close

Enter

Log in using OpenID

ÇAPAN, Pervin-TÜRK KÜLTÜRÜNDE EĞRİ VE DOĞRU

embedDownload
381
TÜRK KÜLTÜRÜNDE EĞRİ VE DOĞRU
KELİMELERİNİN KAYNAKLARI ÜZERİNE BİR
DEĞERLENDİRME
ÇAPAN, Pervin*
TÜRKİYE/ТУРЦИЯ
ÖZET
Edebiyat biliminin temel malzemesi olan dil, insanlar arasında tabiî bir
anlaşma vasıtası olduğu kadar, milletleri ayakta tutan dinamiklerin de başında yer
alır. Sosyal hayattan anadile yansıyan pek çok kelime, zamanla bir dil ve kültür
unsuru olarak kavramlaşır. Çünkü kavramlar, zihnin düşünürken kullandığı
sembollerdir. Zihin kavramlara bazı genelleme ve soyutlamalarla ulaşır.
Kavramlar arasında ilişkiler kurularak gerçekleşen düşünce ise terimler yoluyla
ifade edilir. Bu sebeple zihin, dünyayı kavramlarla görür, kavramlarla anlamlı
hâle getirir ve terimlerle de yansıtır. Zihnin ve millî hafızanın aynası olan dil
unsurları olarak bu kavramlardan bazılarının macerası, asırları içine alacak kadar
uzun solukludur. Bu durumda kavramların değeri, niteliği, aynı dil birliğinden
olan kimselerde aşağı yukarı aynıdır. Araştırmaya temel teşkil eden “eğri” ve
“doğru” kelimeleri de, bu kabil kavramlar sınıfına dâhil edilebilecek niteliktedir.
Her iki kelime de, incelenen metinlerde, fonksiyonları itibarıyla, adlandırma,
belirtme, gösterme ve çağrışım gibi değişik görevlerle karşımıza çıkmaktadır. Bu
kelimelerin eskiliği tartışılamaz. İhtiva ettikleri mânâ kâinatı ile Türk kültürünün
taşıyıcısı durumundaki ilk metinlerden itibaren, yazılı ve sözlü kültüre mal
olmuşlardır. Halk kültürünün, zekâ ve dinamizminin göstergesi olan atasözleri ve
deyimlerde de onları, kavramlaşmış olarak bulabiliriz.
Bu bildiride öncelikle “eğri” ve “doğru” kelimelerinin lugat ve mecâzî
anlamları verilecek, sonra da bu kelimelerin Klâsik Türk şiirinde redif olarak
kullanıldığı metinlerden hareketle, millet muhayyilesinde kazandığı duygu
ve düşünce değerleri söz konusu edilecektir. Araştırmanın amacı Klâsik Türk
şiirinden yola çıkarak kendi çağlarında, edebî muhitlerde, dili kullanım ve
estetik kaygılar bakımından takdir görmüş olan Ahmet Paşa, Necâtî Bey, Tâcîzâde Câfer Çelebi, Zâtî, Taşlıcalı Yahya Bey, Vâlî, Mihrî ve Recâî-zâde İbrahim
Şefîk’in toplam dokuz “eğri”, bir “toğru”, iki “toğrudan toğru” redifli gazellerinin
ışığında, ‘eğri ve doğru’ kelimelerinin, Türk dilinde yaşadığı kavramlaşma
macerasını ortaya koymaktır. Atasözleri ve deyimler başta olmak üzere, Klâsik
Türk edebiyatının ilk edebî metni olan Kutadgu Bilig’den başlanılarak taranan
*
Prof. Dr., Muğla Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim
Üyesi. Muğla. e-posta: [email protected]
382
metinlerde karşılaşılan söyleyişlerle, çalışmaya esas olan gazellerde ortaya çıkan
benzerlik ve farklar da örneklenerek dikkatlere sunulacaktır.
Anahtar Kelimeler: Kültür, dil, eğri, doğru, Klâsik Türk Şiiri.
ABSTRACT
An Evaluation of The Sources of The Words Eğri and Doğru “Devious”
and “Straight” in The Turkish Culture
Language, which is the principal material of Literature, is not only a natural
communication tool among people but also stands in the forefront of the dynamics
which keep nations afloat. Most of the words reflecting from the social life to
mother tongue become a concept as a language and cultural component in the
course of time as the concepts are the symbols used by the mind while thinking.
The mind reaches concepts by some generalizations and abstractions. However,
the thought realized by correlating among the concepts is expressed through terms.
Therefore, the mind perceives the world through concepts, renders it meaningful
through the concepts and reflects it through the terms. The adventure of some of
these concepts as the language components which hold up a mirror to the mind
and national memory are long lasting by centuries. In such a case, the value and
nature of the concepts are more or less the same with the people belonging to the
same language family. The words eğri and doğru which serve as the basis of the
study have a nature to be included into the category of these practicable concepts.
Both of these words arise with different tasks such as denomination, denotation,
indication and connotation in terms of their functions in the studied texts. The
oldness of these words is indisputable. With the universe of meaning they include,
these words as of the first texts having the characteristic of conveying the Turkish
culture have been adopted by the oral and written culture. We can see those
words as conceptualized in the proverbs and idioms which are the indicators of
intelligence and dynamism of the folk culture.
In this presentation, firstly the denotative and figurative meaning of the
words eğri and doğru will be explained and then acting upon the texts in which
these words are used as redif in the Classic Turkish poetry, the emotional and
conceptional values they acquire in the nation’s imagination will be mentioned.
The aim of the study is to display the adventure of conceptualization of words
eğri ve doğru in Turkish language starting from the Classic Turkish poetry in the
light of ghazels with redif consisting of totally nine eğri, one toğru (the old form
of doğru) and two toğrudan toğru of Ahmet Pasha, Necâtî Bey, Tâcî-zâde Câfer
Çelebi, Zâtî, Taşlıcalı Yahya Bey, Vâlî, Mihrî and Recâî-zâde İbrahim Şefîk, who
met with applause in terms of their use of language and esthetical concerns during
their own ages in the literary environments. Starting especially from the proverbs
and idioms and from Kutadgu Bilig, which is the first literary text of the Classic
Turkish literature, the pronunciations in the examined texts and the similarities
383
and differences arising in the ghazels, which are the basis of the study, will be
illustrated and explained.
Key Words: Culture, language, eğri, doğru, Classic Turkish Poetry.
GİRİŞ
Edebî metinler ve onları üretenler, vücut buldukları milletin karakterini büyük
oranda yansıtan bir özellik arz ederler. Edebî metnin dili, bir anlamda onu yaratan
sanatkârın duygu ve düşüncelerinin de dilidir. Bu dil bir yandan sanatkârın
hayalinde yarattığı dünya için terennüm vasıtası olurken, bir taraftan da millete
has, duygu ve düşünce değeri yüklenmiş olarak karşımıza çıkar. Bir başka
söyleyişle edebî dil, sanatkârın gündelik dilden yaptığı son derece titiz ve dikkatli
bir seçimle ortaya koyduğu, üst bir dil olma özelliği gösterir. Bu dil, asırlarca
işlenmiş ve miras niteliği taşıyan kelimelerin oluşturduğu bir dildir ve bu yolda
estetik kaygılar her şeyin üstündedir. Millet muhayyilesinde zengin ve anlamlı bir
tecrübenin ürünü olarak ortaya çıkan bu kelimeler, zaman içinde kavramlaşarak
milleti meydana getiren bütün fertler için aynı anlam dolgunluğuna kavuşur.
Kavram geleneksel mantık açısından; “bir objenin zihindeki tasarımı”dır.
Kavram, dilden önce var olan ve ilk olarak dil aracılığıyla anlatımını bulan bir
kuruluş değil, terimin ses yapısının bir soyutlamasıdır. Bir başka açıdan da; “ortak
nitelikleri olan nesnelere verilen ad” olarak da tanımlanabilir. Yine onu; “dildeki
bir genelleme, bir soyutlama” saymak da mümkündür. Bunlardan yola çıkarak
kavramı, “dünyadaki nesnelerin, biçimlerin, olgu, durum ve devinimlerin dilde
anlatım buluşu” şeklinde de tanımlamak mümkündür. Bu durumda kavramların
değeri, niteliği, aynı dil birliğinden olan kimselerde aşağı yukarı aynıdır. Bu
itibarla kavramı iki başlık altında toplamak yerinde olacaktır. Bunlar:1. Genel
(topluma, dil birliğine özgü olan); 2. Özel (kişiye özgü olan) (Aksan, 2003: 149151)
Araştırmaya temel teşkil eden eğri ve doğru kelimeleri de, bu kabil kavramlar
sınıfına dâhil edilebilecek niteliktedir. Her iki kelime de, incelenen metinlerde,
fonksiyonları itibarıyla, adlandırma, belirtme, gösterme ve çağrışım gibi
değişik görevlerle karşımıza çıkmaktadır. Bu kelimelerin eskiliği tartışılamaz,
Çünkü ihtiva ettikleri mânâ kâinatı ile Türk kültürünün taşıyıcısı durumundaki
ilk metinlerden itibaren, yazılı ve sözlü kültüre mal olmuşlardır. Klâsik Türk
edebiyatı ve bu edebiyatın kaynakları arasında birinci sırayı teşkil eden Kur’ân-ı
Kerîm’den başlayarak, halk kültürünün, zekâ ve dinamizminin göstergesi olan
atasözleri ve deyimlerde de onları, kavramlaşmış olarak bulabiliriz.
Atasözleri, insanoğlunun deneyimlerinden, bilgeliğinden ve benzetme
gücünden kaynaklanır. Deyimler ise belli bir kavramı, belli bir duygu ya da
durumu dile getirmek için birden çok sözcüğün bir arada seyrek olarak da
tek bir sözcüğün yan anlamında kullanılmasıyla oluşan sözdür. Deyimler, bir
384
dilin anlatım yollarını, o dili konuşan toplumun geçmişini, yaşam biçimini,
geleneklerini ve çeşitli özelliklerini belirten önemli ipuçları sağlarlar. Bu yüzden
deyimler, güçlü bir anlatımın tanığı durumundadırlar. (Aksan 2003: 35-38)
Asırlarca işlenerek nesilden nesile akseden atasözleri ve deyimleri oluşturan bu
kelimeler, dil içinde temel söz varlığı olarak değerlendirilmelidir. Doğan Aksan’a
göre; “Temel söz varlığı, her dilde kuşaktan kuşağa aktarılarak yaşayan, insan
yaşamında birinci derecede önemli olan, insana ve çevresine ilişkin önemli
kavramları yansıtan sözcüklerdir. Bunlar miras kelimelerdir. Bir kelimenin temel
söz varlığı sayılabilmesi için;
1. Anlambilim açısından yansızlık taşıması,
2. Anlam aktarmalarıyla kullanım alanının genişletilebilmesi gücüne sahip
olması, gerekir.” (Aksan, 2003: 17) Bu tanımlama çerçevesinde düşündüğümüzde,
“eğri ve doğru” kelimeleri de temel söz varlığı değeri taşımaktadır.
Lügat manası itibarıyla eğri; 1. Doğru, düz olmayan bir noktasında yön
değiştiren, çarpık, 2. Yay gibi kavislenmiş,eğmeçli,mukavves, 3. Yatay veya
düşey olmayan, bütünüyle bir yana eğilmiş bulunan eğik,mayil 4. (zarf olarak)
Yanlış, 5. İstatikte: bir olayın şiddetindeki azalış ve çoğalışları gösteren çizgi,
6. Matematikte:doğru olmayan, münhani çizgi, yüzey (Türkçe Sözlük I (A-J),
1988: 436-437) demektir. Etimolojik olarak bakacak olursak,Türkçe eğirmek
(crooked) fiilinden gelmektedir. Mecâzî mânâda yanlış kötü anlamı da vardır.
(Clauson, 1972: 112; Tietze, 2002: 697-698)
Doğru; bir ucundan öbür ucuna kadar yönü değişmeyen; gerçek, yalan
olmayan, akla mantığa uygun; yasa, yöntem ve ahlaka bağlı, dürüst, namuslu;
gerçeğe veya kurala uygun; gerçek, hakikat; iki nokta arasındaki en kısa çizgi;
(zarf) yanlışsız, eksiksiz, hiçbir yöne sapmadan, dosdoğru, doğruca, karşı
yönünde; yakın, yakınlarda (Türkçe Sözlük, 1988: 389-391) anlamındadır.
Eğri kelimesinin zıddı olan doğru, etimolojik olarak, Eski Türkçe’deki toğuru
kelimesine dayanmaktadır. ( Clauson, 1972:473)
Bu bildirinin hareket noktasını, 15.yy. şairlerinden Ahmet Paşa’nın (ölm.
902/1497) 4; Necâtî Bey’in (ölm. 914/1509) 1 eğri redifli gazelleri ile Tâcîzâde Câfer Çelebi’nin (1452-1515) 1 eğri, 16.yy. şairlerinden Zâtî’nin (1471953/1546) 1 doğru, 1 eğri ; Yahyâ Bey’in (ölm. 990/1582) 1 eğri, 17. yüzyıl
şairlerinden Vâlî’nin (ölm.1695/1696) 1 eğri, 19. yüzyıl şairlerinden Mihri’nin
(ölm. 1840?) ve Recâî-zâde Şefîk’in (1808-1857) 1 toğrıdan toğrı, redifli
gazelleri teşkil etmektedir. Çalışma boyunca söz konusu gazeller, kendi içinde
ve topluca değerlendirilmiş ve bunların klâsik kültüre istinad eden noktaları
aydınlatılarak, dil hazinesine kavram yönünden katkıları ve estetik cihetleri
tartışılarak anlam ve duygu değerleri tespit edilmiştir.
385
Gazellerin İncelenmesi
I. Eğri Redifli Gazeller
“Eğri” kelimesinin, şairlerin diline ve imaj dünyasına yansımasını, lugat (düz
anlam-denotation) ve mecâzî (yan anlam-connotation) mânâlarını olabildiğince
genişleten açılımlarda bulmak mümkündür. Klâsik şiirde şairlerin, büyük
ölçüde sıfat ve bazen de zarf fonksiyonlu olarak kullandıkları bu kavramı,
estetik kaygılarla, mecaz, teşbih, tenasüb, kinaye, tevriye ve irsal-i mesel sanatı
çerçevesinde ele aldıkları görülmektedir. Bu kullanımlarda “eğri” çok defa,
“doğru”nun zıddı ve anlamının pekiştirilerek ön plâna çıkarılması noktasında
gündemdedir. Redif olarak mısra sonlarında yer alan “eğri” kelimesi, şairlerin
muhayyilesinde bir güzelliğe veya bir dünya görüşüne tekabül etmektedir,
çünkü şairlerin ruh dokusu, mizacı ve hayata bakışı büyük ölçüde bu rediflere
yansımaktadır.
Türk şiirinde ilk dönemlerden itibaren kullanılan redif kelimesinin sözlük
anlamı; “arkadan gelen bir şeyin ardından giden” şeklindedir. Arap şiirinde redif,
kafiyenin devam eden parçası sayılır. Edebiyatta mısra sonlarında, genellikle
kafiyeden sonra gelen, yazılışları ve anlamları aynı, harf, ek, kelime veya kelime
gruplarına redif denir. Şairlerin kullandıkları kelimeler bilhassa redifler, bize
onların ruh hâlleri hakkında bilgi verirler. Redifli şiirler, şairin muhayyilesini
bütün zenginliğiyle aksettiren şiirlerdir. Şair ruh hâline uygun redif bulduğu
zaman, şiirin özünü bulmuş demektir. (Açık, 1998: 9)
Araştırmaya esas alınan gazeller ve tespit edilen beyit ve metinlerde, eğri
etrafında kümelenen söyleyişler ve bunların dayandıkları estetik unsurlara dair,
15 ayrı başlık tespit edilmiştir. Bunlar: eğri külâh;eğri bakış; eğri kıble-eğri
mihrâb; eğri ağaç; eğri kâkül; eğri söz veya eğri hüküm; eğri yol; eğri ordueğri padişah dostu; eğri kaş; eğri ay; eğri yay-doğru ok; eğri harf; eğri gerdûn;
eğri hançer ve eğri nal şeklinde sıralanabilir. Bildirinin sınırlarını zorlamamak
adına, bunlardan kültürel bağlantıları ile birlikte, kelimenin nasıl kavramlaştığını
gösteren bir başlık üzerinde duralım.
Eğri Bakış
Klâsik şiirde, sevgilinin gözü üzerine kurulan imaj dünyasında şair, gözün
rengini, şeklini, öldürücü oluşunu, mahmurluğunu ve yan bakış sebebiyle de
eğriliğini ön plâna çıkarır. Üzerinde çalışılan gazellerde eğri bakış, lûgat mânâsı
itibarıyla “kötü düşünceyle bakmak, yan bakmak” şeklinde geçmektedir. A.
Tietze deyimi; “hor bakmak, düşmanca bakmak.” şeklinde tanımlar ve örnekler.
(Tietze, 2002: 697) Halk şiirine yansıyan anlamı da bu şekildedir. Yusufelili
Huzûrî (Tanyeri, 1996: 77) bir dörtlüğünde şöyle demektedir:
Hâşâ gönül derd ü gamından bıksın
İster gamzeleri ömrümü yıksın
386
Eğri bakan gözler kökünden çıksın
Mahşere dek a’mâ durdukça dursun
Ahmet Paşa’nın (Tarlan, 1992: 276)1 “eğri bakış”ı, “bir hadiseyi yanlış görmek
ve algılamak.” mânâsında kullandığı
Hatın tefsir-i hüsnündür hatâ sanmış anı zâhid
Aceb mi dîde-i kej-bîn eger etse nigâh egri
G.329/2
beytinde, sevgilinin yüzündeki ayva tüylerinin, onun güzelliğinin tefsiri
olduğu, zahidin bunu bir çirkinlik unsuru olarak görmesinin hata olacağı
vurgulanmıştır.
Şairlere göre rakîb ile sûfî tipinin müşterek sıfatlarından biri de her ikisinin de
kör olmalarıdır. Aslında rakîb sevgiliye devamlı olarak baktığı hâlde onun gerçek
güzelliğini fark edemediği için; sûfî ise inat edip bakmadığı için bu şekilde
vasıflandırılmışlardır (Şentürk, 1996: 59) Zahid-rind çatışmasının bir tezahürü
olarak, şair, zahidin bu fikrini, onun görüşündeki isabetsizliğe ve yanılgıya
bağlayarak, beytin ikinci mısraında, sevgilinin şehlâ gözünden çıkan eğri bakışa
ve zahidin beyan ettiği görüşe şaşmamak gerektiğini söyler. Çünkü sevgili aşığa
doğrudan doğruya bakmaz, göz ucuyla, nergis gibi şehlâ bakar. Zahid ise hayat ve
hadiseleri yeterince değerlendiremediği için menfi bir tiptir. Beyitteki “aceb mi”
ifadesi, bir sihr-i helâl olarak kabul edildiğinde, hem sevgilinin hem de zahidin
bakışını açıklamaktadır. Yine,
Yüzü âyinesi yârın dürüst âyinedir zâhid
Sen anı rast görmezsin edersin çün nigâh egri
G.330/5
beytinde Ahmet Paşa, zahide sataşarak, sevgilinin parlaklığı, saflığı ve şekli
itibarıyla aynaya benzeyen yüzünün, doğruyu gösterdiğini, kendisinin bakışının
eğriliği sebebiyle, onu gereği gibi değerlendiremediğini söyler.
Nigâr egri bakan gözden cemâlin gizler ey zâhid
Sen ol dîdârı görmezsin çün edersin nigâh egri
G.332/2
Ahmet Paşa, zâhide seslendiği bu beytinde de, “onun eğri baktığı için,
sevgilinin yüzünü göremeyeceğini, çünkü sevgilinin yüzünü eğri bakışlardan
gizlediğini” söyler. Bu beyitte eğri bakış, “ayıplama, taaccüp ve nazara sebep
olan bakışı” karşılamaktadır. Bilindiği üzere, halk arasında nazar gözü ve nazar
bakışını karşılayan, “Nazar mezarı, ecel mezarından çoktur” şeklinde bir inanç
vardır.
1
Not: Buradan itibaren verilen bütün örneklerde ilk rakam gazel numarasını, ikinci rakam ise
beyiti karşılamaktadır.
387
Bağdatlı Rûhî (Bağdatlı Rûhî Dîvânı, 1287: 155)’de bir beytinde eğri ve
doğru bakışı şöyle ele almaktadır:
Hışmile bağrın ezer yüzine toğrı bakanun
Kec-nazarlar idemez ol büt-i hoş-hvâre nazar
Necâtî Bey; (Çavuşoğlu, 1992: 417)
Kâmetin şimşâdını ayrı görürmüş servden
Rastı eksik değildür çeşm-i ahvelden hivel
G.342/4
beyitte, sevgilinin şimşâda benzeyen boyunun serviden farklı olduğunu sanan bir
şaşı, söz konusu edilmiştir. Yine Necâtî Bey;
Boyun şimşâdını ayrı görürmüş servden nergis
Biri iki görür lâbüd şu kim eder nigâh eğri
G.597/7
şeklindeki beytinde, nergisin gözünün şehlâ olduğunu vurgulayarak, bu yüzden
sevgilinin şimşada benzeyen boyunu, serviden ayırt edemediğini söylemiştir.
Bu yanılgı, bütün şaşılar gibi, onun da ‘eğri bakmasından’ ve baktığını doğru
algılayamamasından kaynaklanmaktadır.
Tâcî-zâde Cafer Çelebi ( Erünsal 1983:451)
Ne vaktin kim göre dil-ber turur âşık rakîb ile
Kılur ol çeşm-i şehlâlar nazar geh toğru geh egri
G.242/5
beytinde, âşığı ve rakîbi birlikte gören sevgilinin şehlâ bakışını vurgulayan
şair, doğru âşıkla eğri rakîbin birlikteliğini gören sevgilinin, bazen doğru, bazen
eğri baktığını söyler. Bu bakışı ile sevgili, durumu yadırgamaktadır. Yine bir
başka beytinde de şair, sevgilinin kaşını hilâle benzeten rakîbin bu görüşünü,
onun yaratılışındaki bozukluğa bağlar.
Ger hilâli benzedürse kaşuna n’ola rakîb
Eğri fikri kanda olsa tab-ı nâ-mevzûn ider
G.26/3
Vâlî’nin (Çapan 2005:693) Safâyî’de örneklenen bir gazelinin birinci beytinde;
Dil-i şûrîdeye dil-ber kaçan ede nigâh egri
Kuluna hışm edip gûyâ çeker tigını şâh egri
Çılgın âşığa kızgınlıkla bakan sevgili, âşığın canına kasdederek, eğri kılıcını
çeken bir silâhşöre teşbih edilmiştir. Yan bakış-kılıç ilişkisi, her ikisinin de
öldürücülüğü noktasında söz konusu edilmiştir.
Mevlânâ’da, bir mürşid ile onun şehlâ müridi arasında geçen bir anekdota
göre: “Mürşid bir gün müridinden diğer odadaki şişeyi kendisine getirmesini
388
ister. Şehlâ mürid diğer odaya gidip, geri döner ve mürşide orada iki şişe
olduğunu söyler. Bunun üzerine mürşid ona şişelerden birini kırıp, diğerini
getirmesini söyler. Mürid biraz sonra büyük bir kederle geri gelir ve mürşide:
“Efendim, orada aslında tek bir şişe varmış.” der. Bu anekdotta, bakmak ve
görmek arasındaki fark, maddî ve manevî boyutuyla değerlendirilerek, hayatın
algılanmasında bakış açısının önemine dikkat çekilmiştir.
Safayî Tezkiresi’nin, Nigâhî maddesinde yer alan bir anekdotta ise şehlâ
bakışın, yukarıdaki örneklerden farklı olarak, ikbâle vesile olduğu görülmektedir.
“... Bundan sonra Nigâhî Efendi devlet-i aliyye tarafına gelip ma’ârifeti sebebi
ile vezîr-i a’zâm Maktûl Mustafa Paşa’ya küçük tezkireci olup mezbûr şehlâ
olmağla kâğıda eğri bakardı. Vezîr-i a’zâm bir gün tezkireci efendi kâğıda
toğru bak dedikde sultanım sol tarafa böyle bakarım toğru bakasın derseniz bu
kulunuzu sağ tarafa geçirün deyü latîfe etmekle büyük tezkireci eylemişlerdir.”
(Çapan, 2005: 602)
Zâtî Dîvânı’nda (Tarlan, 1968: 259) ise eğri bakış, neyzenle birlikte ele
alınmıştır.
Basduğı içün neyleri âvâzını nâlem benüm
Ben garibe nây-zenler eğri eğri bakdılar
G.259/4
Beyitte, bir mecliste, şairin iniltisinin neylerin sesini bastırdığından bahisle bu
durumun neyzenleri kızdırdığı ve onların da şaire ters ters baktıkları anlatılmıştır.
Bu beyitte de ters bakış kızgınlığı ifade etmektedir. Yine Zâtî (Tarlan 1987:503)
bir başka beyitte:
Eger kim bezm-i âlemde safâ var ise ey ârif
Neye egri bakar ney-zen n’içün eyler figân toğrı
G.1794/8
demektedir. Şaire göre; derûnî bilgilere vâkıf ârif bir kişinin, dünya meclisinde
safâ bulmayı dilediği takdirde, meclisteki neyzenin çalgısını eğri tuttuğu hâlde,
neyden nasıl doğru bir ses çıktığına dikkat etmesi gerekir. Çünkü manevî mânâda
eşyanın künhüne veya hakikatine ermek kolay değildir.
Esrâr Dede Tezkiresi’ndeki (Genç 2000:473) Melâmî Dede maddesinde yer
alan bir beyitte de eğri bakmak deyimi, yine kâinatı doğru algılamanın gereğini
işaret etmek üzere kullanılmıştır.
Bu devre eğri bakma mürâyî revâ değül
Şeytânlığını koy ki hemân kızdı beynümüz
Fatîn Efendi’nin, Hâtimetü’l-Eş’âr’ında (Fatin 1271:385) Mihrî maddesinde
yer alan “toğrıdan toğrı” redifli gazelde, şair sevgiliye sitemle, âşıklara niçin eğri
baktığını sorar. Eğer bir suçları varsa, doğrudan doğruya söylemesini ister.
389
Niçün uşşâka toğrı eğri eğri nîm-nigâh itdün
Ne cürm itmişse söyle itme pinhân toğrıdan toğrı
Şefîk bir beytinde, ay yüzlü sevgilinin, rakîbe ters ters bakmasının, mahzûn
gönlünü mutlu ettiğini söyler.
Rakîbe toğrı eğri eğri bakdı bu gice ol mâh
Dil-i mahzûnum artık itdi şâdân toğrıdan toğrı 2
Eğri kavramı etrafındaki bu değerlendirmeleri kültürel mânâda besleyen,
şiirlerde rastlamadığımız, ancak Türk kültürü ve diline mal olmuş, pek çok
atasözü, deyim ve söyleyiş de vardır. Bunları şöylece sıralamak mümkündür:
Atasözleri: Ağzı eğri, gözü şaşı ensesinden belli olur; Baca eğri de olsa,
duman doğru çıkar; Esrik devenin çulu eğri gerek; Deveye boynun eğri demişler,
nerem doğru ki demiş; Dilenciye hıyar vermişler, eğri diye beğenmemiş; Eğri
düzü beğenmez bu da bizi beğenmez (Aksoy 1984: 118; 156; 228; 600; 621)
Yine pek çok sözlükten derlenen şu atasözleri de vardır: “Eğri cetvelden doğru
çizgi çıkmaz.” “Eğri mastardan doğru çizgi çıkmaz.”; “Eğride tok, doğruda
aç görmedim.”; “Eğrikapı’nın eğrisi, mahallenin doğrusu.”; “Eğrilerle doğru
söyleşmek hata.”; “Eğrinin iki yakası bir araya gelmez.” vb.
Deyimler: “Eğrisi doğrusuna denk gelmek; eğri gözle bakmak; eğri büğrü
(zıt ikizleme); (birine karşı) boynu eğri olmak; eğesi eğri durmak.” gibi.
II. Doğru Redifli Gazeller
Doğru kavramı kültürümüzde, yukarıda da zikredildiği üzere, daha çok eğri’nin
zıddı olarak kullanılmaktadır. Kelime incelenen metinlerde lûgat anlamından
farklı fonksiyon ve söyleyişlerle karşımıza çıkar. Bunlar yaygın olarak; “doğru;
doğruca; doğrudan doğruya; dosdoğru; rast ve dürüst” kelimeleriyle örülen
beyitlerdir. Şiirlerin anlamını kavrama yolunda bu söyleyişleri ve giderek
kavramlaşmış bu kelimeleri, iyi değerlendirmek gerekir.
Klâsik şiirin temel kaynaklarından olan Kur’ân-ı Kerîm’de de doğru
kavramını, insana ulaştıran pek çok âyet vardır. Doğruluk kendi hakkına razı
olmak, başkalarının hakkına göz dikmemek ve yaptığı her işi olması gerektiği
gibi yapmaktır. Toplumda insanlar sadece kendi menfaatlerini öne çıkarır ve
başkalarının haklarına değer vermezlerse, saldırgan ve güvensiz bir toplum ortaya
çıkar. Doğruluk, dünya yaratıldığından bu güne kadar, sanatı üreten ve kullanan
insan tarafından yine sanat yoluyla nesilden nesile taşınan temel değerlerden biri
olmuştur. Hz. Ömer bir nasihatinde; “Seni ölüme götürse de doğruluktan ayrılma.”
der. İlk edebî metin olan Kutadgu Bilig’de de; “... düz olan bir şeyin her tarafı
uzdur (iyidir) ve iyinin davranışı da düzgün olur. Her eğrilikte ise kötülük tohumu
vardır.” denilmektedir. Kültürümüzün temel değerlerinden olan atasözlerimizde
2
Recâî-zâde İbrahim Şefîk Dîvanı, Ali Emîrî Ktp., Manzum Eserler. 228, s. 61b.
390
de doğru oluş; “Doğru Allah’tan başka kimseden korkmaz; Doğru insan dik
durur; Doğru sarsılır, ama yıkılmaz.” şeklinde işlenmiştir. İnsanın hem dinî,
hem de ahlâkî dünyasını kuşatan doğru kavramının, özellikle şiire yansımaması
düşünülemez. Çünkü şiir dili, asırlarca işlenen ve geliştirilen bir geleneğin
ürünüdür. Bu çerçeveden bakarak, incelemeye konu olan gazel ve beyitlerde,
doğru kavramının işleniş kesafetini değerlendirmek daha da kolaylaşacaktır.
Walter G. Andrews’a göre: “…Osmanlı şiir dilindeki söz dağarının çok büyük
bir bölümü, sıradan dilin parçası değildi, hiçbir zaman da olmamıştı. Bu kelimelerin
kökeni sıradan dil değil, daha önceki bir edebiyat geleneğiydi.” (Andrews, 2000:
78) Bu görüşün ışığında incelenen gazellerden ikisinde, doğru kavramı redif
olarak kullanılarak bir kültürel değerin vurgulandığı tespit edilmiştir. Andrews,
Klâsik Türk şiirinin bu boyutu için; “… Gazelin, kendi kelime hazinesiyle ifade
edilen anlam değerleri, Osmanlı toplumunun en azından bir kesimi için hayatî
önem taşıyordu ve geleneksel kelime hazinesi o değerleri iletebilecek tek araç
olarak görülüyordu… Kelime hazinesi açısından tarihsel arka plânın sağlamlığı
şu anlama gelir: Şiir dili, çok yüksek bir telmih ve çoğul anlam potansiyeline
sahiptir ve bu dil okurları bir belirsizlik labirentine sokmadan, söz konusu
potansiyelden sonuna kadar yararlanmağa imkân verir.” diyor. (Andrews, 2000:
79) Çünkü Andrews’a göre; “Gazel bir organizma değildir, gerçek anlamda bir
edimde bulunmaz, bizzat kendisi bir eylemdir, meydana geldiği çevreyi etkileyen
ve o çevreden etkilenen bir eylemdir.” (Andrews, 2000: 175).
İncelenen metinlerde, redif olarak doğru kavramını seçen ve anlamını ön
plâna çıkaran beş başlık tespit edilmiştir. Bunlar: Doğru yürümek; doğru yol;
doğru söz; doğru boy; doğru tüccar şeklinde sıralanabilir. İşlenişe örnek olmak
üzere “doğru” kavramını vurgulayan bir başlığı ele alacak olursak;
Doğru Yürümek
Doğru yürümek, dilimizde, “yanlışa sapmadan, doğruca bir çizgide gitmek.”
mânâsındadır. İstikâmeti belirli olduğu için yanılmak da mümkün değildir.
“Doğru yolda yürüyen yorulmaz; Doğru gidenin başı duvara çarpmaz;
Doğruluk su kabağıdır batmaz.” gibi atasözleri bunun bir fazilet olduğunu daima
vurgulamıştır. İncelenen metinler içinde,“doğru” kavramını redif olarak seçen
Zâtî;
Yüri âlemde istersen eğer emn ü emân toğrı
Helâk itmezdi kimse yüriyeydi ger yılan toğrı
G.1794/1
Beytin birinci mısraında, dünyada emniyet dileyenlerin, doğru işler
yapmalarının gereğine işaret edilerek, aksi hâlde, eğri yürüyüşün timsâli olan
yılan gibi yok olmaktan kurtulamayacakları vurgulanmıştır. İnsan yaptığı her
işte doğruluğu gözetmelidir. Kur’ân-ı Kerîm’de Hûd, 11/112 ve Şûrâ, 42/15
391
surelerinde, insanın kendisine emrolunduğu gibi doğru olması; Ahzâb, 33/35-7071; Hadîd, 57/19; Fussilet, 41/30 Sûreleri’nde sözde, işte ve niyette doğruluk
işlenmiştir. Hatta Hz. Peygamber, Hûd Sûresi’nde yer alan; “dosdoğru ol,
doğrulukla hareket et” me’âlindeki âyetlerin kendisini kocattığını söylermiş.
(Yeniterzi, 1993: 104) Kur’ân-ı Kerîm’de doğruluğun mükâfatlandırılacağını
müjdeleyen âyetler de vardır. (Fussilet, 41/30-32; Ahkâf, 46/13-14)
Dînî ve mitolojik bir mefhum olarak “yılan”, halk muhayyilesinde daima
eğriliğin sembolü olmuştur. “Yılan”, Hz. Âdem ve Hz. Havva’nın cennetten
kovulmalarına sebep olan fiili işlemeleri yolunda, şeytana yardımcı olduğu için
cezalandırılmış, çok güzel bir hayvan olduğu hâlde, ayakları alınarak sürünmesi
uygun görülmüştür. Vücut şekli itibarıyla da, zikzaklar çizerek sürünmekten
başka çaresi yoktur. Beyitte bu anekdotu doğrulamak üzere, eğri yürüyen ve
yanlışa sapanlar yılana teşbih edilmiştir. Yılan soğuk, sevimsiz ve zararlı bir
hayvan olarak görüldüğü için, insanlar tarafından daima öldürülür. Bu ölüm âdeta
onun soyu için ezelî bir suçun cezası gibidir.
Havâyî’nin (Muallimoğlu, 1983: 86-87) şu beyiti de, Zâtî’nin beytinde
gizlenen anlamı destekler niteliktedir.
Âhir ezilür başı yılan gibi
Ol kimse ki doğru yolu kor eğri sapar
Yunus Emre, Divanı’nda (Tatçı, 1990) doğru yürüyenin doğruya varacağını
pek çok beyitte ifade etmiştir. Bunlar:
Bir dem günâhın fikr ider tostoğrı Tamu’ya gider
Bir dem görür Hak rahmetin uçmaklara Rıdvân olur 49/9
Toğrı varurdı yolları kalem tutardı elleri
Bülbüle benzer dilleri danışman yiğitler yatur
82/3
Her kim tarîka gire gerek mâl terkin ura
Yola toğrı can vire bu tarîkat içinde
295/16
Ger toğrı turmazısa mâl terkin urmazısa
Yola can virmezise tuymaz sohbet içinde
295/17
Her kim hakîkat süre kahrı lutfu bir göre
İş aça toğrı dura bu hakîkat içinde 295/22
392
Ger toğrı turmazısa yolına ırmazısa
Kahrı hoş görmezise adı yok ad içinde
295/23
Yûnus Emre hoş derdile süre göre gel devrânunı
Toğrı yola gitmez isen ışk neylesün senün ile
347/6
İkincisi tarikat kulluğa bil bağlaya
Yolı toğrı varanı yarlıgaya hocası
351/4
Toğruluk mancınığı istiğfâr taşıyıla
Toğru vardı atıldı yıkıldı nefs kal’ası
375/5
İnce sırat köprüsi genez imiş bu yolda
Dosta giden kişinün toğrulıkdur çâresi
375/7
Yûnus girçek âşıkısan ırılmadın toğrı durgıl
Irılmadın toğrı varan ol göriserdür dîdâr
408/7 Zâtî;
Mürûr-ı devr anun üstine hergiz yar yıkmazdı
Yürise yüzi suyıyla eğer âb-ı revân toğrı
G.1794/2
şeklindeki ikinci beyitte, suyun kıvrılarak akışı ile yanlışa sapan insanlar arasında
ilişki kurar. “Yüzi suyuyla yürümek.” deyimi “doğruluktan sapmadan, insana
yakışır vaziyette yaşamak.” anlamındadır. Su akıp geçtiği yerleri oyduğu için,
geçtiği yerlerde çökmelere sebep olur. Bu da suyun akış yönünü ve hızını etkiler.
İnsan için de hayatın tabiî akışını bozmak, kötü sonuçlar verecektir.
İncelenen gazellerden bazılarında “eğri-doğru yürümek” deyimi, sarhoş bir
insanın sağa sola savrularak, yalpalaması anlamında kullanılmıştır.
Ahmet Paşa;
Bu gün bir mâh-ı nev gördüm giyer bir şeb-külâh eğri
Şarâb-ı nâzı nûş itmiş yürür geh doğru gâh eğri
G.331/1
Yahyâ Bey;
Harâbât ehline birdür reh-i mescidle meyhâne
Akar su gibi rind olan yürür geh toğrı gâh eğri
G.473/6
393
Şeyh Gâlib (Kalkışım 1994) de bir beytinde içkili iken doğru yürümenin
imkânsızlığını ve buna şaşmamak gerektiğini, nehirlerin kıvrılarak akışıyla izah
eder.
Bu zûr-ı neşve ile toğrı gitme kâbil mi
Aceb mi cûlar eğer kec-mec etseler reftâr K.16/1
Yine bir başka beytinde de Gâlib, tutarsızlıklar gösteren bencil sevgiliyi
yerer. Beyitteki “toğrı gelmez” kelime grubu hem bu bize doğru gelmiyor,
onaylamıyoruz, hem de bizden yana gelmiyor, bize yüz çeviriyor, anlamında
kullanılmıştır. Günümüzde vecize olarak yaşayan bir sözde; “Durmuş bir saat
bile günde iki defa doğruyu gösterir.” denilmektedir.
Sa’atı sa’ata uymaz bize toğrı gelmez
Bozdurur niyetimiz havfım odur ol hod-kâm
G.218/3
Fatîn Efendi’nin (Fatin, 1271: 385) Hâtimetü’l-Eş’âr’da, Mihrî maddesine
kaydettiği “toğrı” redifli gazelin 3. beytinde;
Rakîbâ eğri büğri semt-i cânânı dolaşmakdan
Adem semtine gitmek sana şâyân toğrıdan toğrı
diyen şair, sevgilinin bulunduğu yerde eğri büğrü dolaşan rakibi yılana teşbih
ederek, onun sonunun da yılandan farklı olmayacağını ifade eder.
Keçeci-zâde İzzet Molla da (Keçeci-zâde İzzet Molla, 1839: 50, 86) örneklenen
beyitlerinde hayat yolunda doğru gitmenin anlamını vurgular.
Çıkarın toğrıya Hâdî-i sebildür yohsa
Kim ki bir râha gider ol rehi şâh-râh bilür
İstemez toğrı giden menzil-i maksûda delil
Var mıdır cadde-i mastarda sürâğ elfâz
Atasözlerindeki benzer söyleyişler için; “Doğru giden geyiğin gözünden
başka yarası yok.”; “Doğru gidenin başı duvara çarpmaz.”, örnek olarak
gösterilebilir.” (Türk Atasözleri ve Deyimleri, 1992: 101-102) Tevfik Fikret’in
(Muallimoğlu, 1983: 87) de bir beytinde bu atasözlerinin ilhâm ettiği bir ruhla
seslendiği görülür.
Güzel düşün, iyi hisset, yanılma, aldanma
Ne varsa doğrudadır, doğruluk şaşar sanma
“Burnunun doğrusuna (dikine) gitmek.” deyiminde ise kavram, yukarıdaki
örneklerden farklı olarak, insanın kendi doğrularını değişmez ve yanılmaz
görmedeki hatalı tutumu vurgulamak üzere kullanılmıştır.
394
Sonuç olarak eğri ve doğru kelimelerinin, millet muhayyilesinden,
sanatkârın dünyasına akseden boyutuyla işlendiği bu bildiride, “temel sözvarlığı”
karakterindeki bu kelimelerin asırlarca süren macerası ve kültürel temelleri
ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu kelimeler, sadece dile ait içi boş, harflerden
imlâ yoluyla oluşturulmuş gramer kalıpları değildir. İnsan hayatını kuşatan din,
felsefe, ahlâk ve hukuk sistemleri içinde de farklı bir yere ve güce sahiptirler.
Klâsik Türk şairleri, yarattıkları imaj dünyasında, mensup oldukları
milletin bu kelimeleri kavramlaştırma yolundaki gayretlerini destekleyen ve
süsleyen, son derece renkli hayat tabloları çizerler. Bunu yaparken kendilerine
has söyleyişi zorlamadan ve sanatın izin verdiği nispette didaktik oldukları
görülür. Türk dilinin kelimeleri kavramlaştırma yolunda kullandığı en tabii
yol olan atasözü ve deyimler de onların söyleyişlerinde ön plândadır. Klâsik
Türk edebiyatının birinci dereceden kaynağı olan Kur’ân-ı Kerîm, hadisler
ve özlü sözler de bu yolda rehber edindikleri diğer unsurlar olarak sayılabilir.
Bu unsurlarla zenginleştirdikleri muhtevayı, farklı boyutlarda sunarken, şiirin
estetik cihetinden taviz vermezler. Kullandıkları edebî sanatlar, âhenk ve kelime
tercihlerinde gösterdikleri titizlik de bunun göstergesidir. Gerçek hayatı idealize
ettikleri gazel de, onlara, beyitin sınırlarına hapsolmadan, kendilerini ifade
etme şansı vermektedir. Çünkü şiirin doğuşu, onu yaratan sanatkârın, mensup
olduğu milletin asırlardır yaşattığı değerlerin dile mal olan güzelliklerini ve ifade
kudretini yakalayabilmesine bağlıdır.
Çalışmada incelenen ve örneklenen şiirlerde, bu kelimelerin, millete mal olma
yolunda geçirdiği zorlu macera, farklı başlıklar altında sunuldu. Bunların, Klâsik
şairin gazel söylerken kurduğu ve büyük oranda stilize edilmiş dünyasında,
daha çok sevgilinin güzellik unsurları çevresinde yoğunlaştığı görülmektedir.
Şairler, edebî sanatlar ve geleneğin yansıması olan mazmunlar aracılığıyla,
sevgili etrafında kurulan bu renkli dünyayı dile getirirler. Sevgilinin boyu, yüzü,
saçı, kaşı, gözü ve diğer bilinen güzellikleri yanında, Klâsik şiire yön veren
karakterlerden olan rakîb ve zâhid de bu şiirde yerini bulur. Özellikle eğri ve
doğru kavramlarının ifade kudreti içinde varolan zıtlığın, âşık-rakîb ve rind-zâhid
çatışmalarıyla ortaya konulması, şiirin beslendiği diğer bir kaynaktır. Meselâ,
sevgilinin efendi, âşığın köle, veya âşığın bî-günâh, rakîbin ise tab’-ı nâ-mevzûn
oluşları gibi. Yine bu kavramların renklerle ifade edilmesinden doğan ve inancın
rengini karşılayan, beyaz-siyah; iman-küfür gibi zıtlıklar da, seçilen metinlerde
sıkça karşımıza çıkmaktadır.
Değişen dünya değerleri karşısında, giderek varlığını korumakta zorlanan
doğru kavramı, her şeye rağmen, eğriyi hâkim kılmayı hedefleyen düşünceyi
kovmaya çabalamaktadır. Bunun başarılması, en azından insanlığın ortak
zaferi olacaktır. Türk dilinin dünya sahnesine çıktığı ilk andan itibaren, Türkçe
konuşanlar ve onu terennüm eden sanatkârlar aracılığıyla verdiği sayısız örnek,
bu yolda milletimizin başarısını ortaya koymaktadır. Örnekler, gelecekte de,
395
bu kavramların gerçek anlamlarının dünya insanlığına tebliğ edilmesi yolunda,
Türkçenin gücünü ve zenginliğini gösterecek niteliktedir. Klâsik edebiyat
alanında yapılacak bu tarz çalışmalar çoğaldıkça, milletimizin asırlardan beri
dünya kültürüne olan katkıları daha da belirginleşecek ve geleneksel kültürden
millî kültüre, millî kültürden çağdaş kültüre geçiş yolları da kolaylaşacaktır.
KAYNAKÇA
Açık, Nilgün, (1998), Gayrı Redifli Gazeller (İnceleme-AçıklamaKarşılaştırma), Yüksek Lisans Tezi (yayınlanmamış), Muğla: Muğla Üniv.,
Sos. Bil. Ens.
Aksan, Doğan, ( 2003), Her Yönüyle Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara:
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, TDK. Yay., İkinci Baskı.
Aksoy, Ömer Asım, (1984), Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I. II. III
Atasözleri Sözlüğü, Ankara: TDK. Yay.
Andrews, Walter G., (2000), Şiirin Sesi, Toplumun Şarkısı, Osmanlı
Gazelinde Anlam ve Gelenek, Çev.: Tansel Güney, İstanbul: İletişim Yay.
Arat,Reşid Rahmeti, (1979), Kutadgu Bilig I. Metin, Ankara: TDK. Yay.
Arat, Reşid Rahmeti, (1994), Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig II, Ankara:
TTK, Bas.
Bağdatlı Rûhî Dîvânı, (1287), İstanbul.
Clauson, Sir Gerard, (1972), An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth
Century Turkish, London: At the Clarendon Press, Oxford Üniversity.
Çapan, Pervin, (2005), Mustafa Safâyî Efendi, Tezkire-İ Safâyî (Nuhbetü’lÂsâr Min Fevâ’idi’l-Eş’âr), İnceleme-Metin-İndeks, Ankara:Atatürk Kültür
Merkezi Başkanlığı Yayınları.
Çavuşoğlu, Mehmet, (1977), Yahyâ Bey Dîvânı, Tenkitli Basım, İstanbul:
İst. Üniv., Ed.Fak.Yay.
Çavuşoğlu, Mehmet-Tanyeri, M. Ali, (1987), Zâtî Dîvânı, Edisyon Kritik
Ve Transkripsiyon, Gazeller Kısmı C. III, İstanbul: İstanbul Üniv. Bas.
Erünsal, İsmail E., (1983), The Life And Works Of Tâcî-Zâde Cafer Çelebi
With A Critical Edition Of His Dîvân, İstanbul:Edebiyat Fakültesi Bas.
Fatin Efendi, (1271), Hâtimetü’l-Eş’âr, İstanbul.
Genç, İlhan, (2000), Esrâr Dede Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye, Ankara:
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi, Tezkireler Dizisi.
Kalkışım, Muhsin, (1994), Şeyh Gâlib Dîvânı, Ankara: Akçağ.
Keçeci-zâde İzzet Molla, (1839), Bahâr-ı Efkâr, Bulak.
396
Muallimoğlu, Nejat, (1983), Deyimler, Atasözleri, Beyitler ve Anlamdaş
Kelimeler, İstanbul: Muallim Yayınları.
Recâî-zâde İbrahim Şefîk Dîvânı, Ali Emîrî Efendi Ktp., Manzum Eserler.
228.
Şentürk, Ahmet Atillâ, (1996), Klâsik Osmanlı Edebiyatı Tiplerinden Sûfî
yahut Zâhid Hakkında, İstanbul: Enderun Kitabevi.
Tanyeri, M. Ali, (1996), Örnekleriyle Türk Halk Şiirinde Deyimler,
İstanbul: Özgür Yay.
Tarama Sözlüğü III. (E-J), (1967), Ankara: TDK. Yay.
Tarlan, Ali Nihad, (1968), Zâtî Dîvânı, Edisyon Kritik Ve Transkripsiyon,
Gazeller Kısmı, C.I., İstanbul:İstanbul Üniv. Bas.
-----, ( 1992), Necâtî Bey Dîvânı, Ankara: Akçağ.
-----, Ali Nihad, (1992), Ahmet Paşa Dîvânı, Ankara: Akçağ.
Tatçı, Mustafa, (1990), Yunus Emre Divanı II (Tenkitli Metin), Ankara:
Kültür Bak. Yay.
Tietze, Andreas, (2002), Tarihî ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugati, I.
Cilt A-E, İstanbul-Wien: Simurg.
Türk Atasözleri ve Deyimleri I, (1992), İstanbul: Milli Kütüphane Genel
Başkanlığı, MBE.Yay.
Türkçe Sözlük I (A-J), (1988), Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek
Kurumu, TDK.
Yeniterzi, Emine, (1993), Dîvan Şiirinde Na’t, Ankara: Türkiye Diyanet
Vakfı Yay.
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
382 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content