close

Вход

Log in using OpenID

Azattıq Radiyosı jäne oğan Türkiyadan barıp qizmet

embedDownload
Azattıq Radiyosı jäne oğan Türkiyadan barıp qizmet istegen şığıs türkistandıq qazaqtar
1953 jılı qurılğan Azattıq Radıyosında düniyejüzilik II soğısta nemisterge tutqınğa tüsken
sovettik türkistandıqtar yağnıy ortalıq aziya halıqtarı ökilderinen quralğan Türkistan
Redaksıyasına Asan Qayğı atımen tanılğan qazaq ziyalısı Mävlekeş Qaybaldın basşılıq etip,
6 jılday tınbay iri eñbekter siñirdi. Odan soñ 60.jıldardıñ ayaqşenine deyin Väliy Zunnun
(negizgi atı Abdulla Tölagan, kezinde Qızıl Özbekistan Gäzetinde istegen) atındağı özbek
ziyalısı jağınan basqarılğan Türkistan redaktsıyası, Türikistan-1,Türkistan-2 jäne Türkistan3 dep üşke bölindi. Qazaq jäne qırğızdardan quralğan Türkistan-3 bölimin, Dävlet Kerey
Tağberli men onıñ orınbasarı qırğız- Tölemiş Yakupulı 1975 jılğa deyin basqardı. Sol 1975
jıldıñ jazında, Evropanıñ Qavipsizdigi men Intımaqtastığı Konferansiyası tuvralı Fiynlandiya
astanası Helsiynkiyde qol jetilgen kelisim şartınan keyin, Radıyonıñ sayasatında iri özgerister
bolıp, sonıñ nätiyjesinde Türkistan redaktsiyaları tarqatılıp Qazaq, Qırğız, Özbek, Türkmen
jäne Täjik bolıp 5 jeke ulttıq bölim qurıldı.
Türkistan Redaksıyası 1969. jıl
Soldan oñğa, arttağılar: marqum Murat Taşmurat (türkmen), marqum Ziyauddin Babakurban (özbek),
marqum Polat Turfani (şığıs türkistandıq uyğır), Mehmet Mir (täcik- Münchende turadı), marqum Settar
Makbulçoban (şığıs türkistandıq uyğır), marqum Abdulla Dusufoğlu (qazaq), marqum Hüseyin İkram
(özbek).
Otırğandar: marqum Hasan Oraltay, marqum Väli Zunnun (özbek), marqum Tölemiş Yakupoğlu (qırqız),
Talat Koçyiğit – Münchende turadı.
1972. jılına deyin AQŞ-tıñ Ortalıq Barlav Ägenttigi (CIA) jağınan qarjılandırılğan Azattıq
Radiyosı, munan soñ, dälirek aytqanda 1974 jılı, ağılşın tilinde qısqaşa Biy.Ay.Biy (BIB) dep
atalatın Board for International Broadcasting yağniy Halıqaralıq Qabartaratuv
Basqarmalığınıñ baqılavına ötti. Qurama Ştattarı Kongresi jağınan qarjılandırılğan bul
basqarmalıq, 1976 jılı eki radiyonı biriktirip, onıñ quramına sonday-aq, 3 Baltıq eliniñ
radıyo-habarların da engizedi.
Burınğı Keñes Odağınıñ quramındağı respubliykalar men Varşava Şartına müşe şığış
evropalıq elderge habartaratqan (RFE/RL –Radio Free Europe/Radio Liberty) Azattıq jäne
Azat Evropa Radıyolarına jäne qizmetkerlerine qaratılğan türli şpiyondıq, qastandıq, adam
alıp qaşuv, tipti adam öltirüv siyaqtı is-qıymıldar, 40 şaqtı jıldarğa sozılğan qırğiy qabaq
soğısı kezinde, tınbay üdevmen boldı. 21.02.1981 küni jasalınğan bombalıq şabuvıl esten
şıqpas bir oqıyğa. Bükil München qalasında estilgen tüngi jarılıstıñ saldarınan tört radıyo
qizmetkeri jäne töñirektegi ğıymarat terezeleriniñ qıyravı natiyjesinde eki qarapayım adam
avır jaralandı. Radıyo ğıymaratına tiygen zaqım-zarar iri boldı. Eki radıyonıñ qavipsizdik
böliminiñ burınğı bastığı Riyçırd Kammiyñs (Richard Cummings) qırğiy qabaq soğısı
kezindegi onday şpiyondıq äreketter tuvralı 2007 jılı iri maqala-meteriyal jarıyaladı. Ağılşınşa
atı: The Best Spy Stories of Cold War.
1986 jılı halıqaralıq kölemde bolğan 3 qayğılı oqıyğa, äli keşegidey köz aldımda. 28.01.1986
küni Ameriykanıñ Floriyda ştatındağı Kennediy ğarış aylağınan uşırılğan Çälinjer
(Challenger) atındağı ğarıştıq kemeniñ 73 siykunttan keyin aspanda jarılıp apatqa uşıravı jäne
7 astronauttıñ qaza boluvı. Ekinşi vaqiyğa, 26.04.1986 küni Ukraynadağı Çernobıl atomdıq
elektir beketinde bolğan jarılıs pen onıñ adamzatqa, sonday-aq, töñirekke tiygizgen kesiri. Al,
oqıygalardıñ üşinşisi jäne bükil iysi qazaqtar üşin eñ mañızdı da qayğılısı, Almatıdağı
“Jeltoqsan köterilisi” edi. Radiyomızdıñ kündelikti bağdarlamalarında, Keñes Odağınıñ
ıdırap tarqavına uyıtqı bolğan sol qazaq jastarınıñ köterilisin, sonday-aq oğan türtki bolğan
sebepterdi qatañ qadağalap, taldap, burmalamay ol tuvralı jan-jaqtı mälimetter berip turdıq.
1990 jılğı Qazan ayında Qazaqstannıñ Keñes Odağı quramında egemendigin jariyalavı,
şetelderdegi qazaqtarmen birge radiyodağı bizderdi de qattı quvantsa da, biraq biz tolıq
tävelsizdikke qol jetilevin armandap Allağa minajat ettik. Derlik bir jıldan keyin yağnıy 1991
jıldıñ Tamız ayında Mäskevde bolğan töñkeristik äreketten soñ köptegen sovettik
respubliykalar tolıq tävelsizdikterin jariyalap jatqanda, Qazaqstannıñ jaltaqtap Kremildiñ
ıqpalınan şığa-almavı, batıs elderindegi qazaqtardı qattı aşuvlandırıp zığırdanın qaynattı. Tipti
olar, Almatıdağı Qazaq Joğarğı Keñesi men ükimettiñ batıl qadam jasap tävelsizdik jariyalavı
tuvralı baspasöz arqılı ündevler de tastadı. Qudayğa şükir, aqırında kişireygen Keñes
Odağındağı qubılıstar basqaşa betalğannan soñ Qazaqstan, 1991 jıldıñ 16 Jeltoqsanında
tävelsizdigin jariyalap, odaqtı barsa kelmeske jiberdi. Söytip bükil qazaq halqınıñ ğasırlar
boyı añsağan armanı şındıqqa aynaldı.
Soldan oñğa: Nurkemal Pınar, redaksıya bastağı Hasen Oraltay (1988-1995), Talat Koçyiğit,
Abdulvahap Kara, Alihan Canaltay.
Burınğı sovet preziydenti Miyhayl Gorbaşev jağınan engizilgen “jariyalılıq jäne
qaytaquruv” sayasatı arqasında Qazaqstanda, qazaq halqınıñ basınan keşken nävbetterdiñ
kün betine şıqqanı, naqaq ayıptalıp öltirilgen jäne quvdalanğan Alaş orda basşıları men
ziyalılardıñ aqtalğanı, burmalanğan qazaq tariyhınıñ durıstalıp jazıla bastağanı, tävelsizdikten
keyin de bul protsestiñ odan äri jalğasa tüskeni, İsläm dininiñ künsayın küşeyip kelejatqanı,
sonday-aq, memlekettik til atağın alğan- qazaqşanıñ damımay meşev qalğanı, bükil älemge
belgili şındıq.
Azattıq Radıyosı, mine osı tariyhiy jäne aşsı şındıqtardı “qırğy qabaq soğısı” kezinde
“tunşıqtıruvlarğa” qaramastan, öz tıñdarmandarına jetkizip, bildirip turuvdı maqsat etti. Osı
sebepti, kommuniystik qazaq baspasöz betterinde biz qazaq redaktsıya qızmetkerleri “satqın,
opasız, şpıyon” retinde qatañ ayıptaluvmen boldıq. Biraq jasqanbadıq, jalıqpadıq jäne
miyssiyamızdan da bastartpadıq.
Azattıq Radiyosınıñ qurıluvınıñ 40 jıldığına qatıstı resepsiyağa şaqıruv.
Al, 1993 jılı Azattıq Radıyosınıñ qurıluvınıñ 40 jıldığı toylanğanda, Keñes Odağı men
kommyniyzim joyılğandıqtan, tävelsizdikke qol jetilgen burınğı sovettik respubliykalarda
demokratya güldenip, adam huqıqtarı jağdayı da durıstalıp jatqandıqtan, Radiyonı birjolata
jabuv nemese qısqartıp basqa jaqqa köşirüv tuvralı Vaşiyñtonda mäsele köterilip, talqılavlar
jürip jatqanı habarlandı. Aqırında kelesi jılı, radiyonı Pragağa köşirüv jöninde qarar
qabıldandı. Biraq biz qazaq böliminiñ qizmetkerleri, negizgi miyssiyanıñ ayaqtalğanın, täytäyläp kelejatqan Qazaqstan Respubliykasınıñ jalpı sayasatın sınap, oğan aralasuvdıñ negizgi
priyntsiypterimizge säykes kelmeytinin uyğarıp, Pragağa baruv jönindegi usınıstı qabıldamay
keri qaqtıq. Jaña redaksiyağa Qazaqstannan tañdanılğan äriptesterimiz, radiyo 1995 jıldıñ
jazında Çekhiyağa köşpes aldın, Münchende jumıstarımızpen tanıstırılıp, birqanşa ay
jattıqtırıldı. Söytip biz, jaña äriptesterimizge sättilik pen tabıs tilep, uzaq jıldar boyı jalıqpay
tıñdap kelgen tıñdarman qavımımızben qoştasıp Münchende qala berdik.
Azattıq Radıyosı, biz üşin rasında da bir akademiya, iri zerttev ortalığı ispetti edi. Türli salada
jetisken mamandar, beytaraptılıqtı obektiyvtilikti priyntsiyp tutınğan ağa jurnaliystter, radiyo
jurnaliyzimniñ diyktor, rejiysser ispetti mamandarı bar edi. Tilegen taqırıpta zerttelingen,
taldanılğan maqala-materiyaldar dayındalıp aldımızda turatın-dı.
Meniñ qazaq redaksiyasında jetisip tärbiyelenüvimde, bölim bastığı Jäken Babiş (1975-1988)
(Qızılordanıñ Qarmaqşı avdanınan), kömekşisi Abdulla Düsipulı (Şığıs Qazaqstannıñ Katon
Qarağay avdanınan), jäne 1960.jıldardıñ ayaqşenimen 1970. jıldardıñ basşeninde Türkiyadan
alğaş barğan, sonday-aq, ol kezdegi redaksiya bastığı Dävlet Kerey Tağberli (qazaqstandıq)
jağınan jetistirilgen Talğat Koçyiğit (26.10.1967), Hasan Oraltay (29.10.1967) jäne
Muhabay Engin (16.02.1973) ağaylardıñ eñbekteri zor. Ärdayım olarğa alğısımmen
riyzalığımdı bildirem.
Soldan oñğa: Talat Koçyiğit, Muhabay Engin, Çağatay Koçar (özbek),
Yasin Arslan (azeri), Enver Hocaoğlu (özbek)
Men 1978 jıldıñ 7. Qırküyeginde osı ağalardıñ qatarına qosıldım. Menen keyin 1980. jıldan
bastap kezekpen qazaq bölimine kelgender: Abdulkayyum Kesici (09.01.80), kezinde Sovet
Odağınan quvğın körip aqırında batısqa şığuvğa mäjbür bolğan alğaşqı qazaq diyssiydenti
Mahmet Qulmağambetov (1980 jazğı turum), Nurkemal Pınar, İsmet Biçer, Abdulvahap
Kara, Ömürhan Altın, Gülhan Gayretullah, Suat Temiz. Bulardıñ sırtında qazır Istanbul
qalasında ömir süretin II düniyejüzi soğısınan qalğan sonday-aq, marqum Mustafa Şokay
atamızğa ävlet bolğan Alim Almatı aqsaqalımız Mavsım 1975- Mavsım 1978 jıldar
aralığında, Meryem Hakim karındasımız da 1980. jıldardıñ ortaşeninde aldımen Azattıq
Radiyosınıñ Analiyz böliminde keyin Qazaq böliminde birşama jıl qizmet atqardı. Türkiyadan
kelgen tağı bir qazaq jiğiti- Layik Altınmakas ta 1987-1995 jıldar aralığında Analiyz
böliminde jumıs istedi.
qurmetpen
Alihan Canaltay
Author
Документ
Category
Без категории
Views
0
File Size
450 Кб
Tags
1/--pages
Пожаловаться на содержимое документа