close

Enter

Log in using OpenID

buradan indirin.

embedDownload
MDS412-Madencilikte Bilgisayar Uygulamaları-Ara Sınav Ödevi
Muhtemel bir maden sahası için sondajlar yapılmıştır. Sondajların yapıldığı arazi yüzey topoğrofyası
xyz koordinat verileri arazi.xls isimli dosyada verilmiştir. Öncelikle bu dosyadaki verileri kullanarak eş
yükselti eğrilerini oluşturalım.
Bunun işin Surfer10 programını açıyorum. Ardından haritalama öncesi gridleme yapmam gerektiği
için menüden Grid/Data komutunu verdim. Ekrana Open Data penceresi geldi. Arazi.xls dosyasını
tıklayarak Aç düğmesini tıkladım. Aşağıdaki Şekil1’de verilen gridleme penceresi açıldı. Surfer
programında bu pencere çok önemlidir.
Şekil1. Gridleme veri girişi
Surfer’de yatay eksen x, düşey eksen y ve yükseklik z ile gösterilir. Bu nedenle x: için B kolonunu
(yatay-doğu), y: için C kolonunu ve z: için D kolonunu seçtim. Output Grid File yazan yerde gridleme
sonrası oluşacak dosya adını gösteriyor. Adını arazi.grd olarak göstermiş. Değiştirmiyorum. Grid
Report yazan yerdeki minik kutuyu seçili yapmıyorum. Seçersem de sorun yok, oluşacak raporu
gösterir, seçmediğim için göstermeyecek. OK düğmesine basıyorum. Grid dosyası oluştu. Bunu
gelen mesajdan anladım (Şekil2).
Şekil2. Arazi.grd dosyası oluşturuldu mesajı
Şimdi Map/New/Counter Map… komutunu verdim (Şekil3).
Şekil3. Eşyükselti eğrilerini oluşturma
Open Grid penceresi açıldı. Az önce gridleme işleminde oluşturduğum arazi.grd dosyasını bulup
tıkladım ve Aç komutunu verdim (Şekil4).
Şekil4. Grid Dosyası açma penceresi
Bu komutu verdikten hemen sonra arazime ait eş yükselti eğrilerimi içeren harita ekrana geldi.
Haritayı daha iyi görebilmek için View/Fit to Window komutnu verebilirsiniz. Ya da klavyeden Ctrl tuşu
ve D harfine birlikte basarsanız harita ekrana tam yerleşir. Aşağıdaki ekran görüntüsünü Ctrl+D
komutunu verdikten sonra aldım (Şekil5).
Şekil5.Eş yükselti eğrileri ve haritamız
Şimdi eş yükselti haritamın üstüne sondaj noktalarımı yerleştirmek istiyorum. Bunun için önce fare ile
haritayı tıklıyorum. Haritamın kenarlarında çerçeve ve yeşil noktalar oluştu. Sonra Map/Add/Post
Layer komutnu veriyorum. Open Data penceresi geliyor. Sondaj.xls dosyamı tıklayıp Aç komutunu
tıklıyorum. Bu komutu verir vermez harita üzerinde sondajlarım + işareti olarak göründüler
(Şekil6).Burada Map/new komutunu yerine Map/add komutunu vermek önemli. New ile yeni bir harita
oluşur, ama ben mevcut haritanın üzerine ekleme yapmak istediğimiz için Add (ekle) komutunu
verdim.
Şekil6. Sondaj noktaları haritada göründü.
Son eklediğim Post layer ile birlikte sol tarafta Object Manager
bölgesinde projemde hangi nesneler var diye bakmak
istediğimde hem Counters (eş yükselti haritam) hem de Post
Layer (sondaj noktalarım) görebiliyorum (Şekil7).
Surfer projelerinde eklediğimiz her nesneyi Object Manager de
görebiliriz.
Şekil7.Object Manager
Şimdi sondaj noktalarımızın adlarını haritada gösterelim.
Bunun için Object manager de Post yazan yeri tıklayıp
seçiyorum. Bu seçimden sonra aşağıda solda Property
Manager penceresi var. Yukarıda seçtiğimiz nesnenin
aşağıda özelliklerini gördüğümüz bir sistem bu aslında.
Yukarıdan Post u seçtim. Aşağıda onun özelliklerine
bakıyorum. Label sekmesini seçip Works.. yazan yerde
aşağıya açılan listede sondaj-no seçtim. Bu seçilen liste
aslında benim post komutu ile ekleme yaptığım sondaj.xls
dosyasındaki sütun başlıklarından başka bir şey değildir.
Şekil9.Seçimi yapınca sondaj no lar haritada göründü.
Şekil8. Post özelliklerinde Labels de
sondaj-no seçtim
Şimdi maden kesen bu sondajların üzerinden bir
çizgi çizerek cevher alanımın sınırlarını çizeceğim.
Bunun için Surfer de Draw/Polygon komutnu verdim.
Ardından her sondaj noktamı tek tek tıklayarak bir
alan çevirdim (Şekil9).
Şekil9. Sondaj sınırlarından polygon çizimi
Çizim bittiğinde çift tıklama ile alanı kapattım. Polygon nesnesi solda Object Manager bölgesine de
yeni nesne olarak eklendi. Orada Polygon u tıklayıp aşağıda Property Manager da Fill bölmesinde
renk seçtim. Sondaj alanımın yeşil olmasını istediğimden yeşili seçtim (Şekil10).
Şekil10.Polygon Nesnesi Fill özelliğini yeşil yapınca sondaj alanım yeşil oldu.
Şimdi sondajlarımın dış çevresinden ocak sınırlarımı belirlemek için yeni bir polygon seçip sondaj
noktalarının dışından dolaşarak kapattım. Bir önceki polygon dan biraz büyük oldu. Bilindiği gibi
basamak şev açıları ve ocak genel şev açıları nedeniyle cevher oluşumlarının kapladığı alanlardan
daha büyük alanlarda ocak alanları oluşturulur. Bu nedenle ocak alanı cevher alanından büyü olur.
Đkinci polygonunu da çizip kapattıktan sonra properties den Fill komutu ile bu alanı kahve rengi
yaptım. Birinci cevher alanı polygonum altta kaldı. Şekil11 de ikinci polygon umun görüntüsünü
verdim.
Şekil11. Đkinci Polygonum Ocak alanını kapsıyor. Sınırları el ile belirledim.
Cevher polygonum da görünsün istiyorum. Önce Object manager e gidip birinci polygonu seçtim.
Fare sağ tuşla Rename Object (Nesneye yeni ad ver) komutunu verdim. Yeni ismini Cevher-alanı
yaptım. Aynı komutu ikinci polygunuma da verdim. Onun da adını Ocak-alanı yaptım. Ardından
Cevher-alanı da görünsün diye ocak-alanı polygon u seçip Order Objects/Move to Back komutu ile
onu arkaya gönderdim. Artık her iki alanım da yeni adları ile ve üst üste görünmektedir (Şekil12).
Order Object /Move to Back komutu ile arkaya gönderdiğim nesnenin listede de aşağıya kaydığına
dikkat edin. Aynı işlemi fare ile aşağı kaydırarak da yapabiliriz.
Şekil12. Ocak-alanı ve Cevher-alanı nesneleri ve haritada görüntüleri
Şimdi örtü kazı ve cevher miktarlarımı hesaplamak istiyorum. Bunun için Surfer in Volume komutunu
kullanacağım. Bu komut ile program kullanıcı tarafından girilen iki yüzey arasında kalan hacmi
hesaplamaktadır. Sondajların yapıldığı yüzey topoğrafyası, sondajların cevheri ilk kestiği cevher
kütlesinin yüzeyini temsil eden yüzey ve sondajların cevherden çıktığı bitiş yüzeyi olmak üzere üç
yüzeyi bu amaç için kullanacağım. Volume komutunda sondaj kuyu başı topoğrafyası ile cevhere
giriş arasındaki hacim örtü miktarını, cevhere giriş ile çıkış arasındaki hacim ise rezervi verecektir.
(Buradaki rezerv hacim değeri olacak, tonaj için yoğunluk ile çarpmak gerekecektir.) .
Tüm bu işlemler için kuyu başı, cevher girişi ve cevher çıkışı değerlerinin grildenmiş hallerine
ihtiyacım olacak. Şimdi her birini ayrı ayrı gridleyeceğim. Bunun için sondaj.xls dosyasını
kullanacağım.
Şekil13. Yüzey, cevher üst ve cevher alt yüzeyleri
Surfer de Grid/data komutu ile sondaj.xls dosyamı açtım. X olarak Doğu-Y, Y olarak Kuzey-X ve Z
olarak Z seçiyorum. Bu gridleme ile sondaj kuyu başı nıktalarından oluşan yüzeyi gridlemiş olacağım.
Bu nedenle bu dosyaya kuyu-yuzey adını verdim (Şekil14).
Şekil14. Birinci yüzey girdleme işlemi
Ardından sondajların cevhere girdiği noktalardan oluşan cevher giriş yüzeyini ifade eden cevheryüzey adını vereceğim gridlemeyi yapıyorum, bunun için yine Grid/data komutunda sondaj.xls seçip z
yerine cevhere-girdi-z seçiyorum. Dosya adım cevher-giris.grd (Şekil15).
Şekil15. Đkinci yüzey gridleme işlemi
Son olarak sondajların cevherden çıktığı noktalardan oluşan cevher alt yüzeyini ifade eden cevhercıkış adını vereceğim gridlemeyi yapıyorum. Grid/data/ sondaj.xls de herşey aynı, sadece bu sefer z
yerine cevher-cikis-z seçiyorum (Şekil16).
Şekil16. Son gridleme işlemi cevher alt yüzeyi için
Şimdi artık hacim hesaplama işlemlerine geçebilirim. Önce
cevher üstü örtü tabakasını ardından cevher hacmini
hesaplatacağım. Bunun için Grid/Volume komutunu
kullanacağım (Şekil17).
Bu işlemde temel mantık şu; birisi upper (üst) diğeri Lower
(alt) adında iki grildenmiş yüzeyi girdiğimizde surfer iki yüzey
arasındaki hacmi hesaplayıp rapor olarak verecek.
Üst yüzey sondaj kuyu yüzeyi, alt yüzey cevher girişi olacak;
örtü tabakası hacmini verecek.
Sonra üst yüzey cevher girişi, alt yüzey cevher çıkışı olacak;
cevher hacmini verecek.
Grid/Volume komutunu verdim. Açılan pencerede yukarıda
açıkladığım şekilde grid dosyalarını seçtim. Seçimde yandaki
küçük dosya aç komut simgelerini kullandım (Şekil18).
Şekil17. Volume komutu
Şekil18. Grid Volume Komut penceresi
OK komutuna basınca rapor oluştu. Raporda Volume yerine kadar aşağı inince Volume değerini
okuyabiliriz. Örtü kazı hacmimiz 23,622,564 birim küp (Şekil19).
Şekil19. Örtü kazı hacmi
Şimdi cevherimizin hacmini hesaplayalım.
Grid/volume komutunu yeniden verip üst
yüzey cevher üstü, alt yüzey cevher altını
seçiyorum. OK basınca yeni rapor oluşuyor.
Yeni raporda Volume bölümüne bakınca
20,306,863birim hacim küp değeri okunuyor
(Şekil21).
Şekil20.Cevher Hacmi
Cevher yoğunluğu ile hacmi çarparak tonajı
bulabiliriz. Ancak bu işlem için surfer
ayarlarında birimin metre olmasına dikkat
edilmelidir.Burada bu ayarı yapmadığım için
sadece
hacim
değerlerini
vermekle
yetineceğim.
Örtü kazı: 23,622,564birimküp
Cevher : 20,306,863birimküp
Şekil21.Cevher Hacmi
2. Konu
Şimdi arazide el ile çizilen ya da elimizde pafta olarak bulunan ancak bilgisayar ortamında olmayan
bir haritanın surfer yardımı ile dijital ortama aktarılıp gridlenmesi işlemini yapacağım. Elimdeki çizim
paftasını, taraycıdan geçirerek, ya da fotoğrafını çekerek bir şekilde bilgisayara atıyorum. Görüntü
dosyası olarak bir pafta ya da kroki ya da el çizimi harita artık bilgisayarımda(Şekil22).
Şekil22. Sayısallaştırmak istediğim paftam
Şimdi Surfer’i açıorum. MAp/New/Base Map.. komutunu veriyorum. Program, pafta dosyası nerde
diye soruyor. Pafta resim dosyam bilgisayarda nerede ayıtlı ise gösterip Aç komutunu veriyorum.
Paftam Surfer ekranın yükleniyor (Şekil23). Bilindiği gibi Base, temel, altlık, dayanak anlamlarına
gelir. Bu harita da (Map) sonraki işlemler için bir dayanak olacak.
Şekil23. Pafta Surer’a yükledi.
Surfer bu haritayı bir resim olarak görür, yani z eğerleri yoktur. Eş yükselti eğrilerini ben görebilirim,
program için ise olar sadece çizgilerdir. Şimdi eş yükselti eğrilerini iyi inceleyip çizgilerin yükseklik
değerlerini bulalım. Genelde üzerlerinde yazar, birini bulursak diğerlerini alçalmaya da yükselme
yönünden ve kaçar metre değiştiklerinde yararlanıp bulabiliriz. Şekil23 deki paftada bir çizgide 1070
yazıyor. Sağındakinde ise1066 ve 1064 yazıyor. Demek ki pafta yükseklikleri sağa doğru bir alçalma
sola doğru bir yükselme eğilimi gösteriyor. Bunları değerlendirip pafta sayısallaştırma işlemine
başlayalım.
Pafta ekranda açık iken önce paftayı tıklayıp ardından Map/Digitize komutunu verdim. Üzerinde 1070
yazan eş yükseklik eğrisi üzerinde fare ile birbirine yakın tıklamalar yapmaya başladım, bu sırada
küçük bir pencere açıldı ve tıkladığım noktaların x ve y değerlerini yazmaya başladı (Şekil24).
Şekil24. Map/digitize komut ile eş yükselti eğrilerini tıklamaya başladım.
Bu listede z değeri yok, çünkü bilgisayar henüz z değerini bilmiyor, ama ben biliyorum, 1070 çizgisi
olduğu için tüm bu noktaları o çizgi üzerinde tıkladığım için bunların tümünün z değeri 1070. Bu
durumda liste gidip her satırın sonuna virgül koyup1070 yazarak z değerlerini giriyorum. Kolay olsun
diye virgül ve 1070 değerini kopyalayıp he satır sonuna apışır komutu ile yapıştırıyorum (Şekil25).
Şekil25. He noktanın sonuna z değeri olarak 1070 değerini yapıştırdım.
Nokta çok ise biraz zahmetli ama ne kadar çok nokta olursa o kadar güzel harita oluşur. Devam
ediyorum paftadaki tüm çizgiler için klikleme ve z değerlerini girme işlemlerini her çizgi için
yapıyorum. Her çizginin üzerinde yükseklik değeri olmayabilir. Đki tanesinde olsa alçalma ve
yükselme yönlerini tahmin ederim ve kaçar kaçar arttığını bulurum, bu sayede diğerlerini tahmin
ederim. Bu yöntem ile yaklaşık 100 nokta ile tüm çizileri kaydettim (Şekil26).
Şekil26. Sadece kıvrımlarda tıklayarak az sayıda nokta ile işlemi bitirdim.
Şimdi bu pencereyi File/Save komutu ile kaydediyorum. Adı digitized.bln dosyası Nereye kayıt ettiğim
de önemli. Birazdan lazım olacak.
Surfer’da Grid/Data komu ile bu az önce kayıt ettiğim digitzed.bln dosasını gridliyorum. Đlk anda osya
Aç penceresinde göremez iseniz dosya türü bölümünde tüm dosya türleri seçeneğine gelin. Böylece
tüm dosyaları görebilirsiniz (Şekil27).
Şekil27. Dosya türü All Files(*.*) seçilirse tüm dosalar görünür.
Dosyayı bulduktan sonra gridmele işlemi yapıyorum. X, y ve z için A B ve Csütunlarının seçili olması
önemli (Şekil28).
Şekil28. Gridleme işlem penceresi
Tamam dedikten sonra kapatıyorum. Şimdi son aşama; Map/New/Contour map diyerek az önce
girdlediğiniz digitized.grd dosyasını gösterin. Haritam oluştu (Şekil29). Ne kadar çok nokta atarsam o
kadar benzer harita oluşur. Yan yana getirip ekrana yerleştirdim. Benziyorlar. Daha önemlisi artık
Surfer de z değerlerini görebiliyor. Önceden düz bir resimdi artık üç boyutlu bile yapabilirim.
Şekil 29. Resim ve resimden üretilen haritam
Map/New/3D surface komutu yadımı ile önceden sadece bir resim olan patayı üç boyutlu yapıp
Map/add/counter ile üzerine konturları da ekledim (Şekil30).
Şekil30. Paftadan 3d görsele…
Ozgur Akkoyun tarafından hazırlanmıştır.
[email protected]
Nisan-2015-Diyarbekir
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
1 779 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content