close

Enter

Log in using OpenID

8 ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ

embedDownload
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 8
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Το Θέατρο Επιχειρήσεων των Βαλκανικών Πολέμων 1912 - 1913.
Η μάχη των Γιαννιτσών της 19ης και 20ης Οκτωβρίου του 1912.
8
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 9
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
100 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ
ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ (1912-13)
Στέφανου Στεφανίδη
Ταγματάρχη (ΠΖ)
Απόφοιτου του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου
Προλεγόμενα
Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από την έναρξη των Βαλκανικών Πολέμων
(1912-13), που αποτελούν αναμφισβήτητα ιστορικό ορόσημο στη Νεότερη Ιστορία
της Ελλάδας. Οι νικηφόρες εκστρατείες του ελληνικού στρατού σε συνδυασμό με
τη διπλωματική δεινότητα και δεξιοτεχνία του πρωθυπουργού της Ελλάδας
Ελευθέριου Βενιζέλου ενσωμάτωσαν στη χώρα μεγάλα τμήματα του υπόδουλου
Ελληνισμού επαυξάνοντας το έδαφος κατά 68% και τον πληθυσμό κατά 1.7
εκατομμύρια, εδραίωσαν την εθνική αυτοπεποίθηση και αποκατέστησαν το
καταρρακωμένο από τον «Ατυχή Πόλεμο» του 1897 εθνικό γόητρο και την
αυτοεκτίμηση. Στη γιγαντιαία αυτή προσπάθεια σύσσωμος ο ελληνικός λαός,
συνεπικουρούμενος από μεγάλο αριθμό ομοεθνών του εξωτερικού αλλά και ξένων
φιλελλήνων, συσπειρώθηκε και υποστήριξε ενεργά τον αγώνα για απελευθέρωση
των αλύτρωτων εδαφών.
Το «Ανατολικό Ζήτημα»
Το «Ανατολικό Ζήτημα», μέρος του οποίου αποτελούσαν και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι,
αφορούσε ένα περίπλοκο, μακροχρόνιο, διεθνές - διπλωματικό ζήτημα κυριαρχίας
στη νοτιοανατολική Ευρώπη και την ανατολική Μεσόγειο, που δημιούργησε η
συνεχής υποχώρηση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τις παραπάνω περιοχές.
Πέραν του πολιτικού ζητήματος κυριαρχίας το «Ανατολικό Ζήτημα» δημιούργησε
σοβαρά κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα.
Χρονολογικά το «Ανατολικό Ζήτημα» μπορούμε να το οριοθετήσουμε ανάμεσα στο
1774, όταν έληξε ο Ρωσοτουρκικός Πόλεμος, όπου οι Τούρκοι με τη Συνθήκη του
Κουτσιούκ - Καϊναρτζή έχασαν την Κριμαία και παραχώρησαν στους Ρώσους το
δικαίωμα να παρεμβαίνουν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες και στα ρωσικά πλοία
να χρησιμοποιούν ελεύθερα τα οθωμανικά ύδατα και στο 1923, όταν υπογράφηκε
η Συνθήκη της Λωζάνης, όπου αναγνωρίστηκε η νομιμότητα του νέου τουρκικού
κράτους.
Περιγράφοντας σε αδρές γραμμές το «Ανατολικό Ζήτημα», μπορούμε ν’ αναφέρουμε
ότι από το τέλος του 18ου αιώνα η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε πορεία
παρακμής και συνεχούς υποχώρησης από τα ευρωπαϊκά εδάφη που κατείχε,
9
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 10
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
δημιουργώντας ταυτόχρονα φαινόμενα αφύπνισης της εθνικής συνείδησης στους
υπόδουλους λαούς της Βαλκανικής, που αναζητούσαν ν’ αποκτήσουν εθνική
ανεξαρτησία. Σ’ αυτό το ζήτημα κυριαρχίας ενεπλάκησαν όλες ανεξαιρέτως οι τότε
ισχυρές ευρωπαϊκές δυνάμεις (Αυστρο-ουγγαρία, Γερμανία, Βρετανία, Γαλλία,
Ιταλία, Ρωσία), οι οποίες επιδόθηκαν σ’ ένα ατέρμονο διπλωματικό αγώνα
εφέλκυσης των λαών αυτών στη σφαίρα επιρροής τους.
Μέσα στο μακρύ χρονικό διάστημα που οριοθετήσαμε το «Ανατολικό Ζήτημα»,
παρατηρήθηκε μια διαδοχή πολιτικών και διπλωματικών κρίσεων με ένοπλες
διακρατικές συγκρούσεις και εξεγέρσεις εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Το τελικό προϊόν όλων των κρίσεων και συγκρούσεων ήταν σχεδόν πάντοτε η
υπογραφή διακρατικών συμφωνιών, που κατέληγαν:
• στις συνεχείς εδαφικές απώλειες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
• στη δημιουργία αυτόνομων - ανεξάρτητων κρατών (Ελλάδας, Σερβίας,
Βουλγαρίας, Αλβανίας, Ρουμανίας, Μαυροβουνίου).
• στον εξαναγκασμό της οθωμανικής διοίκησης για την παραχώρηση
μεταρρυθμίσεων, οι οποίες αντί να εξευμενίζουν τους υπόδουλους, εξήραν τον εθνικισμό
και ενίσχυαν τις αλυτρωτικές τους επιδιώξεις.
Κατά την ορθή διαπίστωση των περισσοτέρων ιστορικών τα Βαλκάνια, από τον 18ο
αιώνα και για πολύ μεγάλη χρονική περίοδο, αποτελούσαν την «πυριδιταποθήκη της
Ευρώπης».
Το ιστορικό πλαίσιο
Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία βρισκόταν σε
πορεία παρακμής, τα χριστιανικά εδάφη της Βαλκανικής αποτέλεσαν πεδίο έντονης
εθνικιστικής δράσης και ανταγωνισμού με σαφή προσανατολισμό στην εμπέδωση
εθνικής συνείδησης στον αυτόχθονα πληθυσμό και απώτερο στόχο τη δημιουργία
ανεξαρτήτων κρατών απαλλαγμένων από τον οθωμανικό ζυγό.
Προς την κατεύθυνση της εμπέδωσης εθνικής συνειδήσεως χρησιμοποιήθηκαν ως
κύρια μέσα προπαγάνδας αρχικά η εκπαίδευση και η θρησκεία και αργότερα η
χρήση βίας μέσα από τη δράση ένοπλων παραστρατιωτικών ομάδων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η αυξανόμενη δράση των Βουλγάρων
ενόπλων κομιτατζήδων, οι οποίοι επιδόθηκαν σ’ ένα ανελέητο αγώνα για
εκβουλγαρισμό των περιοχών της Μακεδονίας, όπου διαβιούσαν συμπαγείς
ελληνικοί πληθυσμοί. Το γεγονός αυτό προκάλεσε τα αισθήματα του ελληνικού λαού
και θορύβησε έντονα την έως τότε αδιάφορη κυβέρνηση της Αθήνας, η οποία
αντιλήφθηκε ότι έπρεπε να λάβει άμεσα μέτρα για τη διάσωση των αδελφών
Ελλήνων της Μακεδονίας και της Θράκης.
Το 1882 ανέλαβε την πρωθυπουργία της Ελλάδας ο Χαρίλαος Τρικούπης, ο οποίος
εγκαινίασε μια νέα πολιτική εκσυχρονισμού του ελληνικού κράτους. Μετά από μια
10
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 11
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
σύντομη διακοπή (1885-86), όπου ανέλαβε τα ηνία του κράτους ο Θεόδωρος
Δηλιγιάννης, ο Τρικούπης επανήλθε συνεχίζοντας την πολιτική αναβάθμισης της
χώρας, όμως το 1893 τα μεγάλα έξοδα βύθισαν τη χώρα στη χρεωκοπία
ανακόπτοντας την πορεία ανάκαμψής της .
Ένα χρόνο αργότερα εμφανίστηκε στο προσκήνιο η Εθνική Εταιρεία, η οποία με
την ανοχή του πολιτικού, οικονομικού και στρατιωτικού κατεστημένου κατάφερε να
εξάψει τον εθνικισμό και να παρασύρει την Ελλάδα το 1897 σε σύγκρουση με την
Τουρκία. Στον «Ατυχή Πόλεμο», όπως ονομάστηκε στην ελληνική ιστοριογραφία, ο
ανέτοιμος ελληνικός στρατός δέχθηκε συντριπτική ήττα από τον αντίστοιχο
τουρκικό. Η ελληνοτουρκική σύγκρουση έληξε με τη Συνθήκη της
Κωνσταντινούπολης της 22ας Νοεμβρίου 1897, όπου οι εδαφικοί όροι ήσαν μεν
αρκετά επιεικείς, οι οικονομικές αποζημιώσεις όμως ήσαν ιδιαίτερα επαχθείς, με
αποτέλεσμα η χώρα να βυθιστεί ακόμα περισσότερο στην οικονομική και
ταυτόχρονα πολιτική και κοινωνική κρίση.
Μετά το 1900 στον χώρο της Μακεδονίας παρατηρήθηκε έξαρση του βουλγαρικού
εθνικισμού σε βάρος του ελληνικού και του σερβικού στοιχείου με τη χρήση
τρομοκρατικών μεθόδων από ένοπλες παραστρατιωτικές ομάδες, που δρούσαν με
την ανοχή σε πολλές περιπτώσεις των οθωμανικών αρχών. Η ελληνική κυβέρνηση
αντιδρώντας στις βουλγαρικές μεθοδεύσεις οργάνωσε τη μυστική αποστολή
ενόπλων ανταρτών με επικεφαλείς Έλληνες αξιωματικούς με στόχο την προστασία
των αμάχων. Οι ελληνικές ανταρτικές ομάδες με την αμέριστη βοήθεια του ντόπιου
στοιχείου και την έμμεση υποστήριξη της ελληνικής κυβέρνησης έδρασαν
κατασταλτικά κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, που κράτησε 4 χρόνια
(1904-08) και κατάφεραν να διασώσουν τον επαπειλούμενο ελληνικό εκφυλισμό.
Το ένοπλο σώμα
του Κωνσταντίνου
Μαζαράκη-Αινιάν,
που έδρασε στην
περιοχή της λίμνης
των Γεννιτσών
το 1905.
11
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 12
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Ενώ διαδραματίζονταν τα γεγονότα στον μακεδονικό χώρο, δημιουργώντας ένα
επικίνδυνα εύφλεκτο μείγμα έτοιμο να εκραγεί ανά πάσα στιγμή, στο εσωτερικό της
Τουρκίας εμφανίστηκαν φυγόκεντρες δυνάμεις, που ανήκαν στην τουρκική ελίτ
(κυρίως στον στρατό). Οι δυνάμεις αυτές αντιδρούσαν με την υποτακτικότητα της
Πύλης στις συνεχείς παρεμβάσεις των ξένων στο εσωτερικό της χώρας και στην
αυταρχικότητα του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ, ο οποίος έμεινε γνωστός ως ο
«κόκκινος σουλτάνος» εξαιτίας της εφαρμογής στιγνών μέτρων κατά των υπηκόων
του, που συχνά κατέληγαν στο αιματοκύλισμα. Η αντίδραση εναντίον του σουλτάνου
μετουσιώθηκε στο κομιτάτο «Ένωση και Πρόοδος» ή «Νεοτουρκικό Κίνημα», όπου το
1908 κατάφερε να τον ανατρέψει και να καταλάβει την εξουσία, εξαγγέλλοντας
ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις που καταργούσαν τα ανελεύθερα μέτρα κατά των
υποδούλων. Η επανάσταση των Νεοτούρκων, όπως αναφέρεται στην
ιστοριογραφία, προκάλεσε αφενός τον θαυμασμό και έγινε αμέσως δεκτή από τις
ευρωπαϊκές αυλές, που προσδοκούσαν στην οριστική επίλυση του μακεδονικού
ζητήματος, και αφετέρου την ευμενή αντιμετώπιση από τους υπόδουλους
χριστιανούς, που προσδοκούσαν πλέον σε καλύτερες μέρες.
Πολύ σύντομα οι προσδοκίες όλων διαψεύστηκαν, όταν η επανάσταση έλαβε μια
πιο ριζοσπαστική μορφή με την επικράτηση των εθνικιστών Νεοτούρκων, οι οποίοι
έθεσαν σε εφαρμογή την πολιτική «οθωμανοποίησης» της αυτοκρατορίας.
Προχώρησαν στην κατάργηση όλων των πολιτικών οργανώσεων και σωματείων,
υιοθέτησαν σκληρά μέτρα διακυβέρνησης και το 1910 ενέκριναν ψηφίσματα που
προνοούσαν την εγκατάσταση μουσουλμανικών πληθυσμών στη Μακεδονία, στον
αφοπλισμό όλων των παραστρατιωτικών ομάδων που δρούσαν στο μακεδονικό
έδαφος και στην προώθηση και υποχρεωτική χρήση της τουρκικής γλώσσας απ’
όλους τους υπήκοους χριστιανούς. Τα σκληρά μέτρα των Νεοτούρκων
κορυφώθηκαν με το συστηματικό διωγμό των χριστιανών από τα ευρωπαϊκά εδάφη
της αυτοκρατορίας.
Το εύθραυστο πολιτικό κλίμα στη Βαλκανική προκάλεσε την εντονότερη ανάμειξη
των Μεγάλων Δυνάμεων, των οποίων τα συμφέροντα διασταυρώνονταν και
συγκρούονταν. Η Αυστρο-ουγγαρία προσάρτησε τη Βοσνία - Ερζεγοβίνη και η
Ρωσία από κοινού με την Αυστρο-ουγγαρία υποστήριξε τη Βουλγαρία στην κήρυξη
της ανεξαρτησίας της. Οι σχέσεις των δύο Δυνάμεων διαταράχθηκαν το 1908, όταν
η Ρωσία προσέτρεξε να θέσει στη σφαίρα επιρροής της τη Σερβία ως αντίβαρο στις
αυστριακές βλέψεις. Παράλληλα, η συνεχιζόμενη «γερμανική» διείσδυση στην
Οθωμανική Αυτοκρατορία ανησύχησε τόσο τη Ρωσία, που διέβλεπε να
διακυβεύονται τα συμφέροντά της στα Στενά, όσο και την Ιταλία, η οποία τον
Σεπτέμβριο του 1911 προχώρησε και κατέλαβε την Τριπολίτιδα και την Κυρηναϊκή
και τον Μάϊο του 1912 τα τουρκοκρατούμενα Δωδεκάνησα. Ο Ιταλοτουρκικός
Πόλεμος σε δύο μέτωπα προκάλεσε τη διασπορά των τουρκικών δυνάμεων, οι
οποίες είχαν να αντιμετωπίσουν επίσης τη μεγάλης κλίμακας εξέγερση των
12
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 13
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Αλβανών το 1912, οι οποίοι κατέλαβαν την Πρίστινα. Η δε αποτυχία του τουρκικού
στρατού να αντιμετωπίσει την αλβανική κρίση προκάλεσε νέες εξεγέρσεις στο
Κοσσυφοπέδιο.
Πέραν από τις συχνές παρεμβάσεις και το υπόγειο διπλωματικό παιγνίδι των
Μεγάλων Δυνάμεων, τα κράτη της Βαλκανικής άρχισαν να αναζητούν συμμαχίες
για την από κοινού δράση εναντίον της σωβινιστικής πολιτικής των Τούρκων, αφού
θεωρητικά ήταν αδύνατο μονομερώς να αντιπαραταχθούν με τον ισχυρό τουρκικό
στρατό. Όμως το ιστορικό τους παρελθόν και οι διαφορετικές επιδιώξεις τους
καθιστούσε πολύ δύσκολη έως αδύνατη οποιαδήποτε συνεννόηση ανάμεσα στις
χώρες αυτές.
Το διπλωματικό παιγνίδι παραμονές του πολέμου
Το 1911 η Ρωσία επιδίωξε να προσεγγίσει την Πύλη, με σκοπό τη σύναψη διμερών
συμφωνιών που θα αφορούσαν τη χρήση των Στενών από ρωσικά πολεμικά πλοία
με αντάλλαγμα την υποστήριξη της Αγίας Πετρούπολης στο υφιστάμενο status quo
των Βαλκανίων. Τις προθέσεις της Ρωσίας απέτρεψε η σθεναρή παρέμβαση της
Βρετανίας, που απευχόταν την παρουσία του ρωσικού πολεμικού ναυτικού στη
Μεσόγειο, στην οποία είχε την απόλυτη κυριαρχία.
Μετά από την άρνηση της Πύλης ο Τσάρος στράφηκε στα «συγγενικά» βαλκανικά
κράτη της Σερβίας και της Βουλγαρίας και με πρόσχημα τις αλυτρωτικές τους
επιδιώξεις και την καταπιεστική πολιτική των Νεοτούρκων τα παρότρυνε να
συμπήξουν αντιτουρκική συμμαχία. Μετά από ισχυρή παρέμβαση των Ρώσων
πρέσβεων η Βουλγαρία και η Σερβία στις 29 Φεβρουαρίου 1912 υπέγραψαν
συνθήκη αμυντικής συμμαχίας, η οποία στρεφόταν κατά της Τουρκίας, σε
περίπτωση που η τελευταία έβλαπτε τα εθνικά συμφέροντα μιας από τις δύο χώρες.
Εάν δε τα γεγονότα ήταν τέτοια που οδηγούσαν σε μια συμμαχική στρατιωτική νίκη,
τότε η Βουλγαρία θα έθετε υπό τον έλεγχο της τα εδάφη ανατολικά του ποταμού
Στρυμόνα και της οροσειράς της Ροδόπης και η Σερβία τα εδάφη βορείως του όρους
Σκάρδου. Τα εδάφη ανάμεσα στον Σκάρδο και την Ροδόπη θα παρέμεναν ως
«αμφισβητούμενη ζώνη», για την οποία θα αποκτούσε διαιτητικό ρόλο η Ρωσία.
Στη βουλγαροσερβική συμφωνία προστέθηκε λίγο αργότερα και μια στρατιωτική
σύμβαση.
Η βουλγαροσερβική συνθήκη αποτέλεσε μια μεγάλη διπλωματική επιτυχία της
Ρωσίας, αφού, πέραν του αντιτουρκικού χαρακτήρα της, αποτελούσε και ένα
ανασχετικό φραγμό στις βλέψεις της Αυστρο-ουγγαρίας, που επιζητούσε επίμονα
να θέσει στη σφαίρα επιρροής της τη Σερβία και δεν επιθυμούσε την επέκτασή της
προς την Αδριατική. Την αυστριακή πολιτική υποστήριζε και η Γερμανία, που
αυτοπροβαλόταν και ως η προστάτιδα της Πύλης. Από την άλλη η Ρωσία και
δευτερευόντως η Γαλλία επιθυμούσαν μια ισχυρή Σερβία ως φορέα της πολιτικής
τους στα Βαλκάνια, ενώ η Βρετανία κρατούσε μια πιο ουδέτερη στάση, αφενός για
13
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 14
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
να μη διαταράξει τις σχέσεις της με την Πύλη και αφετέρου για να μη χάσει τα
οποιαδήποτε ερείσματα στις βαλκανικές χώρες σε περίπτωση μεταστροφής του
κλίματος κατά της Τουρκίας.
Από τον Μάιο του 1911 ο Έλληνας πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος υπέβαλε
στον ομόλογό του της Βουλγαρίας Γκέσωφ πρόταση για συμμαχία κατά της
Τουρκίας, όμως οι διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν δεν κατέληξαν σε
υπογραφή οποιασδήποτε συμφωνίας, εξαιτίας των διαφορών των 2 χωρών και του
πρόσφατου παρελθόντος που ήταν σαφώς βεβαρημένο. Όταν όμως επιτεύχθηκε
η βουλγαροσερβική συμμαχία, ο Βενιζέλος ο οποίος ήταν ενήμερος για τα γεγονότα,
φοβούμενος τη δημιουργία τετελεσμένων στα μακεδονικά εδάφη, ανέλαβε νέα
πρωτοβουλία συνεννόησης με τη Βουλγαρία, παρακάπτοντας όμως τους όρους
διανομής των εδαφών σε περίπτωση ενός ενδεχόμενου νικηφόρου πολέμου. Από
την άλλη η Σόφια παρουσιάστηκε πιο διαλλακτική στις διαπραγματεύσεις, αφού
γνώριζε για το τεράστιο πρόγραμμα αναβάθμισης του ελληνικού στρατού, που
βρισκόταν σε εξέλιξη στην Ελλάδα, αλλά και για τις εξαιρετικές δυνατότητες του
ελληνικού ναυτικού, με τη συμβολή του οποίου θα επιτυγχάνετο ο ναυτικός
αποκλεισμός του Αιγαίου και η αποτροπή μεταφοράς τουρκικών ενισχύσεων από
τη Μικρά Ασία στα ευρωπαϊκά εδάφη.
Τελικά, οι επίπονες διαπραγματεύσεις των 2 χωρών κατέληξαν σε συμφωνία στις
16 Μαΐου 1912, που υπογράφηκε στη Σόφια. Η ελληνοβουλγαρική συνθήκη
συμμαχίας είχε τριετή ισχύ και προέβλεπε στην αμοιβαία συνδρομή ενός εκάστου,
εάν ένα από τα 2 μέρη δεχόταν επίθεση από την Τουρκία. Στην εν λόγω συνθήκη
προστέθηκε τον επόμενο Οκτώβριο και μια στρατιωτική σύμβαση, που αναφερόταν
στη χρήση του ελληνικού στόλου στο Αιγαίο με στόχο την αποκοπή του τουρκικού
ανεφοδιασμού. Όμως, σ’ αντίθεση με την βουλγαροσερβική, η ελληνοβουλγαρική
συνθήκη δεν αναφερόταν σε διανομή των εδαφών, γεγονός που αποτελούσε ένα
ισχυρό έρεισμα για μια μελλοντική διασυμμαχική σύγκρουση μετά από ένα
ενδεχόμενο νικηφόρο αποτέλεσμα των ιδίων των συμμάχων κατά της Τουρκίας.
Το καλοκαίρι του 1912 η Ελλάδα ήρθε σε προφορική συνεννόηση με τη Σερβία και
το Μαυροβούνιο, αλλά δεν προχώρησε σε υπογραφή διμερών συμφωνιών. Όταν
δε άρχισαν οι επιχειρήσεις, οι 3 χώρες απέστειλαν αξιωματικούς στα αντίστοιχα
Γενικά Επιτελεία των στρατών τους, για να υπάρχει καλύτερος συντονισμός.
Συμπερασματικά, μετά από έντονο παρασκήνιο και σκληρές διαπραγματεύσεις
δημιουργήθηκε στρατιωτικά ένα ισχυρό αντιτουρκικό μέτωπο, που όμως δεν διέθετε
γερό υπόβαθρο, αφού όλες οι υπογραφείσες συμφωνίες εμπεριείχαν σοβαρά κενά,
που ενδεχομένως υπέθαλπταν στο προσεχές μέλλον μια διασυμμαχική σύγκρουση
με στόχο την αναδιανομή των λαφύρων και την επαναχαρτογράφηση των
Βαλκανίων σύμφωνα με τις επιδιώξεις ενός εκάστου μέρους. Σ’ αυτό το οργιώδες
διπλωματικό παιγνίδι συμμετείχαν με υπόγειο τρόπο όλες οι ισχυρές ευρωπαϊκές
14
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 15
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
δυνάμεις, η καθεμιά επιδιώκοντας να προωθήσει τα συμφέροντά της στη νοτιοανατολική Ευρώπη. Παρόλες τις διαφορετικές επιδιώξεις και προσανατολισμούς οι
Μεγάλες Δυνάμεις συμφωνούσαν σε ένα και μόνο πράγμα: ότι δεν έπρεπε για
κανένα λόγο να ξεσπάσει μια ανάφλεξη στα Βαλκάνια, η οποία εύκολα θα
γενικευόταν και θα ενέπλεκε όλους ανεξαίρετα με απρόβλεπτα αποτελέσματα.
Η κατάσταση στην Ελλάδα και η «πολιτική ανόρθωσης» του Ελευθερίου Βενιζέλου
Μετά την ελληνική ήττα στον πόλεμο του 1897 οι διαδοχικές ελληνικές κυβερνήσεις
επικεντρώθηκαν στην αναβάθμιση των θεσμών του κράτους και κυρίως στην
ανάκαμψη της οικονομίας και στην αναδιοργάνωση των ενόπλων δυνάμεων της
χώρας, που υπέστησαν σοβαρό πλήγμα. Μέχρι το 1907 το δημοσιονομικό έλλειμα
περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό και από το 1905 συνάφθηκαν δάνεια από το
εξωτερικό για εκσυγχρονισμό του στρατού. Στη βελτίωση των δημοσιονομικών
συνέβαλε τα μέγιστα και η ανάκαμψη του ελληνικού εμπορίου κυρίως τα έτη 1906
και 1907.
Όμως, το πολιτικό σύστημα της χώρας ήταν ιδιαίτερα ρευστό και δεν κατάφερε να
εξέλθει από την κρίση, αφού απέτυχε να προσφέρει λύσεις στα πολλαπλά και
πολυεπίπεδα κοινωνικά προβλήματα του ελληνικού λαού. Απόδειξη τούτου
αποτέλεσε και η στάση στο Γουδί το 1909 από μερίδα Ελλήνων αξιωματικών των
ενόπλων δυνάμεων, καταδεικνύοντας τη βαθειά δυσαρέσκεια του στρατού (αλλά
και της ελληνικής κοινωνίας) απέναντι στην κυβέρνηση και τα ανάκτορα. Μετά τη
στάση στο Γουδί και την επιβολή των όρων που έθεταν οι στασιαστές στρατιωτικοί,
τα εξοπλιστικά προγράμματα της χώρας
εντατικοποιήθηκαν με σαφή στόχο την
ποιοτική και αριθμητική αναβάθμιση του
ελληνικού στρατού.
Στις εκλογές του Μαρτίου του 1912
επικράτησε το κόμμα των Φιλελευθέρων
του Ελευθέριου Βενιζέλου, δίνοντας
οριστικό τέλος στη μονολιθικότητα και στη
φαυλοκρατία των παλαιών συντηρητικών
δυνάμεων της χώρας. Ευθύς αμέσως ο
Βενιζέλος έθεσε σε εφαρμογή ένα
εκτεταμένο πρόγραμμα αναθεώρησης του
Συντάγματος με σαφή προσανατολισμό στη
φιλελευθεροποίηση
του
πολιτικού
συστήματος και στην καθιέρωση κράτους
δικαίου. Ο νέος πρωθυπουργός ανέλαβε
προσωπικά τα Υπουργεία Στρατιωτικών και
Ναυτικών, καταδεικνύοντας ότι προσέδιδε
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος τον Μάρτιο
του 1912 ανέλαβε την πρωθυπουργία
της Ελλάδας και έθεσε ευθύς αμέσως
σε εφαρμογή το μεγαλεπήβολο
«αναθεωρητικό» του πρόγραμμα.
15
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 16
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
ιδιαίτερη σημασία στις ένοπλες δυνάμεις της χώρας. Μέχρι τον Οκτώβριο του 1912
οι ένοπλες δυνάμεις αυξήθηκαν αριθμητικά σε 148.136 αξιωματικούς και οπλίτες,
εξοπλισμένους με 115.000 νέα τυφέκια Mannlicher και 112.000 τυφέκια παλαιού
τύπου, που διέθεταν 180 πυροβόλα, 72 τοπομαχικά και νέα υλικά επιστρατεύσεως,
στρατοπεδείας και υγειονομικής περίθαλψης.
Στα πλαίσια της ρεαλιστικής και μεθοδικής εκπαίδευσης του προσωπικού του
στρατού και στην εμπέδωση επιθετικού πνεύματος κλήθηκε από τη Γαλλία ειδική
στρατιωτική εκπαιδευτική ομάδα με επικεφαλής τον στρατηγό Εydoux. Μετά από
σύντομη και συστηματική εκπαίδευση οι χερσαίες δυνάμεις της χώρας απέκτησαν
την εικόνα ενός σύγχρονου στρατού, ο οποίος τον Μάιο του 1912 πραγματοποίησε
με επιτυχία μεγάλης κλίμακας ασκήσεις με πραγματικά πυρά, τις οποίες
παρακολούθησαν ξένες στρατιωτικές αποστολές (μεταξύ αυτών και βουλγαρική).
Από το 1910 ξεκίνησε ένα μεγαλεπήβολο έργο κατασκευής οχυρωματικών έργων
στη Θεσσαλία και την Ήπειρο. Μέχρι το 1912 κατασκευάστηκαν 4 συγκροτήματα
έργων, που περιελάμβαναν έργα οχύρωσης, σιδηροδρομικά δίκτυα, δίκτυα
ύδρευσης, ορύγματα συγκοινωνίας, πολυβολεία, σκέπαστρα και ανασχετικά
κωλύματα.
Παράλληλα με την εκπαίδευση του στρατού ξηράς, αγγλική εκπαιδευτική ομάδα με
επικεφαλής τον ναύαρχο Tufnell ανέλαβε την εκπαίδευση του ελληνικού ναυτικού.
Ο πολεμικός στόλος της χώρας ενισχύθηκε με ένα υποβρύχιο, 10 αντιτορπιλλικά,
ένα θωρηκτό (το «Γεώργιος Αβέρωφ»), 5 τορπιλοβόλα, ένα τορπιλοφόρο, 4
ανιχνευτικά σκάφη και ένα πλοίο ανεφοδιασμού. Το ελληνικό ναυτικό πριν την
έναρξη των επιχειρήσεων αποτελούσε μια ισχυρή δύναμη, ικανή να αντιμετωπίσει
με επιτυχία τον τουρκικό στόλο και να κυριαρχήσει στο Αιγαίο πέλαγος.
Αξιοσημείωτο αποτελούσε το γεγονός ότι η χώρα διέθετε πολεμική αεροπορία με 4
αεροσκάφη τύπου Μωρίς-Φαρμάν, που είχαν τη δυνατότητα κατόπτευσης και
ελαφρού βομβαρδισμού με χειροβομβίδες πρόσκρουσης.
Αφορμές του πολέμου και επιστράτευση των αντίπαλων δυνάμεων
Ο Ιταλοτουρκικός Πόλεμος του 1911 και οι σύντομες και επαναλαμβανόμενες
επιτυχίες της Ρώμης στη Λιβύη και στο Αιγαίο διέσπειραν τις τουρκικές δυνάμεις
και κλόνισαν το ηθικό του προσωπικού και παράλληλα κατέδειξαν στα χριστιανικά
κράτη της Βαλκανικής ότι η συγκεκριμένη χρονική περίοδος αποτελούσε μια
σημαντική ευκαιρία, για να πετύχουν τις εθνικές τους προσδοκίες. Γι’ αυτό τον λόγο
προχώρησαν τάχιστα στη σύμπηξη μυστικής στρατιωτικής συμμαχίας με σαφή
αντιτουρκικό προσανατολισμό.
Τον Ιούλιο του 1912 οι Τούρκοι προχώρησαν σε σφαγές υποδούλων χριστιανών
(κυρίως Βουλγάρων και Σέρβων) στα Κότσανα προκαλώντας τις σφοδρές
διαμαρτυρίες των Βαλκανίων και κυρίως της Βουλγαρίας, στο εσωτερικό της οποίας
16
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 17
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
διοργανώθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις. Η αδυναμία των τουρκικών αρχών να
επιβληθούν στους διαδηλωτές, οδήγησε τη Σόφια στο να ζητήσει και να πετύχει μια
σειρά μεταρρυθμίσεων προς όφελός της.
Οι τουρκικές προκλήσεις συνεχίστηκαν και στις αρχές Σεπτεμβρίου, όταν οι
τουρκικές αρχές κατάσχεσαν μεγάλη ποσότητα σερβικού πολεμικού υλικού, που
μεταφερόταν σιδηροδρομικώς από τη Θεσσαλονίκη στο Βελιγράδι. Επιπλέον, στις
10 Σεπτεμβρίου τουρκικό πολεμικό πλοίο έβαλε με πυρά κατά του ελληνικού
ατμοπλοίου «Ρούμελη», που εκτελούσε προκαθορισμένο δρομολόγιο. Επίσης, από
το καλοκαίρι του 1912 διαδραματίζονταν καθημερινά μεθοριακά επεισόδια, τα οποία
συχνά κατέληγαν σε αιματηρές μάχες.
Στις 30 Σεπτεμβρίου οι Σύμμαχοι απέστειλαν από κοινού τελεσίγραφο στην Πύλη
απαιτώντας εθνική αυτονομία όλων των εθνοτήτων της αυτοκρατορίας, αναλογική
εκπροσώπηση στο Κοινοβούλιο, διορισμό των χριστιανών σε δημόσια αξιώματα
των περιφερειών, όπου κατοικούσαν χριστιανοί και αναγνώριση των χριστιανικών
σχολείων ως ισόβαθμα με τα αντίστοιχα μουσουλμανικά. Τις σαφώς μαξιμαλιστικές
απαιτήσεις των συμμάχων απέρριψε κατηγορηματικά η Πύλη θεωρώντας τις ως
απαράδεκτες.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις, διαβλέποντας την έκρυθμη κατάσταση και γνωρίζοντας τις
προθέσεις των Βαλκανίων, απέστειλαν ταυτόχρονα και στις 4 χώρες αυστηρό
προειδοποιητικό μήνυμα να μην προχωρήσουν σε ενέργειες που θα οδηγούσαν σε
ένοπλη σύρραξη. Ταυτόχρονα ξεκίνησε ένα έντονο διπλωματικό παρασκήνιο στις
πρωτεύουσες των συμμαχικών χωρών, για να ακυρώσουν μια ενδεχόμενη κήρυξη
του πολέμου κατά της Τουρκίας. Τις διπλωματικές προσπάθειες των Μεγάλων
Δυνάμεων πρόλαβε το Μαυροβούνιο, που αυτόβουλα στις 5 Οκτωβρίου 1912
κήρυξε τον πόλεμο κατά της Τουρκίας
Σύσσωμος ο Ελληνικός λαός
συμπαρασύροντας και τους συμμάχους του να
και μεγάλος αριθμός εθελοντών
εμπλακούν.
από το εξωτερικό έσπευσε
με υπέρμετρο ενθουσιασμό
Στην Ελλάδα το Διάταγμα Γενικής Επιστράτευσης
να καταταγεί στον στρατό.
υπογράφηκε στις 18 Σεπτεμβρίου και τέθηκε σε
εφαρμογή από τα μεσάνυκτα. Οι έφεδροι
παρουσιάζονταν αθρόα και με αμέτρητο
ενθουσιασμό στις μονάδες τους, ενώ εθελοντές από
το εξωτερικό έσπευσαν να καταταγούν και να
συμβάλουν με τη σειρά τους στην απελευθέρωση
των υπόδουλων αδελφών τους. Σύμφωνα με το
Σχέδιο Επιστράτευσης οι ένοπλες δυνάμεις
διαχωρίστηκαν σε 2 μεγάλα τμήματα: στον Στρατό
Θεσσαλίας
με
επικεφαλής
τον
Διάδοχο
Κωνσταντίνο, που προωθήθηκε στην περιοχή της
17
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 18
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Λάρισας και στον Στρατό της Ηπείρου με επικεφαλής τον αντιστράτηγο Κωνσταντίνο
Σαπουντζάκη, που προωθήθηκε στην περιοχή της Άρτας. Ο Στρατός της Θεσσαλίας
αριθμούσε 100.000 άνδρες περίπου και ο αντίστοιχος της Ηπείρου περίπου 10.500.
Οι Βούλγαροι επιστράτευσαν 11 Μεραρχίες Πεζικού διπλάσιας δύναμης από τις
αντίστοιχες ελλαδικές με συνολική δύναμη 300.000 πεζών και 5.000 ιππέων
περίπου, με επικεφαλής τον στρατηγό Σαβώφ. Οι Σέρβοι επιστράτευσαν 10
Μεραρχίες μεγαλύτερου αριθμού από τις αντίστοιχες ελλαδικές και μία Μεραρχία
Ιππικού. Συνολικά, επιστρατεύτηκαν 220.000 πεζοί και 3.000 ιππείς περίπου, με
επικεφαλής τον Βασιλιά Πέτρο και αρχηγό του στρατού τον βοεβόδα Πούτνικ. Οι
Μαυροβούνιοι επιστράτευσαν 10 Ταξιαρχίες συνολικής δύναμης 35.000 ανδρών,
με επικεφαλής τον Βασιλιά Νικόλαο και αρχηγό του στρατού τον στρατηγό
Λαζάροβιτς.
Απέναντι από τις συμμαχικές δυνάμεις οι Τούρκοι αντιπαρέταξαν 7 Σώματα
Στρατού, 2 Μεραρχίες Ιππικού και 22 ανεξάρτητες Μεραρχίες συνολικής δύναμης
340.000 πεζών και 6.000 ιππέων περίπου. Οι τουρκικές δυνάμεις, που
υπολείπονταν αριθμητικά από τον στρατό των Συμμάχων, συγκροτήθηκαν στη
Στρατιά της Θράκης, που συγκεντρώθηκε στην περιοχή μεταξύ της Αδριανούπολης,
των Σαράντα Εκκλησιών, του Μπαμπά-Εσκί και του Διδυμοτείχου και στη Στρατιά
της Μακεδονίας, που συγκεντρώθηκε στην περιοχή της κοιλάδας του Αξιού, μεταξύ
των Σκοπίων και των Βελεσσών. Γενικός αρχηγός των τουρκικών δυνάμεων ήταν
ο Υπουργός Στρατιωτικών Ναζήμ πασάς.
Στη μάχη του Σαρανταπόρου στις 9 - 10 Οκτωβρίου 1912 ο ελληνικός στρατός
πέτυχε αποφασιστικής σημασίας νίκη κατά των Τούρκων.
18
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 19
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος (1912 - 13)
Μετά την κήρυξη του πολέμου τα 2 ελληνικά τμήματα προωθήθηκαν στις 5
Οκτωβρίου το μεν της Θεσσαλίας προς τη Μακεδονία και στην κατεύθυνση
Ελασσόνα - Σέρβια - Κοζάνη και το άλλο της Ηπείρου προς το Μοναστήρι. Ο
Στρατός Θεσσαλίας απώθησε τις τουρκικές δυνάμεις στη μάχη της Ελασσόνας στις
6 Οκτωβρίου και 3 μέρες αργότερα στη μάχη
του Σαρανταπόρου.
Στις 13 0κτωβρίου οι ελληνικές δυνάμεις
προχώρησαν από την Κοζάνη προς τη
Βέροια και απ’ εκεί προέλασαν προς τη
Θεσσαλονίκη, με σκοπό την κατάληψη της
πόλης πριν προλάβουν τα βουλγαρικά
στρατεύματα να επιχειρήσουν να εισέλθουν
πρώτα. Στις 19 και 20 Οκτωβρίου οι Τούρκοι
αντέταξαν σθεναρή άμυνα στην περιοχή των
Γιαννιτσών χωρίς όμως να καταφέρουν ν’
ανακόψουν την ελληνική προέλαση. Στις 26
Οκτωβρίου, ημέρα της εορτής του Αγίου
Δημητρίου,
πολιούχου
αγίου
της
Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ και ο
Θεσσαλονίκης, ο ελληνικός στρατός εισήλθε αρχιστράτηγος διάδοχος Κωνσταντίνος
θριαμβευτικά στη «νύμφη του Θερμαϊκού».
εισέρχονται θριαμβευτικά στη
Θεσσαλονίκη
στις 28 Οκτωβρίου 1912
Την ίδια στιγμή έφθαναν στις παρυφές της
Θεσσαλονίκης η 7η βουλγαρική Μεραρχία, που προέλασε νικηφόρα μέσα από την
κοιλάδα του Στρυμόνα και αξίωσε την είσοδό της στην πόλη. Οι προσπάθειες των
Βουλγάρων να πετύχουν δικαιώματα συγκυριαρχίας της Θεσσαλονίκης
προσέκρουσαν στη σφοδρή αντίδραση του Διάδοχου Κωνσταντίνου, ο οποίος για
λόγους αβρότητας επέτρεψε την είσοδο 2 βουλγαρικών ταγμάτων, των οποίων
επικεφαλείς ήταν οι πρίγκιπες Βόρις και Κύριλλος.
Από την άλλη, ο Στρατός της Ηπείρου προέλασε προς το Μοναστήρι και μετά τις
επιχειρήσεις του Οστρόβου κατέλαβε τη Φλώρινα. Στις 7 Οκτωβρίου κατέλαβε την
Κορυτσά και προχώρησε πολιορκώντας τα Γιάννενα, που προστατεύονταν από ένα
ισχυρό σύμπλεγμα οχυρώσεων με σημαντικότερα αυτά στο Μπιζάνι. Οι
επιχειρήσεις κατά του Μπιζανίου αποδείχθησαν ιδιαίτερα αιματηρές και διήρκεσαν
4 μήνες. Στις 18 και 19 Φεβρουαρίου 1913 το φρούριο του Μπιζανίου απομονώθηκε
και ένα Τάγμα Ευζώνων με επικεφαλής τον Ταγματάρχη Ιωάννη Βελισσαρίου
κατάφερε να εισέλθει στα Ιωάννινα. Ο Τούρκος διοικητής των Ιωαννίνων Εσάτ
πασάς παρέδωσε την πόλη σε ελληνικά χέρια στις 21 Φεβρουαρίου 1913.
Παράλληλα με τις χερσαίες επιχειρήσεις το ελληνικό ναυτικό με επικεφαλής τον
19
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 20
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
υποναύαρχο
Παύλο
Κουντουριώτη
κυριάρχησε στο βόρειο και ανατολικό
Αιγαίο. Στις 8 Οκτωβρίου κατέλαβε τη
Λήμνο και έθεσε υπό επιτήρηση τα Στενά
με
την
εγκατάσταση
πολεμικού
ναυστάθμου στο λιμάνι του Μούδρου.
Προχώρησε επίσης στην απελευθέρωση
της Θάσου, της Ίμβρου, της Σαμοθράκης,
των Ψαρών, της Τενέδου, της Ικαρίας, της
Μυτιλήνης, της Σάμου, της Χίου και της
Σάσσωνας.
Στο
τουρκοβουλγαρικό
μέτωπο
8
βουλγαρικές μεραρχίες επιτέθηκαν στη
Θράκη με αντικειμενικό σκοπό την
κατάληψη της Κωνσταντινούπολης. Οι
Τούρκοι αντέταξαν σθεναρή αντίσταση στο
Λουλέ Μπουρκάζ, αλλά στις 2 Νοεμβρίου
υποχώρησαν στη γραμμή της Τσατάλτζας,
40 χιλιόμετρα έξω από την πρωτεύουσα
Ο υποναύαρχος Παύλος
του οθωμανικού κράτους. Οι Βούλγαροι
Κουντουριώτης και το θωρηκτό
πολιόρκησαν
ταυτόχρονα
την
ΑΒΕΡΩΦ απεικονίζονται σε
Αδριανούπολη
και
τη
Τσατάλτζα,
όμως
πίνακα της εποχής. Εθνικό
λόγω των σοβαρών προβλημάτων, που
Ιστορικό Μουσείο στην Αθήνα.
προέκυψαν από την επιμήκυνση των
γραμμών ανεφοδιασμού τους και της επιδημίας χολέρας, που εξαπλώθηκε ραγδαία
στο προσωπικό του στρατού τους, αναγκάσθηκαν να αναδιπλωθούν.
Οι Σέρβοι στις 10 και 11 Οκτωβρίου συνέτριψαν τους Τούρκους στο Κουμάνοβο και
στις 13 του μήνα κατέλαβαν τα Σκόπια, την πρωτεύουσα του μεσαιωνικού βασιλιά
της Μεγάλης Σερβίας Στέφανου Δουσάν. Στις 5 Νοεμβρίου κατέλαβαν το Μοναστήρι
και κινήθηκαν προς το Δυρράχιο και το Κοσσυφοπέδιο, στο οποίο το 1389 οι
Τούρκοι κατέλυσαν το σερβικό βασίλειο. Τέλος, τον Απρίλιο κινήθηκαν προς το Νόβι
Παζάρ, για να βοηθήσουν τους Μαυροβουνίους, που πολιορκούσαν τη Σκόδρα, η
οποία τελικά παραδόθηκε στις 9 Απριλίου 1913 σε διεθνή δύναμη και όχι στους
Μαυροβούνιους, που ουσιαστικά αυτοί την κατέλαβαν.
Στις 20 Νοεμβρίου 1912 οι 4 εμπλεκόμενες δυνάμεις Τουρκία, Σερβία, Βουλγαρία
και Μαυροβούνιο υπέγραψαν ανακωχή στη Τσατάλτζα και συμφώνησαν σε άμεση
έναρξη διαπραγματεύσεων στο Λονδίνο. Η Ελλάδα αρνήθηκε να συνυπογράψει την
ανακωχή εξαιτίας της συνεχιζόμενης πολιορκίας των Ιωαννίνων. Οι εργασίες της
διάσκεψης του Λονδίνου διακόπηκαν στις 11 Ιανουαρίου 1913, εξαιτίας νέου
20
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 21
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Τα Βαλκάνια μετά το τέλος του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου.
πραξικοπήματος που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από τους
Νεοτούρκους, γεγονός που εξανάγκασε τους συμμάχους να επαναρχίσουν τις
επιχειρήσεις. Μετά από σφοδρές μάχες οι Βούλγαροι κατέλαβαν την Αδριανούπολη
στις 13 Μαρτίου 1913.
21
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 22
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Η σαρωτικές νίκες των συμμάχων κατά των Τούρκων δημιούργησε ένα νέο
συσχετισμό ισχύος και άλλαξε ριζικά τον χάρτη των Βαλκανίων, προκαλώντας
ιδιαίτερη ανησυχία στις ευρωπαϊκές δυνάμεις, που προσέτρεξαν να
επανακαθορίσουν τις σφαίρες των επιρροών τους. Ιδιαίτερη ανησυχία προκάλεσε
το γεγονός της προώθησης του βουλγαρικού στρατού 40 χιλιόμετρα έξω από την
Κωνσταντινούπολη, ο έλεγχος των Στενών από το ελληνικό ναυτικό και η
προώθηση των Σέρβων σε αλβανικό έδαφος. Το Μάιο του 1913 οι εμπόλεμοι
προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν εκ νέου σε Συνδιάσκεψη στο Λονδίνο (η συνθήκη
υπογράφηκε στις 17 Μαΐου) στην παρουσία εκπροσώπων όλων των Μεγάλων
Δυνάμεων. Οι όροι που επιβλήθηκαν στην Τουρκία ήταν ιδιαίτερα ταπεινωτικοί,
αφού αναγκάσθηκε να αποχωρήσει από όλα τα ευρωπαϊκά εδάφη δυτικά της
γραμμής Αίνου - Μηδείας και να παραιτηθεί από τα δικαιώματα του σουλτάνου στην
Κρήτη. Από την άλλη οι 4 σύμμαχοι διαμοιράστηκαν τα εδαφικά λάφυρα, όμως
παρέμειναν εκκρεμή πολύ σημαντικά ζητήματα, αφού τα σύνορα που καθόρισαν οι
Μεγάλες Δυνάμεις δεν ικανοποιούσαν τις εδαφικές βλέψεις των συμμάχων.
Επιπλέον, το νέο Αλβανικό Κράτος που δημιουργήθηκε με απαίτηση των ισχυρών
και κατά παρέκκλιση των εθνολογικών δεδομένων, προκάλεσε μια νέα εστία τριβών.
Επίσης, για τα νησιά του Αιγαίου υπήρχε ασάφεια και αβεβαιότητα ενισχύοντας τον
κίνδυνο για νέες διεθνείς επιπλοκές.
Τα ελληνικά στρατεύματα διαβαίνουν τον ποταμό Στρυμόνα μέσα
στα στενά της Κρέσνας.
22
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 23
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Υπό αυτά τα δεδομένα, και εξαιτίας των αποφάσεων της Συνδιάσκεψης του
Λονδίνου, εθεωρείτο απολύτως βέβαιο ότι τα βαλκανικά κράτη σύντομα θα
επανέφεραν στο προσκήνιο το θέμα επανακαθορισμού των συνόρων λόγω
σοβαρών αποκλίσεων από τις διεκδικήσεις τους.
Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος 1913
Μετά το τέλος του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου οι Σέρβοι κατείχαν ένα πολύ μεγάλο
μέρος της Μακεδονίας, που σύμφωνα με τη σερβοβουλγαρική συνθήκη συμμαχίας
έπρεπε να κατέχει η Βουλγαρία και όμως αρνούνταν να το παραχωρήσουν. Οι
ελληνικές δυνάμεις κατείχαν τις εκβολές του Στρυμόνα και τη Θεσσαλονίκη, που
πάλι διεκδικούσαν επιτακτικά οι Βούλγαροι.
Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα, και ενώ ακόμα διεξάγονταν οι εργασίες της
Συνδιάσκεψης του Λονδίνου, οι σχέσεις της Βουλγαρίας με τους υπόλοιπους
συμμάχους επιδεινώθηκαν ραγδαία και οι συγκρούσεις στρατιωτικών τμημάτων στις
διαφιλονικούμενες περιοχές λάμβαναν δραματική μορφή μέρα παρά μέρα. Ελλάδα
και Σερβία διαβλέποντας τις προθέσεις της Σόφιας αποφάσισαν να αντιταχθούν
από κοινού και στις 19 Μαΐου 1913 συνυπέγραψαν στη Θεσσαλονίκη μυστική
συνθήκη συμμαχίας, που προέβλεπε τη στρατιωτική αλληλοϋποστήριξη και
αμοιβαία εγγύηση των εδαφών τους. Επιπλέον, προέβλεπε ότι σε περίπτωση
επιθέσεως ενός από τα δύο μέρη κατά της Βουλγαρίας, τότε το δεύτερο μέρος
απαλλασόταν από την υποχρέωση να παράσχει στρατιωτική βοήθεια, αλλά όφειλε
να τηρήσει αυστηρή ουδετερότητα διευκολύνοντας παράλληλα τις κινήσεις του
συμμάχου του.
Η κλιμακούμενη όξυνση των σχέσεων της Βουλγαρίας με τους συμμάχους της
ανησύχησε ιδιαίτερα τη Ρωσία, που θεωρούσε ότι τόσο η Βουλγαρία όσο και η
Σερβία έπρεπε να διατηρηθούν στη σφαίρα επιρροής της, χωρίς να διασαλευτούν
οι σχέσεις τους, γιατί σε αντίθετη περίπτωση κινδύνευε η εξωτερική της πολιτική
στη νοτιο-ανατολική Ευρώπη. Προς τούτο, ανέπτυξε έντονη διπλωματική
κινητικότητα στις πρωτεύουσες των 2 χωρών, για ν’ αποτρέψει τυχόν δυσάρεστες
εξελίξεις, όμως τις προσπάθειές της ακύρωσε η μανιώδης πολιτική της Βουλγαρίας,
η οποία στις 16 Ιουνίου εξαπέλυσε ταυτόχρονα επίθεση εναντίον των Ελλήνων στη
Νιγρίτα και των Σέρβων στη Γευγελή.
Η πρώτη αποφασιστική μάχη μεταξύ των Ελλήνων και των Βουλγάρων
πραγματοποιήθηκε στο Κιλκίς και στον Λαχανά (19-21 Ιουνίου), όπου οι Βούλγαροι
δέχθηκαν συντριπτική ήττα με σοβαρότατες απώλειες. Η διπλή μάχη του Κιλκίς Λαχανά αποτέλεσε την απαρχή της βουλγαρικής υποχώρησης. Οι ελληνικές
δυνάμεις προέλασαν με ταχύτητα προς τη Στρώμνιτσα και στον άξονα Σέρρες Σιδηρόκαστρο καταδιώκοντας τον βουλγαρικό στρατό, που προέβαλλε σθεναρή
αντίσταση στα εδάφη που κατείχε. Απελευθερώθηκαν η Γευγελή και η Νιγρίτα στις
23
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 24
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
20 Ιουνίου, η Καβάλα στις 27, οι Σέρρες στις 28, ενώ στο Δοξάτο στις 30 του μήνα
η βουλγαρική υποχώρηση συνοδεύτηκε με εκτεταμένες ωμότητες κατά των
Ελλήνων κατοίκων. Την 1η Ιουλίου απελευθερώθηκε η Δράμα, στις 6 το Νευροκόπι
και στις 13 του μήνα η Ξάνθη. Στις 10 Ιουλίου τα ελληνικά στρατεύματα κατέλαβαν
τα Στενά της Κρέσνας, από τα οποία εξήλθαν με μεγάλη δυσκολία λόγω της
αδράνειας των Σέρβων σε κάποια μέτωπα, που έδωσαν την ευκαιρία στους
Βουλγάρους να μεταφέρουν ισχυρές δυνάμεις απέναντι από τους Έλληνες. Στη
μάχη της Τζουμαγιάς (15-18 Ιουλίου) ο ελληνικός στρατός με απαράμιλλο σθένος
αντιμετώπισε επιτυχώς τις διαδοχικές βουλγαρικές επιθέσεις.
Στο βουλγαροσερβικό μέτωπο οι Βούλγαροι επιδίωκαν την κατάληψη των Σκοπίων
και της περιφέρειας. Οι μάχες διήρκεσαν από τις 17 έως τις 26 Ιουνίου και κατέληξαν
σε περήφανη νίκη των σερβικών δυνάμεων.
Στη γρήγορη ήττα του βουλγαρικού στρατού συνέβαλε η είσοδος στον πόλεμο των
Ρουμάνων, οι οποίοι προέλασαν χωρίς αντίσταση μέσα στο βουλγαρικό έδαφος
φθάνοντας λίγο έξω από τη Σόφια. Ταυτόχρονα, οι Τούρκοι εκμεταλλευόμενοι τη
δεινή θέση των Βουλγάρων αντεπιτέθηκαν και ανακατέλαβαν την Αδριανούπολη.
Με ισχυρή παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων υπογράφηκε ανακωχή μεταξύ των
εμπολέμων στις 18 Ιουλίου και μέχρι το τέλος του μήνα συγκάλεσαν συνδιάσκεψη
της ειρήνης στο Βουκουρέστι. Στις 10 Αυγούστου υπογράφηκε η Συνθήκη του
Βουκουρεστίου ανάμεσα στη Βουλγαρία και τους νικητές του Β΄ Βαλκανικού Πολέμου,
η οποία αρχικά αποδέχθηκε τις αξιώσεις των Ρουμάνων και των Σέρβων, όμως με
ισχυρή παρότρυνση της Ρωσίας και της Αυστρο-ουγγαρίας προσπάθησε να
αποτρέψει την εκχώρηση της Καβάλας στην Ελλάδα. Οι υπόλοιπες δυνάμεις
τηρούσαν στάση ουδετερότητας και ενώ οι διαπραγματεύσεις οδηγούνταν σε
ναυάγιο, η απρόσμενη και ισχυρή παρέμβαση του Γερμανού αυτοκράτορα
Γουλιέλμου Β΄, ο οποίος μετέβαλε τη στάση του υπέρ της Ελλάδας, άλλαξε το
αρνητικό για την Αθήνα κλίμα. Τις ελληνικές θέσεις υποστήριξαν οι Ρουμάνοι και οι
Γάλλοι, οι οποίοι μετέβαλαν τη στάση τους. Οι Γερμανοί διέβλεψαν ότι η Τουρκία
στο άμεσο μέλλον αδυνατούσε να επανακτήσει τα χαμένα εδάφη και τη θέση της
στη διεθνή σκηνή και γι’ αυτό μετέβαλαν τη στάση τους υπέρ της Ελλάδας,
επιδιώκοντας να δημιουργήσουν ένα φιλογερμανικό μέτωπο Ρουμανίας - Τουρκίας
- Ελλάδας ως αντίβαρο στα πανσλαβιστικά σχέδια των Ρώσων.
Η Συνθήκη του Βουκουρεστίου προέβλεπε:
• Την εδαφική επέκταση της Ρουμανίας με την προσάρτηση της Σιλιστρίας.
• Την εκχώρηση στη Σερβία της κεντρικής κοιλάδας του Στρυμόνα.
• Την προσάρτηση της Καβάλας στην Ελλάδα.
• Τη διατήρηση από τη Βουλγαρία της περιοχής της Ροδόπης και της μεσημβρινής
Δυτικής Θράκης με το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης.
24
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 25
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Τα Βαλκάνια μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων.
25
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 26
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
Επειδή τα εκκρεμούντα σοβαρά ζητήματα της Συνθήκης του Λονδίνου δεν κατάφερε
να επιλύσει η Συνθήκη του Βουκουρεστίου και για να μη αναφλεγούν εκ νέου τα
Βαλκάνια στο προσεχές μέλλον, υπογράφηκαν τους επόμενους μήνες συμβατικές
ρυθμίσεις, όπως παρακάτω:
• Στις 29 Σεπτεμβρίου τουρκοβουλγαρική συνθήκη, όπου η Βουλγαρία απέδωσε
στην Τουρκία την Αδριανούπολη και τις Σαράντα Εκκλησίες.
• Την 1η Νοεμβρίου ελληνοτουρκική συνθήκη, με την οποία αναγνωρίστηκαν στην
Ελλάδα τα νησιά του Αιγαίου (όχι τα ιταλοκρατούμενα) εκτός από την Ίμβρο και την
Τένεδο.
• Στις 14 Νοεμβρίου ελληνοτουρκική συνθήκη, που προέβλεπε ζητήματα
εθνοτήτων, εμπορίου και ανταλλαγής αιχμαλώτων.
• Στις 19 Νοεμβρίου προσδιορίσθηκαν τα σύνορα Σερβίας - Μαυροβουνίου.
• Στις 17 Δεκεμβρίου το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας, το οποίο υιοθέτησε τις
εισηγήσεις διεθνούς επιτροπής, που συστάθηκε με σκοπό τον καθορισμό των συνόρων του
νέου αλβανικόυ κράτους. Στο νέο κράτος κατοχυρώθηκε ολόκληρη η Βόρεια Ήπειρος, στην
οποία κατοικούσαν ελληνικοί πληθυσμοί σε πολλές περιοχές και η νήσος Σάσσωνα.
Συμπεράσματα
Το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων σηματοδότησαν την οριστική αποχώρηση της
Τουρκίας από τα ευρωπαϊκά εδάφη εκτός μιας μικρής περιοχής, η οποία όμως
αποτέλεσε το εδαφικό έρεισμα για το μετέπειτα καθορισμό της εξωτερικής πολιτικής
του νέου τουρκικού κράτους, που προσπαθεί μέχρι σήμερα ν’ αναδείξει τον
ευρωπαϊκό του χαρακτήρα και προσανατολισμό. Η διατήρηση των Στενών από την
Τουρκία αποτέλεσε εκ των πραγμάτων μια μεγάλη επιτυχία της Τουρκίας, αφού
πρόκειται για κόμβο εξαιρετικής γεωπολιτικής σημασίας.
Η Ελλάδα και η Σερβία διπλασίασαν σχεδόν τα εδάφη τους και η πρώτη
αναδείχθηκε κυρίαρχη δύναμη στο Αιγαίο. Οι αλυτρωτικές διεκδικήσεις των 2
χωρών επιτεύχθηκαν σε μεγάλο βαθμό και για την Ελλάδα ο μεγαλοϊδεατισμός
απέκτησε το κατάλληλο υπόβαθρο για το τελικό και συνάμα μοιραίο άλμα προς τα
παράλια της Μικράς Ασίας.
Η τύχη της Βόρειας Ηπείρου και των νησιών του ανατολικού Αιγαίου δεν επιλύθηκε,
ενώ ο Ελληνισμός της ανατολικής Μακεδονίας, της Θράκης και της Μικράς Ασίας
παρέμεινε εκτός των συνόρων του Ελληνικού Κράτους.
Το νεοσύστατο κράτος της Αλβανίας συμπεριελάμβανε στο έδαφός του πολλαπλές
εθνολογικές ανομοιομορφίες, που αποτέλεσαν μελλοντικά πεδίο νέων τριβών. Η
Αλβανία έλαβε ευθύς αμέσως τον ρόλο του «δορυφόρου» ενός άλλου ισχυρού
κράτους για πολλές δεκαετίες.
Η Βουλγαρία πλήρωσε πολύ μεγάλο τίμημα και απώλειες και αποκόμισε τα
ολιγότερα εδαφικά κέρδη. Στα επόμενα χρόνια επιζήτησε τον εναγκαλισμό μιας νέας
26
Text 31 06 2012_Layout 1 3/5/2013 9:47 πμ Page 27
ΕΘΝΙΚΗ ΦΡΟΥΡΑ & ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΕΥΧΟΣ 29 Ο
ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2012
πραστάτιδας δύναμης, την οποία προσέφερε η Αυστρο-ουγγαρία, η οποία διέβλεπε
σε ένα νέο έρεισμα στον ανταγωνισμό της με τη Σερβία.
Η Ρωσία αύξησε την επιρροή της στα Βαλκάνια και πλέον η ρωσική πολιτική
εκφραζόταν από τη Σερβία, ως αντίβαρο στις βλέψεις της Αυστρο-ουγγαρίας. Η
Τουρκία αποτέλεσε επίσης ένα πεδίο επιλογών για την αύξηση της ρωσικής
επιρροής.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
Βεντήρη Γ., Η Ελλάς του 1910-1920, (Αθήνα, 21970).
Βερέμη Θ., Οι επεμβάσεις του στρατού στην Ελληνική Πολιτική (1916-1936), Αθήνα, 1983.
Βρυώνη Σ., Ιστορία των Βαλκανικών Λαών, Αθήνα 1979.
ΓΕΣ/ΔΙΣ, Ο Ελληνικός Στρατός κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-13, τομ.1-3, Αθήνα
1988-91.
ΓΕΣ/ΔΙΣ, Επίτομη Ιστορία των Βαλκανικών Πολέμων 1912-13, Αθήνα 1987.
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, τομ. ΙΔ, (Αθήνα, χ.χ.).
Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τομ. 2, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα.
Πάγκαλου Θ., Τα Απομνημονεύματα μου (1847-1947), (χ.τ., 1959).
Πρεβελάκη Γ., Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι 1912-13, Αθήνα 1993.
Συντομόρου Γ., Σαραντάπορο, Κιλκίς, Λαχανάς. Οι πρώτες μας νίκες, Θεσ/νίκη 2002.
Χριστοδουλίδη Θ., Διπλωματική Ιστορία Τριών Αιώνων, τομ. 2, Αθήνα 31997.
Castellan G., Η Ιστορία των Βαλκανικών Λαών, Αθήνα, 1995.
Dakin D., Ο Ελληνικός Αγώνας στη Μακεδονία 1897-1913, Θεσ/νίκη, 1996.
Drioux E, Η Ελλάδα και ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Από το Κίνημα των Νεοτούρκων (1908)
μέχρι τη Συνθήκη της Λωζάνης(1923), Αθήνα 1999.
Μazower M., Τα Βαλκάνια, Αθήνα 122008.
Ristelhueber R., Ιστορία των Βαλκανικών Λαών, Αθήνα 2003.
Trotsky L., Τα Βαλκάνια και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, Αθήνα 1993.
27
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
4 072 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content