close

Enter

Log in using OpenID

Ders 2 - Başkent Üniversitesi

embedDownload
14.10.2014
İnsanlık Tarihinde
Ulaşabildiğimiz En Erken Psikolojik
Bilgiler
Prof. Dr. Nesrin Hisli Şahin
Başkent Üniversitesi
Fen-Edebiyat Fakültesi
Psikoloji Bölümü
PSK 301
2014-2015
SCHıRAEV, E. (2015) A HISTORY OF PSYCHOLOGY: A GLOBAL PERSPECTIVE (2. EDıTıON), SAGE, WASHıNGTON
Sizce şaşırtıcı değil mi?
• Günümüzde düşündüğümüz konuların binlerce yıl öncesinden de düşünülmüş
olması
– Kendini geliştirmek, ahlaki değerler, yeterlilik kazanmak, uygun hedefler
oluşturmak, harekete geçmek
• 2010 makalesi
• Binlerce yıl öncesi Doğu ve Batı medeniyetleri
– Bulunduğumuz coğrafi bölge ve kişilik gelişimi arasındaki ilişki
• 2010 makalesi
• Eski Yunan, Roma, Hint, Çin düşünürleri
– Psikolojik gerçeğin ne olduğu? Psikoloji “insan bilimi mi?” “doğa bilimi mi?”
• 2002 makalesi (Yöntem, doğa bilimi ama içerik ve yorum, insan bilgileri)
• Aristo, Seneka, İbniSina (insan düşüncesinin, algılamasının orijinleri, inceleme yöntemlerinin
değerlendirilmesi)
– Dilin kaynakları (Zihin ve kültür)
• 2001 makalesi
• Epikür, Romalı Stoacılar
– Sezgileri ve bilinçli düşünme süreçlerini nasıl anlarız?
• 2003 makalesi
• Platon, Aristo, Sokrat, İbni Sina, Lao-Tse, Thomas Aquinas
– Çocuklar için koruyucu programlar
• 2003 makalesi
• Konfiçyüs
İnsanlık uygarlığının başında psikoloji
•
•
•
•
•
•
5000-6000 yıl önce
Düzenli topluluklar
Sistematik tarım
Kalıcı yerleşim bölgeleri
Ürünlerin ticareti
Sonuç: Sübjektif kültür (Dinler, sanat, eğitim, bilim)
– Fiziksel çevreyle
– Sosyal çevreyle etkileşimler
• Sistematik tarım.. Sistematik bilgi… Daha büyük
medeniyet… Daha sistematik bilgi
1
14.10.2014
İnsanlık uygarlığının başında psikoloji
• Konular
– Duyumlar
– Duygular
– Arzular
– Rüyalar
• Kaynaklar
– Yazılı folklör
– Dinsel yazıtlar
– Tablolar
• Kişiler
– “Hekimler”
– Din bilginleri
– Öğretmenler,
– Filozoflar,
– Şairler
• Batı uygarlığı temelleri:Yakın doğu, eski Yunan ve Roma, Orta doğu, Kuzey Afrika
• Doğu uygarlığı temelleri: Orta Asya, Hindistan, Çin
Early Psychological Knowledge
Early science
Psychological
observations
Religious
teachings
Folklore
İnsan uygarlıklarının erken
dönemlerinde psikoloji
Sümer
Mısır
Asur
Hitit?
Babil
Yahudi
Pers
2
14.10.2014
İnsanlık Uygarlığının Başlangıcında
Psikoloji Bilgisi
• Mezopotamya
– Dicle ve Fırat nehirleri arasında, bu günkü Irak
– En eski medeniyetlerden, Hamurabi Kanunları
– Tanrılar, gerçek varlıklar; onlarla ilişkileri iyi tutmak gerek
• Dinsel geleneklere uymak
• Ritüeller
• Mabetler
– Hayatı yöneten dış güçler
– Bilgi verici bazı işaretler, semboller, hurafeler
– Yazının kullanımı
• Asillerin rüyalarının tahminler için kullanımı; rüya tabirleri
– Gündelik olaylar, sağlık, kader konularında
İnsanlık uygarlığının başında psikoloji
• Eski Mısır
– Din hayatın bir parçası, çok tanrılılık, hurafeler
– Bedenin merkezi, kalp
• Kişinin ruhunun, mantıksal yeteneklerinin, duygularının,
davranışsal eğiliminin yeri
– Yazılı reçeteler; Eğitim kitapları
•
•
•
•
Toplum içinde nasıl davranılmalı
Üst düzeydeki kişilere nasıl saygı gösterilmeli
Kadınları kızdırmamak için neler yapmalı
Kendini utanılacak bir duruma düşürmekten nasıl
kaçınılmalı
Psychological Knowledge in the Civilization of the Greeks: An Overview
Observations
Sources of Knowledge
Behavior and its causes
Observation and
generalizations,
Cognition
Observation and
generalizations
Emotion
Observation and
generalizations
Specific knowledge
Observation and
generalizations
Major Findings
External forces, including
supernatural, control human
behavior; however people can
pursue and achieve their goals
through will
The soul was commonly
recognized as an entitiy
associated with and mediating
cognition. Various senses were
identified
Various emotional states were
recognized. Emotions were
recognized as distracting
processes requiring restraints
from the mind
Prescriptions about appropriate
and inappropriate behavior,
success, coping with problems
and raising the family emerged.
3
14.10.2014
Eski Yunan Uygarlıklarında
Psikoloji Bilgisi
Psychological Knowledge in the Civilization of the Greeks: An Overview
Observations
Sources of Knowledge
Major Findings
Behavior and its causes
Observation and
generalizations, mythology,
medical research
Two sources of causation are
natural and divine.
Cognition
Observation and
generalizations, mythology,
research of the sensory
organs
Materialism: cognition is a
reflection of the outside world
Idealism: cognition is a result
of “higher” processes caused
by divine sources.
Emotion
Observation and
generalizations, mythology
Emotions regulate behavior but
can be destructive and interfere
with cognition.
Specific knowledge
Observation and
generalizations, mythology,
medical research
Assumptions were made about
the role of the heart, the brain,
the nervous system, and other
organs in human behavior and
experience.
Eski Yunan Uygarlığı MÖ.750-100
• Savaşlar, toprak genişletme
çabaları, kölelik, ayrımcılık ve
şiddet
• Bilim, felsefe, mühendislik, ticaret,
eğitim ve sanat alanlarında
ilerlemeler
4
14.10.2014
Eski Yunan Uygarlığında Psikolojik
Bilgi
• Temel paradigma
–
–
–
–
Armoni, uyum
Orantı
Düzen
Güzellik
• Bilgi kaynakları:
– Felsefe, etik, Metafizik, Epistemoloji
– Doğa bilimleri, tıp
– Mitoloji
• Ruh konusundaki ilk kavramlar
–
–
–
–
Biliş
Duygular ve İhtiyaçlar
İnsan psikolojisinin biyolojik temelleri
Sağlıklı ahlaki davranış konusundaki görüşler
Eski Yunan’da “ruh”
Temel varsayım
Ruh ve bedenin birbirinden ayrı olduğu
Materyalizm
Ruh’u da fiziksel ya da fizyolojik terimlerle
açıklanabilir
İdealizm
Ruh maddesel dünyadan farklı ve ayrıdır
Materyalizm: Atomistler
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Leucippus (MÖ. 5.yy.)
Tales (MÖ 640-546)
Anaximander (MÖ 611-547)
Anaximenes (MÖ 550-500)
Heraklit (MÖ 530-470)
Empodokles (MÖ 490-430)
Alcmaeon (MÖ 500-450)
Demokritus (MÖ 460-370)
Epikür (MÖ 341-271)
Stoa’cılar
– Zenon (MÖ344-262)
– Cleanthes (MÖ 331-232)
– Chrysioous (MÖ 28206)
5
14.10.2014
Atomistler
• Leucippus (MÖ. 5.yy.)
• Tales (MÖ 640-546)
– Felsefe, tarih, bilim, matematik, mühendislik,
coğrafya, politika
– Zihinsel aktiviteler
– Materyalistik açıklamalar
Atomistler
• Anaximander (MÖ 611-547)
• Anaximenes (MÖ 550-500)
– Milet ekolü
– Materyal Monizm: Her şeyin, tüm gelişmelerin,
zihinsel süreçlerin de tek bir başlangıç maddesi
vardır
• Tales: Su
• Anaximanes: Hava
• Anaximander: Tükenmeyen aperion, nem, insanın atası
balıklar
Atomistler
• Heraklit (MÖ 530-470)
– Tek madde: Ateş
– Ruhun da temeli sonsuz ateştir
– Ruhun gücü ve kalitesi, ateşin gücüne bağlıdır
– Bedenin ölümü ruhun da ölümüdür
– Farklı bilinç/farkındalık durumları vardır ve ruhun
bedenle ilişkisinin gücüne göre değişir
– Nefes aldıkça, entelektüel kapasite güçlenir
– Duyu organları geçici olarak kapandığından, bu
kapasite uykuda zayıflar
6
14.10.2014
Atomistler
• Empodokles (MÖ 490-430)
– Dilin kullanımı ve tıp
– İnsan ruhu tek maddeden değil daha karmaşık
öğelerden oluşmuştur: ateş, su, hava
– Hayvanların da ruhu vardır
– Ruh insanlarda kan ile dolayısıyla kalp ile
ilişkilidir
Atomistler
• Alcmaeon (MÖ 500-450)
– Duyumlar ve düşünceler beyinle ilişkilidir
– Hayvanların da beyinleri, dolayısıyla ruhları vardır
– Ancak hayvanlar sadece duyumlarını kullanır; insanlar
düşünür ve zekaları vardır
– Farklı farkındalık durumları, kanın bedendeki
aktivasyonu ve dengesiyle ilişkilidir
• Kanın dışındaki beden sıvılarının dengesi, ileride de
kuramlara girmiştir
– Kan aktif ise ve eklemlerde yoğunlaşırsa kişi uyanıktır
Atomistler
• Demokritus (MÖ 460-370)
– En etkili filozoflardan
– Günümüz psikologları için önemli iki görüşü
• Ruh’a yönelik nesnel görüş
– Ateş atomlarından oluşmuştur; hareketi belirler
– Yaşam, hareket demektir
– Zihinsel ve duygusal, sübjektif süreçler de nesnel ruhun
işlevlerindendir
• Ruhun lokalizasyonuna ilişkin üç-merkezli görüşü
– Beyindeki aktif atomlar, düşünmeden sorumlu
– Kalp bölgesindeki aktif atomlar, duygusal süreçlerden sorumlu
– Karaciğer bölgesindeki aktif atomlar, ihtiyaçlar ve arzulardan sorumlu
– Görüşleri, psikolojik işlevlerin nedenleri ve lokalizasyonu
ile ilgili ilk kuramlardan sayılır
7
14.10.2014
Atomistler
• Epikür (MÖ 341-271)
– Dünyanın temel taşları, daha fazla
parçalanamayan atomlardır, en küçük maddedir
– İnsan ruhu hava ve ateş atomlarından oluşmuştur
– Ateş atomları ne kadar yoğunsa ruh da o kadar
aktiftir
– Tüm psikolojik süreçler ve bilinç durumları,
atomların farklılaşan yoğunluklarıyla açıklanabilir
Atomistler
• Stoa’cılar (Zenon, Cleanthes, Chrysippus)
– Dünya pasif madde ve pneuma adı verilen aktif bir
güçten oluşmuştur
– Madde ve pneuma’nın etkileşiminden dört düzeydeki
bir dünya oluşur
– Pneuma ne kadar yoğunsa madde o kadar aktiftir
• Doğa
• Büyüme ve yaratma, bitkiler dünyası
• Duyumsama, hissetme, hareket , dinamizm, hayvanlar
dünyası
• Hepsine ek olarak düşünme, insanlar dünyası
İdealizm ve İdealistler
•
•
•
•
•
Materyalistlerin varsayımlarının çoğuna karşı
Zihinsel yaşantı zihinsel terimlerle açıklanabilir
Ruh ölümsüzdür ve kendi başına var olabilir
Platon (MÖ 427-347)
Aristo (MÖ 384-322)
8
14.10.2014
Platon
• En etkili; görüşleri çok sonraki yıllara taşınan ve
geliştirilen bir düşünür
• Dünya üç boyutta tanımlanabilir
• “Mağara benzetmesi”
– İdeal formlar (idealar) dünyası (Temel “gerçek”) (Varlık)
– Maddesel dünya (Tanrı tarafından yaratılmış, beden,
duyumlar)
– Psikolojik/algısal dünya (İdeal dünyanın madde aracılığıyla
yansıtılması) (Gerçek dünyanın maddesel olmayan, zihinsel
kopyası)
• İnsanlar bunun “gerçek “dünya olduğuna inanırlar
Plato’nun Mağara
Benzetmesi
“Şeyler” ya
da idea’ların,
gerçeklerin
yansıması
Ruh
“Gerçek” ya da idea’lar dünyası
9
14.10.2014
Platon
• Ruh, idealar dünyasına aittir ve orada, dünyevi
ihtiyaçlardan, sıkıntılardan, çeldiricilerden
özgürdür
• Geçici olarak bedende durur
• Bedende bulunduğu süre içinde gerçekle ilgili
olarak idealar dünyasında gezerken kazandığı
bilgileri hatırlama yeteneğine sahiptir
• Ölümsüzdür, maddesel değildir ve bütündür
• İnsanlar ruhlarının kalitesindeki farklılıklara göre
ayrışırlar
• Ruh, üç düzeyde anlaşılabilir; işleyişi üç grupta
sınıflanabilir
– Triarkik (3 ilke tarafından yönetilen, 3 element)
The Triarchic understanding of the soul by Plato
Rational soul
Affective soul
“Desirous” soul
Platon
• Rasyonel ruh
– Soyut düşünme, mantık yürütme
– Geçici olarak beyinde var olur
• Duygusal ruh
– Duygusal, cesur, korkusuz
– Geçici olarak kalpte var olur
• İhtiyaçlı ruh
– Birincil ihtiyaçlar, arzular
– Mide barsak bölgesinde var olur
10
14.10.2014
Plato’s Views of the Soul
Aspect of
Soul
Highest,
rational
Associated Social Class
Dominant Features
Philosophers, rulers,
educators
Reason, wisdom, freedom
from immediate concerns
and desires
Affective
Warriors
Courage, responsibility,
and strength
Desirous
Commoners, including
merchants, craftsmen,
peasants, and slaves
Needs and desires
Platon’daki (?)“ırkçılık”
• Rasyonel ruh
– Filozoflarda, yöneticilerde ve öğretmenlerde
– Akıllı aristokratlar yönetir
– Yunanlılarda
• Duygusal ruh
– Savaşçılarda
– Kahraman savaşçılar savunur
– Kuzey Avrupa kabileler
• İhtiyaçlı ruh
– Genel halk, kadınlar, tüccarlar, zanaatkarlar, köylüler, köleler
– Üretim, inşaat, tamir, yemek yapma, temizleme, alım-satım
– Mısırlılar
Platon’dan günümüze..
• Duyu organlarımızla biz “ne”yi algılıyoruz?
– Görsel sanatlar, edebiyat, sinematografi
– Matrix filmi
• Algılarımızın temelinde ne var?
– Nörofizyoloji
• Duyu organlarımızla algıladığımız sinir iletimi nasıl olup da
bir düşünceye, fikre dönüşüyor?
– Nöropsikoloji
• Eğer algıladıklarımız gerçeğin ta kendisi değilse,
algılarımızda yanılabiliriz o nedenle aşırı bağnazlık doğru
değildir, eleştirel düşünme
• Algıladıklarımızın ötesinde bir gerçek varsa, onu nasıl
inceleyebiliriz?
– Bilim
11
14.10.2014
Aristo
•
•
•
•
Madde ve formu; hilomorfizm
Platon’un öğrencisi
De Anima
Ruh bedenin formudur (Bedenin kendisi değildir);
beden de ruhun maddesidir
• Ruh ve bedenin etkileşimi, iç içeliği
• Ruh, bedendeki aktif, yaratıcı bir etki
• Beden ruhsuz var olamaz; ruh da bedensiz var
olamaz; ikisi aynı anda birlikte var olur ve birlikte
yok olurlar
Aristo
• Ruhun (zihnin) kendine özgü kapasiteleri, işlevleri ya
da fakülteleri vardır
– Beslenme
• Büyüme, üreme
– Algılama
• Gerçeğin yansıtılması
– Akıl, mantık yürütme
• Düşünmenin en üst düzeyi
• Psikolojik işlevler ya da beceriler
– Büyüme ve güçlenmeyle ilişkili
– Cesaret, irade ve duygularla ilişkili
– Mantık ve akıl yürütmeyle ilişkili
Aristo
• En hayati ve temel aktivitelerin merkezi kalptir
• Ruhun aktivitelerinin kaynağı kandır
• Beyin, kanın “serinletici”sidir
12
14.10.2014
Eski Yunan’ın günümüz psikolojisine
etkileri
•
•
•
•
•
Biliş ve bilgi
Duygular ve ihtiyaçlar
İnsan psikolojisinin biyolojik temelleri
Anormal semptomlar
Sağlıklı ve ahlaki davranışlar
Biliş ve Bilgi
• Bilişin mekanizmaları; epistemoloji
– Bilginin doğası, temelleri, yaygınlığı, geçerliği
• Erken dönem epistemoloji
– Gözlemler ve eleştirel tartışması
– İnsanların
•
•
•
•
Nasıl düşündüğü,
Nasıl duygulandığı
Nasıl duyumsadığı
Nasıl hatırladığına ilişkin varsayımlar
– En temel varsayım farklılıkları “biliş” üzerine
Biliş
•
Materyalistlerin varsayımları
– Ruh, gerçekte olan süreçlerin tarayıcısı ve tespit edicidir . Gerçekte olan süreçlerin
duyumsanması
• Düşüncenin temelinde olanlar duyumlardır
• Düşünme duyumların yorumlanmasına yarar
• İnsanlar imajlarını, fantezilerini, soyut yargılarını yorumlarken kullandıklarında
hatalar olabilir
– Duyumsama, nesnelerden çıkan, yayılan “çıktılar” ya da partiküllerle, çeşitli şekil ve
formdaki atomlarla mümkündür (Yayılma -Emanation -kuramı)
• Bunlar duyu organlarımızda “iz” , duyum bırakırlar ve düşünceye yol açarlar
• Algılamada benzerlik önemlidir
• Göz, ateş ve su gibi maddeleri içerir, onlara sahip maddeleri alır; kulak, hava
içerir, hava dan geçen sesi alır (Alcmaeon)
– Maddenin renk, tat, ses, koku gibi özellikleri atomlara ait değildir (Demokritus)
• Bu duyumlar, ruhun atomları ile maddenin atomlarının etkileşimlerinden çıkar
– İnsanlar karmaşık kavramları, basit olanları birleştirerek oluştururlar (Epikür)
• İzlenimlerden basit kavramlar
• Basit kavramların ortaklıklarından karmaşık, soyut kavramlar oluşturulur
• Doğuştan getirilmiş imajlar yoktur, kavramlar deneyime bağlı olarak oluşur
– Rüyalar: Gündelik sıkıntılar
– Dil: seslerin nesnelerle birleştirilmesi
13
14.10.2014
Biliş
• İdealistlerin varsayımları (Platon)
– İnsanlar iki tür bilgiye sahiptir; her ikisi de hatalı
olabilir
• Duyumlardan gelen
• Görüşlerden gelen
– Asıl gerçek bilgi idealardan gelir
• İdealar hep vardır
–
–
–
–
Deneyime bağlı değildir
Değişmezdir
Ölümsüzdür
Evrenseldir
• Ruh bu evrensel ideaları hatırlar, geri çağırır
Biliş
• Duyumların temel kaynağı dış dünyadaki nesnelerdir (Demokritus,
Empedokles)
• Duyu organları belirli bir bölgedeki nesnelerden etkilenmeden
duyumsayamazlar (Aristo)
• Duyumlar, nesnelerden yayılanlarla değil duyu organlarının, nesnelerin
formlarına duyarlılığı, alıcılık yeteneği ile olur
• Her nesne duyum oluşturma yeteneğine sahiptir ama bunun için
mutlaka uygun ortam olması gerekir
– Ses için hava
– Görme için ışık, vb.
• Beş tür duyum
– Görme, işitme, tat alma, koku alma, dokunma
• Duyumların yönetimi için gerekli süreçler
–
–
–
–
Birleştirme (Association)
Yerleştirme (Consolidation)
Karşılaştırma (Comparison)
Ayrıştırma (Distinction)
Duygular ve ihtiyaçlar
• Mantığın sürecini zorlayan, kafa karıştırıcılar
• Gereklidirler ama genellikle aşırıdırlar
• Mantığı rahatsız etmemesi için kontrol
edilmelidirler
• Kontrol edilmeleri öğrenilebilir
• Atomistler, Demokrit, Epikür
– Ruhun parçalarının, atomlarının hareketlerine bağlı
– Olumlu duygular
• Yuvarlak ve düzgün atomlar
– Olumsuz duygular
• Düzgün olmayan, kancalı atomlar
• Aristo
– Duygular bedenin biyolojik aktivitelerinin yansımalarıdır
14
14.10.2014
Duygular ve ihtiyaçlar
• Motivasyon (ihtiyaçlarla) ilgili görüşler “etik” öğretilerinde
• Heraklit
– Hayvan ihtiyaçları ile insanlarınki farklıdır
– Bir şeyin hoş olduğunun düşünülmesi öğrenilen bir şeydir
• Zıttının yaşanmasıyla
• Açlık, yorgunluk, zıtlarıyla fark edilir
– Sağlıklı kişiler sağlıklarına dikkat etmezler
• İhtiyaçların aşırısı yıkıcıdır
• Epikür ve 3 ihtiyaç
– Varolmak için gerekli olan, doğal ihtiyaçlar: Açlık, susuzluk
– Doğal ama gereksiz: Exotik, pahalı yiyecekler
– Boş, gerçekleşmeyecek arzular: Güç, zenginlik, ün
• Epikür ve 3 düzeydeki olaylar
– Kaçınılmaz, değiştirilemez, kontrolümüz dışındaki olaylar
– Şans, kader kısmete bağlı, kısmen kontrol edilebilir olaylar
– Değiştirilebilir, kontrol edilebilir olaylar
Duygular ve ihtiyaçlar
• Kendini kontrol önemli bir değer
• Demokritus
– Mantıklı bir insanın göstergesi arzularına gem vurma
yeteneğine bağlıdır
• Epikür için ataraxia (mutluluk)
–
–
–
–
Boş, gereksiz arzular peşinden koşmayı sınırlamak
Gereksiz korkulardan arınmak (gelecek, ölüm, tanrı korkusu)
Acılardan kaçınmaya çalışmak
Fiziksel hazlar yerine entelektüel hazlar
• Kendini kontrol ve ılımlılık, itidal yolları (Stoacılar)
– Bir duyguyu bir diğeriyle bastırmak
– Her duyguyu, onun söylemek istediğini iyi anlamak; Geçmiş ve
gelecek hakkında doğru düşünebilmek
• Olumsuz duyguların nedeni
– Geçmiş hakkındaki yanlış izlenimler
– Gelecek hakkındaki yanlış beklentiler
İnsan psikolojisinin biyolojik temelleri
• Beynin rolünün vurgulanması
• Psikolojik süreçlerde fizyolojinin rolü
• Alkmaeon
– Zihinsel aktiviteler beyin ve sinirsistemi ürünü
• Herofilus (MÖ 335-280)
– İskenderiye’de insan otopsileri
– Sinir sistemi ayrıntıları: duyumsal ve motor sinirler
– Retinanın işlevleri
• Erasistratus (MÖ 3.yy)
–
–
–
–
–
İskenderiye’de tıp fakültesi
Sinir sistemi; duyumsal ve motor nöronlar
Solunum (hava) ve dolaşım sistemleri (kalpten çıkan temiz kan)
Beyin kesitleri, kıvrımları, serebrum, serebellum farklılıkları
Hayvan beyinleri ve insan beyinleri farklılıkları
15
14.10.2014
Body and Human Psychology: A Glance Into Greek Medicine and Science
Bodily
Functions
Psychological Functions
The brain was associated with the functioning of
the soul and primarily with intellectual functions.
In some theories (Aristotle) the heart was viewed
as a center of mental activities.
The nervous system is a conductor of impulses
The nervous coming either from the heart or from the brain;
such impulses are responsible for bodily
system
movements and the psychological processes
including sensation, emotion, and thinking.
Five basic sensations and the responding sensory
Sensory
organs were recognized. The division in the
organs
understanding of their functioning occurred
primarily between materialists and idealists.
The brain
Anormal semptomlar
• Ciddi psikolojik sorunlarla ilişkili; “delilik”
• Yetersiz ayrıntılar
• Anormal duyguların özellikleri
– Bazı duygu durumlarının fiziksel (bedensel)
kaynakları olmalı
– Duygu durum bozuklukları, beden maddelerinin
fazlalığı ya da eksikliği ile ilişkilidir
– Bazı insanların anormal duygu durumları içine
girmeye yatkınlıkları vardır
Melankoli
• Günümüzdeki depresyon karşılığı ve sık rastlanan bir
duygu durum bozukluğu
• Melas: kara
• Koli: safra
• Hipokrat (MÖ 460-377)
– Tüm insan hastalıkları doğal nedenlere bağlıdır
– Melankoli kan ve diğer sıvıların dengesindeki bir
bozukluktur
– Kan, kara safra ile karışırsa denge bozulur; bu da zihinsel
durumlara yansır
– Melankoli semptomları
• Üzüntü, korku, uykusuzluk, gerginlik, çaresizlik
– Melankolik hastalıklara yatkın kişilik tipleri de vardır
(zihin?)
16
14.10.2014
Melankoli
• Platon
– Hastalık, denge bozukluğu
– Acının ve hazzın çok aşırıya kaçmış oluşu
– Ruha acı ve safrayla ilişkili sıvıların bulaşması
• Mani: Aşırı üzüntü, aşırı sinirlilik, öfke
– Yıkıcı mani
– Kutsal mani: Şairler, filozofların ilhamları
• Aristo
– İnsan safrasının çeşitli durumları ve siyah safranın ısısı
• Normalden soğuksa, çökkün, depresif
• Normalden sıcaksa, heyecanlı, manik
– Alkol kana karışırsa, duygusal sorunlara benzer, kısa süreli
semptomlar
– Safranın uzun süreli etkisi 2 zıt melankoli hastalığı (Manik-depresif)
– Mevsimlere göre değişmesi
• İlkbahar ve sonbaharda daha fazla, safra artışına bağlı
– Bazı kişilik tipleri
• Mizaçları sinirli ise siyah safralarının ısısı daha çabuk değişiyor
Sağlıklı ve ahlaki davranışlar
• Tales
– Sağlıklı beden, sağlıklı ruh/zihin ve beceriler
• Demokritus
–
–
–
–
–
–
–
–
Mutluluk ve mutsuzluk ruhun bir özelliğidir
Mutluluk ne beden ne de maddi varlıklarla olur
Mutluluğa ulaşmanın yolu, dürüst, dik ve akıllı olmaktır
Ruh bedenden önceliklidir
Ruhun mükemmelliği, bedenin yetersizliklerini düzeltir
Ama sadece fiziksel güce sahip olmak, zihne bir şey sağlamaz
İlişkilerdeki karşılıklılık önemlidir; başkalarını sevmeyen sevilmez
Dünya görüşündeki benzerlikler iyi arkadaşlıklar yaratır
• Sokrates
– İnsanlar iyinin ne olduğunu bilselerdi her zaman iyi olurlardı
– Nasıl doğru davranacaklarını bilmedikleri için yoldan saparlar
– Bilgi ve ahlaki davranışlar herkesin içinde vardır, kişiye fark
ettirilmelidir
Eski Yunan’ın etkilerinin değerlendirilmesi
•
•
•
•
•
Felsefe ve bilime büyük katkılar; psikolojinin temellerinin atılması
Etki alanları
– Ruhun incelenmesi
– Biliş ve mekanizmaları
– Zihinsel aktivitelerin biyolojik temelleri
– Klinik psikoloji soruları
– Sosyal davranışlarla ilgili zengin gözlemler
Ruh ile ilgili görüşleri
– Bilgi’nin kaynağı
– Özgür irade
– Türler hiyerarşisinde insanın yeri
– İnsanların hayatlarını kontrol edebilecekleri
– Beynin zihin ile ilişkisi
– Sinir sisteminin psikolojik süreçlerdeki rolü
Biliş ve mekanizmaları
– Bilginin doğruluğu
– Deneyim öncesi bilginin varlığı
– Duyumsama, beyin mekanizmaları, algılama; algılanan gerçek farklılığı
– Bellek teknikleri, iyi konuşma
Sosyal davranışlar
– Doğru ve doğru olmayan davranışlar
– Sağlıklı seçimler
– Başarı reçeteleri
– Kişilerarası ilişkiler
– Eğitimin , dürüstlüğün, itidalin, arkadaşlığın, işbirliği, çok çalışma, kararlılığın önemi
17
14.10.2014
Overlapping interests of the Greek, India, and Chinese Traditions
Focus: the complexities
of cognition and its
distortions
Focus: ethical and
social problems
Hint ve Çin’deki Psikolojik Bilgi
•
•
•
•
•
•
•
Hindu geleneği
Yaşam döngüsü
Zihin ve davranış
Budist geleneği
“Ben”
Konfüçyüs geleneği ve Çin’deki psikolojik görüşler
Bütünsellik ve armoni
Batılı olmayan psikolojiler
• Eski Yunan, Hint, Çin düşünürleri
– Aynı dönemlerde
– Farklı yerlerde
•
•
•
•
•
Kültürleri arasında bilimsel etkileşim olanağı yok gibi
Psikolojik gözlemleri çok benzer
MÖ 500’lerde Ganj bölgesinde tarım ve ticaret
Bireysel psikolojik deneyimin araştırılması önemsenmiş
Eğitilmiş ve kendini gündelik hayatın sınırlamalarından
özgürleştirme yolunu bulan insan
• Hint felsefeleri
– 6 Hindu okulu
– Budizm dinsel gelenekleri
18
14.10.2014
Hindu geleneği
• Hindu, Hinduizm’in öğretilerini kabul etmiş ve uygulayan kişi
• Vedalar, MÖ 1500
• “Karma”: Her şeyi yöneten evrensel düzen, neden-sonuç yasaları
– Eski Yunan’da, “Logos”
•
•
•
•
Kadın ve erkek’ sevecen, acımasız, çok sayıda tanrı
Erkek-odaklı kültür: Androsantrizm
Tüm canlılarda, yeniden doğuş döngüsü vardır
Erken dönemlerde:
– İnsanın bedeninin farklı bölgeleri farklı yerlere
– Gözler güneşe: nefes, rüzgara; ‘benlik’, atalara
•
•
•
•
Ruhları, kişilerin davranışlarına göre bir bedenden diğerine göç eder
Hayat, Eski Yunan’dakinden farklı, ölümle bitmez, döngüseldir
İnsanların ruhu çok kereler yaşar ve ölür
Hinduizm
– Kanunlar (darma) ve nedensellikle (karma) ile belirlenen reenkarnasyon ve
kurtulma olasılığı
Yaşam döngüsü
•
İnsanın 5 ölümsüz parçası
•
İnsanın 5 ölümlü parçası
•
İnsan davranışlarının bedelleri
•
Her şeyin bir nedeni; tüm davranışların ve düşüncelerin anlaşılan bütünün içinde yeri
vardır; kurallar toplumda düzen sağlar
Evrensel yasalara göre, ritüeller ve ahlaki davranışlar bedelsiz kalmaz
İnsanların toplumdaki pozisyonlarına ya da gelişmişlik düzeylerine göre görevleri vardır
Kastlar: Toplumsal pozisyonlar ve görevleri
– Zihin, konuşma, nefes, görme, işitme
– Saç, deri, et, kemik, ilik
– Hemen gelenler
– Geç gelenler
•
•
•
–
–
–
–
•
•
•
•
•
Brahmanlar: Din öğretimi
Asiller ya da savaşçılar: Savunma
Halk: Tarım, hayvancılık, ticaret
Serfler: Üst sınıflardakilere hizmet
Üst sınıflar alt sınıflara kıyasla daha saf
Sınıflar arası evlilik ya da yemek yeme kurallara dayalı; kurallar, toplumsal düzeni korur
Kadınlar erkeklerden (eşleri, oğulları) aşağıda ve onlar tarafından yönetilmeli
Kadınlar erkeklerin yönetimini kabule ettikçe, öte hayatında ödüllenir
Erkek, erkek çocuğunun doğumuyla cennette yerini garantilemiş olur
Zihin ve davranış
• Gerçeğin yansıması olan algılar, duygular, arzular çoğunlukla
çarpıtılmıştır
• Hazırlıksız bireyler, hayatta kendi yerlerinin ne olduğunu yanlış
anlarlar
• Sanksrit dilinde biliş
– Duymak
– Düşünmek, yansıtmak
– Odaklanmak
•
•
•
•
•
Gerçek bize göründüğünden farklıdır
Yanlış inançlar güvensizliğe yol açar
Kurtuluş ve güven, kendinle barışma, doğru düşünmeyle olur
“Aşma” (transcendence), deneyimlerin ötesindeki bilgilere ulaşma
“Yoga”: Kontrol ya da bütünleşme; bilincin dönüştüğü disiplin
– Zihin ve duyumların dizginlenebileceği yol
– Sınırlı benliğin aşılabileceği yol
– Benliğin gerçek kimliğine ulaşılabilecek yol
19
14.10.2014
Bilinç
• Yoga, bilincin dönüştürülmesini kolaylaştırabilecek bir
disiplindir
• Dikkati tek noktaya odaklayarak dönüştürülebilir
• Bilincin dönüştürülmesiyle, zihin nefret, hırs, paylaşmama
gibi, saflığını bozan şeylerden, zincirlerinden kurtulur
• Gerçek benlik, duyumların ve zihnin ötesindedir
• Her sey değişir ve birbirini etkiler
• Ama yine de bir içsel mantığı vardır: neden-sonuç ilişkileri
• Zihin ve madde arasında kesin ayırım yoktur
• Bilinç en üst gerçektir
• Mantık, sezgilerin altındadır
• İlişkilerden ve maddeden ayrışmak ve onlarla
bütünleşmemek insan hayatının amacı olmalıdır
Sorumluluklar
• Ahlaki kurallara uyulmalıdır
–
–
–
–
–
–
Etik
Dürüstlük
Cinsel perhiz
Şiddetten uzaklık
Özdisiplin
Bedenin, nefesin, duyumların, dikkatin yönetimi
• “Çakra”lar (tekerlekler)
– Enerjinin aktığı merkezler
– Bu konularda bilgilenmekle, bedenin ve zihnin kontrolü daha iyi
yapılır
• Hastalık
–
–
–
–
Bedendeki dengesizliklerden olur
Bedensel ve psikolojik hastalıklar semptomlarla kendini gösterir
İnsan zihni bedenin aktivitelerini ve duyu organlarını yönetebilir
İyileşme sürecinde yardımcı olabilir
Budist geleneği
•
•
•
Budizm
– Hayatın acılarından kurtulmaya yönelik bilgiler, değerler ve davranışsal reçeteler
– Doğru bakış açısını edinmek ve inançlarına uygun yaşamak
Kurucusu: Siddhartha Gautama (MÖ 563-483)
Zihinsel aktivitelere yönelik kutsal doğrular
– Acı çekmek hayatın kaçınılmaz bir parçasıdır
• Fiziksel ağrı, hastalığın verdiği sıkıntılar, yalnızlık, yaşlanma, ölümle ilişkili
gündelik fiziksel ve psikolojik acılar
• Sürekli değişim içinde, bir şeylere tutunup kalmaya çalışmayla ilgili
anksiyete ve strese bağlı acılar
• Olayların beklentilerimize, arzu ettiğimiz standartlara uymayışıyla ilgili
doyumsuzluklar
– Acılardan kaçınmak için acıların gerçek doğasını anlamak gerekir
• Cehaletle koşullanmış arzular, kıvranmalar
• Statü, güç, para, hayranlık, ün, fiziksel rahatlık edinerek ve onları elde
tutarak mutluluğa ulaşılacağı illüzyonu
– İstekle kıvranmaktan ve cehaletten kurtuluş mümkündür
– Acıları azaltmak ve yok etmek için çabalamak gerekir
20
14.10.2014
Budist geleneğinde acıları azaltma yolları
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Ahlaklı bir insan olmak
Her şeye dikkatle ve eleştirel biçimde bakmak
Doğruyu konuşmak
İnsanlara sözle ya da davranışla zarar vermemeye çalışmak
Kendini sürekli geliştirmek; kendini anlamak
Arzuların etkisinden kaçınmaya çalışmak
Konsantrasyon ve meditasyon uygulamaları yapmak
Maddesel varlıklara sahip olmak için hırslardan uzak durmak
Siyasi güç açlığından uzak durmak
Avantajlar ya da statü elde etmek için riyakarlıktan uzak
durmak
• Her şeyin aşırısından kaçınıp orta yolu bulmak
“Ben” ya da “Kendilik”
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Budizm’de ”zihin” ve “beden ayrı tutulur
Beden zihin için bir süre içinde yaşadığı bir “ev”dir
Beden için besinler gerekir, ölümle de yok olur
Duyguların kaynağı da bedenin çevre ile etkileşiminden oluşan duyumlardır;
beden bitince onlar da biter
Beden ölünce zihinsel süreçler bir başka bedende devam eder
Zihin ölümsüz, ruhani bir varlıktır
Bedenin doğumu ve ölümüyle sınırlı olan her yaşam süresi, aynı zamanda
bir “ben”in oluşumuyla ilişkilidir
“Ben” de zihin ve beden gibi sürekli değişir, aynı kalmaz
Bilinç, bedenin ölümüyle sona erer ama gelecekteki “ben”e bir karmik miras
bırakır; gelecekteki “ben”in nasıl bir ben olacağı bilinmez
En sonunda “nirvana” ya, “mükemmel aydınlanma” durumuna ulaşılabilir
İnsanlar “geçici” şeylere (duygulara, düşüncelere, maddesel varlıklara)
bağlanmaktan uzak durmalıdır
Son aşamada “ben” diye bir şeyin olmadığı fark edilecektir
Bireysellik ve kişilik tipleri
• Sosyal statü ile belirlenir
• Karma kişinin sosyal statüsünü belirler ve yaptığı iyi davranışlara bağlı olarak
gelişmesine izin verir
• Bazı insanlar, “taşa kazınmış” gibidir; duygusal durumları uzun sürer ve katıdır
• Bazıları, “toprağa çizilmiş” gibidir
• Diğerleri de “suya yazılmış” gibi, çok değişkendir
• Bazıları kendine işkence yapar, bazıları diğerlerine
• Bazıları da hem kendilerine, hem diğerlerine acı çektirir
• Yüzden fazla “kişilik tipi” vardır
• Farklılıkların kaynakları
– Oluştukları maddeler
•
•
•
•
Toprak
Su
Ateş
Rüzgar
– Özellikleri
• Hırs-açgözlülük/Yetinebilmek
• Nefret/sevgi
• Yanılsama/gerçekçilik
• Bunlar birleşip, beden sıvılarıyla (balgam, safra, nefes) da etkileşerek, farklı
“mizaç”ları oluştururlar
21
14.10.2014
Hinduzim ve Budizm’in psikolojiye katkıları
•
•
•
•
•
•
İnsan davranışlarına ve zihnine kapsamlı bir bakış
Üzerinde durdukları bilişsel mekanizmalar
– Düşünme
– Bilinç
– Kendilik
– Ahlaki ve ahlaki olmayan davranışlar
– Seçimler
– Sorumluluklar/görevler
Kişilik tipleri
Duyguların karmaşıklığı, davranışlar üzerindeki etkileri
Psikolojik belirtiler
– Hlüsinasyonlar
– Anksiyete
– Depresif belirtiler
Kişisel gelişim mekanizmaları
– Kendini fark etme; kendini anlama
– Meditasyon
– Konsantrasyon
Konfüçyüs geleneği ve Çin’deki psikoloji
• Çin kültürü bütün Asya kültürlerini etkilemiş
• Her alanda standardizasyona verilen önem
• Yollar, ağırlık ölçümleri, madeni paralar, yazma sistemi, devlete alınacak
çalışanların değerlendirilmesi, toplumun ve bireylerin etkililiğinin
önemsenmesi
• Konfüçyüs (MÖ 551-479)
– Kitap yazmamış; öğrencilerden aktarım
– Ahlaki reçeteler (Epikür, Sokrat ve Stoacı’lara benzer)
– “Ren” : Bir insanın dürüst ve şefkatli bir insan olmak amacıyla hayatını
sürdürme kararlılığı
– Şerefli ve verimli davranışlara sahip olmak kültürün odak noktası
– Herkes şerefli olabilir; önemli olan kendini adamaktır
– Nihai başarı diye bir şey yoktur; hep daha ileriye doğru gidilebilir
– Kişi samimi bir şekilde çabalıyorsa, az yol bile almış olsa, “iyi”dir
– Kendini mükemmelleştirmenin sınırı yoktur
Konfüçyüs geleneği
•
•
•
•
•
•
•
•
•
İdeal insan “dengeli” insandır
Olumsuz sonuçları olacak diye “doğru” olanı yapmaktan korkmayandır
Tanrıya ibadet etmenin bir nedeni yoktur
İnsanlar Tanrı korkusu olmadan da kendilerini iyileştirebilir ve mutlu
olabilirler
Otoriteye saygı göstermeli, kanunlara uyulmalıdır
Sosyal düzeni bozmaktan kaçınılmalı, nasıl kabul edileceği öğrenilmelidir
Öğrenme sosyal amaçları geliştirmelidir
Tüm insanlar, yetenekleri ne olursa olsun eğitilmelidir
İnsanlar temelde ahlaklı mıdır?
– Mencius (MÖ 372-289)
• Evet, insanlar ve hayvanlar bu açıdan farklılaşırlar
– Hsun Tzu (MÖ 298-238)
• Hayır. Eğitim olmadan insanlar hayvanlardan farklı değildir
• İnsanlar ahlaklı davranmayı cezadan korktukları için öğrenirler
22
14.10.2014
Bütünsellik ve armoni
• Bütünlük ve uyum (armoni)
– Bedende ve dünyada her şey birbiriyle bağlantılıdır
– Her şey, birbirinin zıttı ve aynı anda zaman ve mekanda
birbirine bağlı, iki tarihsel kavram (yin ve yang) bağlamında
var olur.
– Tung Chung-Shu (MÖ 179-104)
• İnsan bedeni doğa ile bağlantılıdır
– Eklemler, yılın mevsimleriyle
– Organlar, doğadaki ateş, su gibi maddelerle
– İnsan doğasında
» İyilikler, yang ile (Parlak, erkeksi, , dik ve açık)
• Doğamızda var ama eğitimle geri çekilmeli
» Doğal duygular, ying ile (Koyu, kadınsı, yumuşak, gizli)
• İnsanlar duygularını , arzularını kontrol edip, mantıklarına
dönmeli
Çin’de dinsel inançlar: Taoizm
• Kurumsallaşmış bir din yok
• Taoizm, Konfüçyüs öğretilerini zorlayan ama yine de
onunla uyumlu, felsefi temelli inançlar
• Lao-Tse (MÖ 604-531)
– Şerefli davranışların geliştirilmesi
• Empati, yardımseverlik, kendini kontrol, tevazu, sadelik ve sağlıklı
yaşam
– Uyum, armoni ve bütünselliğin vurgulanması
– Sağlıklı yaşam tarzları
• Jimnastik, masaj, doğru beslenme, otlar, hırstan, zenginlikten,
prestij ve statü arayışından uzak durma, dengeyi tutturma
– Koruyucu uygulamalar (Otlar)
– Tedaviler (ilaçlar)
Sonuç
• Eski Yunan, Hint ve Çin gelenekleri ortaklıkları
– Birey, sosyal roller, biliş ve insanların davranışlarının
sonuçlarını kontrol edebilme yeteneği
– Fiziksel ve manevi süreçlerin birlikteliği
– İnsan davranışlarında denge ve uyumun önemi
• Hint geleneği
– Zihin, karmaşıklığı, biliş ve çarpıtmaları
• Çin geleneği
– Etik ve sosyal sorunlar
23
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
13
File Size
3 038 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content