close

Enter

Log in using OpenID

A. Kemal ÇELEBİ, Süreyya SAKINÇ, Naci B. MUTER Manisa İli

embedDownload
CELAL BAYAR ÜNİVERSİTESİ
İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi
Maliye Bölümü
MÜKELLEFLERİN VERGİ KARŞISINDAKİ
TUTUM VE DAVRANIŞLARI
ARAŞTIRMASI
Manisa - 1993
MANİSA İLİ VERGİ MÜKELLEFLERİ ÜZERİNE BİR ANKET
ÇALIŞMASI
Prof. Dr. Naci B. MUTER
Yrd. Doç. Dr. Süreyya SAKINÇ
Yrd. Doç. Dr. A. Kemal ÇELEBİ
TEŞEKKÜR
Manisa İli örnek seçilen denek mükelleflerinin vergiye karşı tutum ve
davranışlarını konu alan anket çalışmamızda, yakın ilgileri ve desteklerinden dolayı,
Manisa Serbest Muhasebeci ve Mali Müşavirler Odası Başkanı Sayın Ahmet Sırrı
Ergöz’e ve değerli Oda mensuplarına; anketi yüz yüze görüşmeler yoluyla uygulayan
ve Fakültemizden anketör olarak görev alan öğrencilerimize; anketlerin bilgisayar
ortamında değerlendirilmesinde katkıda bulunan Tukaş A.Ş Bilgi İşlem Merkezi
uzmanlarına ve çalışmanın yazılmasında emeği geçen sayın Ekrem Yılmaz’a en içten
teşekkürlerimizi sunarız.
2
İÇİNDEKİLER
I- GİRİŞ
5
II- ARAŞTIRMA YÖNTEMİ
7
A- ALAN VE KİTLE
7
1- Alan
7
2- Kitle
8
B- BİLGİ TOPLAMA YÖNTEMİ VE SORULARIN DİZİMİ
12
1- Bilgi Toplama Yöntemi
12
2- Soruların Dizini
12
a) Verginin Tanımlanması
13
b) Vergi Uygulamalarının Algılanması ve Değerlendirilmesi
14
c) Vergi Ahlakı ve Diğer Mükelleflere Bakış
18
d) Vergilerin Mikro Ekonomik Etkileri ve Mükelleflerin Tepkileri
19
e) Vergi Yükünün Takdiri ve Vergi Tazyiki
23
f) Vergi Sistemine İlişkin Düşünce ve Öneriler
25
g) İdarenin Denetim Etkinliği
27
h) İdare-Mükellef İlişkileri
28
C- DEĞERLENDİRME TEKNİĞİ
29
III- VERGİYE KARŞI DAVRANIŞI BELİRLEYEN ETKENLER
29
A- MÜKELLEFİN VERGİ HAKKINDAKİ DÜŞÜNCELERİ
29
B- VERGİ SİSTEMİ VE TEKNİĞİ
31
3
C- VERGİ İDARESİ VE MÜKELLEFE YAKLAŞIMI
32
IV- ANKET DEĞERLENDİRİLMESİ
33
A- MÜKELLEF İLE İLGİLİ NEDENLER
33
1- Verginin Tanımlanması
33
2- Vergi Uygulamalarının Algılanması ve Değerlendirilmesi
36
3- Vergi Ahlakı ve Diğer Mükelleflere Bakış
42
B- VERGİ SİSTEMİ VE TEKNİĞİ İLE İLGİLİ NEDENLER
47
1- Vergilerin Mikro Ekonomik Etkileri ve Mükellef Davranışları
47
2- Vergi Yükünün Ölçülmesi (Takdiri) ve Vergi Tazyiki
54
3- Vergi Sistemine İlişkin Düşünce ve Öneriler
58
C- VERGİ İDARESİ İLE İLGİLİ NEDENLER
60
1- İdarenin Denetim Etkinliği
60
2- İdare-Mükellef İlişkileri
62
V- SONUÇ VE ÖNERİLER
63
FAYDALANILAN KAYNAKLAR
67
TABLOLAR
68
EKLER
70
4
I-GİRİŞ
Devletin, ekonomik ve sosyal alanda yerine getirmek durumunda olduğu
görev ve sorumlulukların gerektirdiği kamu harcamalarının finansmanı konusunda en
sağlam yöntem vergilemedir. Oysa II. Dünya Savaşı sonrası dönemde gelişmiş ve
gelişmekte olan ülkelerdeki vergi gelirleri artışının kamu harcamaları artışının
gerisinde kaldığı gözlenmektedir. Ortaya çıkan bütçe açıkları, enflasyon ve işsizlik
gibi sorunların başlıca nedenlerinden birisi olmuştur. Bütçe açıklarının boyutu ve
neden olduğu sorunların ağırlığı özellikle Türkiye gibi gelişmiş ülkelerde daha
büyüktür.
Ülkemizde kamu harcamalarının kısılması önündeki güçlükler, vergi
gelirlerinin arttırılması yönündeki vergi sistemi reformunu zorunlu hale getirmiştir.
Belli aralıklarla yapılan yasal, teknik ve idari düzenlemelerle vergi sistemimiz
reforme edilmeye çalışılmıştır. Ancak tüm bu değişikliklere rağmen Türk Vergi
sisteminin hâlâ etkinlikten uzak olduğu ve sorunların devam ettiği bilinen bir
gerçektir.
Vergilemede egemenlik yetkisini kullanan devlet, vergi reformunu da tek
taraflı egemenlik hakkına dayanarak yapmaya çalışmaktadır. Oysa toplumsal
yaşamın en önemli gerçeklerinden birisi olan vergi olayının iki tarafı vardır.
Bunlardan birincisi, egemenlikten kaynaklanan vergileme yetkisini kullanan devlet
ve/veya yetki devrettiği kamu tüzel kişileri , (verginin aktif öznesi); ikinci taraf ise,
konumları vergi kanunlarınca tanımlanan vergi mükellefidir (verginin pasif öznesi).
Vergi sisteminin tasarlanmasında ve oluşturulmasında verginin aktif süjesi
olan devlet tek taraflı olarak değil, diğer taraf olan mükellefin sisteme ilişkin
değerlendirmelerini göz önüne almak zorundadır. Temel nitelikleri verimli, adil ve
kalkınmayı destekleyici olarak özetlenebilecek etkin bir vergi sistemi ve
uygulamasını
gerçekleştirmede,
mükelleflerin
vergi
karşısındaki
tutum
ve
davranışlarının bilinmesi ve değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Bilindiği gibi vergi sistemi, bir toplumun tarihinin, kompozisyonunun
(bileşiminin), özlemlerinin, gücünün ve sosyal grupların birlikteliklerinin veya
rekabetlerinin bir göstergesidir. Ayrıca, zaman ve mekân içinde dinamik bir karakter
gösteren “adalet” kavramının da, demokrasi mücadelesinin başlıca sembolünü
oluşturan “vergileme” konusunda taşıdığı anlamı da değişik açılardan sorgulamak
5
gerekmektedir. Modern bir toplumun en önemli göstergelerinden birisi, belki de en
önemlisi (dolaysız) vergi mükellefi olan kitlenin toplam nüfus içindeki oranıdır. Bu
oranın düşük olması geniş kitleleri en önemli politik karar olan vergiler konusunda
duyarsız olmaya yöneltmektedir. Bu durumun, şayet söz konusu ise, sağlıksız bir
demokrasinin en önemli nedenini oluşturduğunu ileri sürmek her halde fazla abartılı
olmayacaktır.
Aşağıda ele alacağımız anket değerlendirmeleri de, deneklerin mensup
oldukları değişik gruplar itibariyle verdikleri yanıtlarda, verginin “demokrasinin en
önemli sinir ucu” olduğunu göstermektedir.
Bu çalışmanın amacı, mükelleflerin vergileme olayı karşısındaki tutum ve
davranışlarının yönü ve biçimi hakkında doğru bilgi sahibi olmaktır. Etkin bir vergi
sisteminin kurulabilmesi için gerek duyulan vergi reformu önerilerinin başarılı
sonuçlar verebilmesi, mükelleflerin vergiler karşısındaki düşünce ve davranışların
bilinmesi ve değerlendirilmesi ile mümkündür. Vergiler karşısında mükelleflerin söz
konusu olumsuz davranışlarının tespit edilerek, eğitim ve diğer idari ve teknik
düzenlemelerle giderilmesi gerekmektedir.
Vergi idaresinin mükelleflere yaklaşımını gözden geçirmesi ve daha sağlıklı
ilişkiler kurması, mükelleflerin idareye bakış biçimlerinin bilinmesi sayesinde
mümkündür. Mükelleflerin vergileme ile ilgili olası tepki ve uyum davranışlarının
önceden
kestirilmesi,
vergi
düzenlemelerinin
ve
uygulamalarının
başarısı
bakımından yol gösterici olacaktır.
Önemini ve amacını kısaca bu şekilde özetlemeye çalıştığımız bu araştırma
dört kısımdan oluşmaktadır. Birinci kısımda araştırma yöntemi hakkında ayrıntılı
açıklamalar yapılmaktadır. İkinci kısımda mükelleflerin vergi karşısındaki tutum ve
davranışlarını belirleyen etkenlerin neler olduğu incelenecektir. Bu kısım anket
sorularının hazırlanmasında ve değerlendirilmesinde dayanak noktasını oluşturan
teorik esasları ortaya koymaktadır. Buna göre mükellefin tutum ve davranışına yön
veren etkenler içsel ve dışsal olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İçsel etkenler,
mükellefin vergi hakkındaki düşünce ve algılamalarıdır. Dışsal etkenler ise, vergi
sistemi ve tekniği ile vergi idaresinin mükellefe yaklaşımıdır.
6
Anket Değerlendirilmesi başlığını taşıyan bir sonraki kısımda ise denek ve
mükelleflerin anket sorularına verdikleri cevaplar teorik kısımda sınıflandırmaya
uygun olarak değerlendirilmeye çalışılmaktadır.
Son kısımda ise anketin değerlendirilmesine bağlı olarak ulaşılan sonuçlar
sıralanmakta ve öneriler sunulmaktadır.
II- ARAŞTIRMA YÖNTEMİ
Vergi mükelleflerinin tutum ve davranışlarını biçimlendiren etkenlerin ve
bunlara hâkim olan eğilimlerin belirlenmesinde ve ölçülmesinde en geçerli ve
sağlıklı yöntemlerden birisi davranış anketidir. Bu nedenle araştırmada anket
yöntemi benimsenmiştir.
A- ALAN VE KİTLE
1- Alan
Anketimiz, Fakültemizin konumu bakımından, Manisa İli Merkez İlçe’de
gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, İl’in sosyo-ekonomik yapısının tarım, sanayi ve
hizmetler sektörlerinin oldukça dengeli dağılımını temsil etmesi nedeni ile, böyle bir
çalışma için uygun bir alan olduğu görülmüştür.
Manisa İli’nin toplam arazisinin %39’u tarım alanı olup, bunun da %26.3’ü
sulu tarıma uygundur. Ege Bölgesi’nin en geniş tarım alanına sahip olan Manisa,
Türkiye’nin toplam tarım üretiminin de %5’ini gerçekleştirmektedir. İl’de hızla
gelişmekte olan sanayiiler; toprak, tekstil, elektrik ve elektronik, deri ve konfeksiyon,
gıda, yem, oto yan ve tarım araçları ve gerekleri, sanayileriidir. Özellikle, 1971
yılında hizmete giren Organize Sanayi Bölgesi sayesinde Manisa, yeni yatırımlar için
cazibe merkezlerinden biri konumuna gelmiştir.
İl’de tarım ve sanayi sektörlerindeki gelişmelere paralel olarak, ticaret ve
hizmet sektöründe de önemli gelişmeler kaydedilerek, dinamik bir ekonomik ortam
oluşmuştur. Manisa, bu yapısal özellikleri ile, Türkiye genelinde anket için temsil
yeteneğine sahip bir İl görünümündedir.
7
Alan seçimimde, gerek deneklere kolayca ulaşılabilmesi ve gerekse örnek
kitlenin yoğunlaştığı yer olması nedeniyle, Merkez İlçe ile sınırlı kalmıştır.
2- Kitle
Denek olarak seçilen kitle, gerçek usulde Gelir Vergisine tabi (beyannameli)
mükelleflerden oluşmaktadır. Denek kitle, kazanç ve iratların kaynağını oluşturan
mesleki faaliyet gruplarına ayrılmış ve rastgele örnekleme yöntemiyle seçim
yapılmıştır.
Manisa Merkez İlçe’de gerçek usulde gelir vergisine tabi mükelleflerin
meslek gruplarına göre dağılımı incelendiğinde (Tablo 2), ankete katılanların ana
kitleyi temsil yeteneğine sahip yeteneğine sahip oldukları görülmektedir. Örneğin,
gerçek usulde gelir vergisine tabi mükelleflerin %55.8’ini 2. sınıf tacir sıfatıyla esnaf
sınıfına dâhil olduğu Merkez İlçe’de, deneklerin %53.5’i esnaflardan oluşmaktadır.
Tablo 1
Ankete Katılan Mükelleflerin Meslek Gruplarına Göre Dağılımı
Meslek Grubu
Yükümlü Sayısı
Yüzde (%)
Tüccar
51
10.1
Sanayici
22
4.4
Esnaf
270
53.5
Sanatkâr
71
14.1
Çiftçi
38
7.5
Serbest Meslek Erbabı
49
9.7
G.Menkul Sermaye İrade Sahibi
4
0.7
505
100.0
Toplam
8
Denek Mükelleflerin Meslek Gruplarına Göre Dağılımı
Ser. Mes.Er.
10%
G.M.S.İ.Sah. Tüccar
1%
10%
Çiftçi
8%
Sanayici
4%
Sanatkâr
14%
Esnaf
53%
Tablo 2
Manisa Merkez İlçe'de Gerçek Usulde Gelir Vergisi Mükelleflerinin
Meslek Gruplarına Göre Dağılımı (Şubat 1992 sonu itibariyle)
Ticari Kazanç
1. Sınıf
Zirai Kazanç
Serbest
Diğer
Toplam
Meslek
2. Sınıf
Kazancı
Mükellef
371
5214
959
406
2397
9347
4.0
55.8
10.2
4.3
25.7
100.0
Sayısı
Yüzde
Kaynak: Manisa Defterdarlığı
Denek kitleyi öğrenim durumları bakımından incelediğimizde, %40’nın
ilköğrenim, %37.5’inin orta öğrenim ve %22.2’sinin de yüksek öğrenim gördükleri
anlaşılmaktadır. İlk öğrenim düzeyinde eğitim görmüş olanların en yaygın oldukları
meslek grupları sanatkârlar (%73.2) ve çiftçilerdir (%63.2). Orta öğrenimde en
yaygın meslek grupları sanayiciler (%50) ve esnaflardır (%47.7). Yüksek öğrenim
görenler, serbest meslek erbabı (%77.5) ve tüccar (%49.1), kesimlerinde
yoğunlaşmaktadır (Tablo 3).
9
Ankete katılanların çoğunluğu (%41.9) 30-40 yaş grubunda bulunmaktadır.
Mesleklerin yaş gruplarına göre dağılımı ise şöyledir: 40-60 yaşları arası (%47.4)
çiftçiler ve (%40.9) sanayicilerden oluşmaktadır. 20-30 yaş grubunda ise esnaf
(%34), serbest meslek erbabı (%28.6) ve tüccar (%27.5) oranlarında temsil
edilmektedir (Tablo 4).
Tablo 3
Mükelleflerin Meslek Gruplarına Göre Öğrenim Durumları
Öğrenim Durumları
Meslek
Grubu
Okur Yazar
İlkokul
Orta Öğrenim
Yüksek Öğrenim
Mükellef
Yüzde
Mükellef
Yüzde
Mükellef
Yüzde
Mükellef
Yüzde
Sayısı
(%)
Sayısı
(%)
Sayısı
(%)
Sayısı
(%)
Tüccar
-
-
11
21.5
15
29.4
25
49.1
Sanayici
1
0.5
7
31.8
11
50.0
3
13.7
Esnaf
1
0.4
102
37.8
128
47.4
39
14.4
Sanatkâr
-
-
52
73.2
15
21.2
4
5.6
Çiftçi
-
-
24
63.2
12
31.6
2
5.2
Serbest
-
-
4
8.2
7
14.3
38
77.5
-
-
2
50.0
1
25.0
1
25.0
2
0.3
202
40.0
189
37.5
112
22.2
Mes. Er.
G.M.S.İ.
Sahibi
Toplam
Tablo 4
Mükelleflerin Mesleklerine Göre Yaş Gruplamaları
Yaş Grupları
Meslekler
20-30 Yaş
30-40 Yaş
40-60 Yaş
60 ve Yuk. Yaş
Mükellef
Yüzde
Mükellef
Yüzde
Mükellef
Yüzde
Mükellef
Yüzde
Sayısı
(%)
Sayısı
(%)
Sayısı
(%)
Sayısı
(%)
Tüccar
14
27.5
24
47.0
12
23.5
1
2.0
Sanayici
4
18.2
9
40.9
9
40.9
-
-
Esnaf
93
34.5
114
42.2
60
22.2
3
1.1
Sanatkâr
20
28.2
29
40.8
22
31.0
-
-
Çiftçi
3
7.9
16
42.1
18
47.4
1
2.6
Serbest
14
28.6
19
38.8
13
26.5
3
6.1
-
-
1
25.0
2
50.0
1
25.0
148
29.4
212
41.9
136
27.0
9
1.7
Mes. Er.
G.M.S.İ.
Sahibi
Toplam
10
Beyan edilen matrahlar bakımından, kitlenin %38.8’i düşük (0-8 milyon TL);
%28.4’ü orta-düşük (8-16 milyon TL) gelir diliminde bulundukları saptanmıştır.
Düşük gelir diliminde yoğunlaşan mükelleflerin meslek gruplarına göre dağılımına
baktığımızda, %64’ünün esnaf, %19.9’unun sanatkâr ve %6.6’sının serbest meslek
erbabı olduğu görülmektedir.
Düşük-orta gelir dilimindeki mükelleflerin %58.7’si esnaf; %13.3’ü sanatkâr,
%10.5’i serbest meslek erbabı ve %7.7’si çiftçidir. Çiftçilerin %28.9’u düşük-orta ve
orta; tüccarların %29.4’ünün, sanayicilerin %22.7’sinin ve serbest meslek erbabının
%30.6’sının orta gelir diliminde (16-32 milyon YL) ve sanayicilerin %30.8’inin ve
tüccarların %30.8’inin yüksek gelir diliminde yoğunlaştığı görülmektedir (Tablo 5ve
Tablo 6).
Tablo 5
1990 Yılına Ait Beyan Edilen Gelir Vergisi Matrahlarının Meslek Grupları
Bakımından Yüzde Dağılımı
Meslek Grupları
Gelir Ver.
Tüccar
Sanayici
Esnaf
Sanatkâr
Çitçi
Matrah
Ser. Mes.
G.M.S.İ.
Erbabı
Sahibi
Dilimleri
0-8 Milyon
9.8
18.2
46.7
55.0
15.8
6.2
75.0
19.6
13.6
31.1
26.8
28.9
26.5
25.0
29.4
22.7
12.2
5.6
28.9
30.6
-
27.4
13.6
3.7
5.6
21.1
26.5
-
7.8
18.2
1.1
-
5.3
10.2
-
3.9
9.1
1.1
1.4
-
-
-
Matrahsızlar
0.1
4.6
4.1
5.6
-
-
-
Toplam
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
(Düşük)
8-16 Milyon
(Düşük-Orta)
16-32 Milyon
(Orta)
32-64 Milyon
(Yüksek)
64-128 Milyon
(Yüksek)
128 Milyon
liradan fazla
(En Üst)
11
Tablo 6
1990 Yılana Ait Beyan Edilen Gelir Vergisi Matrahlarının Meslek Grupları
Bakımından Dağılımı (Mükellef Sayısı)
Meslek Grupları
Gelir Vergisi
Tüccar
Sanayici
Esnaf
Sanatkâr
Çiftçi
Matrah
Serbest
G.M.S.I.
Mes.Er.
Sahibi
Dilimleri
0-8 milyon
5
4
126
39
6
3
3
10
3
84
19
11
13
1
15
5
33
4
11
15
-
14
3
10
4
8
13
-
4
4
3
_
2
5
-
2
2
3
1
_
_
_
Matrahsızlar
1
1
11
4
-
-
-
Toplam
51
22
270
71
38
49
4
(Düşük)
8-16 milyon
(Düşük-Orta)
16-32 milyon
(Orta)
32-64 milyon
(Orta- Yüksek)
64-128 milyon.
(Yüksek)
128 milyondan
fazla (En üst)
B- BİLGİ TOPLAMA YÖNTEMİ VE SORULARIN DİZİMİ
l- Bilgi Toplama Yöntemi
Anketörler deneklerle yüz yüze görüşme yapmışlar ve çok amaçlı soruların
deneklerce anlaşılmasına özen göstermişlerdir. Sorular sade ve anlaşılır bir dille
hazırlanmış ve anketörler tarafından her soru ve sorulma amacı açıklanarak,
doğrudan ve sağlıklı cevaplar alınmasına çalışılmıştır.
2- Soruların Dizimi
Sorular, anket formuna, amaçlarına göre gruplandırılmış olarak yerleştirilmiş
ve yönlendirici olmamalarına özellikle dikkat gösterilmiştir. Toplanı 24 sorudan
sadece 2’si açık uçlu hazırlanmıştır. Ankete katılanların büyük çoğunluğu açık uçlu
sorulara cevap vermekten kaçınmıştır.
12
Örneğin, vergi kaçakçılığının önlenmesi amacıyla hangi tedbirlerin alınması
gerektiğine ilişkin 21. soruya deneklerin % 56’sı cevap verememiştir. Yine, vergi
sisteminde en çok şikayetçi olunan hususlara ilişkin 24. soruya, deneklerin % 39.2’si
cevap vermemiştir.
Anket soruları, denek mükellef kitlesinin aşağıda sıralanmış hususlardaki
davranışlarını ve/veya sorunlarını ölçecek biçimde hazırlanmıştır.
a) Verginin Tanımlanması
Soru: Verginin bir tanımını yapmanız istendiğinde, aşağıdakilerden hangisini
daha uygun buluyorsunuz?
7,5
37,2
52,9
2,4
0
50
100
150
200
250
300
1. Vergi, kâr marjını azaltan bir tür maliyet unsurudur (% 7.5).
2. Vergi vermek, askerlik gibi bir vatandaşlık görevidir (% 37.2).
3. Vergi, karşılığı “daha fazla devlet hizmeti demek” olan bedeldir (% 52.9).
4. Cevapsız (% 2.4).
13
b) Vergi Uygulamalarının Algılanması ve Değerlendirilmesi
Soru: Ödediğiniz vergi ile devletten sağladığınız hizmet arasında bir bağ kuruyor
musunuz?
27,2
28,3
43,6
0,9
0
50
100
150
200
250
1. Evet (% 27.2).
2. Hayır (% 28.3).
3. Zaman zaman (% 43,6).
4. Cevapsız (% 0.9).
Soru: Vergi kaçakçılığının önlenmesinde vergi cezalarının yeterince caydırıcı
olduğuna inanıyor musunuz?
46,0
52,6
1,4
0
50
100
150
200
250
300
1. Evet (% 46.0).
2. Hayır (% 52.6).
3. Cevapsız (% 1.4).
14
Soru: Mükellef olarak, devlet harcamalarının yöneldiği alanları ve yapılma şeklini
izliyor ve bunları ödediğiniz vergilerle ilişkilendirerek değerlendirmede bulunuyor
musunuz?
32,3
46,4
9,5
11,5
0,3
0
50
100
150
200
250
1. Yalnızca izliyorum (% 32.3).
2. İzliyorum ve kendimce değerlendirmeler yapıyorum (% 46.4).
3. İzlemiyorum (% 9.5).
4. Bu konuda bilgi sahibi değilim (% 11.5).
5. Cevapsız (% 0.3).
15
Soru: Devletin, daha fazla vergi alması veya bunun yerine borçlanması arasında
nasıl bir tercihte bulunmasını istersiniz?
28,5
29,2
39,6
2,7
0
50
100
150
200
1- Devlet, bir kısım harcamalarını borçlanmayla karşılasın (% 28.5).
2- Tüm harcamalarını vergi ile karşılasın (% 29.2).
3- İkisi arasında fark görmüyorum (% 39.6).
4- Cevapsız (% 2.7).
16
Soru: Vergi kanunlarındaki değişmeleri ve vergi uygulamalarını nasıl
izliyorsunuz? Öncelik sırasına göre numaralayınız.
60,2
29,4
5,6
4,0
0,7
0,1
0
50
100
150
200
250
300
350
1. Muhasebecim vasıtasıyla (% 60.2).
2. Gazete, dergi veya diğer resmi yayınlardan (% 29.4).
3. Vergi dairesine danışarak (% 5.6).
4. İş arkadaşlarım ve çevremden duyduklarım (% 4.0).
5. Televizyon (% 0.7).
6. Cevapsız (% 0.1).
17
c- Vergi Ahlakı ve Diğer Mükelleflere Bakış
Soru: Vergi kaçıran bir meslektaşınızı nasıl değerlendirirsiniz?
19,0
50,0
19,2
4,4
4,4
3,0
0
50
100
150
200
250
300
350
1. Şiddetli tepki gösteririm (% 19.0).
2. Hoş karşılamam (% 50.0).
3. Zorunlu olduğu için yapmıştır (% 19.2).
4. Kurnaz bir tacir (% 4.4).
5. Normal bir davranıştır (% 4.4).
6. Cevapsız (% 3.0).
18
Soru: Vergi affı uygulamaları karşısındaki tutumunuz nedir?
24,8
62,8
8,2
0,3
0,7
3,2
0
50
100
150
200
250
300
350
1. Vergi affı uygulamasına karsıyım (% 24.8).
2. Bir defaya mahsus olmak üzere vergi affı uygulanabilir (% 62.8).
3. Vergi affı uygulaması süreklilik kazanmalı (% 8.2).
4. Küçük esnafa yönelik olmalı (% 0.3).
5. İyi niyetli mükellefler için olmak (% 0.7).
6. Cevapsız (% 3.2).
7.
d- Vergilerin Mikro Ekonomik Etkileri ve Mükelleflerin Tepkileri
Soru: Sizce vergilemenin iktisadi faaliyetleri olumsuz etkilememesi bakımından,
vergi daha çok hangi kaynak üzerinden alınmalıdır?
38,4
42,2
16,7
2,7
0
50
100
150
200
250
1. Ticari, zirai veya mesleki kazanç üzerinden (% 38.4).
2. Kişinin sahip olduğu toplam servet üzerinden (% 42.2).
3. Tüketim harcamaları üzerinden (% 16.7).
4. Cevapsız (% 2.7).
19
Soru: Gelir vergisi oranlarının arttırılması ile ilgili veya genelde vergi yükünüzü
arttıracak bir kanunun çıkması halinde nasıl bir tepki gösterirsiniz?
37,9
19,8
33,2
4,0
0,1
5,0
0
50
100
150
200
250
1. Daha fazla vergi ödemektense, işimi yavaşlatır veya bırakırım (% 37.9).
2. Eski vergi seviyemi aşmamak için vergiden kaçınmanın yollarını ararım (% 19.8).
3. Daha fazla vergi ödeyecek olmam, beni eskisinden daha fazla çalışmaya teşvik
eder
(% 33.2).
4. Aynı çalışma tempomu mecburen korurum (% 4.0).
5. Tüketim harcamalarını kısarım (% 0.1).
6. Cevapsız (% 5.0).
20
Soru: Gelir vergisi tarifesindeki vergi oranlanman seviyesini uygun buluyor
musunuz?
22,0
77,7
26,8
19,6
31,3
0
50
100
150
200
250
300
350
400
1. Uygun buluyorum (% 22.0).
2. Uygun bulmuyorum (% 77.7).
a)Başlangıç ve nihai vergi oranlan düşürülmeli (% 26.8).
b)En düşük vergi oranının uygulandığı ilk dilim genişletilmeli (% 19.6).
c)Vergi oranlarının sayısı azaltılmalı (% 31.3).
21
Soru: Aşağıda sıralanmış olan ve yeni bir iş kurma veya iş hacmini genişletme
konusundaki kararlarımızda etkili olabilecek faktörler arasında en önemli
bulduğunuz üçünü belirtiniz?.
54,7
23,2
9,5
7,3
3,6
1,7
0
50
100
150
200
250
300
1. Piyasalarda istikrarın olması (% 54.7).
2. İş sahasına giren mal veya hizmetlere olan talebin canlı olması (% 23.2).
3. Siyasi (politik) istikrarın olması (% 9.5).
4. Yeni iş kurmada kredi şartlarının elverişliliği (% 7.3).
5. Vergi avantajlarının (muafiyet ve istisnalar) olması (% 3.6).
6. Cevapsız (% 1.7).
22
e) Vergi Yükünün Takdiri ve Vergi Tazyiki
Soru: Toplam olarak katlanmak zorunda olduğunuz vergi yükünü (gelir vergisi +
diğer vergiler) nasıl değerlendiriyorsunuz?
22,6
49,0
26,6
0,3
0,6
1,9
0
50
100
150
200
250
1. Çok ağır (% 22.6).
2. Ağır (% 49.0).
3. Normal (% 26.6).
4. Hafif (% 0.3).
5. Çok hafif (% 0.6).
6. Cevapsız (% 1.9).
23
Soru: Aşağıdaki vergilerden hangisinin ağırlığını öderken daha çok hissediyorsunuz?
67,0
1,7
2,4
21,9
0,3
0,6
0,7
0
50
100
150
200
250
300
350
1. Gelir vergisi (% 67.0).
2. Emlâk vergisi (% 1.7).
3. Motorlu Taşıtlar Vergisi (% 2.4).
4. Katma Değer Vergisi (% 21.9).
5. Belediye Resim ve Harçları (% 0.3).
6. Hiçbirinin (% 0.6).
7. Cevapsız (% 0.7).
24
f) Vergi Sistemine İlişkin Düşünce ve Öneriler
Soru: Vergi kaçakçığının önlenmesi için öncelikle hangi tedbirler alınabilir?
1. Denetim sıklığı ve eğitim (%26.5).
2. Adil Vergi Sistemi (%6.5).
3.Vergi cezalarının yükseltilmesi (%5.3).
4. Gönüllü vergilemenin kaldırılması (%1.7).
5.Ticaretten süreli men (%1.3).
6. Gönüllü usulün yaygınlaştırılması (%0.9)
7. Vergi mükelleflerinin, ödediği verginin yerinde harcanıldığına inandırılması
(%0.6).
8. Teşhir (%0.6).
9.Vergi oranlarının düşürülmesi (%0.6).
10. Cevapsız (%56).
25
Soru: Vergi sistemindeki uygulamalarda en çok şikâyetçi olduğunuz hususlar.
1.Adaletsiz vergi sistemi (%19.6).
2.Peşin vergi (%18.5).
3.Vergi kanunlarının sık değişmesi (%7.1).
4. Bürokrasi (%5.5)
5.Vergi oranlarının yüksek olması (%3.6).
6.Götürü vergilendirme (%2.8).
7. Hayat standardı esası (%2.0).
8.Mükellefe ön yargılı bakılması (%1.6).
9.Ortalama kar haddinin yüksek olması (%0.1)
10. Cevapsız (%39.2).
26
g) İdarenin Denetim Etkinliği
Soru: İşletmeniz hangi sıklıkta denetim geçirdi?
1.Sadece 1 inceleme geçirdim (%25.0).
2. 1-5 arasında (%33.9).
3. 5 defadan fazla (%14.5).
4.Şimdiye kadar hiç inceleme geçirmedim (%26.0).
5.Cevapsız (%0.6).
Soru: Son beş yıl içinde gördüğünüz denetimler sonucunda herhangi bir cezaya
muhatap oldunuz mu?
1.Hayır (%63.2).
2.Evet (%35.6).
Kaçakçılık (%1.4).
Kusur (% 9.7).
Usulsüzlük (% 24.5)
3.Cevapsız (%1.2).
27
h) İdare Mükellef İlişkileri
Soru: Vergi uyuşmazlıklarının çözümünde, her iki yolunda açık olması halinde,
hangi yolu tercih ediyorsunuz?
1.İdari yolla çözüm tercih ederim (%82.6).
2.Doğrudan vergi mahkemesine müracaat ederim (%14.2).
3.Cevapsız (%3.2)
Soru: Vergi denetim ve inceleme elemanlarının denetleme ve incelmeleri
esnasındaki davranışları aşağıdakilerden hangisine uyuyor?
1.İncelemenin ciddiyetine uygun olarak tarafsız davranıyorlar (% 41.4).
2.Hatalarımızı gösterip, uyarak cezaya muhatap olmamızı önlüyorlar (%38.6).
3.Denetim esnasında işimi aksatarak müşterilerimin ve çalışmalarımın yanında beni
küçük düşürüyorlar (%13.1).
4. Zaman zaman anlayışlı, zaman zaman ters davranıyorlar (%3.1).
5. Cevapsız. (%3.8).
28
C- DEĞERLENDİRME TEKNİĞİ
Ankette yer alan sorular ve bunlara ilişkin her bir seçenek ayrı ayrı
kodlanarak, bilgisayar çözümlemesine uygun hale getirilmiştir. Açık uçlu sorulara
verilen cevaplar, kodlamada kolaylık sağlaması amacıyla en çok 9 başlık altında
toplanmıştır. Benzer düşünce ve önerilerin aynı başlık altında değerlendirilmesine
özen gösterilmiştir. Soru değişkenlerinin her birinin; önce bağımsız olarak, sonra da
2’li soru grupları halinde (çapraz tablolar oluşturularak) birbirleriyle ilişkilendirilerek
çözümlenmesi yapılmıştır.
Anket sonuçları; a) Mükellef ile ilgili nedenler; a) Vergi sistemi ile ilgili
nedenler ve c)Vergi idaresi ile ilgili nedenler olmak üzere üç başlık altında
değerlendirmiştir.
III- VERGİYE KARŞI DAVRANIŞI BELİRLEYEN ETKENLER
A- MÜKELLEFİN VERGİ HAKKINDAKİ DÜŞÜNCELERİ
Mükellefin vergiye karşı davranışını belirleyen etkenlerden vergi ahlakı, dar
anlamda vergi kaçakçılığı ve vergi cezaları karşısında alınan tavır olarak
tanımlanabilir. Diğeri, vergi zihniyeti ise, vergi ahlakını da içeren geniş bir
kavramdır.
Vergi ahlakı, mükelleflerin vergilerini tem olarak ödemeleri anlamında
kullanılmaktadır.
Vergi ahlakı, mükellefin vergilerini tam olarak ödemeleri
anlamında kullanılmaktadır. Vergi ahlakı, mükellefin sosyo-kültürel düzeyi ile
yakından ilişkilidir. Toplumun ahlak ve din yapısı, sosyal düzeyi üzerinde etkili iki
önemli faktördür. Kültür düzeyi ise, gelirin bir fonksiyonudur. Gelişmiş
ekonomilerde vergi kaçakçılığını az gelişmiş ekonomilere oranla daha az yaygın
olması, kültür düzeyi ile vergi ahlakı arasında doğrusal bir ilişki kurularak
açıklanmak istemektedir1.
Sosyal sınıflar ve devletin vergi hakkındaki düşünceleri ve buna bağlı olarak
geliştirilen vergi teorileri, daha çok, siyasi ve ahlaki düşüncelerin ürünü olarak ortaya
1
Herekman, Aykut; Kamu Maliyesi (Genel Vergi Kuramı), Cilt II, Sevinç Matbaası, Ankara, 1991,s.156.
29
çıkmışlardır. Bu nedenle devlet, adil bir vergi düzeni kurmadıkça ve yükümlüleri
aşırı vergi yükü altında bıraktığı sürece, vergiye karşı direniş veya vergi isyanı
olasılığı yüksek olacaktır. Üstelik bu direniş, sınıfsal bir isyan haline de
dönüşebilecektir.
Vergiye karşı toplumsal direnişin tipik örneği, Fransa’da 1954 yılında
verginin reddi biçiminde ortaya çıkan Poujade hareketidir. Poujade adında küçük bir
kasaba esnafının önderliğini yaptığı verginin kolektif reddi hareketi, Poujade’in
Parlamentoya seçilmesi sonucunu vermiştir.
Vergiyi tanımlamaya çalışan iki hakim teoriden biri “ gönüllü değişim”
yaklaşımıdır. Bu yaklaşıma göre, marjinal fayda esnasından hareketle, vergiler devlet
hizmetleri karşılığında ödenen fiyatlar olarak görülür. Mükellef ile devlet arasındaki
ilişkinin de değişim esasına dayalı, bir bedel ilişkisi olduğu savunulur. “Organik
devlet” teorisinde ise, ödeme gücü esasından hareketle, vergi devletin egemenlik
hakkına dayanarak toplumu oluşturan bireylere zorunlu ve karşılıksız olarak
yüklediği mali bir yükümlülük olarak tanımlanır.
Gerçekte, verginin mükellefler tarafından bir görev olarak değil, fakat mali
bir yük olarak algılanması nedeniyle, mükelleflerin vergi karşısındaki tutum ve
davranışlarını olumsuz yönde etkileyen faktörlerin başında, toplanan verginin
harcama biçimi gelir. Ödenen vergilerle, yararlanılan kamu hizmetlerinin mükellef
bakımından eşdeğerli olmayışı, vergiden kaçınmanın psikolojik etkenlerinden birini
oluşturmaktadır2.
Vergi ahlakının oluşmasına katkıda bulunan iki esaslı olgu böylece ortaya
çıkmış olmaktadır. Bunlardan birincisi, vergiler ile finanse edilen devlet
harcamalarının verimli olup, olmaması sorunudur. Diğeri ise, belirli vergiler ile
belirli devlet harcamaları arasında doğrudan bir ilişki aranması gerektiğidir.
2
Kalyoncu, Rüştü; Vergi Sloganları, Vergi , Vergiden Kaçınma Konuları Üzerine Düşünceler, Vergi Dünyası,
Temmuz 1984, Sayı 35, s.13.
30
B- VERGİ SİSTEMİ VE TEKNİĞİ
Bir ülkede, belirli bir zamanda uygulanan vergi, resim, harç ve benzeri mali
yükümlülüklerin bütününde oluşan organik dokuya vergi sistemi denilmektedir.
3
Vergi sistemi geni ve dar anlamda ele alınabilir.
Geniş anlamda vergi sistemi, bir ülkede devlete ve öteki kamu tüzel kişilerine
yasalardan doğan yetki sonucu yapılan transferler olarak tanımlanabilir. Dar anlamda
vergi sistemi denildiğinde, yaygın şekilde uygulanan vergilerin oluşturduğu sistem
kastedilmektedir. 4Örneğin Gelir Vergisi Sistemi, Kurumlar Vergisi Sistemi, Katma
Değer Vergisi Sistemi gibi.
Vergi sistemi kavramı içinde; vergi yasarlı, vergi yönetimi, vergi denetimi ve
vergi yargısı yer almaktadır. Bir vergi sistemini oluşturan vergilerin topluca, önceden
belirlenmiş mali ve sosyal ekonomik hedeflere ulaşmada uyumlu bit bütünü
oluşturmaları gerekir. Böylece, vergileme ile güdülen amaçların vergi sisteminin
temel karakterini belirleyici olduğu söylenebilir.
Vergi tekniği ise, vergilemede öngörülen amaçların gerçekleştirilmesinde,
verginin matrahı, denetimi ve tahsili biçimlerini belirlemeye yönelik hususları
kapsamaktadır. Vergi tahsilatı ile ilgili yasal, idari ve düzenleyici tedbirler vergi
tekniğinin konusunu oluşturur. Vergi tekniğinin başarısı, adil bir hukuk düzeni ve
gelişmiş bir ekonomik yapı içinde daha yüksek olacaktır.
Vergi sistemleri tarihsel, sosyal ve ekonomik nedenlere bağlı olarak ülkeden
ülkeye değişiklik gösterir. Dolayısıyla, her ülkenin vergi sistemi, o ülkenin
ekonomik, sosyal siyasal yapısal özelliklerini yansıtır.
Etkin bir vergi sistemi, kaynak dağılımında etkinlik; gelir dağılımında
etkinlik; gelir ve servet dağılımında adalet, ekonomik istikrar ve büyüme gibi temel
ekonomik hedeflere ulaşılmasına yardımcı olacak şekilde oluşturulmalıdır. Bu
bakımından iyi bir vergi sistemi, öncelikle devletin zorunlu harcamalarına yeterli
kaynak sağlamanın yanı sıra, ekonomik gelişmeyi engellememeli; kalkınma için
yeterli finansmanı sağlamalı; üretim faktörlerinin verimliliklerini arttırmalı; vergi
yüklerinin toplumu oluşturan bireyler arasında adil dağılımını ve gelir ve servetin
yeniden dağıtımını sağlayarak, yeniden düzenlemelidir.
3
Tuncer, Selahattin; Vergi Uygulamaları, Güryay Matbaası, İstanbul, 1983,s.31.
Akdoğan, Abdurrahman-Kızılot, Şükrü –Eyüpgiller, Saygın; Türk Vergi Sistemi, A.Ü Basımevi,
Ankara,1987,s.14.
4
31
Etkin bir vergi sistemi, normatif ilkeler niteliğinde uygulanması gereken bazı
vergileme prensiplerine dayandırılmalıdır. Vergileme prensipleri, sosyal bazı
görüşlerin ifadesi olduklarından, her çağa ve ülkeye göre değişiklik gösterirler.
Bugün önemini koruyan ve modern vergi sistemlerinde uygulanan vergileme ilkeleri
mali, ekonomik, ahlaki ve teknik olmak üzere sınıflandırılabilir.
Bundan başka, vergi mevzuatının basit ve mükellefler tarafından kolaylıkla
anlaşılır olması, bir vergi sisteminin başarısındaki en önemli faktörlerdendir.
Mükelleflerin, anlaşılması güç ve belirsiz vergi yasaları karşısında düşeceği zor
durum ve buna ek olarak göstereceği tepkiler, vergiden kaçınma ya da vergi kaçırma
biçiminde girişimlerde bulunmaları sonucunu yaratabilmektedir. 5
Etkin bir vergi sisteminin oluşturulmasında bir başka etken iyi organize
olmuş ve eğitimli bir idaredir. Vergi idaresinin tahsilat ve denetiminde başarılı
olabilmesi için vergi yönetim ve denetim elemanlarının ileri düzeyde teknik bilgi ve
yeterli motivasyona sahip olmaları gerekmektedir.
Vergi tekniği, öngörülen mali ve ekonomik amaçların gereklerine uygun bir
şekilde düzenlenirken, toplumda egemen davranış biçimleri ve değer yargıları
dikkate alınmalıdır.
C-VERGİ İDARESİ VE MÜKELLEFE YAKLAŞIMI
Vergi sistemi ve tekniklerindeki gelişmelere paralel olarak vergicilik
hizmetleri alanında da önemli ilerlemeler kaydedilmiş ve vergi yönetimi
yapılanmasının da bunlara ayak uydurması zorunlu hale gelmiştir. Vergi idaresinin
yapılanmasındaki temel amaç, devletin vergi yasalarının gereği gibi uygulama temel
işlevini gerçekleştirecek etkinliğe kavuşturulmasıdır.
İşlevsel olarak yukarıda belirtilmiş olan vergicilik hizmetlerinin verginin
niteliğinden ortaya çıkan özelliğinin, bu alandaki yapılacak organizasyondaki
yansımaları her şeyden önce vergi idaresinin vatandaştan vergi alırken karşılaştığı
güçlükleri en aza indirmek; vergicilik hizmetlerini hizmet yerinde yapmak ve
sonuçlandırmak, vergi ahlakının yerleşmesi için gerekli şartları ve ortamı hazırlamak,
5
Akdoğan, Abdurrahman; Gelir Vergisi Açısından Vergi Adaletine Teknik Bir Yaklaşım, Ankara,İ.T.İ.A,Yayın
No:137,Ankara,1980,s.13.
32
vatandaş ve vergi idaresi arasındaki ilişkilerde karşılıklı anlayış ve iyi niyeti hakim
kılmak şeklinde özendirilebilir. 6
Vergi idaresini vergicilik hizmetleri içindeki en önemli faaliyet alanlarından
birisi, vergi denetimidir. Vergi denetim mekanizmalarının geliştirilmesi, vergi
idaresinin işlevsel olarak etkinliğinin arttırılmasında ve vergi güvenliğinin
sağlanmasında
son
derece
önemlidir.
Dolayısıyla,
vergi
denetiminin
yaygınlaştırılması ve sıklaştırılması, uygulamada başarının en önemli koşulu
olmaktadır.
Vergi idaresi, işlevlerine uygun bir biçimde yapılırken, personelin teknik bilgi
ve çalışma koşulları önemli bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Vergi zihniyetine
ters düşen ve vergi ahlakını olumsuz etkileyen bir vergi uygulaması karşısında,
üstelik vergi elemanları tarafından incitici bir davranışla karşılanan dürüst bir vergi
mükellefinin bundan böyle vergiye karşı olumlu bir tavır içinde olması beklenmez.
Mükelleflerin vergileme ile ilgili olumsuz düşüncelerini değiştiren en önemli
unsurlardan birisi, kendilerine gösterilen tarafsızlık, güven verici bir karşılama ve
vergi kanunlarının tanıdığı olanaklar içerisinde yardım yapmaya hazır, bilgili ve
görgülü elemanların ciddi çalışmasıdır. 7
IV. ANKETİN DEĞERLENDİRİLMESİ
A- MÜKELLEF İLE İLGİLİ NEDENLER
Vergi mükelleflerinin vergileme olayına karşı gösterdikleri tepkilerin
benimseme veya reddetme biçimlerinden hangisi için söz konusu olabileceği, vergiyi
tanımlama
biçimlerine;
vergi
uygulamalarını
nasıl
algıladıklarını
ve
değerlendirdiklerine; vergi ahlakına bağlı olarak açıklanabilir.
1. Verginin Tanımlanması
Mükelleflerin vergiyi tanımlama ve algılama farklılıkları, vergiye karşı
davranışların sübjektif nedenlerini açıklamaya yardımcı olur.
6
Doğan, Aykon, 1980 Sonrası Türk Vergi Politikası, 1983’de Türk İktisat Politikası Sempozyumu ve 1980
Sonrası Türk Vergi Politikası Semineri, Marmara Üniversitesi, İ.İ.B.F. Yayın No.413/364, İstanbul, 1984, s.117.
7
Erel, Ergin; Maliye-Mükellef İlişkileri, Maliye Bakanlığı Maliye Tektik Kurulu Ellinci Yıl Yayınları, Güneş
Matbaacılık T.A.Ş. Ankara, 1973,s.16.
33
Mükelleflerin
çoğunluğunun
(%53)
vergiyi
faydacı
bir
yaklaşımla
tanımlamaları, devleti sözleşmeye dayanan bir kurum olarak gördüklerinin kanıtı
olarak kabul edilir. Bununla birlikte, azımsanmayacak bir mükellef grubunun
(%37,2) vergiyi askerlik gibi bir vatandaşlık görevi olarak kabul etmeleri, organik
devlet anlayışına sahip olduklarını göstermektedir.
Tablo 7
Öğrenim Düzeyine Göre Verginin Tanımındaki Farklılıklar
Vergiyi Tanımlama
Öğrenim
Bir Tür
Vatandaşlık
Karşılığı
Düzeyleri
Maliyet
Görevidir
Hizmet Olan
Unsurudur
Okur-Yazar
Cevapsız
Toplam
Bir Bedeldir
-
50.0
50.0
-
0.4
İlkokul
5.5
50.5
40.5
3.5
40.0
Orta Öğrenim
7.9
30.7
60.3
1.1
37.4
Yüksek
10.7
24.1
62.5
2.7
22.2
7.5
37.3
52.9
2.3
100.0
Öğrenim
Toplam
X2 test: 31.7500
Öğrenim düzeyindeki
Sd:9
farklılıklara göre,
:0.05
verginin
tanımında da
farklılıklar söz konusudur.
Öğrenim düzeyi yükseldikçe, verginin tanımlanması daha çok karşılık ve
sosyal fayda esasına dayandırılmaktadır. Bu oranlar, orta öğrenim düzeyinde %60.3;
yüksek öğrenim düzeyinde ise, %62,5’tir. İlk öğrenim düzeyindeki yükümlülerin
%50.5’i ise, vergiyi askerlik gibi ibir vatandaşlık görevi olarak tanımlanabilir.
34
Tablo 8
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre
Verginin Tanımlanması
Verginin Tanımlanması
Ödediğim
Bir Tür Maliyet
Vatandaşlık
Karşılığı
Vergi İle Kamu
Unsurudur
Görevidir
Hizmet Olan
Hizmeti
Cevapsız
Toplam
Bir Bedeldir
Arasında
Bağ Kuruyorum
2.2
40.9
56.9
-
27.1
Bağ Kurmuyorum
19.6
37.8
39.8
2.8
28.3
Zaman zaman
3.2
34.1
60.0
2.7
43.6
Cevapsız
-
60.0
-
40.0
1.0
Toplam
7.5
37.3
52.9
2.3
100.0
X2 test: 83.4977
Sd: 9
α=0.05
Ödenen vergi ile sağlanan kamusal hizmet arasında bağ kurulmasındaki
farklı algılamalar, verginin tanımındaki farklılıkları açıklamaktadır
Devletin vergi gelirlerini nasıl harcadığını izleyen mükelleflerin çoğunluğu
(% 56.9), vergiyi, karşılığı sosyal fayda olan bir bedel olarak tanımlamaktadır.
Ödediği vergi ile sağlanan kamusal hizmet arasında bağ kurmadıklarını söyleyen
mükelleflerin % 39.8’i vergiyi bir bedel olarak tanımlarken; % 37.8’i ise, vergi
ödemeyi askerlik görevi gibi görmektedirler.
35
2- Vergi Uygulamalarının Algılanması ve Değerlendirilmesi
Tablo 9
Öğrenim Düzeyine Göre, Vergi Uygulamalarını İzlemede
Yararlanılan Kaynaklar
Bilgi Kaynakları
Öğrenim
Gazete,
Düzeyleri
Dergi, resim
Muhasebeci
Vergi
İş
Dairesi
Arkadaşları,
yayınlar
Okur-
Televizyon
Cevapsız
Toplam
Çevre
50.0
50.0
-
-
-
-
0.4
İlkokul
25.2
63.3
3.5
4.0
1.5
0.5
40.0
Orta
27.6
60.8
7.9
3.7
-
-
37.4
39.3
50.0
5.4
4.5
0.8
-
22.2
29.1
60.2
5.5
4.0
0.7
0.5
100.0
Yazar
Öğrenim
Yüksek
Öğrenim
Toplam
X2 test: 16.3500
Sd: 12
α=0.05
Mükelleflerin öğrenim düzeyleri ile, vergi ile ilgili bilgi kaynaklarına
ulaşmada yararlandıkları araçların seçimi arasında ilişki vardır.
Mükellefler,
vergilerin
harcama
biçimini
değerlendirirken,
vergi
kanunlarındaki uygulamalardaki değişiklikleri de yakından izlemek durumundadırlar.
Mükelleflerin vergi ile ilgili bilgi kaynaklarına ulaşmada yararlandıkları araçların
seçiminde eğitim durumları belirleyici rol oynamaktadır. Yüksek öğrenim görenlerin
gazete, dergi veya resmi yayınları izleme oranı (% 39.3), aynı tercihte bulunan diğer
yükümlülere göre daha yüksektir. Her öğrenim düzeyinde, vergi dairesine danışarak
bilgi sağlama yoluna çok az başvurulmuştur (Toplam mükelleflerin % 5.6’sı).
36
Tablo 10
Kamu Harcamalarını İzleme Durumuna Göre Vergi Uygulamalarını İzlemede
Yararlanılan Kaynaklar
Bilgi Kaynakları
Vergi
Gazete,
Harcamalarını
Dergi,
Muhasebeci
Vergi
İş
Dairesi
Arkadaşları,
Resmi Yay.
Yalnızca
Televizyon
Cevapsız
Toplam
Çevre
30.0
63.2
4.3
2.5
-
-
32.2
35.5
54.3
5.1
4.3
0.8
-
46.3
İzlemiyor
8.3
77.1
8.3
2.1
2.1
2.1
10.0
Bilgisi
20.7
60.3
8.6
8.6
1.8
-
11.5
Cevapsız
-
100.0
-
-
-
-
-
Toplam
29.4
60.2
5.6
4.0
0.7
0.1
100.0
İzliyor
İzliyor ve
Değer
Yapıyor
Yok
2
X test: 49.6129
Sd: 20
α=0.05
Vergi harcamalarını izlemedeki farklılıklar, vergi uygulamalarının
izlendiği kaynaklardaki tercihleri açıklamaktadır.
Vergi gelirlerinin nasıl ve hangi alanlara harcandığını yakından izleyen ve
değerlendirme yapan mükelleflerin % 54.3’ü, vergi kanunlarını, muhasebecilerine
danışarak izlemektedir. Devlet harcamalarının tahsisi ile ilgilenmeyen mükelleflerin
ise, % 77.1’i muhasebecisine danışmaktadır. Devlet harcamaları ile yakından
ilgilenenler, vergi uygulamalarını, ilgilenmeyenlere göre daha çok gazete ve
dergilerden izlemektedirler. Böylece, devlet harcamalarını izleyen ve kendince
değerlendirmeler yapanların vergi sistemindeki değişikliklere daha ilgili ve duyarlı
oldukları söylenebilir.
37
Tablo 11
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre Devlet
Harcamalarının Tahsisi İle İlgilenme
Devlet Harcamalarının Tahsisi İle İlgilenme
Ödediğim
Yalnızca
İzliyorum
Vergi İle
İzliyorum
Ve Değer
Kamu Hizmeti
İzlemiyorum
Bilgim
Cevapsız
Toplam
Yok
Yapıyorum
Arasında
Bağ
28.5
51.8
10.2
9.5
-
27.1
32.8
40.6
11.9
14.7
-
28.3
35.0
46.8
7.7
10.0
0.5
43.6
-
40.0
-
40.0
20.0
1.0
32.2
46.3
10
11.5
-
100.0
Kuruyorum
Bağ
Kurmuyorum
Zaman
Zaman
Cevapsız
Toplam
2
X test: 62.2206
Sd: 12
α=0.05
Ödenen vergi ile devletten sağlanan hizmet arasında bağ kurma
davranışı, devlet harcamalarının tahsisi ile ilgili değerlendirmeler yapmak
bakımından önemli ve belirleyici bir etkendir.
Ödediği vergi ile devletten sağladığı hizmet arasında bağ kuranların % 51.8’i,
devlet harcamalarının tahsisi ile ilgilenmektedir. Devlet harcamalarının tahsisi ile
ilgilenmeyenler, çoğunlukla, vergi ile hizmet arasında bağ kurmayanlar arasındadır
(% 11.9).
38
Tablo 12
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre Vergi
Yüklerini Algılama
Toplam Vergi Yükü (Gelir V. + Diğer V.)
Ödediğim
Çok Ağır
Ağır
Normal
Hafif
Çok Hafif
Cevapsız
Toplam
14.6
45.2
37.9
1.6
-
0.7
27.1
35.7
46.1
16.8
-
0.7
0.7
28.3
19.1
53.2
25.9
-
0.9
0.9
43.6
Cevapsız
20.0
40.0
20.0
-
-
20.0
1.0
Toplam
22.6
49.0
26.5
0.3
0.6
1.0
100.0
Vergi İle
Kamu Hizmeti
Arasında
Bağ
Kuruyorum
Bağ
Kurmuyorum
Zaman
Zaman
2
X test: 53.2352
Sd: 15
α=0.05
Bireysel vergi yüklerini algılama düzeyi, ödenen vergi ile sağlanan kamu
hizmeti arasında bağ kurma derecesine ve bu ilişkinin izlenmesine bağlı olarak
değişmektedir.
Mükellefler ödedikleri vergi ile karşılığındaki kamu hizmeti arasında bağ
kurma derecelerine göre, vergi yüklerini de farklı algılamaktadır. Vergi-fayda
ilişkisini izlemeyen mükelleflerin % 81.8’i vergi yükünü ağır ve çok ağır
algılamaktadır. Oysa, bu ilişkiyi izleyen mükelleflerin ancak % 59.8’i vergi yükünü
çok ağır algılamaktadır. Vergi yükünü normal bulanlar, vergi-fayda ilişkisini
arayanlarda (% 37.9) ve zaman zaman arayanlarda (% 25.9), hiç bağ kurmayanlara
göre (% 16.8) daha yüksek düzeydedir. Bu durumda, devlet hizmetinden fayda
sağlandığının hissedilmesi, bireysel vergi yükünün daha az algılanmasına neden
olmaktadır.
39
Tablo 13
Öğrenim Düzeyine Göre Kamu Harcamalarının İzlenmesi ve Değerlendirilmesi
Kamu Harcamalarını
Öğrenim
Yalnızca
İzliyorum ve
Düzeyleri
İzliyorum
Değ. Yap.
İzlemiyorum
Bilgim Yok
Cevapsız
Toplam
Okur-Yazar
50.0
50.0
-
-
-
0.4
İlkokul
35.6
32.7
12.4
18.8
0.5
40.4
Orta Öğrenim
35.5
47.1
9.0
7.9
0.5
37.4
Yüksek
20.6
69.6
5.3
4.5
-
22.2
32.2
46.3
10.0
11.5
-
100.0
Öğrenim
Toplam
X2 test: 48.1000
Sd: 12
α=0.05
Yükümlülerin öğrenim düzeyleri yükseldikçe, kamu harcamalarını
izleme ve değerlendirme duyarlılığı da artmaktadır.
Vergi uygulamalarını, izleme ve değerlendirme uğraşı, tüm eğitim
düzeylerinde önemli oranda görülmüştür. Bu sonuç yükümlülerin hangi eğitim
düzeyinde olursa olsun, ödediği verginin devletçe hangi alanlara harcandığı
konusunda duyarlı olduğunu ve bu tahsisi sürekli izlediğini göstermektedir. Öğrenim
düzeyi yükseldikçe, genel tablonun gösterdiği oranlardan farklı olarak, izleme ve
değerlendirmeye ilişkin oranların yüksek olduğu görülmüştür.
40
Tablo 14
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre Vergi ve Borçlanma
Arasında Tercihte Bulunma
Vergi/Borçlanma Tercihi
Ödediğim
Devlet Harc. Bir
Devlet Tüm
Vergi İle Kamu
Kısmını
Harc. Vergi İle
Hizmeti
Borçlanma İle
Karşılasın
Arasında
Karşılasın
Bağ
Fark Yoktur
Cevapsız
Toplam
29.9
36.6
29.9
3.6
27.1
28.0
25.2
45.4
1.4
28.3
28.6
27.3
41.8
2.3
43.6
Cevapsız
-
20.0
40.0
40.0
1.0
Toplam
28.5
29.2
39.6
2.7
100.0
Kuruyorum
Bağ
Kurmuyorum
Zaman zaman
2
X test: 36.5590
Sd: 9
α:0.05
Ödenen vergi ile kamu hizmeti arasında bağ kurulmasına bağlı olarak,
kamu harcamalarının vergileme veya borçlanmayla karşılanmasına yönelik
tercihler değişmektedir.
Ödediği vergilerle, devletten sağladığı hizmet arasında bağ kuranların %
36.6’sı, harcamaların finansmanında, vergilere ağırlık verilmesini tercih etmişlerdir.
Bağ kurmayanların ise % 45.4’ü, finansman yöntemi olarak vergi ve borçlanma
arasında fark görmemekte, ancak % 25.2’si vergilemeyi tercih etmektedirler. Bu
durumda, mükelleflerin ödedikleri vergi karşılığında fayda sağlamaları halinde vergi
ödeme konusunda daha istekli ve bilinçli oldukları; ödedikleri verginin karşılığında
daha az veya hiç fayda sağlayamayanların ise, vergi yerine borçlanmayı daha çok
tercih ettikleri söylenebilir. Vergi ödeme bilinci ile devlet hizmetlerinden doğrudan
faydalanma arasında bir ilişki olduğu ileri sürülebilir.
41
3-Vergi Ahlakı ve Diğer Mükelleflere Bakış
Mükelleflerin vergi ahlakı ile ilgili düşüncelerini açıklamaya yardımcı
sorulardan birisi de, vergi kaçıran bir başka mükellefi nasıl değerlendirdikleridir.
Mükellef, kendisi için hoş görebileceği bir davranışı, meslektaşı için aynı hoşgörü ile
karşılamayabilir. Ancak, mükelleflerin birbirleri ile ilgili düşüncelerinin genel olarak
vergi kaçakçılığı olayına nasıl baktıkları konusunda açıklayıcı olabileceğini kabul
edebiliriz.
Vergi kaçıran mükelleflerin davranışlarını değerlendiren diğer mükelleflerin
gelir düzeyleri önemli bir davranış etkenidir. Ayrıca, vergi yükünü algılama biçimi,
vergi harcamalarını izleme davranışı ve vergi cezalarının yüksekliği vergi kaçakçılığı
hakkındaki düşünce ve davranışları da etkilemektedir.
Tablo 15
Gelir Düzeylerine Göre Vergi Kaçırma Davranışını Değerlendirme
Vergi Kaçıran Meslekdaşını Değerlendirme
Gelir
Şiddetli
Hoş
Zorunlu
Kurnaz
Düzeyleri
Tepki
Karşılamam
Kalmıştır
Bir
Göst.
Normal
Cevapsız
Toplam
Tacir
Düşük
16.8
49.5
19.4
6.1
4.6
3.6
38.8
Düşük-
17.5
50.3
22.4
2.8
2.8
4.2
28.3
Orta
18.5
60.5
12.3
2.5
3.7
2.5
16.0
Orta-
27.3
45.5
22.8
2.2
2.2
-
8.7
Yüksek
38.4
30.8
-
-
30.8
-
2.6
En Üst
25.0
12.5
37.5
25.0
-
-
1.5
Cevapsız
20.5
50.0
20.0
5.0
5.0
-
4.0
Toplam
19.0
50.0
19.2
4.3
4.3
3.2
100.0
Orta
Yüksek
2
X test: 50.01
Sd: 30
α:0.05
42
Mükelleflerin
gelir
düzeyindeki
farklılıklar
vergi
kaçıran
meslekdaşlarının davranışlarını değerlendirmelerinde ayırt edici bir etkendir.
Gelir düzeyleri yükseldikçe, mükellefler vergi kaçıranlara karşı giderek daha
şiddetli tepki göstermektedirler. Vergi kaçakçılığına en yüksek oranda tepki ise, orta
gelir sınıfından gelmektedir. En üst gelir düzeyinde ise, genel tablonun aksine, vergi
kaçakçılığı daha hoş görüyle karşılanmaktadır.
Tablo 16
Vergi Yükünü Algılama Biçimine Göre Vergi Kaçırma Davranışını Değerlendirme
Vergi Kaçıran Meslekdaşını Değerlendirme
Toplam
Şiddetli
Hoş
Zorunlu
Kurnaz Bir
Normal
Cevapsız
Toplam
Vergi Yükü
Tepki Göst.
Karşılamam
Kalmıştır
Tacir
Çok ağır
23.7
34.2
26.3
7.9
4.4
3.5
22.6
Ağır
18.2
49.0
21.5
3.2
4.9
3.2
49.0
Normal
14.2
68.6
10.5
2.2
3.8
0.7
26.5
Hafif
100.0
-
-
-
-
-
0.3
Çok Hafif
33.3
-
-
66.7
-
-
0.6
Cevapsız
40.0
20.0
-
-
-
40.0
1.0
Toplam
19.0
50.0
19.2
4.3
4.3
3.2
100.0
(Gelir V. +
Diğer V.)
2
X test: 103.0781
Sd: 25
α:0.05
Vergi yükü ağırlaştıkça, mükellefler vergi kaçakçılığı davranışına daha
hoş görülü yaklaşmaktadırlar.
Vergi yükünü normal bulanlardan, çok ağır bulanlara doğru, vergi
kaçakçılığını hoş görme davranışı giderek artma eğilimi göstermektedir. Vergi
yükünü çok ağır bulanlarda vergi kaçıran bir meslekdaşına “şiddetli tepki”
göstereceğini söyleyenlerin oranı % 23.7’dir. Bu oran, vergi yükünü ağır ve normal
bulanlarda derece derece düşmektedir. Vergi kaçıran meslektaşım “hoş karşılamam”
diyenlerin oranı, % 68.6 ile en yüksek vergi yükünü normal kabul edenler içindedir.
43
“Zorunlu olduğu için vergi kaçırmıştır” diyenlerin oranı en yüksek, vergi yükünü çok
ağır bulanların içindedir (% 26.3). Bu oran, normal bulanlarda % 10.5’e düşmektedir.
Tablo 17
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre
Vergi Kaçırma Davranışını Değerlendirme
Vergi Kaçıran Meslekdaşını Değerlendirme
Ödediğim
Şiddetli
Hoş
Zorunlu
Kurnaz
Vergi İle
Tepki
Karşılamam
Kalmıştır
Bir
Kamu
Göst.
Normal
Cevapsız
Toplam
Tacir
Hizmeti
Arasında
Bağ
15.3
63.5
10.2
3.6
2.3
5.1
27.1
22.4
30.8
28.0
8.4
7.6
2.8
28.3
19.1
54.5
19.1
2.3
3.6
1.4
43.6
Cevapsız
20.0
40.0
20.0
-
-
20.0
1.0
Toplam
19.0
50.0
19.2
4.3
4.3
3.2
100.0
Kuruyorum
Bağ
KurmuYorum
Zaman
Zaman
2
X test: 46.6976
Sd: 15
α:0.05
Ödedikleri vergi ile kamu hizmeti arasında bağ kuran mükelleflerin,
vergi kaçakçılığı davranışına tepkileri daha olumsuzdur.
Ödenen vergi ile kamu hizmeti arasında bağ kuranların % 78.8 gibi bir
çoğunluğu, vergi kaçıranları onaylamamaktadır. Zaman zaman bağ kuranların içinde
vergi kaçakçılığına şiddetli tepki gösteren ve hoş karşılamayanların oranı ise %
73.6’dır. Vergi kaçıranları normal karşılama oranı bağ kurmayanlar arasında % 28 ile
yüksek bir düzeyde bulunmuştur.
44
Tablo 18
Muhatap Olunan Cezaya Bağlı Olarak Vergi Kaçırma Davranışını Değerlendirmr
Vergi Kaçıran Meslekdaşını Değerlendirme
Muhatap
Şiddetli
Hoş
Zorunlu
Kurnaz Bir
Normal
Cevapsız
Toplam
Olunan
Tepki Göst.
Karşılamam
Kalmıştır
Tacir
19.7
50.8
17.9
5.0
3.8
2.8
63.2
-
57.1
28.6
14.3
-
-
1.4
Kusur
20.4
42.8
28.6
-
4.1
4.1
9.7
Usulsüzlük
16.9
51.6
18.5
4.0
6.6
2.4
24.5
Cevapsız
33.3
33.3
16.7
-
-
16.7
1.2
Toplam
19.0
50.0
19.2
4.3
4.3
3.2
100.0
Ceza
Yok
Kaçakçılık
2
X test: 64.0309
Sd: 20
α:0.05
Mükellefler muhatap oldukları cezaların derecesi yükseldikçe vergi
kaçakçılığı davranışını daha hoşgörü ile karşılamaktadırlar.
Gördüğü denetimler sonucu cezaya muhatap olmayanların, vergi kaçıranlara
hoş görmeyle bakmadıkları anlaşılmaktadır. Ceza görmeyenler içinde şiddetli tepki
gösterimin ve hoş karşılamam diyenlerin oranı % 70.5’dir. Kaçakçılık cezasına
uğramış olanlardan, sırasıyla kusur ve usulsüzlük cezalarına muhatap olanlara doğru,
vergi kaçakçılığını hoş görmeyenlerin oranı yükselmektedir. Zorunlu olduğu için
vergi kaçırmıştır diyenlerin oranı en düşük, hiç vergi cezasına muhatap olmayanlar
(% 17.9) içindedir.
45
Tablo 19
Vergi Kaçırma Davranışının Değerlendirilmesine Göre
Vergi Affına Karşı Tutum
Vergi Affına Karşı Tutum
Vergi Kaçıran
Karşıyım
Meslektaşını
Bir Defalık
Süreklilik
Küçük
İyiniyetli
Uygulansın
Kazanmalı
Esnaf
Mük. İçin
İçin
Uyg.
Değerlendirme
Cevapsız
Toplam
Uyg.
Şiddetli Tepki Göst.
44.8
45.8
7.4
1.0
-
1.0
19.0
Hoş Karşılamam
21.8
71.9
3.9
-
1.2
1.2
50.0
Zorunlu Kalmıştır
13.4
64.9
18.6
1.1
-
2.0
19.2
Kurnaz Bir Tacir
13.6
63.8
13.6
-
4.5
4.5
4.3
Normal
45.5
36.4
13.6
-
-
4.5
4.3
Cevapsız
6.7
40.0
-
-
-
53.3
3.2
Toplam
24.8
62.8
8.2
0.3
0.7
3.2
100.0
X2 test: 209.9954
Sd: 25
α: 0.05
Vergi kaçırma davranışını hoş görmeyen ve tepki gösteren mükelleflerin,
vergi affı uygulamasına karşı tutumları olumsuzdur.
Vergi kaçıran meslektaşlarına şiddetli tepki gösterenlerden, bunu kurnaz bir
tacirin davranışı olarak tamamen benimsenmiş olan mükelleflere doğru gidildikçe
“vergi affı uygulamasına karşı” olanların oranı düşmektedir. “Vergi affı bir defaya
mahsus uygulansın” diyenlerin ise, tersine, vergi kaçıranlara şiddetli tepki
gösterenler içinde daha düşük olduğu (% 45.8) görülmektedir. “Vergi affı
uygulaması süreklilik kazanmalı”, diyenlerin ise, en yüksek, vergi kaçırmanın bir
zorunluluktan doğmuş olabileceğini söyleyenler içinde olduğu (% 18.6) dikkati
çekmektedir. Bununla beraber, mükelleflerin % 62.8 gibi büyük bir çoğunluğu “bir
defaya mahsus vergi affı” uygulamasına taraftardır.
46
B- VERGİ SİSTEMİ VE TEKNİĞİ İLE İLGİLİ NEDENLER
Mükelleflerin vergiye karşı davranışlarının, yürürlükteki vergi sisteminden
ileri gelen nedenlere bağlı olarak açıklanmasında, vergilerin mikro-ekonomik
etkileri; vergi tarife yapısı; vergi türlerine göre vergi yükünü algılama biçimleri
dikkate alınacaktır.
1- Vergilerin Mikro Ekonomik Etkileri ve Mükellef Davranışları
Vergi mükellefleri, vergi oranlarındaki değişmeler veya ilave yeni vergiler
konulması karşısında, vergi yüklerini en aza indirebilmek için değişik uyum
(ayarlama) davranışlarına girerler.
Gelir Vergisi oranlarındaki değişmelerin çalışma şevki üzerinde iki farklı
etkisi bulunmaktadır. Vergi artışlarının gelir etkisi; mükellefin ödediği vergi
nedeniyle uğradığı fayda kaybını telafi edecek davranışlara girmesi halinde ortaya
çıkar. Başka bir ifadeyle, aylaklık yerine, daha çok çalışma; tüketim yerine daha çok
tasarruf yapma ve risk alma gibi davranışları sonucu, kullanılabilir gelirindeki
azalmayı telafi etmesidir.
İkame etkisi ise, gelir vergisi nedeniyle mükellefin gelirin reel değerinde
ortaya çıkan azalmanın, aylaklığın fiyatını (maliyetini) düşürmesidir. Bu, aylaklığı
daha çekici kılarak, üretim ve verim azalmasına neden olur.
47
Tablo 20
Gelir Düzeylerine Bağlı Olarak, Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
Vergi Artışları Karşısında
Gelir Düzeyi
İşi
Daha Fazla
Vergiden
Aynı
Yavaşlatırım
Çalışırım
Kaçınırım
Çalışma
veya
Tempomu
Terkederim
Korurum
Cevapsız
Toplam
Düşük
43.4
26.5
20.4
4.6
5.1
38.8
Düşük-Orta
34.9
34.9
21.0
4.2
4.9
28.4
Orta
28.4
42.0
19.7
2.5
6.2
16.0
Orta-Yüksek
38.6
36.4
20.4
4.6
-
8.7
Yüksek
46.1
30.8
15.4
-
7.7
2.6
En Üst
37.5
62.5
-
-
-
1.5
Cevapsız
35.0
35.0
15.0
5.0
10.0
4.0
Toplam
37.9
33.2
19.8
4.0
5.0
100.0
X2 test: 23.91
Sd: 30
α: 0.05
Vergi artışları karşısında gösterilecek tepkilerin mükelleflerin gelir
düzeylerindeki farklılıklar ile açıklanması, anlamlı bulunmamıştır.
Gelir vergisi oranlarındaki artışların, çalışma şevki ve işgücü arzı üzerindeki
etkisi, mükelleflerin gelir düzeylerindeki farklılıklara göre açıklanmaya çalışılmıştır.
Düşük, orta-yüksek ve yüksek gelir dilimlerinde ağır vergilere gösterilen tepkinin
çoğunlukla olumsuz olduğu; buna karşılık, orta ve üst gelir dilimlerinde bu tepkinin
daha olumlu olduğu anlaşılmaktadır. Genel olarak, katlanmak zorunda kaldıkları
vergi yükünü ağır bulan mükelleflerin, vergi yüklerini arttıracak yeni bir vergi
konulması halinde çoğunlukla işi yavaşlatma veya terk etme şeklinde tepki
gösterdikleri görülmektedir. Düşük orta gelir düzeyinde ise mükellefler, işi
yavaşlatma veya daha çok çalışma arasında kararsız kalmışlardır.
48
Tablo 21
Mesleklere Göre Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
Vergi Artışları Karşısında
Meslek Grubu
İşi
Daha Fazla
Vergiden
Aynı
Yavaşlatırım
Çalışırım
Kaçınırım
Çalışma
veya
Tempomu
Terkederim
Korurum
Cevapsız
Toplam
Tüccar
31.4
45.1
17.6
5.9
-
10.1
Sanayici
27.3
41.0
13.6
4.5
13.6
4.4
Esnaf
38.1
33.4
19.6
3.3
5.2
53.5
Sanatkâr
46.5
29.6
18.3
2.8
2.8
14.1
Çiftçi
34.2
18.5
34.2
2.6
10.5
7.5
Ser. Mes. Erb.
40.8
32.7
14.3
8.2
4.0
9.7
G.M.S.İ. Sahibi
-
50.0
50.0
-
-
0.7
37.9
33.2
19.8
4.0
5.0
100.0
Toplam
X2 test: 30.8033
Vergi
Sd: 30
artışları
karşısında
gösterilen
α: 0.05
tepkilerin,
mükelleflerin
mesleklerine göre farklılık göstermesi, anlamlı bulunmamıştır.
Meslek grupları bakımından, vergi artışları karşısında gösterilen tepkiler
değişik olmaktadır. Serbest meslek erbabı ve sanatkârlar gibi daha çok fikri ve
bedeni çalışma içindeki mükelleflerin vergi artışları karşısındaki tepkileri
olumsuzdur. Tüccar ve sanayicilerin tepkileri ise, daha çok çalışmak ve böylece
vergiyi telafi etmek şeklinde, olumlu olmaktadır. Esnafların ise, işi bırakma ve daha
çok çalışma arasında kararsız kaldıkları görülmüştür. Çiftçilerin büyük çoğunluğu
(%68’i) işi terk etme ve vergiden kaçınma gibi olumsuz tepki göstermiştir. Çiftçilerin
diğer meslek sahiplerine göre, vergi artışları karşısında vergiden kaçınma gayretinin
daha yüksek olduğu görülmektedir.
49
Tablo 22
Yaş Gruplarına Göre Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
Vergi Artışları Karşısında
Yaş Grupları
İşi
Daha Fazla
Vergiden
Aynı
Yavaşlatırım
Çalışırım
Kaçınırım
Çalışma
veya
Tempomu
Terkederim
Korurum
Cevapsız
Toplam
20-30
43.9
29.7
17.6
4.7
-
29.4
30-40
35.1
36.0
21.8
3.3
-
41.9
40-60
35.3
33.1
19.8
3.7
-
27.0
60 ve Yukarısı
44.4
33.4
11.1
11.1
-
1.7
Toplam
37.9
33.2
19.8
4.0
5.0
100.0
X2 test: 12.5071
Sd: 20
α: 0.05
Mükelleflerin yaş grupları dikkate alınarak, vergi artışları karşısında
gösterilen tepkilerin açıklanması anlamlı bulunmamıştır.
Yaş grubu dikkate alınarak, vergiye karşı tepki değerlendirildiğinde; 20-30
yaş arası mükelleflerin vergi artışları karşısındaki tepkilerinin, çoğunlukla işi
yavaşlatma ve bırakma şeklinde olumsuz olduğu görülmektedir. 30-40 arasında ise,
vergi artışlarına tepki olumsuz ve olumlu olmak üzere iki uç arasında aynı oransal
dağılımı göstermektedir. 40-60 yaş arası mükellefler için de aynı şeyleri söylemek
mümkündür. İkame etkisi, daha genç yaş grubunda, 40 ve yukarı yaştaki
mükelleflere göre daha yüksektir. 60 ve yukarı yaşta ise, ikame etkisi daha ağır
basmaktadır.
50
Tablo 23
Gelir Düzeylerine Göre Vergi Tarifesinden Şikayetçi Olunan Hususlar
Şikayetçi Olunan Hususlar(**)
Gelir Düzeyleri
Vergi
Başlangıç
İlk Gelir
Cevapsız
Toplam
Oranlarının
ve Nihai
Dilimi
Sayısı
Oranlar
Yüks.
Azaltılması
Düşürülmeli
Düşük 40.4 (*)
43.6
40.0
16.4
-
38.8
Düşük-Orta (29.5)
34.8
29.6
35.6
-
28.4
Orta (16.7)
42.0
25.8
32.2
-
16.0
Orta-Yüksek (9.1)
34.1
36.6
29.3
-
8.7
Yüksek (2.7)
50.0
40.0
10.0
-
2.6
En Üst (1.6)
-
37.5
62.5
-
1.5
Cevapsız
-
-
-
-
4.0
Toplam
31.3
26.8
19.6
0.3
100.0
(*) Parantez içindeki oranlar, 6.cı soruda vergi tarifesinden şikayetçi olduğunu ifade
eden mükelleflerin dağılımını göstermektedir.
(**) 6.ıncı soruda vergi tarifesinden şikayetçi olan mükelleflerin toplamı üzerinden,
en sık
şikayetçi olunan hususların dağılımı.
X2 test: 50.1305
Sd: 24
α: 0.05
Mükelleflerin gelir düzeylerindeki farklılıklar; vergi tarifesine ilişkin
değerlendirmelerinde belirleyici bir etkendir.
Mükelleflerin vergi tarifesine ait tercihleri göz önünde tutularak, gelir
seviyelerindeki farklılıkların bu tercihler üzerinde nasıl bir belirleyici etki
yaratabildiği
araştırılmıştır.
Genel
olarak,
mükelleflerin
çoğunluğu,
dilim
genişletilmesi yerine, vergi oranlarının sayısının azaltılması yönünde istek
belirtmişlerdir. Düşük gelirli yükümlüler ile, orta ve yüksek gelir düzeyindeki
mükelleflerin, vergi tarifesinde en çok şikayetçi oldukları husus, vergi oranlarının
sayısının çok olmasıdır. Düşük, orta ve en üst gelir düzeylerinde, ilk dilimin daha
geniş tutulması gerektiği görüşü ağırlıklıdır. Orta-yüksek gelir düzeyinde çoğunluk,
ilk ve nihai vergi oranlarının düşürülmesi gerektiğini ifade etmiştir. Düşük gelirlerin,
51
diğerlerine göre bugünkü tarife yapısından daha memnun oldukları anlaşılmaktadır.
Yüksek gelir düzeyinde memnuniyetsizlik daha fazladır.
Tablo 24
Vergi Yükünü Algılama Biçimine Göre Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
Vergi Artışları Karşısında
Toplam Vergi Yükü (Gelir
V. + Diğer V.)
İşi
Daha Fazla
Vergiden
Yavaşlatırım
Çalışırım
Kaçınırım
Aynı
Cevapsız
Toplam
Çalışma
veya
Tempomu
Terkederim
Korurum
Çok Ağır
54.4
20.2
19.3
1.7
4.4
22.6
Ağır
40.1
29.1
23.1
3.2
4.1
49.0
Normal
22.4
53.0
13.4
6.7
4.5
26.5
Hafif
-
50.0
50.0
-
-
0.3
Çok Hafif
-
33.3
66.7
-
-
0.6
Cevapsız
-
-
-
20.0
80.0
1.0
Toplam
37.9
33.2
19.8
4.0
5.0
100.0
X2 test: 121.9482
Sd: 25
α: 0.05
Psikolojik vergi yükünün hissedilme derecesi arttıkça vergi artışlarına
karşı tepki de giderek olumsuzlaşmaktadır.
Vergi
yükü
ve
verginin
mikro-ekonomik
etkileri arasındaki
ilişki
incelendiğinde, gelir vergisi oranlarının arttırılması durumunda işimi yavaşlatırım
veya bırakırım diyenlerin oranı, en çok, vergi yükünü çok ağır bulanların içindedir
(%54.4). Bu oran, vergi yükünü ağır bulanlarda % 40.1’e, normal bulanlarda ise %
22.4’e düşmektedir.
Vergiden kaçınmanın yollarını ararım diyenlerin oranı, en yüksek, vergi
yükünü çok ağır ve ağır bulanların içindedir (% 19.3 ve % 23.1). Bu oran, vergi
yükünü normal bulanlarda sadece % 13.4’dür.
Diğer taraftan, vergi oranlarının artışı halinde eskisinden daha fazla çalışırım
diyenler, en yüksek oranda, vergi yükünü normal bulanlar içindedir. Bu oran, vergi
52
yükünü normal bulanlarda % 53.0 iken, ağır bulanlarda % 29.1; çok ağır bulanlarda
ise % 20.2’dir.
Tablo 25
Vergi Türüne Yönelik Tercihe Bağlı Olarak Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
Vergi Artışları Karşısında
Vergi
İşi
Daha Fazla
Vergiden
Yavaşlatırım
Çalışırım
Kaçınırım
Aynı
Cevapsız
Toplam
Çalışma
veya
Tempomu
Terkederim
Korurum
Toplam Kazanç Üz. Alınsın
39.7
32.5
19.1
3.6
4.6
38.4
Toplam Servet Üz. Alınsın
38.6
34.7
17.8
3.3
5.6
42.2
Tük. Harc. Üz. Alınsın
34.5
34.5
25.0
4.8
1.2
16.7
Cevapsız
21.4
14.3
28.6
14.3
21.4
2.7
Toplam
37.9
33.2
19.8
4.0
5.1
100.0
X2 test: 21.4588
Sd: 15
α: 0.05
Vergi artışları karşısında gösterilen tepkiler, mükelleflerin verginin
kaynağına ilişkin tercihlerinden bağımsız ortaya çıkmaktadır.
Vergi sistemimiz, yükümlülerce en uygun bulunan vergi türüne ağırlık
verilerek oluşturulması halinde, vergi artışları karşısında gösterilen tepkinin ne yönde
değişebileceği
araştırılmıştır.
Vergilemenin
ekonomik
faaliyetleri
olumsuz
etkilememesi için ticari, zirai veya mesleki kazanç üzerinden alınmasını tercih
edenlerin % 39.7’si, gelir vergisi oranlarının artması halinde, işini yavaşlatacağını
veya bırakacağını; % 32.5’i, eskisinden daha çok çalışacağını; % 19.1’i, vergiden
kaçınma yollarını arayacağını ifade etmiştir.
Vergilemenin, kişinin sahip olduğu toplam serveti üzerinden yapılmasını
tercih edenlerde de benzer oranlar söz konusudur ve sırasıyla % 38.6, % 34.7 ve %
17.8’dir.
Vergilemenin, tüketim harcamaları üzerinden yapılmasını tercih edenlerde
ise, bu oranlar sırasıyla % 34.5, % 34.5 ve % 25’tir. Görüldüğü gibi, özellikle
53
vergiden kaçınma oranı, vergilemenin tüketim harcamaları üzerinden yapılmasını
isteyenlerde, diğerlerine göre yüksektir.
Bu durumda, vergilemenin tüketim harcamaları üzerinden alınmasını
savunanların, verginin olumsuz ekonomi etkilerinden daha çok etkilenenler olduğu
sonucu çıkmaktadır. Ayrıca, dolaysız vergilerin ağırlıklı olduğu bir vergi sisteminin,
dolaylı vergilere dayalı bir vergi sistemine göre, yükümlüyü daha az çalışma veya işi
yavaşlatma şeklinde, olumsuz davranışlara yönelttiği sonucu çıkarılabilir.
2- Vergi Yükünün Ölçülmesi (Takdiri) ve Vergi Tazyiki
Vergi politikasının saptanması ve yeni bir verginin gelir, tasarruf ve yatırım
kararları üzerindeki etkilerinin önceden kestirilebilmesi, yükümlülerin sübjektif vergi
yükünü nasıl ve hangi ölçüde hissettiklerinin bilinmesi ile olanaklıdır.
Beyan esasına dayalı vergilerde mükelleflerin ödeyecekleri vergiyi daha az
gösterme konusundaki yaygın alışkanlıkları, verginin hesaplama biçiminden ileri
gelmektedir. Reel vergi yükü ağır olmasa bile, ödeyeceği vergiyi bizzat mükellefin
hesaplaması durumunda, vergiye karşı davranış, beyana dayanmayan vergilere göre
daha olumsuz ortaya çıkmaktadır.
Sübjektif vergi yükünün takdirinde, mükellefin gelir düzeyi ve vergi
tarifesinin yapısına ilişkin değerlendirmeleri önemli rol oynamaktadır. Mükellefin
her bir vergi türüne ilişkin sübjektif vergi yükü takdiri ise, genel olarak hissettiği
vergi yükünün derecesine ve gelir düzeyine göre değişmektedir.
54
Tablo 26
Sübjektif Vergi Yüküne Bağlı Olarak, Vergi Tazyikinin Vergi Türlerine Göre Değişimi
Ödenirken Ağırlığı En Çok Hissedilen Vergiler
Toplam Vergi
Gelir
Katma
Motorlu
Emlak
Belediye
Yükü (Gelir V.
Vergisi
Değer
Taşıtlar
Vergisi
Resim
Vergisi
Vergisi
+ Diğer V.)
Hiçbiri
Cevapsız
Toplam
ve Harç.
Çok Ağır
66.6
26.3
3.5
0.9
0.9
0.9
0.9
22.6
Ağır
74.9
19.4
1.2
2.4
0.4
1.7
-
49.0
Normal
55.2
21.6
3.0
1.5
-
17.2
1.5
26.5
-
-
50.0
-
-
50.0
-
0.3
Çok Hafif
33.3
33.3
-
-
-
-
33.3
0.6
Cevapsız
40.0
40.0
-
-
-
-
20.0
1.0
67.0
21.9
2.4
1.7
0.3
6.0
0.7
100.0
Hafif
Toplam
2
X test: 59.5986
Sd: 30
α: 0.05
Her bir vergi türüne ait sübjektif vergi yükü, mükellefin toplam olarak
algıladığı vergi yüküne bağlı olarak değişmektedir.
Mükelleflerin sübjektif vergi yüklerini algılamada (takdir) farklı vergilerin
rolünü değerlendirdiğimizde, vergi yükünü çok ağır, ağır ve normal bulanların her
üçünün de, gelir vergisinin ağırlığını öderken daha çok hissettikleri görülmektedir.
Gelir vergisinin ağırlığını daha çok hissedenlerin oranı, vergi yükünü çok ağır
bulanlarda % 66.6; ağır bulanlarda % 74.9; normal bulanlarda ise, % 55.2’dir.
Ağırlığı öderken daha çok hissedilen vergiler içinde ikinci sırada Katma
Değer Vergisi (KDV) yer almaktadır. KDV yükünü en çok hissedenler, yine vergi
yükünü çok ağır bulanlar içindedir (% 26.3). Bu oran, vergi yükünü ağır bulanlarda
% 19.4; normal bulanlarda ise % 21.6’dır. Ağırlığı en çok hissedilen diğer vergiler,
sırasıyla motorlu taşıtlar vergisi, emlak vergisi, belediye resim ve harçlardır. Hiçbir
vergi türü ile ilgili değerlendirmesi olmayanlar, en çok, vergi yükünü normal
bulanlar (% 17.2) arasındadır.
55
Tablo 27
Gelir Düzeylerine Göre Vergi Yükünü Algılama Biçimi
Toplam Vergi Yükü
Gelir Düzeyi
Çok Ağır
Ağır
Normal
Hafif
Çok Hafif
Cevapsız
Toplam
Düşük
25.0
51.5
25.0
-
0.5
-
38.8
Düşük-Orta
17.5
48.2
31.5
0.7
0.7
1.4
28.4
Orta
23.5
42.0
30.8
1.2
-
2.5
16.0
Orta-Yüksek
15.9
52.3
29.5
-
2.3
-
8.7
Yüksek
38.5
38.5
23.0
-
-
-
2.6
En Üst
50.0
50.0
-
-
-
-
1.5
Cevapsız
25.0
55.0
15.0
-
-
5.0
4.0
Toplam
22.6
49.0
26.5
0.3
0.6
1.0
100.0
X2 test: 32.86
Sd: 30
α: 0.05
Mükelleflerin gelir düzeylerindeki değişmeler vergi yüklerini algılama
düzeylerindeki farklılığı açıklayıcı bulunmamıştır.
Mükelleflerin gelir düzeylerindeki farklılıklar, vergi yükünün algılanmasında
belirleyici bir etkendir. Gelir vergisi tarifesindeki oranların sayısı ve seviyesinden
şikayetçi olan mükelleflerin çoğunluğu, toplam vergi belirleyici bir etkendir. Gelir
vergisi tarifesindeki oranların sayısı ve seviyesinden şikayetçi olan mükelleflerin
çoğunluğu, toplam vergi yüklerini ağır bulmaktadır. Toplam mükellefin % 49’u
toplam vergi yükünü ağır bulurken, % 22.6’sı ise çok ağır bulmaktadır. Mükelleflerin
sadece % 26.6’sı vergi yükünü normal bulmaktadır.
Düşük ve yüksek gelirli mükellefler içinde, vergi yükünü normal bulanların
oranı, diğerlerine göre daha düşüktür. Yüksek ve en üst gelirliler içinde vergi
yüklerini çok ağır hissedenlerin oranı ise diğerlerine göre daha yüksektir. Dolayısıyla
düşük, orta, yüksek ve yüksek gelir gruplarında vergi yükünün daha ağır hissedildiği,
buna karşılık düşük-orta ve orta gelir düzeylerinde vergi yükünü normal
hissedenlerin oranının diğerlerine göre daha yüksek olduğu anlaşılmaktadır.
56
Tablo 28: Tarife Yapısının Değerlendirilmesine Göre Vergi Yükünü Algılama Biçimi
Toplam Vergi Yükü
Vergi
Çok
Oranlarının
Ağır
Ağır
Normal
Hafif
Çok
Cevapsız
Toplam
Hafif
Düzeyini
6.3
33.3
55.9
0.9
0.9
2.7
22.0
24.8
54.4
19.0
0.6
0.6
0.6
31.3
34.1
50.4
14.1
---
0.7
0.7
26.8
22.2
55.6
22.2
---
---
---
19.6
Cevapsız
---
50.0
50.0
---
---
---
0.3
Toplam
22.6
49.0
26.5
0.3
0.6
1.0
100.0
Uygun
Buluyorum
Oranların
Sayısı
Azaltılmalı
Başl.
ve
Nihai
Oranlar
Düşürülmeli
İlk
Gelir
Dilimi
Yükseltilmeli
2
X test: 83.9479
Sd: 20
α: 0.0
Sübjektif vergi yükünün algılanmasında, mükellefin vergi tarife yapısına
ilişkin değerlendirmeleri etkendir.
Tarife yapısını değerlendirmeye bağlı olarak, subjektif vergi yükünü
değerlendirmede de farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Gelir ve grisi tarifesindeki vergi
oranlarını uygun bulanların yarıdan fazlası (%55.9) katlanmak zorunda oldukları
vergi yükünü normal karşılamaktadırlar. Sadece % 6.3 gibi küçük bir kısmı, çok ağır
bulduklarını ifade etmişlerdir.
Vergi tarifesindeki vergi oranlarının seviyesini yüksek bulan mükellefler
içinde “vergi yüküm çok ağır” ve “ağır” diyenler çoğunluktadır. Uygun
bulmayanlarda, vergi yükünü normal karşılayanların oranı, % 18,11 gibi düşük
düzeydedir. Dolayısıyla katlanmak zorunda oldukları vergi yükünü çok ağır
bulanların, vergi oranlarının seviyesini yüksek buldukları; normal diyenlerin ise
özellikle vergi oranlarını uygun buldukları sonucu çıkmaktadır.
57
3- Vergi Sistemine İlişkin Düşünce ve Öneriler
Mükelleflerin vergi sistemine ilişkin birinci derecede şikayeti, vergi
sisteminin adaletsiz olması ile ilgilidir (% 19,6). Vergi sistemine ilişkin görüş
belirtmeyenler (% 39,2) dikkate alınmadığında, bu oran cevap verenlerin % 32,2’sini
oluşturmaktadır. Meslek grupları bakımından, vergi sistemini adaletsiz bulanlar
içinde esnaf, sanatkar, çiftçi ve serbest meslek erbabı çoğunluğu oluşturmaktadır.
Tüccar ve sanayiciler, daha çok peşin vergiden şikayetçidirler. Çiftçiler hariç,
diğer meslek grupları için peşin vergi en çok şikayetçi olunan ikinci husustur.
Üçüncü sırada şikayetçi olunan husus, vergi kanunlarının çok sık
değişmesidir (% 11.7). sadece sanayiciler bu hususta şikayet bildirmemiştir. Çiftçiler
için, üçüncü derecede şikayet konusunun bürokrasi olması ilgi çekicidir. Bu hususta
çiftçilerden sonra, serbest meslek erbabı gelmektedir. Esnaflar, diğer meslek
gruplarına göre, götürü vergilemeden en çok şikayetçi gruptur. Tüccar ve sanayiciler,
hayat standardı esasından hiç rahatsızlık duymamaktadır. Diğer meslek grupları için
de, en az şikayetçi olunan hususlar içinde hayat standardı esası yer almaktadır.
Ortalama kar haddi ile ilgili sadece esnaf, ihmal edilecek derecede şikayet
belirtmiştir.
Bürokrasiden şikayet, vergi oranlarından duyulan rahatsızlıktan daha yüksek
orandadır. Sadece sanayici ve esnaf grubu, vergi oranlarından, bürokrasiden öncelikli
şikayet duymaktadırlar. Mükellefe ön yargılı davranılması, en az şikayetçi olunan
hususlardandır.
Hatta,
sanayici
ve
çiftçiler
bu
hususta
hiçbir
şikayet
belirtmemişlerdir. Mükelleflerin, vergi kaçakçılığının önlenmesi için alınması
gereken önlemlere ilişkin üzerinde uyuştukları husus, denetim sıklığı ve eğitim
olmuştur (Bu soruya cevap verenlerin % 60.4’ü). Mükelleflerin % 56’sı, vergi
kaçakçılığının önlenmesi ile ilgili görüş bildirmemiştir.
Adil bir vergi sistemi,
kaçakçılığın önlenmesinde yapılması gereken ikinci öncelikli düzenlemedir. Vergi
cezalarının caydırıcı olması gerektiği, üçüncü derecede önlem olarak belirtilmiştir.
58
Mükellefler, “teşhir”, “vergi oranlarının azaltılması”, “mükellefin ödediği vergilerin
yerine
harcandığına
ikna
edilmesi”
gibi
önlemlerin
vergi
kaçakçılığının
önlenmesinde etkili olmadığı inancındadır.
Gerçekten, vergi kaçakçılığı ile mücadelede, vergi sisteminde yapılacak
düzenlemeler ve yüksek vergi cezaları, vergi kaçakçılığının mükellefe maliyetini
yükseltmiş olsa bile, etkin bir vergi denetiminin olmaması üzerinde, cezalandırılma
riski azalacaktır. Vergi eğitiminin, vergi kaçakçılığı ile mücadelede etkin ve kalıcı bir
yöntem olduğu anlaşılmaktadır.
Tablo 29: Meslek Gruplarına Göre Vergi Sisteminden Şikayetçi Olunan Hususlar (Öncelik
Sırasına Göre % Dağılım)
Meslek
1
2
3
4
5
Adaletsi
Peşin
Vergi
Bürok-
Vergi
z Vergi
Vergi
Kanun
rasi
6
7
8
9
10
Götü-
Hayat
Mük.
Ort. Kar
Cevap
Top-
Oran-
rü
Standar-
Ön-
Haddi
Verme-
lam
Sık
larının
Vergi
dı Esası
yargılı
Yüksek
yenler
Değ.
Yüksek
Bak.
Olması
Grubu
Siste-mi
Olması
---
43.2
10.1
---
---
36.4
4.4
2.6
1.5
0.4
39.6
53.5
(6.2)
(4.3)
(2.5)
(0.6)
5.5
2.8
2.8
1.4
---
40.9
14.1
(7.1)
(9.5)
(4.8)
(4.8)
(2.4)
5.3
10.5
5.3
2.6
---
---
---
44.7
7.5
(14.3)
(9.5)
(19.0)
(9.5)
(4.8)
24.5
20.4
10.2
8.2
4.1
---
2.0
4.1
---
26.5
9.7
Erbabı
(33.3)
(27.8)
(13.9)
(11.1)
(5.5)
(2.9)
(5.5)
GMSİ
---
25.0
25.0
---
---
---
---
---
---
50.0
0.7
(50.0)
(50.0)
Tüccar
Sanayici
Esnaf
Sanatkar
Çiftçi
Ser.Mes.
9.8
23.6
13.7
4.0
1.9
1.9
(17.2)
(41.4)
(24.2)
(7.0)
(3.4)
(3.4)
18.2
36.4
---
4.5
4.5
---
---
(28.6)
(57.2)
(7.1)
(7.1)
20.0
17.8
6.3
5.2
2.9
3.7
(33.1)
(29.4)
(10.4)
(8.6)
(4.9)
21.2
15.6
5.6
4.2
(35.7)
(26.2)
(9.5)
23.7
7.9
(42.9)
Sahibi
---
1.9
(3.4)
Toplam
19.6
18.5
7.1
5.5
3.6
2.8
2.0
1.6
0.1
39.2
100
Dağ. (%)
(32.2)
(30.3)
(11.7)
(9.1)
(5.9)
(4.6)
(3.2)
(2.6)
(0.4)
---
(100)
Not: Yukarıdaki toplamı gösteren oranlar, toplam ankete katılan mükelleflerin
şikayetçi oldukları konuların toplam içinde dağılımını göstermektedir. Parantez
içindeki oranlar 24. soruya cevap verenler içindeki dağılımı göstermektedir.
59
Tablo 30: Vergi Kaçakçılığının Önlenebilmesi İçin Alınması Gereken Tedbirler
(Öncelik Sıralamasına Göre)
Sayı
% Dağılım
1- Denetim sıklığı ve eğitim
134
26.5
(60.4)
2- Adil vergi sistemi
33
6.5
(14.9)
3- Vergi Cezalarının Yükseltilmesi
26
5.3
(11.7)
4- Götürü vergilendirmenin kaldırılması
9
1.7
(4.1)
5- Ticaretten süreli men
6
1.3
(2.7)
6- Götürü usulün yaygınlaştırılması
5
0.9
(2.3)
7- Vergi mükelleflerinin, ödediği vergisinin
3
0.6
(1.3)
8- Teşhir
3
0.6
(1.3)
9- Vergi oranlarının düşürülmesi
3
0.6
(1.3)
yerinde harcandığına inandırılması
10- Cevap vermeyenler
283
Toplam
505
56.0
100.0
--(100.0)
Not: Bu soruya mükelleflerin % 56’sı cevap vermemiştir. Parantez içinde verilen
oranlar, 21. soruya cevap veren (% 44) mükelleflerin tercih sıralamasını ve oranlarını
göstermektedir.
C- VERGİ İDARESİ İLE İLGİLİ NEDENLER
Vergiye karşı davranışı belirleyen etkenlerden, vergi idaresine ilişkin olanları,
vergi denetimlerinin etkinliği; idarenin mükellefe bakışı ve personelin eğitim
düzeyi; vergi cezalarının caydırıcılığı; vergi dairesi ve sisteminin işleyişidir.
1 – İdarenin Denetim Etkinliği
Vergi denetiminin etkinliği, vergi yoklamaları ve incelemelerindeki sıklık ve
denetleme elemanlarının eğitim düzeyi ile ölçülebilir. Vergi incelemesi geçiren
mükelleflerin, sırasıyla usulsüzlük, kusur ve kaçakçılık cezalarına uğrama
olasılıklarının yüksek olduğu tespit edilmiştir. Bu denetim oranı karşısında,
mükelleflerin % 35.6’sı cezaya muhatap
olmuştur. 5’ten fazla sıklıkta vergi
incelemesi geçirdiği halde, hala % 17.8 ve % 21.9 oranlarında kusur ve usulsüzlük
60
cezalarına muhatap olunması, mükelleflerce vergi eğitimi ve bilincinin yeterince
gelişmemiş olduğunu göstermektedir.
Tablo 31: Vergi İncelemesi Geçirme Sıklığına Göre Muhatap Olunan Cezalar
Vergi
İncelemesi
Usulsüzlük
Kusur
Kaçakçılık
Hiç
Cevapsız
Toplam
Geçirme
Sıklığı
1
32.6
11.1
---
55.5
0.8
25.0
1-5
24.6
11.7
3.5
59.6
0.6
33.9
5’ten fazla
21.9
17.8
1.4
58.9
---
14.5
Hiç
18.9
0.8
---
78.0
2.3
26.0
Cevapsız
---
33.3
---
33.3
33.3
0.6
Toplam
24.5
9.7
1.4
63.2
1.2
100.0
2
X test: 69.2930
Sd: 16
α: 0.05
Mükelleflerin muhatap oldukları cezaların türü, vergi incelemesi
geçirme sıklığına bağlı olarak değişmektedir.
Sadece bir defa inceleme geçiren mükelleflerin % 32.6’sı usulsüzlük; %
11.1’i kusur cezasına muhatap olmuştur. 1-5 arasında inceleme geçiren mükellefler
ise usulsüzlük ve kusur cezalarının yanında, % 3.5 ile, kaçakçılık cezası ile
karşılaşmışlardır. 5’ten fazla inceleme geçirenlerde kaçakçılık cezasına uğrayanların
oranı % 1.4’e düşmüştür.
Mükelleflerin % 26’sı hiçbir vergi incelemesine uğramadıklarını ifade
etmiştir. Bu mükelleflerin % 78’i hiçbir cezaya uğramazken; % 18.9’u usulsüzlük
cezasına uğramıştır. Veya incelemesi geçirmeyen mükelleflerin % 19’un vergi
yoklaması sonucu usulsüzlük cezasına uğraması, Manisa için düşük bir orandır.
Mükelleflerin son beş yıl içinde en az bir kere vergi incelemesi geçirmiş
olması ise, vergi incelemeleri bakımından tatmin edici bir oran olmasa da, Türkiye
ortalamasının üzerindedir. Vergi incelemesi geçiren mükelleflerin oranı % 73.4 gibi
yüksek bir düzeydedir.
61
Mükelleflerin muhatap oldukları cezaların türü, vergi incelemesi geçirme
sıklığına bağlı olarak değişmektedir.
2- İdare – Mükellef İlişkileri
Vergi denetleme elemanlarının eğitim düzeyi ve mükellefe karşı davranışları,
mükelleflerin
vergi ödeme davranışları üzerinde önemli etkilere sahiptir.
Mükelleflerin idarenin takdirine olan güveni, uyuşmazlıkların çözümünde, vergi
yasalarına olan güveni ve yasalara karşı uyumluluklarını arttıran bir etkendir.
Mükelleflerin çoğunluğu, denetleme sırasında vergi kontrol memurlarının
veya denetleme elemanlarının davranışlarından memnun kalmaktadırlar. Manisa
Merkez
için
elemanlarının
bir
değerlendirme
gerek
mükelleflere
yaptığımızda,
vergi
idaresinin
davranışları
gerekse
eğitim
denetleme
düzeylerinin
mükelleflerce tatmin edici bulunduğu ortaya çıkmaktadır. Denetlemeler sonucu vergi
cezalarında büyük artışların ortaya çıkmayışı da, denetleme esnasında denetleme
elemanlarının mükelleflere bilgi verici ve tekrar cezaya muhatap olmasını önleyici
bir yaklaşım içinde olduklarını göstermektedir.
Tablo 32: Muhatap Olunan Cezaya Göre Vergi Uyuşmazlıklarında İzlenen Yol
Uyuşmazlıklarda İzlenen Yol
Muhatap
Olunan
Cezalar
İdari Çözüm
Vergi Mahkemesi
Cevapsız
Toplam
(Uzlaşma)
Usulsüzlük
85.5
12.1
2.4
24.5
Kusur
87.7
12.3
---
9.7
Kaçakçılık
71.4
28.6
---
1.4
Hiç
81.2
15.0
3.8
63.2
Cevapsız
66.6
16.7
16.7
1.2
Toplam
82.6
14.2
3.2
100.0
2
X test: 8.1634
Sd: 20
α: 0.05
Mükelleflerin vergi uyuşmazlıklarında izledikleri yol, muhatap oldukları
cezalara göre şekillenmektedir.
Mükelleflerin, muhatap oldukları cezaya göre, uyuşmazlıkların çözümünde
tercih ettikleri çözümler de değişmektedir. Genel olarak mükelleflerin % 82.6’sı
62
uyuşmazlığın idari yolla çözümünü tercih etmektedir. Hiçbir vergi cezasına
uğramamış mükelleflerin de birinci tercihi (% 81.2) idari çözümdür.
Kusur ve usulsüzlük cezasına uğrayanlar da, çoğunlukla (% 87.7 ve % 85.5)
idari çözümü tercih ettikleri görülmektedir. İdari çözümü (uzlaşma müessesesi) en az
tercih eden mükellefler, kaçakçılık cezasına muhatap olanlar arasındadır. Vergi
mahkemesine gitme oranı, diğer cezalara muhatap olanlara göre daha yüksektir.
Tablo 33: Vergi Denetleme Elemanlarının Mükelleflere Karşı Davranışları
Davranış Biçimi
Mükellef Sayısı
Dağılım (%)
İncelemenin ciddiyetine uygun, tarafsız davranıyorlar.
209
41.4
Hatalarımızı gösterip, uyarıda bulunuyorlar.
195
38.6
Denetim sırasında işimi aksatıp, müşterilerim karşısında beni
66
13.1
Zaman zaman anlayışlı, zaman zaman ters davranıyorlar.
16
3.1
Cevapsız
19
3.8
Toplam
505
100.0
küçük düşürüyorlar.
V – SONUÇ ve ÖNERİLER
Anket sorularına verilen cevapların değerlendirilmesi, vergi mükelleflerinin
tutum ve davranışları ile vergi sistemi arasında uyum olmasının ne kadar önemli
olduğu hususunu göstermiş bulunmaktadır. Araştırmanın sonuçlarını, anket
sorularının
hazırlanması
ve değerlendirilmesinde olduğu gibi üç kısımda
özetleyebiliriz.
Mükelleflerin çoğunluğunun vergiyi fayda ilkesine göre tanımladıkları ve
ödedikleri vergi ile kamu hizmeti arasında bağ kurmaya çalıştıkları görülmektedir.
Vergi – fayda ilişkisini kuranlarda vergi yükünü ağır biçimde algılama derecesi daha
azdır. Verginin tanımlanması ve algılanması ile eğitim düzeyi arasında doğrudan bir
ilişki bulunmaktadır. Dolayısıyla ilk yapılması gereken, mükelleflerin vergi
bilinçlerinin yükseltilmesidir. Eğitim düzeyi yükseldikçe mükelleflerin vergi
karşısında daha duyarlı ve sorunlu davranmaları, eğitimin önemini göstermektedir.
63
Mükelleflerin vergiye bakış açılarını etkileyen önemli faktörlerden birisi
devletin toplamış olduğu vergileri harcama biçimi ve sorumluluğudur. Ödediği
verginin kendisine hizmet olarak döndüğünü ve döneceği düşüncesinin zayıf olması
ve
vergilerin
tahsis
önceliklerinde
tercihinin
göz
önüne
alınmadığı
değerlendirmesinde bulunması, mükellefin vergiye karşı tepkisinin en önemli
gerekçeleri arasında sayılabilir. Devletin kamu harcamalarının öncelikleri ve yerinde
sarfı konusunda titiz davranması, mükellefin olumlu davranışlara yönelmesinde etkili
olacaktır.
Vergi oranlarındaki artışların mükellefler üzerindeki mikro ekonomik
etkilerinin olumsuz olduğu dikkati çekmektedir. Marjinal vergi oranının yüksek
olması, işi yavaşlatma ve bırakma davranışının ağırlık kazanmasına yol açmaktadır.
Ayrıca vergiden kaçınmanın yollarını aramayı da gündeme getirmektedir. Bu
nedenlerle mükellefler, vergi oranlarının yüksek tutulmamasını ve gelir vergisi tarife
yapısı içindeki oranların sayısının azaltılmasını talep etmektedirler.
Mükelleflerin yaklaşık % 75’lik kesiminin vergi yükünü ağır ve çok ağır
bulması, beraberinde vergi sisteminin adil olmadığı yönündeki değerlendirmeleri
oluşturmuştur. Nitekim, mükelleflerin vergi sistemine ilişkin şikayetleri içinde ilk
sırayı vergi sisteminin adaletsiz olması almaktadır. Önemli bir noktada, mükelleflerin
vergi kaçakçılığının önlenebilmesi için alınması gerekli tedbirler arasında adil vergi
sistemi talebine ikinci sırada yer vermeleridir. Buradan hareketle Türk Vergi
Sistemi’nin adil olmadığı şeklinde yaygın bir kanaat bulunduğunu ve bunun da
mükellefleri olumsuz tavır takınmaya iten başlıca etken olduğu söylenebilir.
Dolayısıyla çeşitli meslek grupları ve kesimleri arasında toplam vergi yükünün adil
dağılımının sağlanması çok büyük önem ve öncelik kazanmaktadır.
Vergi sistemi ve uygulamalarından kaynaklanan sorunlarla ilgili çözüm
önerileri:
1- Mevcut tarife yapısı içinde, başlangıç ve nihai vergi oranlarının yüksek
olması ve tarifenin dik bir yapıya sahip olması, çalışma şevkini ve tasarruf
eğilimini zayıflatmaktadır. Bu nedenle, gelir vergisi tarifesinin başlangıç
64
oranı % 25’ten aşağıya düşürülmeli; oranların sayısı azaltılmalı ve en
yüksek gelir dilimi için vergi oranı da % 55’inaltında olmalıdır.
2- Bireyler arasındaki vergi yükleri dağılımının mükelleflerce arzulanan
düzeyde olmadığı bilinmektedir. Düşük – orta gelir diliminde yoğunlaşan
küçük girişimcilerin üzerindeki vergi yükü, daha yüksek gelir grubundaki
sermaye gelirleri sahiplerine doğru kaydırılmalıdır. Ayrıca, vergi sistemi
içinde götürülük, muafiyet ve istisnalar, ekonomik ve mali diğer teşvik
esasları yeniden gözden geçirilmelidir.
3- Maliye teşkilatı reorganize edilmelidir. Gelir idaresinin vergi incelemeleri
ve denetimleri açısından etkinliğinin arttırılması ve teknik personelin
eğitim ve yeterlilik düzeyinin geliştirilmesi gerekmektedir.
4- Kazanç üzerinden alınan vergilerin yükü diğer vergi türlerine göre daha
yüksek
algılanmaktadır.
Karın
vergilendirilmesi
üzerindeki
yük
hafifletilerek, vergi sistemi servet ve tüketimin daha yaygın ve etkin
vergilendirilmesi yönünde yapılandırılmalıdır.
5- Mükelleflerin
vergi
ödemelerinde
fayda
ilkesine
önem
verdiği
anlaşılmaktadır. Bu nedenle, vergilerin bir kamu finansman aracı olduğu
dikkate alınmalı ve kamu harcamalarında verimliliğe önem verilmelidir.
6- Vergi affı uygulaması, politik gündemin dışında tutulmalıdır. Kısmi veya
genel anlamda, vergi tahsilatını hızlandırmak amacıyla da olsa, vergi
afları vergi bilincini zayıflatmakta, vergi ödemesinde gecikmeyi
ödüllendirmekte ve vergi sistemini zaafa uğratmaktadır.
7- Vergi güvenlik önlemleri, vergi kaçağını azaltacak ve vergi beyanının
doğruluğunu kontrol edecek biçimde uygulanmalıdır. Servet beyanı
esasına tekrar dönülmelidir.
8- Belge düzeni geliştirilmelidir. Vergi kaçakçılığının önlenmesinde vergi
cezalarının caydırıcı olmasının yanında, hapis ve ticaretten men gibi ağır
cezaların da uygulanması gerekmektedir. Beyan esası yaygınlaştırılmalı
ve götürülük uygulaması kaldırılmalıdır.
65
66
FAYDALANILAN KAYNAKLAR
AKDOĞAN, Abdurrahman; Gelir Vergisi Açısından Vergi Adaletine Teknik Bir
Yaklaşım, Ankara: Ankara İ.T.İ.A. Yayın No. 137, 1980.
AKDOĞAN, Abdurrahman-KIZILOT, Şükrü-EYÜPGİLLER, Saygın; Türk Vergi
Sistemi, Ankara: A.Ü. Basımevi, 1987.
DOĞAN, Aykon; 1980 Sonrası Türk Vergi Politikası, 1983’te Türk İktisat
Politikası Sempozyumu ve 1980 sonrası Türk Vergi Politikası Semineri,
İstanbul: Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Yayın No. 413/364, 1984.
EREL, Ergin; Maliye-Mükellef İlişkileri, Maliye Bakanlığı Tetkik Kurulu Ellinci
Yıl Yayınları, Ankara: Güneş Matbaacılık T.A.Ş., 1973.
HEREKMAN, Aykut; Kamu Maliyesi (Genel Vergi Kuramı), Cilt II, Ankara:
Sevinç Matbaası, 1991.
KALYONCU, Rüştü; Vergi Sloganları, Vergi, Vergiden Kaçınma Konuları Üzerine
Düşünceler, Vergi Dünyası, Sayı 35, Temmuz 1984.
TUNCER, Selahattin; Vergi Uygulamaları, İstanbul: Güryay Matbaası, 1983.
67
TABLOLAR
Tablo
No.
Tablo Adı
Sayfa
1
Ankete Katılan Mükelleflerin Meslek Gruplarına Göre Dağılımı
8
2
Manisa Merkez İlçe’de Gerçek Usulde G.V. Mükelleflerinin Meslek
9
Gruplarına Dağılımı (Şubat 1992 Sonu İtibariyle)
3
Mükelleflerin Meslek Gruplarına Göre Öğrenim Durumları
10
4
Mükelleflerin Mesleklerine Göre Yaş Gruplamaları
10
5
1990 Yılına Ait Beyan Edilen G.V. Matrahlarının Meslek Grupları
11
Bakımından Dağılımı
6
1990 Yılına Ait Beyan Edilen G.V. Matrahlarının Meslek Grupları
12
Bakımından Dağılımı (Mükellef Sayısı)
7
Öğrenim Düzeyine Göre Verginin Tanımındaki Faklılıklar
34
8
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre
35
Verginin Tanımlanması
9
Öğrenim Düzeyine Göre, Vergi Uygulamalarını İzlemede Yararlanılan
36
Kaynaklar
10
Kamu Harcamalarını İzleme Durumuna Göre Vergi Uygulamalarını
37
İzlemede Yararlanılan Kaynaklar
11
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre,
38
Devlet Harcamalarının Tahsisi İle İlgilenme
12
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre,
39
Vergi Yüklerini Algılama
13
Öğrenim Düzeyine Göre Kamu Harcamalarının İzlenmesi ve
40
Değerlendirilmesi
14
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre,
41
Vergi ve Borçlanma Arasında Tercihte Bulunma
15
Gelir Düzeylerine Göre Vergi Kaçırma Davranışını Değerlendirme
42
16
Vergi Yükünü Algılama Biçimine Göre, Vergi Kaçırma Davranışını
43
Değerlendirme
17
Ödenen Vergi İle Kamusal Hizmet Arasında Bağ Kurulmasına Göre,
44
Vergi Kaçırma Davranışını Değerlendirme
18
Muhatap Olunan Cezaya Bağlı Olarak, Vergi Kaçırma Davranışını
45
Değerlendirme
68
19
Vergi Kaçırma Davranışının Değerlendirilmesine Göre, Vergi Affına
46
Karşı Tutum
20
Gelir Düzeylerine Bağlı Olarak, Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
48
21
Mesleğe Göre Vergi Artışlarına Gösterilen Tepki
49
22
Yaş Gruplarına Göre Vergi Artışları Karşısında Gösterilen Tepki
50
23
Gelir Düzeylerine Göre Vergi Tarifesinden Şikayetçi Olunan Hususlar
51
24
Vergi Yükünü Algılama Biçimine Göre, Vergi Artışlarına Gösterilen
52
Tepki
25
Vergi Türüne Yönelik Tercihe Bağlı Olarak, Vergi Artışlarına Gösterilen
53
Tepki
26
Subjektif Vergi Yüküne Bağlı Olarak, Vergi Tazyikinin Vergi Türlerine
55
Göre Değişimi
27
Gelir Düzeylerine Göre, Vergi Yükünün Algılama Biçimi
56
28
Tarife Yapısının Değerlendirilmesine Göre, Vergi Yükünün Algılama
57
Biçimi
29
Meslek Gruplarına Göre Vergi Sisteminden Şikayetçi Olunan Hususlar
59
30
Vergi Kaçakçılığının Önlenmesi İçin Alınması Gereken Tedbirler
60
31
Vergi İncelemesi Geçirme Sıklığına Göre, Muhatap Olunan Cezalar
61
32
Muhatap Olunan Cezaya Göre, Vergi Uygulamalarında İzlenen Yol
62
33
Vergi Denetleme Elemanlarının Mükelleflere Karşı Davranışları
63
69
EKLER
70
Ek: 1
ANKET SORU FORMU
1- Hangi meslek grubuna dahilsiniz?
a) Tüccar
b) Sanayici
c) Esnaf
d) Sanatkar
e) Çiftçi
f) Serbest meslek erbabı
g) Gayri menkul sermaye iradı sahibi
2- Öğrenim durumunuz?
a) İlkokul
b) Orta öğrenim (Lise öğrenimi dahil)
c) Yüksek öğrenim
3- Yaş ortalamanız?
a) 20-30
b) 30-40
c) 40-60
d) 60 ve yukarısı
4- 1990 yılına ait beyan ettiğiniz gelir vergisi matrahı aşağıdaki gelir dilimlerinden
hangisine girmektedir?
a) 0 - 8 milyon TL
b) 8 - 16 milyon TL
c) 16 – 32 milyon TL
d) 32 – 64 milyon TL
e) 64 – 128 milyon TL
f) 128 milyon TL’den fazla
71
5- Vergi kanunlarındaki değişmeleri ve vergi uygulamalarını nasıl izliyorsunuz?
Öncelik sırasına göre numaralayınız.
a) Gazete, dergi veya diğer resmi yayınlardan
b) Muhasebecim vasıtasıyla
c) Vergi dairesine danışarak (Vergi memuru veya daire müdürüne danışarak)
d) İş arkadaşlarım ve çevremden duyduklarım
e)
Diğer
(Lütfen
belirtiniz)
……………………………………………………………...
6- Gelir vergisi tarifesindeki vergi oranlarının seviyesini uygun buluyor musunuz?
a) Uygun buluyorum
b) Uygun bulmuyorum, çünkü;
b.1) Başlangıç ve nihai vergi oranları düşürülmeli
b.2) En düşük vergi oranının uygulandığı ilk dilim genişletilmeli
b.3) Vergi oranlarının sayısı azaltılmalı
7- Verginin bir tanımını yapmanız istendiğinde, aşağıdakilerden hangisini daha
uygun buluyorsunuz?
a) Vergi, kar marjımı azaltan bir tür maliyet unsurudur
b) Vergi vermek, askerlik gibi bir vatandaşlık görevidir
c) Vergi, karşılığı daha fazla devlet hizmeti demek olan bir bedeldir
8- Ödediğiniz vergi ile devletten sağladığınız hizmet arasında bir bağ kuruyor
musunuz?
a) Evet
b) Hayır
c) Zaman zaman
72
9- Mükellef olarak, devlet harcamalarının yöneldiği alanları ve yapılma şeklini
izliyor ve bunları ödediğiniz vergilerle ilişkilendirerek değerlendirmede bulunuyor
musunuz?
a) Yalnızca izliyorum
b) İzliyorum ve kendimce değerlendirmeler yapıyorum
c) İzlemiyorum
d) Bu konuda bilgi sahibi değilim
10- Devletin, daha fazla vergi alması veya bunun yerine borçlanması arasında nasıl
bir tercihte bulunmasını istersiniz?
a) Devlet, bir kısım harcamalarını borçlanmayla karşılasın
b) Tüm harcamalarını vergi ile karşılasın
c) İkisi arasında bir fark görmüyorum
11- Sizce vergilemenin iktisadi faaliyetleri olumsuz etkilememesi bakımından, vergi
daha çok hangi kaynak üzerinden alınmalıdır?
a) Ticari, zirai veya mesleki kazanç üzerinden
b) Kişinin sahip olduğu toplam serveti üzerinden
c) Tüketim harcamaları üzerinden
12- Toplam olarak katlanmak zorunda olduğunuz vergi yükünü (gelir vergisi + diğer
vergiler) nasıl değerlendiriyorsunuz?
a) Çok ağır
b) Ağır
c) Normal
d) Hafif
e) Çok hafif
73
13- Aşağıdaki vergilerden hangisinin ağırlığını öderken daha çok hissediyorsunuz?
a) Gelir vergisi
b) Emlak vergisi
c) Motorlu taşıtlar vergisi
d) Katma değer vergisi (bir tüketici olarak)
e) Belediye resim ve harçları
f) Hiçbirinin
14- Gelir vergisi oranlarının araştırılması ile ilgili veya genelde vergi yükünüzü
arttıracak bir kanunun çıkması halinde nasıl bir tepki gösterirsiniz?
a) Daha fazla vergi ödemektense, işimi yavaşlatır veya bırakırım
b) Eski vergi seviyemi aşmamak için vergiden kaçınmanın yollarını ararım
c) Daha fazla vergi ödeyecek olmam, beni eskisinden daha fazla çalışmaya
teşvik eder
d)
Diğer
(Lütfen
belirtiniz)
……………………………………………………………...
15- Aşağıda sıralanmış olan ve yeni bir iş kurma veya iş hacminizi genişletme
konusundaki kararlarınızda etkili olabilecek faktörler arasında en önemli bulduğunuz
üçünü (verdiğiniz öneme göre) numaralandırınız.
a) Piyasalarda istikrarın olması
b) İş sahasına giren mal veya hizmetlere olan talebin canlı olması
c) Yeni iş kurmada kredi şartlarının elverişliliği
d) Vergi avantajlarının olması (muafiyet ve istisnalar)
e) Siyasi (politik) istikrarın olması
16- İşetmeniz hangi sıklıkta inceleme geçirdi?
a) Sadece bir inceleme geçirdim
b) 1 -5 arasında
c) 5 defadan fazla
d) Şimdiye kadar hiç inceleme geçirmedim
74
17- Son beş yıl içinde gördüğünüz denetimler sonucunda herhangi bir cezaya
muhatap oldunuz mu?
a) Hayır
b) Evet, ise hangi cezaya (cezalara) muhatap oldunuz?
b.1) Kaçakçılık
b.2) Kusur
b.3) Usulsüzlük
b.4)
Diğer
(Lütfen
belirtiniz)
……………………………………………………
18- Vergi uyuşmazlıklarının çözümünde, her iki yolun da açık olması halinde, hangi
yolu tercih ediyorsunuz?
a) İdari yolla çözümü tercih ederim
b) Doğrudan vergi mahkemesine müracaat ederim
19- Vergi denetim ve inceleme elemanlarının denetleme ve incelemeleri esnasındaki
davranışları aşağıdakilerden hangisine uyuyor?
a) İncelemenin ciddiyetine uygun olarak, tarafsız davranıyorlar
b) Hatalarımızı gösterip, uyarıda bulunarak cezaya muhatap olmamızı
önlüyorlar
c) Denetim esnasında işimi aksatarak, müşterilerimin ve çalışanlarımın
yanında beni
d)
küçük düşürüyorlar
Yukarıdakilerin
dışında
(Lütfen
belirtiniz)
…………………………………………..
20- Vergi kaçakçılığının önlenmesinde vergi cezalarının yeterince caydırıcı olduğuna
inanıyor musunuz?
a) Evet
b) Hayır
75
21- Yukarıdaki soruya cevabınız hayır ise, sizce vergi kaçakçılığının önlenmesi için
öncelikle hangi tedbirler alınabilir? Kısaca belirtiniz.
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
………………
22- Vergi kaçıran bir meslektaşınızı nasıl değerlendirirsiniz?
a) Şiddetli tepki gösteririm
b) Hoş karşılamam
c) Zorunlu olduğu için yapmıştır
d) Kurnaz bir tacir
e) Normal bir davranıştır
23- Vergi affı uygulamaları karşısındaki tutumunuz nedir?
a) Vergi affı uygulamasına karşıyım
b) Bir defaya mahsus olmak üzere vergi affı uygulanabilir
c) Vergi affı uygulaması süreklilik kazanmalı
d)
Kişisel
görüşüm
(Yukarıdakilerin
dışında)…………………………………………...
24- Vergi sistemindeki uygulamalarda en çok şikayetçi olduğunuz konuyu belirtiniz.
…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………
………………
76
Ek: 2
ANKET SORULARININ SEÇENEKLERİ İTİBARİYLE DAĞILIM TABLOSU
Soru
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
Seçenekler (Sayısal Dağılım)
0
1
2
3
4
51
22
270 71
2
202 189 112 148 212 136 9
20
196 143 81
44
1
148 304 28
20
2
111 135 99
158
12
38
188 267 5
137 143 220 2
163 234 48
58
14
144 147 200 14
194 213 84
5
114 247 134 2
4
338 9
12
110
25
191 100 168 20
9
276 117 37
18
3
126 171 73
132
6
319 7
49
124
16
417 72
19
209 195 66
16
7
232 266 283 6
134 26
33
15
96
253 97
22
16
125 317 41
2
198 93
36
99
1
5
38
13
4
3
2
1
48
5
22
4
14
6
49
8
30
3
28
7
4
3
10
8
9
8
9
3
18
Top.
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
505
(% Dağılım)
0
1
10,1
0,3
40,0
29,4
4,0
38,8
0,1
29,4
0,3
22,0
2,4
7,5
0,9
27,2
0,3
32,3
2,7
28,5
2,7
38,4
0,9
22,6
0,7
67,0
5,0
37,9
1,7
54,7
0,6
25,0
1,2
63,2
3,2
82,6
3,8
41,4
1,4
46,0
56,0 1,3
3,0
19,0
3,2
24,8
39,2 18,5
2
4,4
37,5
41,9
28,4
60,2
26,8
37,2
28,3
46,4
29,2
42,2
49,0
1,7
19,8
23,2
33,9
1,4
14,2
38,6
52,6
26,5
50,0
62,8
7,1
3
53,5
22,2
27,0
16,0
5,6
19,6
52,9
43,6
9,5
39,6
16,7
26,6
2,4
33,2
7,3
14,5
9,7
13,1
5,3
19,2
8,2
19,6
4
14,1
1,7
8,7
4,0
31,3
11,5
0,3
21,9
4,0
3,6
26,0
24,5
3,1
6,5
4,4
0,3
0,1
5
7,5
2,6
0,7
0,6
0,3
0,1
9,5
0,9
4,4
0,7
2,8
6
9,7
1,5
6,0
0,6
5,5
7
0,7
0,6
2,0
8
1,7
1,6
77
9
0,6
3,6
Top.
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
2
File Size
991 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content