldir,
Arkeometri laboratuvanrmzda surdurmekte oldugumuz organik kalmti analizleri
kapsammda bes adedi Asagipmar olmak uzere top lam 7 adet delikli comlek incelenmistir,
Bunlarda Asagipmar'dan gelen bir ornekte (Resim: 1) yeterli miktarda organik kahnti
bulunmus ve izotop analizi sonucunda bunun lipidin slit kokenli oldugu belirlenmistir,
Sonuc Polonya cahsmasmi dogrular niteliktedir.
Omekleri
Bademagaci Neolitik yerlesimlerinden laboratuvanrmza gelen 31 ornekten
8 adedinde organik kalmti saptanmis (Tablo: 1) olup % 26 gibi bu nitelikte analizler
icin oldukca yuksek bir degerdir, Organik kalmti saptanan omeklerden bes adedinde
aynca Barcm Hoyuk omeklerinde oldugu gibi hie bozulmamis trigliseritler gozlenmistir,
GC on analiz sonuclanna gore bunlardan bir tanesinin balmumu kahntisi oldugu
belirlenmistir, GCIMS ile aynntih incelenmesine devam edilmektedir (Resim: 2). Alti
omekten elde edilen lipit kalmtisimn turleri karbon izotopu analizi ile belirlenirken
bir omekteki kalmti izotop analizi icin yeterli olrnarmstir, Bademagaci omeklerinin
lipit turleri sekil 4'te gosterilmistir, Burada goruldugu gibi alti omekten dort adedi sut
iki adedi de gevis getiren hayvanlann doku yagidir, Ornek sayist az olmakla beraber
Bademgacinda etkin bir slit tuketim izlerinin varhgi gorulmektedir, Bu bulgular Barcm
Hoyuk ve Marmara Bolgesi'nin diger Neolitik yerlesimlerinde gozlenen sonuclara
benzemektedir. Buna karsm Ege Bolgesi Neolitik yerlesimlerinden Ege Gubre Hoyuk,
Ulucak Hoyuk ve Yesilova Hoyuk'ten top lam 201 ornekten 30 adedinde organik kalmti
bulunmus ve bunlarda sadece 16 adedinin kokeni belirlenebilmistir (Ozbal vd. 2013).
Organik kalmti veren omeklerden de sadece bir tanesinde trigliserite rastlanrrustir. Aym
sekilde karbon izotopu sonuclanna gore 16 ornekten 4 adedi sut 5 adedi gevis getiren
hayvanlann doku yagi 7 adedinin de gevis getirmeyen hayvanlann doku yagr oldugu
belirlenmistir, Goruldugu gibi Ege Bolgesi'nden elde edilen omeklerde Marmara bolgesi
ve Bademagaci sonuclanndan oldukca farkh dagihm gorulmektedir. Bolgeler arasmdaki
bu fark beslenme ahskanhklanndan kaynaklanacagi gibi orneklerin niteligi, donemi ve
ornek secme protokolunde olabilecek farkh tercihlerde neden olabilir. Bolgeler arasmda
yapilacak karsilastirmalarda
ve degerlendirmelerde
ozellikle bu hususlara dikkat
edilmelidir.
Bademagsci
Yenikapz Ornekleri
Bu cahsma kapsammda incelenen diger bir analiz grubu ise Yanikapi Neolitik
yerlesiminden temin edilen 55 comlek ornegi ile ilgilidir (Tablo: 1). Yeni kapi orneklerinin
14 adedinde (%25) organik kalmti bulunmus ve bunlardan 12 adedinin lipit kokeni
belirlenebilmistir, Ege Bolgesi omeklerinde oldugu gibi Yenikapi omeklerinde de sadece
iki adedinde trigliserit bulunmustur,
Sekil 5'te Yenikapi orneklerinin lipit turlerinin
dagilnm gosterilmektedir, Soyle ki, 12 ornegin dokuz adedi gevis getirmeyen yani domuz
doku yagi, iki adedi gevis getiren hayvanlann doku yagl bir adedinin de sut kokenli
oldugu saptanmistir; Sonuclar diger Marmara yerlesimlerinde gozlenenlerden ve Barcm
Hoyuk sonuclanndan oldukca farklidir, Bu farkm belki de en buyuk nedeni Yenikapi
............................................................................................................................
85
omeklerinin M.O. 6. binyilm ortalanna yani Barcm Hoyuk'ten bin sene kadar daha ges;
olmasidir, Yapilan ozel gorusmelerde Yenikapi'da evcil hayvan profilinin cok farkh
oldugu anlasilmaktadir, Yenikapi hayvan kemiklerinin agirhklr olarak evcillestirilmis
domuz kokenli oldugu belirlenmis ve yag analizleri ile iyi bir uyum icerisinde olduklan
gorulmektedir, Yenikapi omeklerinde de gozlendigi gibi saglikh degerlendirmeler
yapabilmek icin organik kalmti analizi yapilan omeklerin konumlanmn, donemlerinin,
kullamm ve uretim tekniklerinin bilinmesi son derecede onemlidir.
Sonuf
Bogazici Universitesi Arkeometri Arastirma Laboratuvan'nda
surdurulmekte
olan organik kalmti analizi cahsmalan 2012 yilmda gerceklestirmis oldugu bilimsel
sonuclar bu tur arastirmalann onemini pekistirecek niteliktedir. Oncelikle Barcm Hoyuk
cahsmalan ulkemizde organik kahnti analizleri yapilan en yogun yerlesimdir, TUrn
omekler bilinen kontekstlerden bilincli olarak secilmistir, Halen Neolitik Donemin en alt
tabakalanndan (YId ve VIe) agirhk verihnektedir. 2013 kazi doneminde bu tabakalardan
toplanacak orneklerde yerlesimde slit ve hayvansal gida tuketim profili ortaya cikacaktir.
Halen VIe ile VId tabakalan arasmda onemli bir degisimin izleri belirmektedir. Marmara
Bolgesinin diger bir yerlesim merkezi olan Asagipmar analiz sonuclan da bolgesel
degerlerle uyumludur. Slit en fazla gozlenen lipit turudur, Bunlar arasmda peynir suyunu
suzmede kullamldigr varsayilan delikli bir comlekte slit kokenli lipit bulunmasi bu tur
comleklerin islevi kesin olarak belirlenmistir, Az sayida da olsa Bademagaci Neolitik
yerlesiminden elde edilen comleklerin analizleri bolgenin bu nitelikteki ilk sonuclardir,
Yuksek oranda organik kalmtiya rastlanmis ve bunlann cogu Marmara Bolgesi'nde
oldugu gibi slit lipitleridir. Ote yandan Ban Ege Neolitik yerlesimlerinden saglanan
omeklerde hem organik kalmti sayisi hem de slit kokenli lipit sayisi cok dusuktur (Ozbal,
H. vd, 2013). Slit tiiketiminde bolgeler arasmda onemli farklann gorulmesi sutculugun
tanm ve hayvancihkta oldugu gibi bir merkezden baslayip yayilmasi yerine bolgesel bir
gelisme olabilir. Ancak, boyle bir sonuca varabihnek icin organik kahnn analizlerinin cok
daha yaygmlastmlmasi gereklidir. Ote yandan Yenikapi kazilanndan saglanan comlek
omeklerinde gozlenen yuksek oranda domuz doku yagi yerlesimde agirhkh olarak
evcillestirilmis domuz kemiginin bulunmasi organik kahnti analizlerinin guvenirligi
bakrmmdan onemlidir,
Tesekkur
Bu cahsmaya maddi katkilarda bulunan Bogazici Universitesi Bilimsel
Arastirma Projeleri Yonetimi'ne (Proje No: 5077), Koc Vakfi'na ve Hollanda Arastirma
Enstitusu'ne tesekkurlerimizi sunanz. Aynca cahsmaya canak comlek ornegi saglayan
kazi baskanlanndan Prof. Dr. Gulsum Umurtak ve Prof. Dr. Refik Duru'ya, Prof. Dr.
Mehmet Ozdogan'a, istanbul Arkeoloji Muzeleri Muduresi Saym Zeynep Kiziltan'a
tesekkur ederiz. Aynca laboratuvar cahsmalanna katkida bulunan ogrencilerimize
tesekkur ederiz.
86
.
KAYNAKLAR
ATALAY, S., AND HASTORF, C., 2006, "Food, meals, and dai;y activities:food
habitus at Nep;ithic Catalhoyuk", American Antiquity, Cilt 71 (2), 283-319.
EVERSHED,
R.P., PAYNE, S., SHERRATT, A.G., COPLEY, M.S.,
COOLIDGE, r, UREM-KOTSU, D., KOTSAKlS, K., 6ZDOGAN, M., 6ZDOGAN,
AE., NIEUWENHUYSE, 0., AKKERMANS, P.M.M.G., BAILEY, D., ANDREESCU,
R.-R., CAMPBELL, FARID, S., HODDER, 1., YALMAN, N., 6ZBA;;ARAN, M.,
BI<;AK<;I, E., GARFINKEL, Y., LEVY T., AND BURTON, M.M., 2008. "Earliest date
for milk use in the Near East and southeastern Europe linked to cattle herding", Nature,
Cilt 455, S. 528-531.
GERRITSEN F, 6ZBAL, R., THISSEN, L., 6ZBAL, H., GALIK, A, 2010,
"The late Chalcolithic settlement of Barcm Hoyuk", Anatolica, Cilt 36, s. 197-225.
GERRITSEN, F VE 6ZBAL, R., 2012, "2010 Ylh Barcm Hoyuk Kazilan", 33. Kazi
Sonuclan Toplantisi, Cilt 4, s. 155 - 166.
6ZBAL, H., TORKEKUL-BIYIK,A,
THISSENL., DOGAN, T., GERRITSEN,
F, 6ZBAL, R., 2011, "Sutculerin Onculeri: Barcm Hoyuk Keramik1erinde Slit
Kalmnlan", 26. Arkeometri Sonuclan Toplanusi, s.307-317.
6ZBAL, H., TURKEKUL-BIYIK,A,
THISSEN L., DOGAN, T., GERRITSEN,
F, 6ZBAL, R., 2012, "M.6. 7. Binyilda Barcm Hoyuk'te Slit Tuketimi Uzerine Yeni
Arastirmalar", 27. Arkeometri Sonuclari Toplantist, s. 15 - 32.
6ZBAL, H., THISSEN L., DOGAN, T., GERRITSEN, F, 6ZBAL, R.,
TURKEKUL-BIYIK,A., 2013, "Neolitik BatrAnadolu Yerlesimleri Canak Ccmleklerinde
Organik Kalmti Analizleri", 28. Arkeometri Sonuclan Toplanusi, s. 105-114.
6ZBAL, R., F A. GERRITSEN, H. 6ZBAL, 2012. Barcm Hoyuk: Neolitik
Donemde Yemeklerde ve Ascihkta Yenilikler. Aktuel Arkeoloji 27 s. 28-31.
SALQUE, M., BOGUCKI, P.L, PYZEL, r., SOBKOWIAK-TABAKA,
1.,
GRYZARD, R., SZMYT, M, EVERSHED, R.P., 2012, "Earliest evidence for cheese
making in the sixth millennium BC in northern Europe", Nature (2012) doi:1O.1038/
nature 11698.
THISSEN, L., 6ZBAL, H., TURKEKUL-BIYIK,
A, GERRITSEN, F,
6ZBAL, R., 2010, "The land of milk? Approaching dietary preferences of Late Neolithic
communities in NW Anatolia", Leiden Journal of Pottery Studies, Cilt 26, s. 157-172 .
...........•..............•.•.....•.•....•..•..•.•....•....•.........................................•......................
87
Resim 2: Bademagaci'ndan
balmumu kalmtisi iceren ornek
Resim 1: Asagipmar' dan slit yagi iceren
suzgec ornegi
1)13CI6,0(0/00)
-31
-28
•
-25
•
•.
-22
2
•. Gevts
getirmeyen
hayvan doku ya~
lo. lo'
---------------_
•
•
•.._---A
••
.'
..:
••
..,..
•
\
0
-1
Gevi~getiren
•
hayvan
doku
rag
-'!_!__-. __
.. ,
• • •• • •
\.
.'
1
..---------------
__"'- "-•.._.• j!.a
Siityaj!I
-19
!
,•
• •
•
-2
-3
-4
~
o'"
,......,
~
o
'-'
-5
•
-6
-7
Sekil 1: 2012 yih sonuna kadar Barcm Hoyuk
comleklerinde bulunan lipit turlerinin dagihmi (n=84).
Siit
Sigir dolu
Dornuz
ya~
doku yagi
Sekil 2: Barcm Hoyuk VId ve VIe tabakalannda lipit
tiirlerinin dagrhmi
88
.
-33
-30
-27
-24
2
Gevis getirmeyen
hayvan
1
doku yagl
1>-~
0
-1
Gevls getiren
hayvan doku yajiI
o
~
e,
-2
-3
Sut yagi
-.
Suzgec 6rnegi--'
-4
-5
-
-6
Sekil S: Asagrpmar comleklerinde bulunan lipit
tiirlerinin dagilum
b13C16 :0(%0)
-34
-32
-30
-28
-26
-24
1
Gevis getirmeyen
hayvan doku yagi
o
Gevis getiren
hayvan doku ya"
-1
-2
-3
Siityagi
-4
-5
-6
-7
Sekil 4: Bademagaci comleklerinde bulunan lipit tiirlerinin dagihmi
•••••••••••••••
u •••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••
89
-32
~26
-29
-23
3
2
1
1>-
r/'
0, ~
~
-1 e.
----------Gevis getiren
hayvan doku ya~
-2
-3
Sut yagt
-4
-5
Sekil 5: Yenikapi comleklerinde bulunan lipit tiirlerinin dagihmi
Organik kahnn tiirii
,
KaZI
Ornek
Sayrst
Organik kalmn
iceren ornek
sayisi
Yag Asitleri
(FA)
Bozulmamis
Gliserit (TAG)
Karbon izotop
sayisi
Barcm Hiiyiik
96
14
8
6
8
Yenikapi
55
12
2
2
~aglpmar
36
14
7
5
12
6
Bademagaci
31
8
3
5
6
Toplam
218
43
24
18
32
Tablo 1: ArleometriArastirma
kalmti analizleri
Merkezi Laboratuvannda
2012 yihnda yapilanorganik
90 ••..••.••..•••••.•••••..•••....••.•..••.•...••.•....•.•....•..•.•...•.•.••.•.•..•••..•.•.......•.•..•....•......•...••.•..••
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
4 575 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content