close

Enter

Log in using OpenID

- Φορέας Διαχείρισης Καρπάθου Σαρίας

embedDownload
ΠΕΡΙΟΧΗ ΟΙΚΟΑΝΑΠΤΥΞΗΣ
ΟΛΥΜΠΟΥ ΚΑΡΠΑΘΟΥ
Υλικό Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης
Ενέργειες ενημέρωσης – ευαισθητοποίησης
και δημοσιότητας Φορέα Διαχείρισης
Καρπάθου - Σαρίας
Το παρόν ειδικό τεύχος αποτελεί μέρος του παραδοτέου «Π3: Περιβαλλοντικό υλικό για
την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση» που αφορά στο έργο «Ενέργειες ενημέρωσης –
ευαισθητοποίησης και δημοσιότητας Φορέα Διαχείρισης» του Φορέα Διαχείρισης
Καρπάθου –Σαρίας. Το παρόν τεύχος απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας
εκπαίδευσης και δίνει οδηγίες για τη σωστή ενημέρωση των μαθητών, οδηγίες για τη
διεξαγωγή θεατρικών περιβαλλοντικών παιχνιδιών αλλά και καλλιτεχνικών
δραστηριοτήτων οι οποίες θα κινούνται στον άξονα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης
(π.χ. ζωγραφική, μουσική κλπ.) για την καλύτερη κατανόηση από τους εκπαιδευτικούς.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ......................................................................................................3 1.1 Περιοχή δράσης .......................................................................................3 1.2 Δραστηριότητες .......................................................................................4 1.3 Προγράμματα - Δράσεις ..........................................................................4 1.4 Σκοπός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης ............................................4 2 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ.............................................................................7 3 ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ.............................11 3.1 Κλίμα .......................................................................................................12 4 ΧΛΩΡΙΔΑ......................................................................................................13 5 ΠΑΝΙΔΑ ........................................................................................................14 5.1 Αμφίβια..................................................................................................14 5.2 Ερπετά....................................................................................................16 5.3 Πτηνά .....................................................................................................20 5.4 Θηλαστικά..............................................................................................31 6 ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΑΞΙΕΣ .................................................................................35 6.1 Ηλικίες ...................................................................................................35 6.2 Χαρακτηριστικά των ανθρώπων............................................................35 6.3 Επαγγέλματα..........................................................................................36 6.4 Τα ήθη και τα έθιμα της Καρπάθου.......................................................37 6.4.1 Μητριαρχική κοινωνία.....................................................................37 6.4.2 Ο Ολυμπίτικος γάμος.......................................................................37 6.4.3 Η κανακαριά ....................................................................................38 6.4.4 Τα Εφτά............................................................................................39 6.4.5 Το κλητούρι .....................................................................................39 6.4.6 Η Καθαρά Δευτέρα, το Πιπέρι και οι Γίλλες...................................39 6.4.7 Το Πάσχα .........................................................................................40 6.4.8 Η παραδοσιακή φορεσιά..................................................................40 6.4.9 Η μουσική ........................................................................................42 6.4.10 Οι χοροί............................................................................................43 6.5 Παραδοσιακή και νεότερη αρχιτεκτονική .............................................44 6.6 Μουσεία .................................................................................................45 6.7 Τοπικά προϊόντα – φαγητά ....................................................................45 6.8 Αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία .........................................................47 7 ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ, ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ...50 7.1 Πρώτη και Δευτέρα τάξη .......................................................................51 7.2 Τρίτη και Τετάρτη τάξη .........................................................................52 7.3 Στην Πέμπτη τάξη..................................................................................53 7.4 Στην Έκτη τάξη......................................................................................54 8 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ...........................................................................................56 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ....................................................................................................58 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ ...................................................................................................59 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙΙ..................................................................................................60 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙV .................................................................................................62 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ V...................................................................................................63 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VI .................................................................................................64 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VII ................................................................................................65 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIII...............................................................................................66 2
1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Ο Φορέας Διαχείρισης Καρπάθου – Σαρίας ιδρύθηκε το 2002 στην προστατευόμενη
περιοχή της Βόρειας Καρπάθου, που είναι ενταγμένη στο Δίκτυο NATURA 2000 (GR
4210003) και θεωρείται μία από τις σημαντικότερες στην Ελλάδα. Η ίδρυση του Φορέα
Διαχείρισης Καρπάθου – Σαρίας κρίθηκε απαραίτητη καθώς στην ευρύτερη θαλάσσια
περιοχή εμφανίζονται εκπρόσωποι του υπ’ αριθμόν ένα υπό εξαφάνιση είδος θαλάσσιου
θηλαστικού στην Ευρώπη, της μεσογειακής φώκιας (Μonachus monachus).
Επιπλέον η περιοχή, εξαιτίας της παλαιογεωγραφίας της, φιλοξενεί μία τεράστια
ποικιλία από ενδημικά και σπάνια είδη χλωρίδας και πανίδας, απαραίτητα για την
εξισορρόπηση του οικοσυστήματος. Θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί «παρθένα» περιοχή,
αφού η ανθρώπινη δραστηριότητα είναι περιορισμένη.
1.1 Περιοχή δράσης
Ο Φορέας Διαχείρισης, έχει υπό τη προστασία του, μία έκταση 83 τ.χλμ. και
περιλαμβάνει την κοινότητα της Ολύμπου, στα βόρεια της Καρπάθου, και την ακατοίκητη
νήσο Σαρία, έκτασης 20 τ.χλμ. Τα δύο νησιά χωρίζονται μεταξύ τους από μία θαλάσσια
λωρίδα 100 μέτρων με βάθος έως 80 μέτρα. Η περιοχή είναι ιδιαίτερα ορεινή, με βαθιές
χαράδρες, ρέματα και έντονο ανάγλυφο με μεγάλες κλίσεις, ενώ οι ακτές είναι απότομες,
βραχώδεις και ενίοτε πευκόφυτες. Η θαλάσσια έκταση της προστατευόμενης περιοχής
καλύπτει μόνο το 1% του συνόλου.
Στο βορειοδυτικό τμήμα του νησιού βρίσκεται ο κόλπος του Τριστόμου, ένα από τα
πιο σημαντικά τμήματα της θαλάσσιας έκτασης της Καρπάθου. Το Τρίστομο είναι ένας
κλειστός κόλπος με φυσικό λιμάνι και δύο μεγαλοπρεπείς βράχους στα δύο άκρα της
εισόδου του. Στο σκληρό υπόστρωμα που περιβάλλει τον κόλπο συναντάται σε μεγάλους
πληθυσμούς το δίθυρο Arca noae κοινώς καλόγνωμη, ενώ το εσωτερικό λασπώδες
υπόστρωμα φιλοξενεί το δίθυρο Pinna nobilis κοινώς πίνα.
Η νήσος Σαρία χαρακτηρίζεται από απότομους γκρεμούς και λιθοσύρσεις (σάρες)
ενώ η χερσαία έκταση περιλαμβάνει εγκαταλελειμμένες ελαιοκαλλιέργειες. Συγκεκριμένα η
Β. Κάρπαθος και η νήσος Σαρία έχουν χαρακτηριστεί ως Ζώνη ειδικής προστασίας για την
ορνιθοπανίδα καθώς φιλοξενούν αξιόλογο αριθμό σπάνιων και ενδημικών ειδών, φυτών και
ζώων, ενώ έχουν και μεγάλη αισθητική και αρχαιολογική αξία. Στην ακτογραμμή
εντοπίζονται επιφανειακές και υποθαλάσσιες σπηλιές, που αποτελούν κατάλληλα καταφύγια
για τη μεσογειακή φώκια.
3
1.2 Δραστηριότητες
Ο Φορέας Διαχείρισης στελεχώθηκε το Μάρτιο του 2007 με προσωπικό (3
επιστημονικούς συνεργάτες, 1 γραμματέα και 3 φύλακες), το οποίο και ανέλαβε:
•
Την προστασία των βιότοπων και του πληθυσμού της μεσογειακής φώκιας
(Monachus monachus).
•
Την προστασία των βιότοπων ενδημικής χλωρίδας, των παράκτιων και
θαλάσσιων τύπων οικοτόπων μεσογειακού και ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος
καθώς και των αλιευτικών πόρων και του θαλάσσιου οικοσυστήματος.
•
Τη φύλαξη του χώρου.
•
Την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση του κοινού.
•
Την περιβαλλοντική εκπαίδευση και το σχεδιασμό επιχειρησιακών πολιτικών
περιβάλλοντος.
•
Τη διατήρηση όλων των σημαντικών στοιχείων του φυσικού και πολιτιστικού
περιβάλλοντος της περιοχής.
1.3 Προγράμματα - Δράσεις
•
Ενέργειες ενημέρωσης ευαισθητοποίησης και δημοσιότητας.
•
Σύνταξη Διαχειριστικού Σχεδίου προστατευόμενης περιοχής.
•
Σήμανση προστατευόμενης περιοχής.
•
Παρακολούθηση «Monitoring», της προστατευόμενης περιοχής Β. Καρπάθου –
Σαρίας.
•
Δημιουργία
και
εφαρμογή
πακέτου
Περιβαλλοντικής
Εκπαίδευσης
στη
πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση στη Βόρεια Κάρπαθο.
•
Διοργάνωση θερινών εθελοντικών προγραμμάτων καθαρισμού και συντήρησης
της προστατευόμενης περιοχής
1.4 Σκοπός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης
Οι σκοποί της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης αναφέρονται σε πέντε κατηγορίες
στόχων (Συνειδητοποίησης, Γνώσης, Στάσης, Δεξιότητας, Ικανότητας και Συμμετοχής).
Μελετώντας τους σκοπούς της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που είναι:
4
α) Να καλλιεργήσει τη σαφή κατανόηση και το ενδιαφέρον σχετικά με την
οικονομική, κοινωνική, πολιτική και οικολογική, αλληλεξάρτηση στις αστικές και αγροτικές
περιοχές.
β) Να προσφέρει σε κάθε πολίτη τη δυνατότητα να αποκτήσει τις γνώσεις, τις
αξίες, τις στάσεις, τη δέσμευση και τις απαραίτητες ικανότητες για να προστατεύσει και να
βελτιώσει το περιβάλλον.
γ) Να δημιουργήσει νέα πρότυπα συμπεριφοράς στα άτομα, στις ομάδες και την
κοινωνία στο σύνολό της, τα οποία να συμβαδίζουν με την ύπαρξη ενός περιβάλλοντος
βιώσιμου και αντάξιου του ανθρωπίνου γένους.
Το παρόν έντυπο δημιουργήθηκε για τον Φορέα Διαχείρισης Καρπάθου – Σαρίας
στα πλαίσια της δράσης «Ενέργειες
Ενημέρωσης
–
Ευαισθητοποίησης
και
Δημοσιότητας του Φορέα Διαχείρισης». Το ειδικό ενημερωτικό έντυπο, εξήντα (60)
σελίδων, απευθύνεται στους εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και δίνει οδηγίες –
συμβουλές, ανάλογα με το ηλικιακό επίπεδο των μαθητών για τον τρόπο διαθεματικής
προσέγγισης του κάθε θέματος. Οι εκπαιδευτικοί με βάση το αναλυτικό πρόγραμμα, αλλά
και ανάλογα με το ηλικιακό επίπεδο των μαθητών θα αναδείξουν τις γνώσεις και τα
βιώματα των μαθητών.
Στο ενημερωτικό έντυπο δίνονται πληροφορίες σχετικά με τις φυσικές αξίες
(βιοτικό και αβιοτικό περιβάλλον: ανάγλυφο, γεωλογία, υδρολογία, χλωρίδα, πανίδα και
τοπίο) και τις ανθρώπινες αξίες (ηλικίες, χαρακτηριστικά ανθρώπων κ.λπ.) της περιοχής.
Οι μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης θα χωριστούν ανά δύο τάξεις ώστε το
επίπεδο των παιχνιδιών και των δραστηριοτήτων να διαφέρει ανάλογα με το ηλικιακό
επίπεδο και τις γνώσεις των μαθητών.
Στις δύο πρώτες τάξεις (Α’ και Β’ Δημοτικού), σκοπός θα είναι η ευαισθητοποίηση
των μαθητών με τα πουλιά, τα ζώα και τα φυτά της προστατευόμενης περιοχής (χλωρίδα
και πανίδα) καθώς και με τα ήθη και τα έθιμα του νησιού.
Στις
δύο
επόμενες
τάξεις
(Γ’
και
Δ’
Δημοτικού)
στόχος
θα
είναι
να
ευαισθητοποιηθούν τα παιδιά με τα ήθη και τα έθιμα της περιοχής. Τα μαθήματα στα οποία
θα στηριχθεί η διαθεματική εργασία είναι: γλώσσα, θρησκευτικά, ιστορία, γεωγραφία
μουσική και καλλιτεχνικά ενώ θα δοθεί βάση και στην επικοινωνία των μαθητών με
κατοίκους του νησιού (συγγενείς, ηλικιωμένους κ.λπ.) (βιωματική προσέγγιση) με
συνομιλία, συνεντεύξεις, ηχογραφήσεις, φωτογραφίες.
Στις δύο τελευταίες τάξεις (Ε’ και ΣΤ’ Δημοτικού), στόχος θα είναι η
ευαισθητοποίηση των παιδιών σχετικά με την οικολογική συνείδηση και την πράσινη
ενέργεια. Τα μαθήματα στα οποία θα στηριχτεί η διαθεματική εργασία είναι: θρησκευτικά,
γλώσσα, ιστορία, γεωγραφία (γεωμορφολογικές αναφορές) και φυσική (κλίμα και κλιματικά
στοιχεία). Στις τάξεις αυτές ζητούμενο είναι οι μαθητές να προβληματιστούν για τα
5
περιβαλλοντικά προβλήματα του νησιού και να κάνουν τις δικές τους προτάσεις για την
προστασία του περιβάλλοντος και τη διαφύλαξη της πολιτιστικής τους κληρονομιάς.
Παράλληλα με τις παραπάνω ενότητες ο εκπαιδευτικός μπορεί με απλούς τρόπους
να ευαισθητοποιήσει τους μαθητές σχετικά με τη διαχείριση των απορριμμάτων –
ανακύκλωση.
Το ειδικό ενημερωτικό έντυπο είναι όσο το δυνατόν πλήρες γιατί έχει ως σκοπό να
βοηθήσει τον εκπαιδευτικό και να του δώσει τις απαραίτητες πληροφορίες για την περιοχή,
αλλά και να τον κατευθύνει να ανακαλύψει τα ενδιαφέροντα των μαθητών του.
6
2 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ
Η Κάρπαθος, νησί της Δωδεκανήσου, το δεύτερο σε έκταση μετά τη Ρόδο,
βρίσκεται στην νοτιοανατολική άκρη του Αιγαίου και συγκεκριμένα ανάμεσα στη Κρήτη και
στη Ρόδο, στο πέλαγο που από την αρχαιότητα πήρε το όνομά του από αυτή «Καρπάθιο
Πέλαγος».
Η «ηνεμόεσσα Κάρπαθος», όπως αποκαλείται στον Ομηρικό Ύμνο στον Απόλλωνα,
κατέχει σημαντική γεωγραφική θέση, αφού αποτελεί βασικό κρίκο της νησιωτικής γέφυρας
που ενώνει την Κρήτη με τη Μικρασία.
Σχετικά με το όνομα της Καρπάθου υπάρχουν διάφορες εκδοχές. Μία από αυτές
συνδέει την ονομασία του νησιού με το φυτό κάρπασο που ευδοκιμούσε στη Κάρπαθο.
Στην φαντασία των Ρωμαίων ποιητών η θάλασσα της Καρπάθου ήταν κατοικία του
θαλάσσιου δαίμονα Πρωτέα, ο οποίος σύμφωνα με ελληνικούς μύθους είχε πατρίδα την
Παλλήνη και βασίλευσε στην Αίγυπτο. Συγχέοντας και παρερμηνεύοντας αυτούς τους
μύθους οι περιηγητές και θαλασσοπόροι της Αναγέννησης αναφέρουν την Κάρπαθο ως
τόπο κατοικίας των Τιτάνων και των Γιγάντων.
Τα αρχαιότερα ίχνη κατοίκησης στο νησί (επιφανειακή κεραμική, λίθινα εργαλεία,
λίθινο ειδώλιο από τα Πηγάδια στο Βρετανικό Μουσείο) ανάγονται στην ύστερη νεολιθική/
πρώιμη εποχή του χαλκού (4000 - 3000 π.Χ.).
Από το 1700 π.χ. έως και το 1400 εξαπλώνεται στο νησί ο μινωικός πολιτισμός. Το
γεγονός απηχεί η μαρτυρία του ιστορικού Διόδωρου Σικελιώτη (1ο αι. π.Χ.) ότι οι πρώτοι
άποικοι ήταν στρατιώτες του Μίνωα. Το κυριότερο οικιστικό κέντρο αναπτύσσεται στα
Πηγάδια, στην παραλιακή ζώνη γύρω από το Επαρχείο, ενώ στην εύφορη περιοχή του
Αφιάρτη στο νότιο τμήμα του νησιού, πρόσφατες ανασκαφές έφεραν στο φως δύο
μινωικές αγροικίες. Παρόμοιες εγκαταστάσεις πρέπει να υπήρχαν και βορειότερα, στο
Λευκό, στη νήσο Σαρία και αλλού.
Το 1400 π.Χ. κάνει την εμφάνισή του ο μυκηναϊκός πολιτισμός, ο οποίος θα
συνυπάρξει μέχρι τις αρχές του 13ου αι. π.Χ. με την μινωική παράδοση που θα παραμείνει
έντονη σε όλη τη διάρκεια της περιόδου. Σημαντικά κατάλοιπα της μυκηναϊκής εποχής
έφερε στο φως η ανασκαφική έρευνα στον οικισμό των Πηγαδιών, στη θέση του μινωικού
οικισμού, με την ανακάλυψη εργαστηριακής εγκατάστασης με δύο κεραμικούς κλιβάνους.
Στην ίδια ανασκαφή προέκυψαν ενδείξεις για επεξεργασία της πορφύρας, θαλάσσιου
όστρεου (σκληρός εξωσκελετός του μαλακίου, στην Αρχαιολογία ο όρος όστρεο
χρησιμοποιείται για το κέλυφος ενώ ο όρος μαλάκιο αναφέρεται σε ολόκληρο τον ζωικό
οργανισμό) από το οποίο με ειδική επεξεργασία έβγαινε η κόκκινη βαφή. Φαίνεται έτσι να
επιβεβαιώνεται η παράδοση ότι η Κάρπαθος λεγόταν και Πορφυρίς. Το 1949 στα υψώματα
νοτιοδυτικά του οικισμού εντοπίστηκε θαλαμοειδής λαξευτός τάφος με πολυάριθμα αγγεία.
7
Μυκηναϊκή ακρόπολη πρέπει να υπήρχε και στη θέση της ελληνιστικής ακρόπολης, στο
λόφο πάνω από το λιμάνι των Πηγαδίων.
Άλλο σπουδαίο Μυκηναϊκό κέντρο ήταν η Αρκάσα με ακρόπολη στο λόφο
Παλαιόκαστρο και νεκρόπολη στη θέση Βωνιές, όπου ερευνήθηκε τάφος με πολυάριθμα
αγγεία και ταφή σε πήλινη λάρνακα. Αναπαράσταση του τάφου εκτίθεται στο Μουσείο
Καρπάθου. Τάφοι της ίδιας περιόδου έχουν εντοπιστεί στο τέλος του 19ου στο Διαφάνι και
πρόσφατα στην Αυλώνα.
Με την μυκηναϊκή Κάρπαθο συνδέεται και η συμμετοχή της, όπως αναφέρεται στην
Ιλιάδα, στον Τρωικό Πόλεμο μαζί με άλλα νησιά του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος και
αρχηγούς τους Ηρακλείδες Άντιφο και Φείδιππο, γιούς του Θεσσαλού.
Στις αρχές της πρώτης χιλιετίας εγκαθίστανται στην Κάρπαθο, όπως και τα υπόλοιπα
Δωδεκάνησα, οι Δωριείς. Σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιώτη ήρθαν από το Άργος με
αρχηγό τον Αργείο Ίολκο, γιό του Δημολέοντος. Ιδρύουν τρεις πόλεις, την Κάρπαθο, η
οποία δεν έχει ακόμη εντοπιστεί αλλά πιθανολογείται ότι βρισκόταν στο Απέρι και κατ’
άλλους στα Πηγάδια, την Αρκέσεια ή Αρκάσεια στη σημερινή Αρκάσα και την Βρουκούντα,
στο βορειοδυτικό άκρο του νησιού. Μία ακόμη πόλη, που ονομαζόταν Νίσυρος όπως και το
νησί, μαρτυρείται από τον γεωγράφο Στράβωνα, ο οποίος αποκαλεί την Κάρπαθο
τετράπολη. Η Νίσυρος του Στράβωνος τοποθετείται από πολλούς ερευνητές στη Σαρία,
ενώ από άλλους η ύπαρξή της αμφισβητείται. Ως αυτόνομες κοινότητες εμφανίζονται
επίσης η Σάρος και οι Ετεοκαρπάθιοι, κατάλοιπο του γηγενούς προδωρικού οικισμού που
μέχρι τον 5ο αι. π.Χ. ζούσε στο ορεινό κέντρο του νησιού.
Μετά την ίδρυση της Α’ Αθηναϊκής Συμμαχίας (478 π.Χ.) οι κοινότητες της
Καρπάθου γίνονται μέλη της. Αργότερα, με την ίδρυση του ενωμένου ροδιακού κράτους το
408 π.Χ. θα ενσωματωθούν σε αυτό ως δήμοι του και θα ακολουθήσουν στο εξής κοινή με
αυτό ιστορική πορεία. Σε σημαντικό κέντρο θα αναδειχθεί αυτή αλλά και την επόμενη
περίοδο το Ποτίδαιον ή Ποσείδιον, τα σημερινά Πηγάδια, που ήταν λιμάνι και εδαφικό
εξάρτημα της πόλης Καρπάθου.
Το 42 π.Χ. το ροδιακό κράτος και μαζί με αυτό και η Κάρπαθος θα βρεθεί υπό την
επικυριαρχία της Ρώμης, αν και τυπικά δεν θα χάσει την αυτονομία του. Mε τη νέα διοικητική
διαίρεση της ρωμαϊκης αυτοκρατορίας από τον Διοκλητιανό (284-305 μ.X.) το νησί εντάσσεται
στην Eπαρχία των Nήσων με πρωτεύουσα τη Pόδο.
Οι ευνοϊκές συνθήκες που δημιουργήθηκαν με την επικράτηση της λεγόμενης
ρωμαϊκής ειρήνης (pax romana) θα συμβάλλουν καθοριστικά στην ευημερία της Καρπάθου, η
οποία να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο κατά τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους (5ος – 6ος αι.).
Την ακμή του νησιού αυτή την περίοδο μαρτυρούν οι πολυάριθμοι παραλιακοί οικισμοί σε όλο
το νησί με τις συνολικά 20 βασιλικές, από τις οποίες οι πιο σημαντικές είναι της Αγίας
Φωτεινής ή Άφωτης στα Πηγάδια, του Λευκού, της Αγίας Αναστασίας στην Αρκάσα με
8
ψηφιδωτά δάπεδα, η βασιλική και το λουτρό στην παραλία Μαράθι στα Σπόα (Εφταπατούσα),
η βασιλική της Αγίας Σοφίας στα Παλάτια της Σαρίας κ.ά.
Μια δύσκολη και σκοτεινή περίοδο (7ος μέχρι και 10ος αιώνας μ.Χ.) για την Κάρπαθο
θα φέρουν οι επιδρομές των Αράβων. Θα αναγκάσουν τους κατοίκους να καταφύγουν στα
βουνά και να δημιουργήσουν εκεί τα μεσαιωνικά ορεινά χωριά τους, που διατηρούνται ως
σήμερα.
Η απελευθέρωση της Κρήτης όμως, από τον Νικηφόρο Φωκά το 961 μ.Χ., που
σύμφωνα με τον Βυζαντινό ιστορικό του 11ου αιώνα Μιχαήλ Ατταλιάτη έγινε και με τη
βοήθεια καρπαθιακών πλοίων που υπέδειξαν στον Νικηφόρο Φωκά το δρόμο προς την
Κρήτη, θα αποκαταστήσει την ηρεμία στο Αιγαίο.
Μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, από το 1206
μ.Χ. έως το 1224 μ.Χ. ο ευγενής άρχων Λέων Γαβαλάς αυτοανακηρύσσεται άρχων Ρόδου,
Κω, Καλύμνου, Λέρου και Καρπάθου. Ακολουθούν το 1282 μ.Χ. οι Γενουάτες αδερφοί
Ανδρέας και Λουδοβίκος Μαρέσκο. Το 1306 μ.Χ. το νησί περνά στην κυριαρχία του Βενετού
άρχοντα της Κρήτης Ανδρέα Κορνάρου. Εκείνος, διωκόμενος, την έδωσε με τη σειρά του,
το 1313 μ.Χ. στους Ιωαννίτες Ιππότες μέχρι το 1315 μ.Χ. οπότε επανέρχεται ο οίκος των
Κορνάρων και διοικεί την Κάρπαθο μέχρι το 1538 μ.Χ., όταν οι Οθωμανοί του Χαϊρεντίν
Βαρβαρόσα την κατέκτησαν.
Ακολουθεί μια μακρά Οθωμανική κατοχή, στη διάρκεια της οποίας η Κάρπαθος
απολαμβάνει φορολογικά και διοικητικά προνόμια, που έχουν παραχωρηθεί από την Υψηλή
Πύλη και βοηθούν ουσιαστικά στην ανάπτυξη θεσμών αυτοδιοίκησης από τους
δημογέροντες και προεστούς. Παράλληλα συμβάλλουν στη δημιουργία ακμαίας οικονομικής
ζωής, με την Οθωμανική εξουσία να περιορίζεται στη συλλογή των φόρων. Η διοικητική
αυτοτέλεια διατηρήθηκε μέχρι και τα τελευταία χρόνια της ιταλικής κατοχής στην Όλυμπο,
η οποία διοικούνταν από δημογέροντες εκλεγόμενους κάθε χρόνο.
Την ώρα του ξεσηκωμού, το 1821, η Κάρπαθος ύψωσε την Ελληνική Σημαία. Το
νησί πρόσφερε καταφύγιο για τα μαχόμενα ελληνικά πλοία, χρήματα, εφόδια, ακόμη και
επισκευές των πλοίων. Η απελευθέρωση ήρθε το 1823, οπότε η Κάρπαθος ενώθηκε με την
Ελλάδα και εντάχθηκε στην επαρχία της Σαντορίνης. Όμως, το 1830 με το Πρωτόκολλο
του Λονδίνου τα Δωδεκάνησα με την οδό της διπλωματικής βίας δόθηκαν ξανά στην
Τουρκία και τελικά το 1912 τα κατέλαβαν οι Ιταλοί.
Ενώ η εξουσία των Ιταλών αρχικά φαινόταν προσωρινή θα γίνει σκληρότερη μετά
την επικράτηση του φασισμού στην Ιταλία (1922) και το 1937 θα απαγορευτεί και η
διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας.
Στο Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, λόγω της γειτνίασης με την Κρήτη εγκαταστάθηκε στην
Κάρπαθο σχεδόν από την αρχή γερμανική φρουρά, με συνεπακόλουθα προβλήματα
επισιτισμού εξαιτίας του αποκλεισμού της από τους Άγγλο-αμερικάνους. Μετά την ήττα των
Γερμανών κατακτητών και την αποχώρησή τους από το νησί, οι Καρπάθιοι με πρωτοστάτες
9
τους κατοίκους των Μενετών αφοπλίζουν στις 5 Οκτωβρίου 1944 την ιταλική φρουρά που
έχει αναλάβει και πάλι τη διοίκηση του νησιού και πρώτοι από όλα τα Δωδεκάνησα
κηρύσσουν την ένωση με την Ελλάδα. Με κίνδυνο της ζωής τους 7 ηρωικά παλικάρια
επιβιβάστηκαν στο πλοιάριο «IMMACOLATA» από το Φοινίκι για να μεταφέρουν το
χαρμόσυνο μήνυμα της λευτεριάς στην εξόριστη ελληνική κυβέρνηση στην Αλεξάνδρεια
της Αιγύπτου. Το «IMMACOLATA», το μοναδικό βενζινοκίνητο πλοιάριο 2 τόνων που
υπήρχε τότε στην Κάρπαθο, καταστράφηκε κατά την αποστολή αυτή ολοσχερώς και ενώ
ήταν η μοναδική περιουσία των οικογενειών Πιττά και Κ. Λαμπρίδη δεν αποζημιώθηκαν
ποτέ από το Ελληνικό Κράτος.
Το νησί όπως και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα ενσωματώνεται στο Ελληνικό Κράτος
στις 7 Μαρτίου 1947, αφού μεσολάβησε σύντομη διοίκηση από τη Μεγάλη Βρετανία.
Η Κάρπαθος στη μακρόχρονη ιστορική πορεία της ακολούθησε πιστά τους θεσμούς
του ελληνισμού. Συμμερίστηκε τις τύχες της Ελλάδας και υπέμενε αλλεπάλληλες συμφορές
από πειρατικές επιδρομές, Άραβες, Βενετούς, Γενουάτες και Τούρκους μέχρι να ενωθεί με
την μητέρα Ελλάδα.
10
3 ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ
Το βραχώδες και καταπράσινο νησί (δυστυχώς είχε καεί ένα μικρό μέρος του,
κυρίως στα νότια), χαρακτηρίζεται από τις ψηλές βουνοκορφές του, οι οποίες αγγίζουν τα
1.220 μέτρα (Λάστος, η ψηλότερη κορυφή της Δωδεκανήσου «Πάνω στη Λάστο θα ανεβώ
στην πιο ψηλή τη ράχη, να βλέπω τ' ακρογιάλια σου που άλλο νησί δεν τα ‘χει»). Βέβαια,
διατηρεί ακόμα μέτριας έκτασης πυκνά και αραιότερα πευκοδάση στα βόρεια και στα
κεντρικά του νησιού.
Ιδιόμορφοι ασβεστολιθικοί σχηματισμοί στα Παλάτια Σαρίας (φωτ.: Β. Πακάκη) Μικροί κολπίσκοι και παραλίες με κρυστάλλινα νερά σχηματίζονται κατά μήκος όλης
της ανατολικής πλευράς του νησιού. Οι ακτογραμμές του νησιού έχουν μήκος περίπου 160
χλμ. Υπάρχουν επίσης σπήλαια με πολυχρωμία σταλακτιτών και σταλαγμιτών κυρίως στα
κεντρικά του νησιού.
Ασβεστολιθικοί σχηματισμοί νήσου Σαρίας (φωτ.: Β. Πακάκη) Ασβεστολιθικά πετρώματα αποτελούν το στρωματογραφικό της πυρήνα. Σε μερικές
περιοχές αναπτύσσονται πάνω από τους ασβεστόλιθους στρώματα φλύσχη καθώς και
νεώτερα
στρώματα
γύψου,
τραβερτίνου,
κροκαλο-λατυτοπάγων
και
συγχρόνων
αποθέσεων.
11
Δεν υπάρχουν λίμνες και ποτάμια στην Κάρπαθο όπως και σε όλα τα Δωδεκάνησα.
Στα βόρεια του νησιού εκτείνεται η νήσος Σαρία, με την οποία η Κάρπαθος ήταν
ενωμένη κατά τους γεωλογικούς χρόνους.
3.1 Κλίμα
Το κλίμα του νησιού είναι αποκλειστικά Μεσογειακό. Ένα βασικό χαρακτηριστικό
αυτού του τύπου κλίματος είναι τα «μελτέμια», που τα συναντάμε μόνο το καλοκαίρι και το
στοιχείο τους είναι οι δυνατοί άνεμοι κατά τη διάρκεια της ημέρας και η παύση τους τη
νύχτα. Το χειμώνα συναντάμε ήπιες βροχοπτώσεις και όχι πολύ κρύο.
12
4 ΧΛΩΡΙΔΑ
Στη Β. Κάρπαθο και στη Σαρία αναπτύσσονται αντιπροσωπευτικά και σε καλή
κατάσταση διατήρησης δάση με τραχεία πεύκη (Pinus brutia). Ο υπόροφος του
πευκοδάσους αποτελείται συνήθως από θαμνώδη είδη, όπως σχίνο (Pistacia lentiscus),
χαρουπιά (Ceratonia siliqua), ράμνο (Rhamnus lycioides ssp. oleoides), ενώ σε μερικές
θέσεις συμμετέχουν και μικροί θάμνοι, όπως λαδανιά (Cistus spp.) και θυμάρι (Corido-
thymus capitatus).
Σχίνος (Pistacia lentiscus) (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.)
Σε κάποιες περιοχές ακόμα, σχηματίζονται μεγάλοι πληθυσμοί από φασκόμηλο
(Salvia
sp.),
αλογονουρά
(Anthyllis
herman-niae) και μαζόχορτο ή ασπρόχορτο
(Hipparrhenia hirta). Σε λιγότερο απότομες θέσεις αναπτύσσονται φρύγανα και χαμηλοί ή
υψηλοί θαμνώνες με αγριοκυπαρίσσι ή φίδα (Juniperus phoenicea). Η περιοχή αριθμεί κατά
προσέγγιση 87 είδη σημαντικών φυτών (σπάνια και ενδημικά). Στο νησί έχουν καταγραφεί
923 είδη φυτών από τα οποία 66 είναι ενδημικά της Ελλάδας, 28 είναι ενδημικά της
Κρήτης, 11 είναι ενδημικά του συμπλέγματος Κάσου – Καρπάθου και 9 είναι ενδημικά της
Καρπάθου – Σαρίας.
Δάσος τραχείας πεύκης (Pinus brutia) (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.)
13
5 ΠΑΝΙΔΑ
Με τον όρο πανίδα εννοούμε το σύνολο των διαφόρων ειδών ζωικών οργανισμών
(Σπονδυλωτών και Ασπόνδυλων) που απαντούν σε μία περιοχή. Η γνώση μας για τα ζώα
της Ελλάδας ξεκινά από πολύ παλιά, ουσιαστικά από τον Αριστοτέλη που πριν από 2.300
χρόνια έγραψε το Περί ζώων ιστορίαι, όπου περιέγραψε με ιδιαίτερη λεπτομέρεια
περίπου 600 είδη. Σύμφωνα με πρόσφατες απογραφές (Fauna Europaea 2004), στην
Ελλάδα έχουν καταγραφεί 23.130 είδη ζώων της ξηράς και των γλυκών νερών (Λεγάκις
2004). Σ’ αυτά μπορούμε να προσθέσουμε και άλλα 3.500 είδη της θάλασσας. Πιστεύεται
ότι αν μελετηθεί η ελληνική πανίδα πλήρως, θα πρέπει να περιλαμβάνει περίπου 50.000
είδη (Λεγάκις 2007). Από αυτά:
•
555 είναι ψάρια (447 θαλάσσια και 108 είδη γλυκού νερού)
•
22 είναι αμφίβια
•
61 είναι ερπετά
•
436 είναι πουλιά
•
111 είναι θηλαστικά (98 χερσαία και 13 θαλάσσια)
•
24.747 περίπου είναι ασπόνδυλα
Στη Κάρπαθο πέρα από την παρουσία της μεσογειακής φώκιας στην περιοχή
απαντώνται πολλά σπάνια και ενδημικά είδη.
Συνολικά έχουν καταγραφεί 43 είδη πουλιών που συνιστούν τη σημαντική
ορνιθοπανίδα της Β. Καρπάθου. Συγκεκριμένα η Σαρία, έχει χαρακτηριστεί ως Ζώνη ειδικής
προστασίας για την ορνιθοπανίδα, καθώς φιλοξενεί αξιόλογο αριθμό σπάνιων αρπακτικών
πουλιών, όπως ο Σπιζαετός (Hieraaetus fasciatus), η Αετογερακίνα (Buteo rufinus), ο
Μαυροπετρίτης (Falco eleonorae) κ.ά.
Στα ρέματα της Βόρειας Καρπάθου συναντάμε ένα ενδημικό είδος βάτραχου
(Pelophylax cerigensis). Η σαλαμάνδρα (Lyciasalamandra helverseni) γνωστή και ως
κοχυλίνα, αποτελεί ξεχωριστό είδος και συναντάται μόνο στο σύμπλεγμα Καρπάθου –
Κάσου, στο Καστελλόριζο και στη ΝΔ Μ. Ασία.
5.1 Αμφίβια
Τα αμφίβια είναι πρωτόγονα σπονδυλωτά και εάν τα συγκρίνουμε με τα πουλιά και
τα θηλαστικά, διαφέρουν φανερά από αυτά λόγω της έλλειψης τριχών και φτερών. Αρχικά
γεννιούνται και μεγαλώνουν στο νερό, όπου αναπνέουν με βράγχια. Στη συνέχεια
αναπτύσσουν την ικανότητα να ζουν στην ξηρά, όπου αναπνέουν με πνεύμονες.
14
Επίσης, είναι ποικιλόθερμα και είτε ζουν κοντά στη θερμοκρασία του περιβάλλοντος
αέρα ή νερού είτε προσλαμβάνουν θερμότητα ηλιαζόμενα ή καθισμένα σε επιφάνειες που
ζεσταίνονται από τον ήλιο. Σε πολύ κρύες συνθήκες ή όταν ο ήλιος είναι κρυμμένος, η
δραστηριότητά τους μπορεί να γίνει αδύνατη, αλλά αυτό το μειονέκτημα αντισταθμίζεται
από το γεγονός ότι χρειάζεται να παραχθεί πολύ λίγη ή καθόλου εσωτερική θερμότητα,
οπότε τα αμφίβια μπορούν να τα καταφέρουν με πολύ λίγη ποσότητα τροφής.
Καθώς εξαρτάται από την εξωτερική θερμότητα για την δραστηριότητά της, η
ζωική αυτή ομάδα δε μπορεί να παραμείνει ενεργή όταν η θερμοκρασία είναι πολύ χαμηλή
και σε πολύ κρύες περιοχές πρέπει να πέσει σε χειμερία νάρκη. Κάποια αμφίβια μάλιστα
διαχειμάζουν μέσα στο νερό. Ο χρόνος που παραμένουν ανενεργά διαφέρει ανάλογα με τις
τοπικές συνθήκες: στο Βορρά μπορεί να φτάσει μέχρι και τα δύο τρίτα του έτους, ενώ στις
νότιες χώρες κάποια είδη μπορεί να μην πέφτουν καθόλου σε χειμερία νάρκη. Τα
περισσότερα αμφίβια είναι ημερήσια, άλλα είναι δραστήρια μόνο το απόγευμα και άλλα
μόνο το βράδυ.
Το μεγαλύτερο ποσοστό των αμφιβίων γεννά αυγά με ένα ζελατινώδες περίβλημα.
Αυτά αποτίθενται συνήθως στο νερό, όπου αναπτύσσονται σε ζώα που διαφέρουν πάρα
πολύ από τους γονείς τους. Αυτές οι υδρόβιες νύμφες (γυρίνοι) περνούν ένα αρκετό
χρονικό διάστημα τρεφόμενες και στη συνέχεια μεταμορφώνονται σε μικρογραφίες των
γονιών τους.
Τα αμφίβια είναι γνωστά εδώ και 400 περίπου εκατομμύρια χρόνια. Από τα 46
αμφίβια της Ευρώπης τα 22 απαντούν στην Ελλάδα και διακρίνονται σε αυτά που έχουν
ουρά (όπως σαλαμάνδρες και τρίτωνες) και σε αυτά που δεν έχουν, όπως βάτραχοι και
φρύνοι. Στην Κάρπαθο μπορούμε να συναντήσουμε τα εξής:
•
(Lyciasalamandra
Σαλαμάνδρα
helverseni):
Η
σαλαμάνδρα
(Lyciasalamandra helverseni) γνωστή και ως κοχυλίνα, αποτελεί ξεχωριστό
είδος και συναντάται μόνο στο σύμπλεγμα Καρπάθου - Κάσου, στο
Καστελλόριζο και στη ΝΔ Μ.Ασία. Μία σοβαρή απειλή για την Κοχυλίνα στην
περιοχή
είναι
η
συλλογή
της
καθώς
και
η
χρήση
φυτοφαρμάκων.
Προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81, από την Συνθήκη της Βέρνης, από την
Ευρωπαϊκή Οδηγία 92/43 και συμπεριλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των
Απειλούμενων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας.
15
Σαλαμάνδρα (Lyciasalamandra helverseni) (φωτ.: Γ. Πρεάρης) •
Βάτραχος (Pelophylax cerigensis): H Κάρπαθος έχει το δικό της ενδημικό
βάτραχο (Pelophylax cerigensis), που ζει στις λιμνούλες των ρεμάτων. Το
μέγεθός του μπορεί να φτάσει έως και 7 εκατοστά, έχει θαμπό καφετί χρώμα
και πρασινωπές ραβδώσεις στο πίσω μέρος. Είναι ημερόβιος, ντροπαλός
βάτραχος που συχνά λιάζεται έξω από το νερό και βουτά μέσα σε αυτό μόλις
αισθανθεί κίνδυνο. Ζευγαρώνει όλο το χρόνο και τα θυληκά γεννούν αυγά σε
αρκετές συστάδες μερικών εκατοντάδων μέσα στο νερό. Απειλείται με
εξαφάνιση και κατατάσσεται στην κατηγορία «Κρισίμως Κινδυνεύοντα» στην
κόκκινη λίστα της IUCN (International Union for Conservation of Nature and
Natural Resources). Επίσης, το είδος περιλαμβάνεται στο Παράρτημα V της
Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ και στο Παράρτημα III της Σύμβασης της Βέρνης ως Rana
ridibunda.
Βάτραχος (Pelophylax cerigensis) (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.) 5.2 Ερπετά
Τα ερπετά είναι ζώα που διαθέτουν σπονδυλική στήλη και εξελικτικά τοποθετούνται
μετά τα ψάρια και τα αμφίβια και πριν από τα πουλιά και τα θηλαστικά. Ιδιαίτερο
χαρακτηριστικό τους είναι το γεγονός ότι η επιφανειακή στιβάδα του δέρματός τους
16
σχηματίζει φολίδες (αναδιπλώσεις του δέρματος) ή κεράτινες πλάκες. Μ' αυτόν τον τρόπο
ξεχωρίζουν από τα αμφίβια και από τις άλλες δύο ζωικές ομάδες, τα πουλιά και τα
θηλαστικά, οι οποίες φέρουν φτερά και τρίχες αντίστοιχα.
Είναι τα πρώτα σπονδυλωτά που απέκτησαν διακριτούς αυχενικούς σπονδύλους και
ένα θώρακα λίγο ή πολύ κλειστό. Επίσης, ήταν οι πρώτοι ανώτεροι οργανισμοί που
κατάφεραν να προσαρμοστούν πλήρως στη ζωή στην ξηρά και να ανεξαρτητοποιηθούν
από το νερό, σε αντίθεση με τα αμφίβια. Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισαν κατά την
Ιουρασσική περίοδο (Jurassic), στην οποία εμφανίστηκαν και οι δεινόσαυροι.
Η επιδερμίδα των ερπετών εκδύεται λίγο ή πολύ κατά διαστήματα, τα οποία
καθορίζονται από την ηλικία και την κατάσταση των ζώων, καθώς και από την εποχή. Τα
νεαρά άτομα εκδύουν το δέρμα τους πιο συχνά από τα ενήλικα, καθώς αυξάνονται
προοδευτικά σε μέγεθος. Στην αρχή η παλιά εξωτερική στιβάδα αποκολλάται ελαφρά, χωρίς
να αποχωρίζεται από το σώμα, ενώ παράλληλα εκκρίνεται και ένα υγρό μεταξύ της πιο
παλιάς και της μόνιμης στιβάδας. Η παλιά στιβάδα απομακρύνεται με το τρίψιμο των ζώων
σε πέτρες ή κομμάτια ξύλου. Στα φίδια, αυτή βγαίνει σχεδόν ακέραια, ενώ στις σαύρες
βγαίνει τμηματικά.
Όπως και τα αμφίβια, τα ερπετά είναι ποικιλόθερμα και είτε ζουν κοντά στη
θερμοκρασία του περιβάλλοντος αέρα ή νερού είτε προσλαμβάνουν θερμότητα ηλιαζόμενα
ή καθισμένα σε επιφάνειες που ζεσταίνονται από τον ήλιο. Χρειάζονται την ηλιακή
θερμότητα για να δραστηριοποιηθούν, αλλά είναι αναγκασμένα να αποσύρονται σε σκιερά
σημεία για να αποφύγουν την υπερθέρμανση. Πολλά είδη μειώνουν τις δραστηριότητές
τους κατά τις θερμότερες ώρες της ημέρας ή δραστηριοποιούνται μετά τη δύση του ήλιου
κατά τους θερμότερους μήνες του χρόνου. Τα ερπετά που ζουν σε εύκρατες περιοχές
πέφτουν σε χειμερία νάρκη. Οι λειτουργίες του οργανισμού τους μειώνονται στο ελάχιστο
και επανέρχονται στον κανονικό τους ρυθμό την άνοιξη.
Τα περισσότερα ερπετά γεννούν αυγά, τα οποία έχουν μεμβρανώδες (φίδια,
σαύρες) ή σκληρό κέλυφος (χελώνες, κροκόδειλοι), ενώ κάποια είδη είναι ζωοτόκα, δηλαδή
γεννούν ζωντανά μικρά. Τα νεαρά άτομα μοιάζουν με τους γονείς τους και μπορούν να
επιβιώσουν μόνα τους αμέσως μετά τη γέννησή τους.
Η όσφρηση στα ερπετά είναι έντονα αναπτυγμένη και πολλές φορές αντικαθιστά
την όραση. Επίσης, τα φίδια φέρουν δηλητηριώδεις αδένες στη βάση της άνω γνάθου, οι
οποίοι εκκρίνουν το δηλητήριο σε αύλακα ή κοιλότητα των δηλητηριωδών δοντιών. Στην
Ελλάδα, το μόνο φίδι που διαθέτει ισχυρό δηλητήριο είναι η οχιά, αλλά ακόμα και αυτή
θεωρείται ότι πρέπει να δαγκώσει πολλές φορές έναν άνθρωπο για να προκαλέσει τον
θάνατό του.
Κοινό γνώρισμα στα διάφορα είδη είναι η μακροβιότητα. Διάφορες χελώνες για
παράδειγμα ζουν περισσότερο από 150 χρόνια.
17
Τα ερπετά είναι γνωστά εδώ και 350 εκατομμύρια χρόνια. Από τα 100 είδη ερπετών
που απαντούν στην Ευρώπη, τα 61 υπάρχουν στην Ελλάδα, ενώ πολυάριθμα είναι τα
υποείδη τους, πολλά από τα οποία αποτελούν στενότοπα ενδημικά (πολύ μικρή εξάπλωση,
π.χ. μόνο σε ένα νησί). Η ελληνική ερπετοπανίδα είναι η πλουσιότερη της Ευρώπης. Για
παράδειγμα, ολόκληρη η Σκανδιναβία αριθμεί 20 μόλις είδη ερπετών. Στο νησί της
Καρπάθου τα ερπετά που μπορεί να συναντήσουμε είναι τα εξής:
•
Κασίριδα (Cyrtopodion kotschyi oertzeni): Η κασίριδα έχει λεπτό σώμα
και λεπτά πόδια και ουρά. Τα δάχτυλά της είναι μακριά και πολύ λεπτά, έτσι
ώστε να μπορεί να σταθεροποιηθεί σε λείες επιφάνειες εκμεταλλευόμενη
μικροσκοπικές ανωμαλίες. Το χρώμα της είναι ανοιχτό γκρίζο ή χλωμό και κατά
μήκος του σώματός της έχει ταινίες σχήματος «ν». Το κάτω μέρος του
σώματος της είναι κιτρινωπό. Ζει σε βραχώδεις και πετρώδεις περιοχές. Έχει
χαρακτηριστική πένθιμη φωνή που μοιάζει με υπόκωφο νιαούρισμα. Το μήκος
της φτάνει μέχρι τα 10 εκατοστά. Προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81 και από
την Συνθήκη της Βέρνης.
Κασίριδα (Cyrtopodion kotschyi oertzeni) (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.) •
Μικρό Κονάκι (Ablepharus kitaibelli): Το μικρό κονάκι έχει χαρακτηριστικά
ατελή βλέφαρα που περιορίζονται μόνο σε μια πτυχή, η οποία καλύπτεται με
μικρές φολίδες, πάνω και πίσω από τα μάτια. Ζει σε ξηρές περιοχές, χαμηλού
υψομέτρου με ποώδη βλάστηση και διάσπαρτους θάμνους. Τρέφεται με
έντομα και σκουλήκια και το μήκος του φθάνει τα 12 εκατοστά. Προστατεύεται
από το Π.Δ. 67/81, από την Συνθήκη της Βέρνης και περιλαμβάνεται στο
Παράρτημα IV της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ.
18
Μικρό κονάκι (Ablepharus kitaibelli) (φωτ.: R. Pelleg) •
Λιακόνι (Chalcides ocellatus): Αυτή τη σαύρα τη βλέπουμε συνήθως να
κάνει “ηλιοθεραπεία” κατά τη διάρκεια της ημέρας, αλλά φεύγει γρήγορα
μακριά με ελικοειδή κίνηση, ξεγελώντας συχνά τους ανθρώπους που την
μπερδεύουν με φίδι. Το λιακόνι έχει την αναληθή φήμη πως είναι θανάσιμα
δηλητηριώδες. Προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81, από την Συνθήκη της
Βέρνης και την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ.
•
Σαμιαμίδι (Hemidactylus turcicus): To σαμιαμίδι είναι είδος σαύρας μικρού
μεγέθους. Είναι ευκίνητο και φωλιάζει μέσα στις ρωγμές των τοίχων. Πολλές
φορές μπαίνει στα σπίτια και θεωρείται ότι φέρνει τύχη. Προστατεύονται από
το Π.Δ. 67/81, από την Συνθήκη της Βέρνης και την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ.
Σαμιαμίδι (Hemidactylus turcicus) (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.) •
Μαύρος Ζαμέτης (Coluber jugularis): Ο μαύρος Ζαμέτης μπορεί να φτάσει
τα 3 μέτρα μήκος και θεωρείται ως το μακρύτερο φίδι της Ευρώπης. Το χρώμα
του μέχρι το 5ο - 6ο έτος της ηλικίας του είναι κεραμιδί με σκούρες καφέ μικρές
κηλίδες ενώ στη συνέχεια παίρνει το χαρακτηριστικό μαύρο χρώμα. Συναντάται
σε υψόμετρα μέχρι και 1.500 μέτρα. Έχει ως κύριο βιότοπο του γεωργικές
περιοχές, ανοικτές περιοχές με ομάδες από δέντρα ή θάμνους. Παλαιότερα οι
γεωργοί αγόραζαν τα φίδια αυτά για να τα μεταφέρουν στα χωράφια τους για
τον έλεγχο των τρωκτικών αλλά και των άλλων δηλητηριωδών φιδιών. Στην
19
Ελλάδα, αν και δεν απειλείται, προστατεύεται. Προστατεύονται από το Π.Δ.
67/81, από την Συνθήκη της Βέρνης και την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ.
•
Νερόφιδο (Natrix natrix): Το μήκος του σώματος του νερόφιδου σπάνια
ξεπερνά το ένα 1 μέτρο ενώ το θηλυκό είναι λίγο μεγαλύτερο από το αρσενικό.
Μπορεί να το συναντήσει κανείς σε 3 χρωματισμούς. Ο πιο κοινός είναι γκρίζος,
ασπρο-κίτρινος μέχρι σκούρο καφέ, με στρογγυλές μαύρες βούλες ή γραμμές
στο μέσο και στα πλαϊνά μέρη του σώματος. Υπάρχουν ακόμα πολλά με μαύρο
χρώμα ενώ άλλα με μαυρο-καφέ χρώμα σημαδεμένα με μικρές φωτεινές
κηλίδες. Τρέφεται κυρίως με βατράχους και μερικές φορές με ψάρια. Θεωρείται
υδρόβιο, ημερόβιο φίδι που συναντάται σε ορισμένες υγρές περιοχές, ρυάκια
και φράκτες του τόπου μας. Είναι άριστος κολυμβητής, καταδύεται εύκολα και
κυνηγά κυρίως τη λεία του μέσα στο νερό. Δεν δαγκώνει ούτε έχει δηλητήριο,
αλλά ως μέτρο άμυνας εκκρίνει δύσοσμο υγρό από τους αδένες του.
Προστατεύεται από το Π.Δ. 67/81, από την Συνθήκη της Βέρνης και την
Οδηγία 92/43/ΕΟΚ.
5.3 Πτηνά
Μερικά από τα πιο σημαντικά πουλιά της Καρπάθου είναι τα παρακάτω:
•
Μαυροπετρίτης (Falco eleonorae): Γεράκι μεσαίου μεγέθους, με άνοιγμα
φτερούγων 84 - 103 εκατοστά και μήκος σώματος 36 - 40 εκατοστά. Για την
Ελλάδα είναι πολύ σημαντικό είδος, καθώς πολύ μεγάλο ποσοστό του
παγκόσμιου πληθυσμού του Μαυροπετρίτη, περίπου 80%, φωλιάζει σε
βραχώδη νησιά και ηπειρωτικά μέρη της χώρας μας. Όταν κουρνιάζει οι
φτερούγες του φαίνονται να προεξέχουν της ουράς. Κατά την πτήση
διακρίνονται χαρακτηριστικά οι μυτερές φτερούγες και η μακριά ουρά, ενώ
επιδεικνύει εξαίρετη ευελιξία στον αέρα. Η λεπτή, διαπεραστική φωνή του είναι
επίσης χαρακτηριστική.
20
Μαυροπετρίτης (Falco eleonorae)
(φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.)
Το ενήλικο απαντάται σε δύο χρωματικές φάσεις: είτε κατάμαυρο, είτε
μαύρο από πάνω και καφέ-κόκκινο από κάτω, με ραβδώσεις μόνο στο στήθος.
Πριν την ενηλικίωσή του ο Μαυροπετρίτης έχει χρώμα καφέ-μαύρο από πάνω
και πολλές καστανές ραβδώσεις από κάτω.
Το
είδος
αυτό
διαχειμάζει
σε
περιοχές
της
Ανατολικής
Αφρικής
(Μαδαγασκάρη κ.λπ.) και μεταναστεύει την Άνοιξη στη Μεσόγειο για να
φωλιάσει ομαδικά. Διακρίνεται για τις έντονα αγελαίες συνήθειες και σπάνια
παρατηρείται να κυνηγά μόνο του.
Ο Μαυροπετρίτης τρέφεται με μεγάλα έντομα, κυρίως σκαθάρια, μέχρι τον
Αύγουστο, οπότε αρχίζει η φθινοπωρινή μετανάστευση των πουλιών, τα οποία
αποτελούν την ιδανική τροφή για τους νεοσσούς.
Οι κυριότερες απειλές που αντιμετωπίζει ο Μαυροπετρίτης είναι η τουριστική
αξιοποίηση των μικρών νησίδων με αποτέλεσμα την υποβάθμιση ή την
καταστροφή των θέσεων φωλιάσματος και την έντονη όχληση κατά την
περίοδο αναπαραγωγής. Παράλληλα, το παράνομο κυνήγι και η συλλογή των
αυγών και των νεοσσών του (για κατανάλωση) αποτελεί σοβαρή αιτία μείωσής
του σε ορισμένα δορυφορικά νησιά της Κρήτης, ενώ υπάρχουν υποψίες και για
δηλητηριάσεις από τα εντομοκτόνα που συγκεντρώνουν οι Μαυροπετρίτες στο
σώμα τους μέσω της τροφικής αλυσίδας. Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα I της
Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ και στο Παράρτημα II της Σύμβασης της Βέρνης.
•
Πετρίτης (Falco peregrinus): Από τα ταχύτερα είδη πουλιών στον κόσμο
και το πλέον ισχυρό είδος γερακιού της Ελλάδας, με άνοιγμα φτερούγων 90115 εκατοστά και μήκος σώματος 35 - 50 εκατοστά. Όταν κουρνιάζει
διακρίνεται από τη μαύρη λωρίδα στο πλάι του κεφαλιού (σαν φαβορίτα ή
21
μουστάκι), ενώ κατά την πτήση ξεχωρίζει από τις μυτερές φτερούγες και την
κοντή ουρά που στενεύει στην άκρη.
Πετρίτης (Falco peregrinus) (φωτ.: T. Shears)
Το ενήλικο έχει μπλε-γκρι χρώμα επάνω και οριζόντιες γραμμώσεις στο
στήθος. Όλα τα μέρη του σώματος που δεν είναι καλυμμένα με φτερά είναι
κίτρινα (πόδια, κήρωμα, μάτια). Η ουρά έχει ομοιόμορφο χρώμα. Κατά τη
νεαρή ηλικία ο Πετρίτης έχει σκοτεινό καφέ χρώμα από πάνω και κάθετες
ραβδώσεις στο στήθος. Τα ακάλυπτα από φτερά μέρη του σώματος του είναι
γκρι, ενώ η ουρά έχει μια ανοιχτόχρωμη ταινία στην άκρη. Ο Πετρίτης πετάει
συχνά σε ευθεία γραμμή με ενεργητική πτήση, αποκτώντας μεγάλη ταχύτητα
(μπορεί να φθάσει τα 400 χλμ/ώρα).
Τρέφεται κυρίως σε ανοιχτές εκτάσεις κυνηγώντας μικρού ή μεσαίου
μεγέθους πτηνά που πιάνει πάντα στον αέρα με τη μέθοδο της ενέδρας.
Οι Πετρίτες θεωρούνται δείκτες της υγείας των οικοσυστημάτων, καθώς
είναι ιδιαίτερα ευαίσθητοι στα εντομοκτόνα που συσσωρεύουν στο σώμα τους.
Η υπερβολική χρήση των εντομοκτόνων (όπως το DDT και το Dieldrin) στο
παρελθόν είχε ως αποτέλεσμα τη συρρίκνωση ή ακόμη και την εξαφάνιση
τοπικών πληθυσμών. Επιπλέον, οι Πετρίτες απειλούνται από το παράνομο
κυνήγι και το παράνομο εμπόριο αυγών και νεοσσών. Περιλαμβάνεται στο
Παράρτημα I της Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ και στο Παράρτημα II της Σύμβασης της
Βέρνης.
•
Σπιζαετός (Hieraaetus fasciatus): Ο Σπιζαετός είναι ένα μεσαίου μεγέθους
αρπακτικό πουλί, περίπου 60 εκατοστά μέγεθος και 1,55 μέτρα άνοιγμα
φτερών. Το σώμα αυτού του πουλιού είναι σκούρο στην πλάτη του και το
κάτω μέρος του έχει λευκές ραβδώσεις που φτάνουν σε μια μακρυά, στενή και
ευθεία ουρά. Τα έφηβα πουλιά είναι πορτοκαλί. Από απόσταση ο συνδυασμός
του λευκού σώματός του και των σκούρων φτερών του είναι μοναδικός.
22
Συνδυάζει ομορφιά και κομψότητα με ταχύτητα και δύναμη, από τους πιο
γρήγορους και ευέλικτους. Δυνατό και μαχητικό αρπακτικό, κυνηγάει συχνά σε
ζευγάρια. Η βασική του τροφή είναι μεσαίου μεγέθους θηλαστικά και πουλιά
όπως αγριοκούνελα και πέρδικες και προτιμάει πλαγιές με θάμνους ή αραιά
δασωμένες. Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα I της Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ. Το
Birdlife International τον κατατάσσει στα απειλούμενα είδη σε Ευρωπαϊκό
επίπεδο. Στην Ελλάδα συμπεριλαμβάνεται στα «Τρωτά» είδη του Ελληνικού
Κόκκινου Βιβλίου (Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία).
•
Αιγαιόγλαρος
(Larus
audouinii): Ο μόνος γλάρος που απαντάται
αποκλειστικά στη Μεσόγειο. Εκ πρώτης όψεως, μοιάζει πολύ με ένα κοινό είδος
γλάρου, τον Ασημόγλαρο (Larus cachinnans), με άσπρο σώμα και γκρίζες
φτερούγες με μαύρες άκρες. Είναι όμως λίγο μικρότερος (50 εκατοστά), με
κόκκινο ράμφος και σκούρα πόδια και επιπλέον, στον αέρα είναι πιο φίνος και
ευκίνητος.
Αιγαιόγλαρος (Larus audouinii) (φωτ.: O. Tausch)
Όπως και για τα περισσότερα θαλασσοπούλια, οι γνώσεις μας για τον
Αιγαιόγλαρο
εστιάζονται
γύρω
από
την
εποχή
της
αναπαραγωγής.
Αναπαραγόμενοι πληθυσμοί έχουν καταγραφεί στην Αλγερία, στην Κύπρο, στη
Γαλλία, στην Ελλάδα, στην Ιταλία, στο Μαρόκο, στην Ισπανία, στην Τυνησία
και στην Τουρκία. Οι χώροι φωλεοποίησης του είδους διαφέρουν αρκετά
μεταξύ τους αν και στην πλειοψηφία τους οι αποικίες βρίσκονται σε
απομονωμένες βραχώδεις νησίδες με αραιή βλάστηση.
Οι Αιγαιόγλαροι εμφανίζονται στις θέσεις ωοτοκίας στα τέλη Μαρτίου με
αρχές Απριλίου και φτιάχνουν απλές φωλιές στο έδαφος γύρω στα τέλη
Απριλίου. Γεννούν 2 - 3 αυγά τα οποία επωάζουν για τρεις περίπου εβδομάδες.
Τα αυγά εκκολάπτονται στα μέσα Μαΐου και οι νεοσσοί παραμένουν στη φωλιά
για λίγες μέρες. Τα νεαρά, που έχουν καφε-γκρί χρώμα, αρχίζουν να πετάνε
μετά από 20 - 30 ημέρες και από τα μέσα Ιουλίου, ενήλικα και νεαρά,
23
εγκαταλείπουν την αποικία. Το χειμώνα εξαπλώνεται κυρίως στα νότια και
ανατολικά παράλια της Μεσογείου.
Τρέφεται κοντά στις ακτές, κυρίως με μικρά αφρόψαρα τα οποία πιάνει από
την επιφάνεια της θάλασσας με μία πολύ επιδέξια τεχνική, πετώντας αργά και
χαμηλά πάνω από το νερό. Στην Δυτική Μεσόγειο το είδος τρέφεται βασικά με
το παρεμπίπτον αλίευμα των αλιευτικών σκαφών.
Στο παρελθόν ο Αιγαιόγλαρος ήταν πολύ πιο σπάνιος, οι αριθμοί του όμως
αυξήθηκαν τα τελευταία χρόνια και υπολογίζονται τώρα στα 18.700 ζευγάρια.
Αυτή η απότομη αύξηση οφείλεται πιθανότατα στη μεγάλη διαθεσιμότητα
τροφής στη δυτική Μεσόγειο. Παρ’ όλα αυτά όμως, το είδος θεωρείται πολύ
ευάλωτο καθώς το 90% του πληθυσμού του βρίσκεται συγκεντρωμένο σε δύο
αποικίες της Ισπανίας (στο δέλτα του ποταμού Ebro και στα νησιά Chafarinas).
Έτσι, ο Αιγαιόγλαρος χαρακτηρίζεται από την Birdlife International ως είδος που
«εξαρτάται από προστασία» και καταγράφεται ως «κινδυνεύον» στο Ελληνικό
Κόκκινο Βιβλίο Απειλούμενων Σπονδυλόζωων. Επίσης περιλαμβάνεται στο
Παράρτημα Ι της Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ και στο Παράρτημα ΙΙ της Σύμβασης της
Βέρνης.
Η κύρια απειλή που αντιμετωπίζει το είδος σχετίζεται με την ενόχληση των
αναπαραγόμενων πουλιών από την παρουσία του ανθρώπου πάνω στις νησίδες,
κάτι που συνδέεται με δραστηριότητες όπως η κτηνοτροφία, ο τουρισμός, η
αλιεία, το κυνήγι και η συντήρηση και κατασκευή υποδομών. Απειλή επίσης
αποτελεί η μείωση του ιχθυαποθέματος που είναι διαθέσιμο στα πουλιά και ο
πνιγμός σε αλιευτικά εργαλεία, αλλά και η ρύπανση των θαλασσών και η
θήρευση. Τέλος, αρνητική επίδραση, πιθανώς να έχει και ο ανταγωνισμός του
με τον Ασημόγλαρο για χώρο φωλεοποίησης και τροφής, καθώς και η αλλαγή
της φυσικής μορφολογίας των νησίδων από την υπερβολική βόσκηση.
Στην Ελλάδα απαντώνται περίπου 600 ζευγάρια Αιγαιόγλαρων σε πάνω από
20 μικρές διάσπαρτες αποικίες, που είναι ο μεγαλύτερος πληθυσμός στην
ανατολική Μεσόγειο.
•
Αετογερακίνα (Buteo rufinus): Καλά προσαρμοσμένη στο χώρο του
Αιγαίου, η Αετογερακίνα φωλιάζει σε απότομα βράχια των ακτών και
σπανιότερα, σε ασφαλή απομονωμένα δέντρα. Μετακινείται με ευκολία σε
κοντινά νησιά και βραχονησίδες κυνηγώντας αγριοκούνελα, φίδια και άλλα
μεγάλα ερπετά.
Ο πληθυσμός της αετογερακίνας στη χώρα μας παραμένει στην Ελλάδα όλο
το χρόνο σε αντίθεση με τον πληθυσμό της βορειοανατολικής Ευρώπης που
μεταναστεύει. Τμήμα αυτού του πληθυσμού πιθανόν διαχειμάζει στην Ελλάδα.
24
Είναι σπάνιο είδος και εκτιμάται ότι στη χώρα μας υπάρχουν 60 - 100 ζευγάρια.
Το φτέρωμά της ποικίλει. Μπορεί να είναι ξανθοκάστανη, με ελαφριές κρεμ
ραβδώσεις στο κάτω μέρος αλλά πιο σπάνια μπορεί να έχει και σκουρόχρωμο
φτέρωμα με πολύ σκούρο το κάτω μέρος. Τα ενήλικά άτομα έχουν συνήθως
ανοιχτόχρωμο κεφάλι με ουρά κανελιά. Ξεχωρίζει από τη Γερακίνα από το πιο
μεγάλο μέγεθος, τον πιο κανελί χρωματισμό και την ανοιχτόχρωμη χωρίς
ραβδώσεις ουρά. Το πέταγμά της μοιάζει πολύ με το πέταγμα των αετών.
Η τροφή της αετογερακίνας αποτελείται από μικρά τρωκτικά, ερπετά και
πουλιά που βρίσκει στα γυμνά βουνά, τις ανοιχτές πεδιάδες και τις ακατοίκητες
περιοχές όπου συχνάζει. Φωλιάζει σε μεμονωμένα δένδρα, βράχια αλλά και στο
έδαφος. Γεννά τον Απρίλιο 3 - 4 αυγά. Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα I της
Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ και στο Παράρτημα II της Σύμβασης της Βέρνης.
•
Νησοπέρδικα (Alectoris chukar): Τη συναντάμε σε ξερές περιοχές,
πετρώδεις πλαγιές βουνών ενώ φωλιάζει μέσα στα βράχια. Η φωλιά,
παραγεμισμένη με ξερόχορτα, είναι προσανατολισμένη νότια. Γεννάει συνήθως
δύο φορές το χρόνο, από 8 - 11 αβγά τα οποία κλωσάει επί 22 - 24 μέρες. Τα
μικρά μπορούν να πραγματοποιούν σύντομες πτήσεις από την ηλικία των 10
μόλις ημερών. Μετά από 3 εβδομάδες πετούν πλέον πολύ καλά και θα μείνουν
όλα μαζί ως τον επόμενο χειμώνα. Και τα δύο φύλα φτάνουν σε σεξουαλική
ωριμότητα στην ηλικία του ενός χρόνου. Η περίοδος αναπαραγωγής αρχίζει το
Φεβρουάριο-Μάρτιο και τα πουλιά σχηματίζουν ζευγάρια, ενώ οι ερωτικές
επιδείξεις μπορεί να επεκταθούν μέχρι τον Ιούνιο. Τρέφεται με σπόρους, φυτά
και έντομα.
Νησοπέρδικα (Alectoris chukar) (φωτ.: Αρχείο Agenda) Μετά την ωοτοκία τα αρσενικά που έχουν χάσει την πολεμοχαρή διάθεση
τους, συγκεντρώνονται σε ομάδες, 4 - 5 μαζί. Στη διάρκεια του καλοκαιριού οι
Πέρδικες ζουν μέσα σε άγριες συντροφιές, που ξέρουν θαυμάσια να κρύβονται
25
σε βραχότοπους. Η πτήση τους είναι γρήγορη, τα πουλιά βυθίζονται στο
έδαφος στην πλαγιά, αμέσως μόλις ξεκολλήσουν από το έδαφος. Τρέχουν
επίσης πολύ γρήγορα στο έδαφος, πολύ περισσότερο από τις ορεινές,
ξεγελώντας έτσι και τα πιο καλά σκυλιά. Το καλοκαίρι τη βρίσκουμε στα χαμηλά
και πολλές φορές δίπλα από τη θάλασσα. Επίσης της αρέσουν τα μέρη με
δροσιά και προστασία. Έχει παρατηρηθεί ότι οι πέρδικες για να αποφύγουν τον
κυνηγό πολλές φορές πετάνε πάνω από τη θάλασσα για να πάνε σε ένα άλλο
όρμο ή γκρεμό, αφήνοντας τον κυνηγό και το σκύλο του να τις κοιτά με
απογοήτευση. Το χειμώνα τις βρίσκουμε πιο ψηλά, σε βράχια, σε πλαγιές ή σε
εγκαταλελειμμένα χωράφια. Το βράδυ πάνε για κούρνιασμα σε συγκεκριμένο
μέρος που έχει επιλέξει ο αρχηγός του κοπαδιού. Αξιοσημείωτη είναι και η
γνώση - αντίληψη του γύρω χώρου που διαβιούν, γνωρίζοντας σχισμές ή
βαθουλώματα βράχων, κυρίως σε σκιερά μέρη, όπου διατηρούνται μικρές
ποσότητες νερού ή υγρασία, τα οποία η πέρδικα εκμεταλλεύεται με πολλή
σοφία.
Οι Νησιώτικες πέρδικες αναζητούν την τροφή τους το πρωί και αργά το
απόγευμα. Ενδιάμεσα αναζητούν νερό, για να δροσιστούν, ιδιαίτερα τους
καλοκαιρινούς μήνες. Λαμβάνουν όμως υγρασία και από διάφορα φυτά ή
βολβούς.
Σήμερα η Νησιώτικη πέρδικα βρίσκεται σε κίνδυνο, λόγω της εγκατάλειψης
της καλλιέργειας των αγρών και της καταστροφής των βιοτόπων της.
Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα I της Οδηγίας 79/409/EOK.
•
Πεπλόγλαυκα (Tyto alba): Ίσως το πιο παράξενο νυκτόβιο αρπακτικό της
Ελλάδας. Το λευκό ντύσιμό της και το αθόρυβο πέταγμά της την κάνουν να
μοιάζει το σούρουπο με μικρό φάντασμα. Η αγαπημένη της τροφή είναι τα
ποντίκια. Τη συναντάμε στην ημιορεινή δασώδη ζώνη, στους θαμνώνες και
στις πεδινές καλλιέργειες του Πάρνωνα. Η Πεπλόγλαυκα δεν κατασκευάζει
φωλιές, φωλεοποιεί σε παλιά κτίρια, αγροτικές αποθήκες, εγκαταλελειμμένα
σπίτια και εκκλησίες. Όταν ζευγαρώνει, δείχνει πίστη και αφοσίωση μέχρι
τέλους, καθώς παραμένει με το ζευγάρι της μέχρι το θάνατο του ενός από τους
δύο. Την περίοδο της αναπαραγωγής, αν το αρσενικό δεν έχει βρει ακόμα τη
σύντροφό του, την προσελκύει συγκεντρώνοντας πλήθος ποντικιών στις θέσεις
φωλεοποίησης.
26
Πεπλόγλαυκα (Tyto alba) (φωτ.: St. Brace) Γνωστή και ως Τυτώ ή Κλαψοπούλι λόγω του χαρακτηριστικού συριγμού
της, συνδέθηκε στην ελληνική ύπαιθρο με δεισιδαιμονίες και φοβίες: η φωνή
της προμήνυε τα κακά που έπονταν. Αριθμεί 38 υποείδη, τα οποία συνθέτουν
την ευρεία γεωγραφική της εξάπλωση - οι μόνες περιοχές όπου δεν συναντάται
είναι οι πολύ ψυχρές (π.χ. Αλάσκα) και οι πολύ θερμές (π.χ. Σαχάρα).
Τις δεκαετίες '60, '70 και '80 ο πληθυσμός της Τυτώς δέχτηκε ισχυρό
πλήγμα λόγω της χρήσης του φυτοφαρμάκου DDT στις αγροτικές καλλιέργειες:
το φυτοφάρμακο περνούσε στα ποντίκια με τα οποία τρέφεται το πουλί και
έπειτα στο κέλυφος των αυγών της, με αποτέλεσμα τα αυγά να σπάζουν πριν
επωαστούν. Η απώλεια των φυσικών φυτοφρακτών και των χωραφιών μικρής
έκτασης, λόγω της αύξησης των εντατικών μονοκαλλιεργειών, οδήγησε στην
περαιτέρω υποβάθμιση των βιότοπων όπου κυνηγά.
Η Πεπλόγλαυκα κυνηγά αποκλειστικά σε περιοχές με μέτρια προς χαμηλή
βλάστηση. Γι' αυτό προτιμά τις αγροτικές πεδιάδες, είναι άρρηκτα δεμένη με τις
αγροτικές καλλιέργειες και δε θα ήταν τολμηρός ο ισχυρισμός ότι η Θεσσαλία,
λόγω του κάμπου της, συγκεντρώνει το μεγαλύτερο πληθυσμό Τyto alba
πανελλαδικά. Επειδή μάλιστα τρέφεται αποκλειστικά με ποντίκια, λειτουργεί ως
ρυθμιστής των πληθυσμών των μικρών θηλαστικών στις εκτάσεις όπου κυνηγά.
Κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγικής της περιόδου, που ξεκινά στα μέσα
Μαρτίου, αγαπημένη της λεία είναι ένα είδος τρωκτικού που ονομάζεται
Microtus guentheri. Το προτιμά γιατί την αποζημιώνει ενεργειακά περισσότερο
από οποιοδήποτε άλλο. Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα II της Σύμβασης της
Βέρνης.
•
Σταχτοτσικνιάς (Ardea cinerea): Είναι ο μεγαλύτερος από τους ερωδιούς
που συναντούμε στη χώρα μας και αποτελεί τον κλασικό αντιπρόσωπο της
27
οικογένειάς του. Μπορεί να παρατηρηθεί στην Ελλάδα όλο το χρόνο στους
περισσότερους
υγροτόπους.
Αρκετοί
Σταχτοτσικνιάδες
είναι
επίσης
αποδημητικοί.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, οι Σταχτοτσικνιάδες χρησιμεύουν ως
οδηγοί στα Τρυγόνια κατά τις μεταναστεύσεις τους και μάλιστα πιστεύεται ότι,
όταν αυτά κουραστούν τα παίρνουν στη ράχη τους. Αφορμή για τη δοξασία
αυτή αποτελεί το γεγονός ότι τα δύο αυτά είδη πουλιών φεύγουν την ίδια
εποχή και ακολουθούν τις ίδιες διαδρομές. Γι' αυτό και σε πολλές περιοχές της
χώρα μας τον ονομάζουν Τρυγονοσούρτη ή Τρυγονοκράχτη.
Εκτός από το μεγάλο του ανάστημα, ξεχωρίζει από τους άλλους ερωδιούς
για το σταχτί πάνω μέρος του, το λευκό κεφάλι και λαιμό, με μια πλατιά μαύρη
ράβδωση από το μάτι ως την άκρη του λοφίου. Το μακρύ, κιτρινωπό και
αιχμηρό ράμφος του αποτελεί ένα «καμάκι» εκπληκτικής ικανότητας και
αποτελεσματικότητας. Κατά την περίοδο της αναπαραγωγής το ράμφος και τα
καστανωπά πόδια του γίνονται κοκκινωπά.
Κάθεται πολλή ώρα ακίνητος κοντά ή μέσα στο νερό περιμένοντας
υπομονετικά και με ένα αστραπιαίο τίναγμα του λαιμού και ράμφους
«καμακώνει» με το ράμφος τη λεία του, συνήθως ψάρια και βατράχια αλλά και
σκουλήκια, σαλιγκάρια, ποντίκια όταν τρέφεται σε χωράφια.
Έχει χαρακτηριστικό πέταγμα, με δυνατά και αργά φτεροκοπήματα ενώ ο
λαιμός του είναι μαζεμένος μέσα στους ώμους και τα πόδια τεντωμένα πίσω.
Ζει κοντά στο νερό και φτιάχνει τη φωλιά του πάνω σε δέντρα ή σε καλαμιές.
Φωλιάζει σε μεγάλους αλλά και μικρότερους υγροτόπους της χώρας μας,
συνήθως σε αποικίες.
•
Σταχτάρα (Apus apus): Εντομοφάγα πουλιά, που τρέφονται με ιπτάμενα
έντομα, όπως τα χελιδόνια με τα οποία παρουσιάζουν επιφανειακή ομοιότητα
και όχι πραγματική συγγένεια. Είναι πιο γνωστά με τη λαϊκή ονομασία
«Πετροχελίδονα».
•
Αρτέμης (Calonectris diomedea): Παρόλο που εξωτερικά μοιάζει με τους
γλάρους, ο Αρτέμης δε συγγενεύει καθόλου μ' αυτούς. Ανήκει όμως στην ίδια
τάξη με τα άλμπατρος των ωκεανών του νότου, κάτι που φαίνεται και στο
καλοζυγισμένο και άνετο πέταγμά του. Ο Αρτέμης έχει προσαρμοστεί άριστα
να ζει μακριά από τις ακτές, αφού τρέφεται, κοιμάται και ζευγαρώνει πάντα στο
ανοιχτό πέλαγος. Στη στεριά είναι πολύ αδέξιος και ευάλωτος και έρχεται μόνο
για να φωλιάσει. Η φωλιά βρίσκεται στο βάθος μιας στοάς που ο Αρτέμης
σκάβει στη ρίζα των βράχων σε ακατοίκητες βραχονησίδες και την
28
επισκέπτεται μόνο τη νύχτα. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ημέρα μπορεί
κάποιος να βρεθεί σε μια αποικία με εκατοντάδες φωλιές, χωρίς να τις
αντιληφθεί. Ο Αρτέμης μεταναστεύει για να ξεχειμωνιάσει στο νότιο Ατλαντικό,
απ' όπου επιστρέφει το Μάρτιο. Είναι ώριμος για αναπαραγωγή στην ηλικία των
επτά περίπου ετών και έτσι, τα ανώριμα πουλιά που δε φωλιάζουν, ενδέχεται
να περάσουν χρόνια χωρίς να πατήσουν το πόδι τους στη στεριά.
Είναι ένα από τα τρία «γνήσια» θαλασσοπούλια της Ελλάδας. Τα άλλα δύο
είναι ο Μύχος (Puffinus yelkouan) και ο μικροσκοπικός Πετρίλος (Hydrobates
pelagicus).
Όλα ανήκουν στην οικογένεια των Ρινοτρυπόμορφων που χαρακτηρίζονται
από τα ανεπτυγμένα ρουθούνια που βρίσκονται σαν δύο μικρά σωληνάκια στη
βάση του ράμφους.
Τα πουλιά αυτά είναι αποκλειστικά θαλασσόβια. Τα πόδια τους βρίσκονται
πίσω στο σώμα τους για να κολυμπούν καλύτερα με αποτέλεσμα να μη
μπορούν να περπατήσουν στη στεριά. Για αυτό το λόγο βγαίνουν στη στεριά
μόνο όταν πρέπει να φωλιάσουν, πάντα σε στοές και σε ασφαλείς νησίδες που
τις επισκέπτονται μόνο νύχτα.
Η θέα ενός Αρτέμη να σέρνεται προσπαθώντας να μπει στη στοά του,
δείχνει μάλλον θλιβερή. Όταν όμως ανοίξει τα φτερά του για το πέλαγος,
μεταμορφώνεται στον απόλυτο κυρίαρχο των θαλασσών.
Το πέταγμα του Αρτέμη θυμίζει πολύ αυτό των άλμπατρος των ωκεανών
του Νότου με τα οποία άλλωστε συγγενεύει (αντίθετα, δεν έχει καμία σχέση με
τους γλάρους). Πετάει χρησιμοποιώντας τον άνεμο και μπορεί να καλύπτει
τεράστιες αποστάσεις χωρίς να κουράζεται, ψάχνοντας για πελαγίσια ψάρια και
καλαμάρια. Όταν επικρατεί άπνοια πετάει με πολύ δυσκολία - συνήθως κάθεται
στο νερό περιμένοντας να φυσήξει. Νιώθει πραγματικά άνετα μόνο όταν ο
άνεμος ξεπεράσει τα πέντε μποφόρ.
Ο Αρτέμης γεννά ένα αυγό στις αρχές του καλοκαιριού και το μικρό πετά
τον Οκτώβριο. Από εκείνη τη στιγμή θα περάσουν χρόνια ολόκληρα προτού
ξαναπατήσει στη στεριά, αφού ενηλικιώνεται μετά την ηλικία των πέντε ετών.
Η Ελλάδα φιλοξενεί ίσως περισσότερα από 5.000 ζευγάρια του είδους σε
διάφορες αποικίες. Δυστυχώς πολλοί πνίγονται κάθε χρόνο πιασμένοι στα
παραγάδια, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση για την προστασία τους είναι η
διατήρηση των ακατοίκητων μικρών νησίδων. Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα
I της Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ.
•
Λευκοσουσουράδα (Motacilla alba): Σε μερικές πολύ μικρές βραχονησίδες
δε φωλιάζουν καθόλου μικροπούλια, επειδή η χερσαία έκταση είναι πολύ
29
περιορισμένη για να παρέχει αρκετή τροφή. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί η
Λευκοσουσουράδα, ένα από τα χαρακτηριστικότερα πουλιά της ακτής σε όλη
την Ελλάδα. Άριστα προσαρμοσμένη σε μια ζωή στην άκρη του νερού,
ελίσσεται ανάμεσα στους βράχους και τα κύματα εκμεταλλευόμενη πηγές
τροφής όπως μικρά καρκινοειδή, απρόσιτες σε άλλα μικροπούλια. Το χειμώνα ο
ντόπιος πληθυσμός του είδους ενισχύεται με επισκέπτες από βορειότερες
χώρες που διασκορπίζονται ακόμη και στους δρόμους και τις πλατείες των
χωριών. Περιλαμβάνεται στο Παράρτημα II της Σύμβασης της Βέρνης.
•
Θαλασσοκόρακας
(Phalacrocorax
aristotelis
desmarestii):
Ο
Θαλασσοκόρακας είναι ενδημικό πουλί της μεσογείου ο πληθυσμός του
ανέρχεται στα 10.000 ζευγάρια, εκ των οποίων τα 1.000 ζουν στην Ελλάδα.
Ο Θαλασσοκόρακας είναι μαζί με τον Κορμοράνο (Phalacrocorax carbo) και
τη Λαγγόνα (Phalacrocorax pygmeus) τα τρία είδη της οικογένειας των
Κορμοράνων στην Ελλάδα. Είναι ένα χαρακτηριστικό είδος των παράκτιων
περιοχών και συσχετίζεται αποκλειστικά με το θαλάσσιο περιβάλλον. Η
χαρακτηριστική μαύρη φιγούρα του Θαλασσοκόρακα φαίνεται συχνά πάνω στα
βράχια ή μισοβυθισμένη μέσα στη θάλασσα, κοντά στην ακτή. Τρέφεται με
ψάρια, τα οποία μπορεί να πιάσει σε βάθος μέχρι και 20 μέτρων. Σε αυτό τον
βοηθούν τα πόδια του, που τα χρησιμοποιεί σαν προπέλες, για να βουτήξει
μέσα στο νερό και να κολυμπήσει με μεγάλη ταχύτητα.
Είναι ίσως από τα μόνα θαλασσοπούλια που μένουν στον ίδιο τόπο χωρίς να
μεταναστεύουν. Φτιάχνει τη φωλιά του στα βράχια, κοντά στο νερό, συνήθως
μόνος του και όχι σε αποικίες. Σε μεγάλα κοπάδια τον βλέπουμε μόνο κατά τις
αρχές του καλοκαιριού, σε ψαρότοπους.
Κατά την αναπαραγωγική περίοδο, το χρώμα του αποκτά μεταλλικές
ανταύγειες και στο μέτωπο του εμφανίζεται ένα μικρό λοφίο που γέρνει προς
τα εμπρός. Το υπόλοιπο έτος το πτέρωμα του είναι μαύρο. Στα νεαρά άτομα
παρατηρείται λευκό πτέρωμα στο κάτω μέρος.
Ο Θαλασσοκόρακας αποτελεί είδος προτεραιότητας καθώς ο πληθυσμός του
στη μεσόγειο είναι μικρός, κυρίως λόγω της υπεραλίευσης κοντά στις ακτές.
Δεν μπορεί να ακολουθήσει τα καΐκια, αλλά ούτε και να τραφεί με τα μη
εμπορικά ψάρια που πετούν οι ψαράδες στη θάλασσα. Από τις μεγάλες απειλές
του είναι τα δίχτυα των ψαράδων, καθώς αρκετοί πιάνονται σε αυτά.
Οι μεγαλύτεροι πληθυσμοί του βρίσκονται στο ανατολικό και βόρειο Αιγαίο,
στις Σποράδες, στις Κυκλάδες και στην Κρήτη.
Ο Θαλασσοκόρακας προστατεύεται από τη διεθνή και εθνική νομοθεσία,
περιλαμβάνεται στο Παράρτημα Ι της Οδηγίας 79/409/ΕΟΚ, στο Παράρτημα ΙΙ
30
της Συνθήκης της Βόννης και για το Μεσογειακό υποείδος υπάρχει Διεθνές
Σχέδιο Δράσης. Στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας
εντάσσεται ανάμεσα στα «Σχεδόν Απειλούμενα» είδη.
Θαλασσοκόρακας (Phalacrocorax aristotelis desmarestii) (φωτ.: Γ. Πρεάρης) 5.4 Θηλαστικά
Τα θηλαστικά είναι η ομάδα εκείνη του ζωικού βασιλείου που τρέφουν τα νεογνά
τους με γάλα που παράγεται από ειδικούς αδένες, τους μαστούς. Είναι η πιο εξελιγμένη
ομάδα ζώων, καθώς έχουν μεγάλο μέγεθος εγκεφάλου, αναπτυγμένο νευρικό σύστημα και
αυξημένη νοημοσύνη. Πρόγονός τους ήταν ένα είδος ερπετού, το οποίο έζησε πριν από
155 εκατομμύρια χρόνια.
Το χαρακτηριστικό τους είναι ότι το σώμα τους καλύπτεται με τρίχες και φέρει
ιδρωτοποιούς και σμηγματογόνους αδένες. Τα θηλυκά έχουν γαλακτογόνους αδένες, από
το γάλα των οποίων τρέφονται τα μικρά. Στην πλειοψηφία τους είναι ζωοτόκα. Είναι
ομοιόθερμα, δηλαδή η θερμοκρασία του σώματός τους διατηρείται σταθερή (36 - 38 °C),
ανεξάρτητα από τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Ορισμένα όμως είδη δε διαθέτουν
πλήρες σύστημα ελέγχου της θερμοκρασίας του σώματός τους και για να αποφύγουν τις
χαμηλές θερμοκρασίες και την έλλειψη τροφής το χειμώνα, ναρκώνονται σε υπόγειες στοές
ή σε άλλους κλειστούς χώρους (διαχείμαση). Άλλα είδη, κυρίως τροπικά, πέφτουν σε μία
κατάσταση αδράνειας, η οποία είναι γνωστή ως διάπαυση και η οποία γίνεται κατά τους
θερινούς μήνες, για να αντιμετωπίσουν την υψηλή θερμοκρασία, την ξηρασία και την
έλλειψη τροφής. Τέλος, άλλο ένα φαινόμενο που παρατηρείται σε κάποια είδη θηλαστικών
31
είναι η μετανάστευση, η οποία έχει προκαθορισμένο δρομολόγιο, συγκεκριμένο τόπο
προορισμού και συνοδεύεται πάντοτε από ταξίδι επιστροφής στο σημείο αναχώρησης.
Το μικρότερο θηλαστικό είναι ένα είδος τυφλοπόντικα, με σωματικό μήκος 3,1
εκατοστά, ενώ το μεγαλύτερο είναι η φάλαινα, όπου ορισμένα είδη ξεπερνούν τα 30 μέτρα
και έχουν βάρος πάνω από 100 τόνους. Το μεγαλύτερο δε χερσαίο θηλαστικό είναι ο
ελέφαντας, με ύψος 3,5 μέτρα και βάρος 7 - 8 τόνους.
Τα περισσότερα θηλαστικά είναι χερσαία, μερικά σκάβουν στοές κάτω από την
επιφάνεια του εδάφους και ζουν υπόγεια, ενώ άλλα είναι υδρόβια, δενδρόβια ή ιπτάμενα.
Τα περισσότερα είναι νυχτόβια, αλλά πολλά είναι δραστήρια κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Οι κοινωνικές συναθροίσεις ποικίλλουν, από μεμονωμένα άτομα έως αγέλες ή πολυπληθείς
ομάδες. Τα θηλαστικά απαντώνται σε όλη την επιφάνεια της γης, εκτός από το μεγαλύτερο
τμήμα της Ανταρκτικής.
Σε όλο τον κόσμο έχουν αναγνωριστεί περίπου 4.600 είδη. Στην Ελλάδα υπάρχουν
περίπου 110 είδη, πολλά από αυτά σπάνια, ενδημικά και απειλούμενα. Στην Κάρπαθο
συναντούμε: τη μεσογειακή φώκια (Monachus monachus), τη Μυγαλή (Crocidura
leucodon), τη Μικρομυωτίδα (Myotis blythii), το Δασοποντικό (Apodemus mystacinus), το
Βραχοποντικό (Apodemus mystacinus), τον Αρουραίο (Rattus rattus) και το Σπιτοποντικό
(Mus musculus).
•
Μεσογειακή φώκια (Monachus monachus): είναι από τις μεγαλύτερες
φώκιες της Γης. Και η πιο σπάνια! Συγκαταλέγεται μέσα στα δέκα πιο
απειλούμενα είδη του πλανήτη μας. Στη Μεσόγειο έχουν απομείνει γύρω στις
500 τέτοιες φώκιες και οι 300 - 350 ζουν στην Ελλάδα ενώ 30 - 35
υπολογίζονται στην ευρύτερη θαλάσσια περιοχή της Καρπάθου.
Μεσογειακή φώκια (Monachus monachus) (φωτ.: Γ. Πρεάρης) Αγαπημένα ζώα του Ποσειδώνα και του Απόλλωνα οι Monachus monachus
ζουν στη χώρα μας από τα αρχαία χρόνια. Εκείνη την εποχή ήταν πολύ
32
περισσότερες και ζούσαν σε κοπάδια σε όλες τις ελληνικές ακτές. Τους άρεσε
να λιάζονται και να μεγαλώνουν τα μικρά τους στις μεγάλες ακρογιαλιές μας.
Τους τελευταίους αιώνες όμως, η συχνή παρουσία του ανθρώπου στις
παραλίες, έκανε τη φώκια να αποτραβιέται όλο και περισσότερο στις σπηλιές.
Και η Ελλάδα, αν και μικρή χώρα, έχει χιλιάδες χιλιόμετρα ακτής και πολλά
μικρά και μεγάλα νησιά, με σπηλιές. Αυτός είναι και ο λόγος που φιλοξενούμε
το μεγαλύτερο πληθυσμό μεσογειακής φώκιας στον κόσμο. Έχουμε τις
περισσότερες «κρυψώνες» της Μεσογείου!
Σήμερα, οι πιο πολλές φώκιες βρίσκονται στις νοτιοδυτικές Κυκλάδες, στις
Βόρειες Σποράδες, στα Δωδεκάνησα και στα Ιόνια νησιά. Στις Σποράδες,
μάλιστα,
έναν
από
τους
σημαντικότερους
τόπους
αναπαραγωγής
της
μεσογειακής φώκιας, δημιουργήθηκε το Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Αλοννήσου Βορείων Σποράδων, όπως ονομάζεται. Το Πάρκο αυτό είναι μια μεγάλη
θαλάσσια περιοχή που περιλαμβάνει την Αλόννησο και μερικά ακόμη
ακατοίκητα νησιά και βραχονησίδες.
Στη θαλάσσια περιοχή, γύρω από τη Βόρεια Κάρπαθο και τη Σαρία,
ξεχωριστή σημασία έχει η παρουσία των υποθαλάσσιων λιβαδιών της
Ποσειδωνίας (Posidonia oceanica), που εμπλουτίζουν τη θάλασσα με οξυγόνο
και αποτελούν ιδανικό βιότοπο για τη διαβίωση και αναπαραγωγή των ψαριών.
Το νησιωτικό σύμπλεγμα της Καρπάθου και ιδιαίτερα η Β. Κάρπαθος και η
Σαρία, θεωρείται περιοχή εξαιρετικής σημασίας για την προστασία της
μεσογειακής φώκιας σε εθνικό επίπεδο. Ο συνολικός πληθυσμός του είδους που
χρησιμοποιεί την περιοχή εκτιμάται ότι είναι 30 - 35 άτομα διαφόρων ηλικιών,
εκτός των νεογέννητων (MΟm 2009).
Η Κάρπαθος, η Σαρία καθώς και η γύρω θαλάσσια περιοχή, ανήκουν στο
Δίκτυο NATURA 2000, αφού διαθέτουν ποικιλία οικοτόπων και φιλοξενούν
σπάνια είδη σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η μεσογειακή φώκια συμπεριλαμβάνεται στον κατάλογο των απειλουμένων
ειδών της Διεθνούς Ένωσης για την Προστασία της Φύσης - IUCN, 1996 ενώ
στην Ελλάδα, η Μεσογειακή φώκια συμπεριλαμβάνεται ως απειλούμενο είδος
στο “Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας” (Ελληνική
Ζωολογική Εταιρία, 1992) και προστατεύεται από το Π.Δ. 67/1981.
•
Δίχρωμη χωραφομυγαλίδα (Crocidura leucodon): είναι εντομοφάγο
μικρό ποντικόμορφο ζώο, με μακριά ουρά, που έχει καταγραφεί από τα
Δωδεκάνησα μόνο στην Κάρπαθο και στη Λέρο.
33
•
Δασοποντικός (Apodemus mystacinus): είναι νυχτόβιο ζώο. Ζει σε
οργανωμένες ομάδες, με αρχηγό το ισχυρότερο αρσενικό. Συναντάται στα όρια
του δάσους, σε θαμνώδη πετρώδη εδάφη, σε υγρές δασώδεις εκτάσεις και σε
αγρούς. Αν και δεν κινδυνεύει αποτελεί θήραμα για πολλά αρπακτικά. Φωλιάζει
συνήθως σε στοές, πολύ κοντά στην επιφάνεια του εδάφους. Τρέφεται με
σπόρους, βλαστούς, σκουλήκια κ.λπ. Έχει μήκος 11 εκατοστά και άλλη τόση
ουρά. Μοιάζει με τα ποντίκια των σπιτιών, διαφέρει δε από αυτά ως προς τα
μεγαλύτερα πόδια. Το χρώμα του ποικίλει. Συνήθως είναι γκρι στη ράχη και
γκριζοπράσινο στα πλευρά.
•
Αρουραίος (Rattus rattus): είναι ονομασία μικρών θηλαστικών της τάξης
των τρωκτικών που περιλαμβάνει τα γένη Μίκρωτος, Αρβίκολα, Πιτύμυς και
Κλεθριονόμυς. Μοιάζουν με μεγάλους ποντικούς, με κοντό, παχύ και βαρύ
σώμα. Το κεφάλι, μαζί με το ρύγχος τους, είναι στρογγυλόμορφο, τα αυτιά
μικρά και η ουρά κοντή. Είναι ζώα χερσαία ή αμφίβια. Κατασκευάζουν τις
φωλιές τους σκάβοντας απειράριθμες στοές στο έδαφος και προξενώντας
καταστροφές.
Εκτός
των
στοών
μια
φωλιά
περιλαμβάνει
και
χώρο
αποθήκευσης τροφίμων τα οποία χρησιμοποιεί αμέσως μετά τη χειμερία νάρκη
του. Είναι άριστοι κολυμβητές. Η τροφή τους αποτελείται από χόρτα, ρίζες,
σιτηρά, κονδύλους, λαχανικά, φύλλα κ.ά. Γενικά είναι βλαβερά και αδηφάγα
ζώα, χωρίς καμία χρησιμότητα. Ο ρυθμός του πολλαπλασιασμού τους είναι
καταπληκτικός. Τα θηλυκά γεννούν ανάλογα με το είδος τους, 2 - 7 φορές το
χρόνο από 4 - 6 μικρά. Υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο από ένα ζευγάρι
αρουραίων βγαίνουν 500 περίπου νέα άτομα.
34
6 ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΑΞΙΕΣ
6.1 Ηλικίες
Το νησί έχει τους πιο πολλούς κατοίκους αναλογικά πάνω από 80 ετών. Στο σύνολο
τους είναι 819 κάτοικοι. Σύμφωνα με τα στοιχεία από τον Δήμο Καρπάθου ο πληθυσμός
του νησιού ζει μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Ίσως η διατροφή, το κλίμα και το γεγονός ότι οι κάτοικοι της ακριτικής Καρπάθου
είχαν πάντα πρόβλημα με την υγειονομική περίθαλψη, τους έκανε και τους κάνει πιο
προσεκτικούς σε θέματα υγείας. Επίσης, ο τρόπος ζωής των καρπάθιων είναι ένας ακόμη
συντελεστής της μακροβιότητάς τους.
Από τους 949, που είναι σήμερα 60 - 69 ετών, τουλάχιστον το 60% θα φτάσει
μέχρι την ηλικία των 80 - 89 ετών και τουλάχιστον ο ένας στους τρεις (30%) θα φτάσει
μέχρι 90 - 100+ χρονών.
6.2 Χαρακτηριστικά των ανθρώπων
Λόγω του μεγάλου λαογραφικού της πλούτου, η Κάρπαθος θεωρείται από τους
σημαντικότερους «αιμοδότες» της Ελληνικής Λαογραφίας. Η γεωγραφική της θέση, μακριά
από την κεντρική Ελλάδα, αλλά και η γνήσια καθαρή ελληνική ψυχή του Καρπάθιου
συντελέσαν ώστε η ξεχωριστή Κάρπαθος να αποδίδει έντονα το άρωμα της λαογραφίας. Ο
τουρισμός δεν έχει καμία επίπτωση στα ήθη και στα έθιμα του νησιού. Με κάθε ευκαιρία οι
Καρπάθιοι δείχνουν την προσήλωση στις παραδόσεις τους και όχι μόνο στις επετείους των
εορτασμών και στα πανηγύρια, αλλά στην καθημερινότητα τους, στη συμπεριφορά τους,
στους δρόμους, στα σπίτια, στη μουσική, στο χορό και στις αυτοσχέδιες μαντινάδες. Δεν
είναι άλλωστε τυχαία και η προσπάθεια των Καρπαθίων να ανακηρυχθεί η Όλυμπος σε
«πόλιν» του λαϊκού πολιτισμού στα Δωδεκάνησα.
Με πολλές γιορτές και πανηγύρια σκορπισμένα σε όλη τη διάρκεια του χρόνου οι
Καρπάθιοι δίνουν ζωή σε ναούς και παρεκκλήσια, γλεντούν, χορεύουν και τραγουδούν
τιμώντας τους αγίους τους σε έναν άτυπο διαγωνισμό, όπου κάθε χωριό προσπαθεί να
κάνει το πανηγύρι του καλύτερο από τα πανηγύρια των άλλων χωριών.
Τα σπουδαιότερα πανηγύρια είναι:
10/02 Αγίου Χαράλαμπου - Απέρι
25/03 Ευαγγελίστριας - Πηγάδια
23/04 Άγιος Γεώργιος - Λευκός
Παρασκευή του Πάσχα Ζωοδόχου Πηγής - Διαφάνι
17/07 Αγία Μαρίνα - Μενετές
27/07 Άγιος Παντελεήμωνας - Στές (Όθος)
35
27/07 Άγιος Παντελεήμωνας - Κατώδιο (Απέρι)
06/08 Χριστού - Όθος
06/08 Χριστού - Βαλαντού (Απέρι)
15/08 Δεκαπενταύγουστος - Μενετές, Πυλές, Απέρι και Όλυμπο
22/08 Της Παναγίας - Κυρά Παναγία (Απέρι)
23/08 Της Παναγίας της Μερτωνίτισσας - Μερτώνας (Απέρι)
28/08 Άγιος Ιωάννης - Λακκί, Όλυμπος (Βρουκούντα)
29/08 Άγιος Ιωάννης - Λόροι (Απέρι)
07/09 Λαρνιώτισα - Πηγάδια
08/09 Παναγία η Βρυσιαννή - Μεσοχώρι
08/09 Παναγία της Πλαγιάς - Βολάδα
14/09 Ύψωσης Τιμίου Σταυρού - Πυλές
17/09 Αγία Σοφία - Αρκάσα
03/11 Άγιος Γεώργιος - Σπόα
Επίσης στο Δημοτικό Διαμέρισμα Βολάδας κάθε χρόνο διοργανώνεται Γιορτή
Κρασιού. Μαζεύεται πολύς κόσμος για να δοκιμάσει το κρασί που φτιάχνουν οι ντόπιοι στα
πατητήρια τους, το «κρασί του Αδάμ», όπως το αποκαλούν.
6.3 Επαγγέλματα
Στην Κάρπαθο οι κάτοικοι ασχολούνται με τη γεωργία, την κτηνοτροφία, την αλιεία
και τα τελευταία χρόνια με τη μελισσοκομία.
Επίσης
ο
τουρισμός
απασχολεί
σημαντικό
αριθμό
ανθρώπων
ιδίως
τους
καλοκαιρινούς μήνες και επαγγέλματα όπως η κεραμοπλαστική επιβιώνουν εξαιτίας αυτού.
Άλλα παραδοσιακά επαγγέλματα που μπορεί κανείς να συναντήσει στην Κάρπαθο είναι:
•
Κατασκευαστές μουσικών οργάνων, όπως της Καρπάθικης λύρας, του λαούτου
και της τσαμπούνας.
•
Οργανοπαίχτες που παίζουν λύρα, λαούτο ή τσαμπούνα και κατά περιπτώσεις
αμείβονται για να παίξουν καρπάθικη μουσική σε ευχάριστα γεγονότα.
•
Μάστορες παπουτσήδες της Ολύμπου, που δουλεύουν το ντόπιο δέρμα με
κοπίδια και βελόνια και φιλοτεχνούν παπούτσια τα λεγόμενα «στιβάνια»
(μπότες για τα πανηγύρια και τις γιορτές), γνωστά από την Αμερική μέχρι την
Ιαπωνία.
•
Σε μικρότερο βαθμό επιβιώνουν κάποιες μορφές λαϊκής τέχνης, όπως η
κεντητική, η υφαντουργία και η ξυλογλυπτική.
36
6.4 Τα ήθη και τα έθιμα της Καρπάθου
6.4.1
Μητριαρχική κοινωνία
Η κοινωνική δομή του χωριού βασίζεται σε μια βαθιά μητριαρχική οργανωμένη
κοινωνία με τις γυναίκες να είναι πάντα στο κέντρο της. Άλλωστε σε αυτή τη μητριαρχική
δομή της κοινωνίας της Ολύμπου αποδίδουν οι εθνολόγοι την επιβίωση των ηθών και
εθίμων.
6.4.2
Ο Ολυμπίτικος γάμος
Ο γάμος είναι το ευτυχέστερο γεγονός και στην Κάρπαθο γιορτάζεται από
ολόκληρο το χωριό.
Το γλέντι στις μέρες μας κρατάει 2 - 3 ημέρες, ενώ παλιότερα ολόκληρη εβδομάδα.
Παλαιότερα ο γάμος γινόταν από προξενιό. Προξενητάδες συναντούσαν τους γονείς του
γαμπρού και της νύφης και σχεδίαζαν τη μελλοντική ζωή του νέου και της νέας που είχαν
κατά νου να παντρέψουν.
Όταν γινόταν οι διαπραγματεύσεις και συμφωνούσαν και οι δυο οικογένειες, οι
προξενητάδες, έφερναν τους συγγενείς του γαμπρού, μαζί με τον γαμπρό, στο σπίτι της
νύφης, όπου γινόταν ο πρώτος αρραβώνας, τα «σιάσματα». Αν οι νέοι επιθυμούσαν,
μπορούσαν να κάνουν και έναν πιο επίσημο αρραβώνα αργότερα.
Ο γάμος γινόταν κατά κανόνα μία εβδομάδα μετά τον αρραβώνα, δηλαδή, το
Σάββατο που θα ακολουθούσε και την επόμενη του γάμου εβδομάδα γινόταν ο
«αντίγαμος».
Σε όλες τις προετοιμασίες συμμετείχαν όλοι οι κάτοικοι του χωριού. Οι κοπέλες και
οι μοδίστρες έραβαν το νυφικό και τα φορέματα, ασβέστωναν το σπίτι των μελλόνυμφων,
προετοίμαζαν το γλέντι, έφτιαχναν γλυκά και πολλά άλλα. Οι άντρες ασχολούνταν με τα
ψητά και την προετοιμασία του σπιτιού σε έπιπλα.
Το Σάββατο, όταν πια ήταν όλα έτοιμα καθώς και τα προικιά του γαμπρού,
αποτελούμενα από πάπλωμα, κεντήματα, καθρέπτη, γουδί, εικονίσματα, χαλκώματα καθώς
και τα ρούχα του γαμπρού (τα αμπρίκια) ξεκινούσε η πομπή για το σπίτι της νύφης.
Νέοι και νέες έντυναν το γαμπρό και τη νύφη και στα σπίτια των νεόνυμφων
γινόταν γλέντι με αυτοσχέδιες μαντινάδες.
Μετά το ντύσιμο του γαμπρού ακολουθεί το «λάλημά» του προς την εκκλησία. Το
«λάλημα» είναι η μεταφορά του γαμπρού (ή της νύφης) στην εκκλησία με τη συνοδεία
οργάνων. Στο «λάλημα» παίρνουν μέρος όλοι οι συγγενείς και οι καλεσμένοι.
Ο γαμπρός και οι κουμπάροι του παραμένουν στην εκκλησία ενώ οι συγγενείς του,
οι καλεσμένοι και τα όργανα πηγαίνουν στο σπίτι της νύφης για να «λαλήσουν» και εκείνη
προς την εκκλησία.
37
Μετά το μυστήριο το ζευγάρι, οι συγγενείς και οι καλεσμένοι πηγαίνουν στο σπίτι
της νύφης με τη συνοδεία των οργάνων, μαζί και με τον Ιερέα ο οποίος θα τους διαβάσει
μια ευχή. Έπειτα επιστρέφουν όλοι μαζί στο μέγαρο (χώρος που γίνεται το γλέντι) όπου θα
προσφερθεί φαγητό και άφθονο ποτό.
Ο Ιερέας ψάλει εκκλησιαστικά τροπάρια, ακολουθούν τα λεγόμενα «τραγούδια της
τάβλας» και αρχίζει το γλέντι.
Την επόμενη μέρα σειρά έχει το κέρασμα της νύφης και ακολουθεί ο χορός. Ο
γαμπρός χορεύει τη νύφη Πάνω Χορό, οι κουμπάροι τη νύφη, οι συγγενείς του ζευγαριού
τη νύφη και τέλος οι καλεσμένοι όλοι συμμετέχουν στον «κάβο», δηλαδή στην αρχή του
χορού.
6.4.3
Η κανακαριά
Παλαιότερα οι κοινωνικές σχέσεις και η οικονομική εξέλιξη του νησιού καθοριζόταν
σε μεγάλο βαθμό από το κληρονομικό εθιμικό δίκαιο και ειδικότερα το έθιμο της
«κανακαριάς».
Το έθιμο της κανακαριάς κωδικοποιήθηκε από τη γενική συνέλευση των
κοινοτήτων της Καρπάθου σε ένα γραπτό κείμενο που συντάχθηκε στις 8 Φεβρουαρίου του
1864 στο Απέρι και ίσχυσε μέχρι και το έτος 1922 οπότε και καταργήθηκε επίσημα. Στόχος
του εθίμου ήταν η διάσωση του ονόματος και η αποφυγή του κατακερματισμού της
περιουσίας. Σύμφωνα με αυτό, η περιουσία των γονέων μεταβιβαζότανε ακέραια μόνο στα
πρωτότοκα παιδιά, του πατέρα στον πρωτότοκο γιο και της μητέρας στη πρωτότοκη κόρη,
με μόνη απαραίτητη προϋπόθεση ο κανακάρης ή η κανακαριά να φέρουν το όνομα του
παππού ή της γιαγιάς αντίστοιχα. Τα υπόλοιπα αδέλφια δεν είχαν δικαίωμα να εγείρουν
οποιαδήποτε αξίωση, εκτός αν επρόκειτο για κτήματα ή αντικείμενα που είχαν αγοραστεί
από τους γονείς χωρίς να τα έχουν κληρονομήσει. Οι πρωτότοκοι, κανακάρηδες και
κανακαριές, ως κάτοχοι της γης αποτελούσαν το ανώτερο κοινωνικό στρώμα της
καρπαθικής κοινωνίας.
Ασκούσανε τα κοινοτικά και εκκλησιαστικά αξιώματα, διέμεναν σε συγκεκριμένες
συνοικίες, ξεχώριζαν με τα πολυτελή τους ενδύματα και οι κανακαριές από τις σειρές με τις
χρυσές λίρες που φορούσαν στο λαιμό τους, τις «κολαΐνες».
Οι δευτερότοκες κόρες έμεναν συνήθως ανύπαντρες και ζούσαν στο σπίτι της
πρωτότοκης αδερφής ασχολούμενες με τις βαριές αγροτικές και οικιακές εργασίες.
Τα δευτερότοκα αγόρια αναγκάζονταν να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα, τη Μικρά
Ασία, την Αφρική, την Περσία και από τις αρχές του 20ού αιώνα στην Αμερική.
38
6.4.4
Τα Εφτά
Ένα έθιμο που συναντάται μόνο στη Κάρπαθο είναι «τα εφτά». Εφτά μέρες από τη
γέννηση ενός μωρού συγκεντρώνονται στο σπίτι όλοι οι συγγενείς και οι φίλοι και
γιορτάζουν. Κατά τη διάρκεια της γιορτής φτιάχνουν μια κούνια για το μωρό, εάν δεν έχει,
και στη συνέχεια το νανουρίζουν και του τραγουδούν ευχές. Ακολουθεί γλέντι και
σερβίρεται φαγητό και γλυκό η λεγόμενη «αλευρά ή αλευρέα».
6.4.5
Το κλητούρι
Υπήρχε ένα παλιό έθιμο, το «κλητούρι», στο Μεσοχώρι της Καρπάθου. Ορισμένες
εκκλησίες ανήκαν σε ιδιώτες. Ο ιδιώτης με το μεγαλύτερο μερίδιο στην εκκλησία
«δειπνοκλήτορας» (μια συνήθεια από τα αρχαία χρόνια η οποία παρέμεινε και στους
Βυζαντινούς χρόνους) τη μέρα της γιορτής του Αγίου ή της Αγίας, καλούσε τους
υπόλοιπους μεριδιούχους «κλητούρι» έτσι ώστε να γιορτάσουν στο χώρο της εκκλησίας.
Στη γιορτή αυτή, εκτός βέβαια αν τηρείτο νηστεία, έσφαζαν τα ζώα μετά τη
λειτουργία (αρνιά-κατσίκια-μοσχάρια), που ήταν προσφορές συνήθως από τους πιστούς.
Υπάρχουν μαρτυρίες ηλικιωμένων ότι τα ζώα πολλές φορές τα στόλιζαν και τα πήγαιναν
συνοδεία των οργάνων στο χώρο της σφαγής.
Στην Όλυμπο της Καρπάθου στολίζουν ακόμα και τώρα τα μουλάρια και τους
γαϊδάρους, και ειδικά όταν μεταβαίνουν με αυτά στα διάφορα εκκλησάκια όπου δεν υπάρχει
δρόμος, για να πάρουν μέρος στο πανηγύρι.
6.4.6
Η Καθαρά Δευτέρα, το Πιπέρι και οι Γίλλες
Κάθε χρόνο την Καθαρά Δευτέρα, στο χωριό Όθος, αναβιώνει το έθιμο «Το
Πιπέρι».
Εκεί
κάνουν
την
εμφάνιση
τους
οι
«καμουζέλλες»
(από
το
ισπανικό
gambujo=προσωπείο) δηλαδή μασκαράδες και το κέφι αρχίζει. Ο κόσμος μεταφέρεται στο
Μέγαρο, όπου κάποια στιγμή αρχίζει το «Δικαστήριο ανήθικων πράξεων», που είναι μια
σατυρική αναπαράσταση δίκης με μεταμφιεσμένους άντρες, που δέχονται πειράγματα από
άλλους άνδρες. Ανάλογα με το ταλέντο του καδή και την ετοιμολογία κατηγόρων και
κατηγορούμενων διαμείβονται πολύ σπιρτόζικοι διάλογοι. Στο δικαστήριο αυτό δεν
αθωώνεται κανείς και τα πρόστιμα που πληρώνουν είναι αληθινά.
Το βράδυ στήνεται ο χορός του πιπεριού γνωστός ως «το τρίψιμο του πιπεριού»,
ένα μουσικοχορευτικό δρώμενο σεξουαλικής ελευθεριότητας με απόλυτη κινησιολογική
αποδέσμευση, αναβιώνει στο χωριό Όθος καταδεικνύοντας τη λυτρωτική σημασία του
καρναβαλιού για την ψυχοσύνθεση του ανθρώπου.
39
Το γλέντι συνεχίζεται μέχρι αργά τη νύχτα, όσο υπάρχει κέφι. Την άλλη μέρα ο
κόσμος πάει στις δουλειές του. Το πανηγύρι της Αποκριάς έχει τελειώσει και αρχίζει η
Σαρακοστή.
Την πρώτη Κυριακή της Σαρακοστής, στο χωριό Απέρι, γίνεται ένα άλλο γλέντι στο
Μέγαρο του Χριστού, οι «Γίλλες». Το γλέντι είναι αφιερωμένο στα καινούρια ζευγάρια της
χρονιάς και στα νεογέννητα παιδιά της χρονιάς. Όποιο ζευγάρι παντρεύτηκε ή έκανε παιδί
φτιάχνει και κερνάει μια Γίλλα (ψωμί, καρυκευμένο με διάφορα συμβολικά συστατικά,
καρύδια και αμύγδαλα).
6.4.7
Το Πάσχα
Τα Πασχαλινά έθιμα αντέχουν στο χρόνο. Όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα οι νοικοκυρές
ετοιμάζουν τα σπίτια και φουρνίζουν «τα σταυροκούλουρα» για τη Λαμπρή. Ετοιμάζουν τις
«τούρτες» (ένα είδος πασχαλινής πίτας με γλυκιά μυζήθρα και μπαχαρικά) και τους
«πούλους» (παραδοσιακά γιορτινά κουλούρια), που στολίζουν τα σπίτια, σαν κεντίδια,
πάνω στον «κασούνα» (ξύλο που τα άκρα του σχηματίζουν διχάλες) μέχρι την Ανάληψη.
Στην Όλυμπο, το έθιμο του Επιτάφιου έρχεται από πολύ μακριά, είναι μια
συλλογική μνήμη, μια κληρονομιά με αυθεντικά δρώμενα. Εκτός από αγριολούλουδα
στολίζουν τον τάφο με φωτογραφίες των οικείων τους που έφυγαν τη χρονιά που πέρασε.
Οι γυναίκες λύνουν τα μαλλιά τους και αρχίζουν τα γοερά μοιρολόγια στην εκκλησία της
Κοίμησης της Θεοτόκου. Η περιφορά θα ξεκινήσει στις δέκα το βράδυ και θα περάσει από
κάθε σπίτι για να μνημονεύσει τους νεκρούς του.
Την Ανάσταση ετοιμάζουν το οφτό ή βυζάντι (αρνί ή κατσίκι γεμιστό με ρύζι και
εντόσθια).
Μοναδική για το παγανιστικό της απόηχο θεωρείται η ιεροτελεστία της Λαμπρής
Τρίτης στην Όλυμπο, με καθολικό μνημόσυνο των νεκρών μέσω του αγιασμού των πηγών
και της υπαίθρου και λιτάνευση των εικόνων.
Στο τέλος οι πιστοί έρχονται πάλι πίσω στο Πλατύ και συναγωνίζονται για το ποιος
θα «υψώσει» πιο ψηλά τις εικόνες. Πρόκειται για μια ιδιότυπη πλειοδοσία, με σκοπό την
οικονομική ενίσχυση της εκκλησίας και οι ντόπιοι το θεωρούν μεγάλη τιμή να συμμετέχουν.
Μπορεί δηλαδή κάποιος, να «χτυπήσει» την εικόνα της Παναγιάς ακόμη και με χιλιάδες
ευρώ!
6.4.8
Η παραδοσιακή φορεσιά
Τίποτα δεν έχει μεταβληθεί τόσο ραγδαία στην Κάρπαθο όσο οι φορεσιές των
ανδρών και των γυναικών. Ενώ οι Καρπάθιοι είναι συντηρητικοί στα ήθη και στα έθιμα
(χορούς, γάμους, πανηγύρια) και στο γλωσσικό ιδίωμα, δεν συμβαίνει το ίδιο με τη
40
φορεσιά. Σήμερα στην Κάρπαθο έχουν διασωθεί οι εξής φορεσιές. Γυναικείες: η βέστα, το
καβάϊ και το σακοφούστανο. Η αντρική είναι η ίδια σε όλο το νησί.
Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΦΟΡΕΣΙΑ
•
Η ΒΕΣΤΑ
Η βέστα είναι η κατωχωρίτικη φορεσιά. Αποτελείται από μακρύ, μονοκόμματο
φόρεμα από γυαλιστερό ύφασμα όπως ατλάζι. Στο κεφάλι φορούν δύο τσεμπέρια, τα
λεγόμενα σκουφοΰρια ή αντιτσέμπερα, το ένα είναι το εσωτερικό, έχει χρώμα λευκό με
λουλούδια και το άλλο είναι μαύρο, και αυτό με λουλούδια. Το μέσα τσεμπέρι δένεται με
κόμπο ενώ το εξωτερικό μαντήλι πέφτει ελεύθερο μπροστά.
•
ΤΟ ΚΑΒΑΪ
Κατ’ εξοχήν γυναικεία Ολυμπίτικη στολή που φοριέται μέχρι σήμερα. Αποτελείται
από πουκαμίσα άσπρη με κέντημα στα μανίκια, τον ποδόγυρο και γύρω από τη λαιμόκοψη.
Πάνω από αυτή φοριέται το καβάϊ σε μπλε ή μαύρο χρώμα με κεντήματα στα ίδια σημεία.
Από πάνω δένεται η ζώνη και η ποδιά με ζωηρό χρώμα και κέντημα με χρωματιστές
πούλιες. Στο κεφάλι φορούν τα μαλλίτικα μαντήλια με ζωηρά χρώματα και στο στήθος
χρυσά νομίσματα (κολαΐνα). Στα πόδια φορούν κόκκινα στιβάνια με κέντημα.
Καβάϊ (φωτ.: Α. Δεληγιάννη)
•
ΤΟ ΣΑΚΟΦΟΥΣΤΑΝΟ
Γυναικεία Ολυμπίτικη φορεσιά, που τη φορούν οι ελεύθερες κοπέλες και οι νύφες.
Αποτελείται από δύο μέρη, τη φούστα και το σάκο. Ξεχωρίζει από τις άλλες φορεσιές για τα
ζωηρά χρώματα και τα φανταχτερά κεντήματα με πούλιες. Στο κεφάλι φορούν μαντήλι
41
άσπρο με έντονα λουλούδια και γύρω από το μαντήλι κρέμονται τα πιτσίλια (πλεγμένες
χρωματιστές χάντρες). Στα πόδια φορούν τις Ολυμπίτικες χειροποίητες παντόφλες, μαύρου
χρώματος, με πολλά χρωματιστά κεντήματα στο μπροστινό μέρος.
Σακοφούστανο (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.)
Η ΑΝΤΡΙΚΗ ΦΟΡΕΣΙΑ
Οι άνδρες φορούσαν βράκα σε μαύρο ή μπλε χρώμα που έφτανε λίγο πιο κάτω από
τα γόνατα κι έζωνε στη μέση με ένα ζωνάρι.
Φορούσαν άσπρη πουκαμίσα κι από πάνω γιλέκο στο ίδιο χρώμα με τη βράκα. Στο
κεφάλι φορούσαν το φέσι επί τουρκοκρατίας και αργότερα φορούσαν κασκέτο. Στα πόδια
φορούσαν αντρικά στιβάνια ή παπούτσια με κάλτσες. Οι κάλτσες στηρίζονται με
καλτσοδέτες που καταλήγουν σε μικρή φούντα. 6.4.9
Η μουσική
Την αγάπη για τη μουσική φαίνεται πως την κληροδότησε στους Καρπάθιους ο
Απόλλωνας, ο θεός του ήλιου και της μουσικής, ένας από τους προστάτες θεούς του
νησιού.
Στη μορφή που συντηρούνται σήμερα τα τραγούδια της Καρπάθου, ειδικά της
Ολύμπου, είναι η πιο γνήσια αντιπροσώπευση της ελληνικής μουσικής παράδοσης.
Πολλές είναι οι αυτοσχέδιες μαντινάδες που συνοδεύονται από μουσικά όργανα και
η ιστορία τους χάνεται στα βάθη των αιώνων. Τα όργανα αυτά είναι η αχλαδόσχημη
τρίχορδη λύρα, με τον τραχύ αλλά πλούσιο και γλυκό ήχο που βγάζουν τα μικρά κουδούνια
στο δοξάρι της, η πατροπαράδοτη τσαμπούνα που θεωρείται απόγονος του αρχαίου
«άσκαυλου», το μεταγενέστερο λαούτο και το βιολί.
42
Λένε πως οι σκοποί της Καρπάθου ξεπερνούν τους 70 και κατά άλλους τους 100. Ο
παλαιότερος συνδυασμός των τριών οργάνων λύρα, λαούτο και τσαμπούνα (τα λεγόμενα
λυροτσάμπουνα) διατηρείται σήμερα μόνο στα βόρεια χωριά.
Ο χορός γίνεται στην πλατεία του χωριού ή στο εκκλησιαστικό μέγαρο. Στην
Όλυμπο ιδιαίτερα (π.χ. στο πανηγύρι του Αï-Γιάννη στη Βρουκούντα) ακολουθείται
συγκεκριμένο τυπικό. Το ξεκίνημα γίνεται με εκκλησιαστικά τροπάρια και τραγούδια της
τάβλας, ακολουθεί ο χορός, πρώτα ο Σιανός ή Κάτω Χορός, μετά ο Γονατιστός και στο
τέλος ο ζωηρός Πάνω Χορός. Οι γυναίκες χορεύουν στα δεξιά των ανδρών και πρέπει να
φορούν Ολυμπίτικη στολή.
6.4.10 Οι χοροί
Ο Σιανός (Σιγανός) ή Κάτω Χορός είναι ο πλέον αργός χορός, κατατάσσεται
στους «συρτούς» χορούς του νησιού, από το γεγονός ότι είναι ήσυχος. Αναπτύσσεται με
αργά περπατητά βήματα, δύο δεξιά και ένα αριστερά. Τα χέρια δένονται μπροστά χιαστί, το
δεξί κάτω από το αριστερό του προηγούμενου από τα δεξιά. Οι παλιοί αποκαλούν το Σιανό
ή Κάτω Χορό «χορό τον μαντινάδων». Τον θεωρούν μάλιστα πιο σημαντικό από τους
άλλους χορούς, ακριβώς για τις μαντινάδες που τον συνοδεύουν και την ευκαιρία δημόσιας
έκφρασης που περιέχουν. «Στο Σιανό μπορείς να πεις ό,τι είχες να πεις για σένα και για
τους άλλους. Αυτό είχε την αξία του».
Η χαλαρή κίνησή του δίνει προτεραιότητα στις μαντινάδες. Οι χορευτές μπορούν
να ασχολούνται ευκολότερα με τη σύνθεση και την εκτέλεσή τους, καθώς είναι
απαλλαγμένος από έντονη σωματική δράση.
Ο Γονατιστός έχει τα ίδια βήματα με το Σιανό, διαφέρει όμως ως προς την
ταχύτητα με την οποία χορεύεται και κατ’ επέκταση ως προς τις αισθητές κάμψεις των
γονάτων σε κάθε πάτημα και την κίνηση που προκαλούν. Εκτός του ότι είναι γρηγορότερος
από το Σιανό, επιταχύνεται σταδιακά μέχρι τη μετάβαση στο γρήγορο Πάνω Χορό. Ο
Γονατιστός, επειδή δε χρησιμοποιείται
για
κοινωνικούς, αλλά
για τεχνικούς
και
ψυχολογικούς κυρίως λόγους – για να προσαρμόζει το σώμα και τη διάθεση των χορευτών
σε εντονότερα κινητικά επίπεδα – δε διαρκεί παρά λίγο χρόνο σε κάθε επανάληψή του.
Ο Πάνω Χορός είναι η κορυφαία στιγμή της χορευτικής δραστηριότητας από
κινητική άποψη. Χορεύεται κυρίως επιτόπου. Οι απλές κινήσεις του εκτελούνται γρήγορα,
εμπλουτισμένες με κρατήματα και πυκνά κατακόρυφα σουσταρίσματα, τα οποία αποτελούν
το κυριότερο χαρακτηριστικό του. Ο χορός εκτελείται με μικρά, αδιόρατα βήματα. Τα πόδια
δεν ανασηκώνονται από το δάπεδο, είναι «καζικωμένα», καρφωμένα εκεί.
Η Σούστα δεν έχει την ένταση του Πάνω Χορού. Είναι πιο ήσυχος και πιο στρωτός
χορός. Συρτό χορό τη θεωρούν και οι παλιοί χορευτές, αφού για την ποιοτική εκτέλεσή της
λένε ότι ο χορευτής πρέπει να σέρνει τα πόδια του στο δάπεδο, όχι με πίεση αλλά
θωπευτικά. Τον ήσυχο και σχετικά ξεκούραστο χαρακτήρα της Σούστας επιβεβαιώνει το
43
γεγονός ότι οι παλιότεροι την προσδιορίζουν ως χορό των γερόντων και των γυναικών.
Πράγματι οι γυναίκες των κάτω χωριών κατ’ εξαίρεση του κανόνα που λέει ότι οι γυναίκες
δεν χορεύουν στον κάβο, χόρευαν μόνες τους τη Σούστα χωρίς άντρα στην κορυφή του
κάβου. Σε γάμους, μια ομάδα από γυναίκες συγγενείς του γαμπρού και της νύφης, κυρίως
παντρεμένες, δένονται στην μπροστινή μεριά του χορού. Εκεί εναλλάσσονται στη θέση του
κάβου ή αφήνουν αυτή τη θέση στην καλύτερη χορεύτρια. Συχνά καλούν τη νύφη στην
τιμητική θέση της δεύτερης και τη χορεύουν.
Στον Αντιπατητή δένονται από τους ώμους σε ανοικτό κύκλο. Ο χορός έχει δύο
φάσεις που εναλλάσσονται: την αργή και τη γρήγορη. Στη γρήγορη φάση με τα πόδια σε
διάσταση και τη μετάθεση του κέντρου βάρους στο δεξί και το αριστερό, είναι το
αντιπάτημα του χορού. Το αντιπάτημα στην Καρπάθικη διάλεκτο, αντιστοιχεί στην κίνηση
της εναντίωσης, της αντίστασης. Προέρχεται από το ρήμα αντιπατώ που σημαίνει
«κοντράρω, δεν υποχωρώ ή επιμένω, υποστηρίζω το ενάντιόν τι ζωηρώς» όπως αναφέρει
ο Μιχαηλίδης - Νουάρος. Κατά τον ίδιο, ένα άλλο παράγωγο του αντιπατώ είναι ο
αντιπάτης, «ο μοχλός που συγκρατεί τη θύραν, ο εμποδίζων το άνοιγμά της, ο σύρτης».
6.5 Παραδοσιακή και νεότερη αρχιτεκτονική
Στα περισσότερα χωριά διατηρούνται γραφικές οικίες στον τύπο του αστικού
σπιτιού με νεοκλασικά στοιχεία, ο οποίος επικράτησε στα Δωδεκάνησα από τις αρχές του
20ού αιώνα. O τύπος αυτός αντικατέστησε το παλαιότερο λαϊκό Καρπάθικο σπίτι, που στην
πρωταρχική του μορφή αποτελούνταν από ένα πλατυμέτωπο δωμάτιο στη μία πλευρά
μικρής αυλής, ήταν πετρόκτιστο, χωρίς επιχρίσματα, με ένα μικρό παράθυρο επάνω από
την είσοδο, στέγη από χώμα και οροφή με ξύλινα δοκάρια και κλαδιά. H εσωτερική
διαρρύθμιση του μονόχωρου σπιτιού εξυπηρετούσε με σοφό τρόπο τις ανάγκες της
καθημερινής ζωής. Διαιρούνταν σε ένα χαμηλότερο τμήμα, τον πάτο, όπου βρίσκονταν
ξύλινος καναπές και χαμηλό τραπέζι για το φαγητό (σοφράς) και σε ένα υπερυψωμένο
ξύλινο πατάρι στο πίσω μέρος του, το σουφά, όπου κοιμόταν σε στρώματα όλη η
οικογένεια. Χειροποίητα κεντήματα και κιλίμια στόλιζαν τα κάγκελα του σουφά, από τα
οποία το πιο περίτεχνο, η στυλομαντήλα, κάλυπτε το «στύλο» (ξύλινο κατακόρυφο δοκάρι
στο μέσο του δωματίου), συμβολικό και πραγματικό στήριγμα του σπιτιού. Πολυάριθμα
πιάτα και γυαλικά, τοποθετημένα σε ξύλινα ράφια γύρω από τους τοίχους, συμπλήρωναν
τον πλούσιο διάκοσμο. Σουφάδες κατασκευάζονται και σήμερα σε νεόδμητες οικίες, ως
ένδειξη διατήρησης της παράδοσης.
Ιδιαίτερα αξιόλογα δείγματα της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής αποτελούν επίσης οι
ανεμόμυλοι (σώζονται αρκετοί στην Όλυμπο), πεταλόσχημοι οι περισσότεροι ή κυλινδρικοί,
καθώς και οι αγροτικές οικίες, οι λεγόμενοι στάβλοι, που χτίζονταν κοντά σε καλλιεργήσιμες
εκτάσεις σχηματίζοντας πολλές φορές ολόκληρα χωριά, όπως στον αγροτικό οικισμό της
44
Aυλώνας που αριθμεί 300 στάβλους. Ιδιαίτερα εντυπωσιακοί είναι οι στάβλοι στο Πελεκητό,
χτισμένοι μέσα σε μεγάλη φυσική κοιλότητα του βράχου.
6.6 Μουσεία
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πηγαδίων λειτουργεί από τον Οκτώβριο του 2005 στη
δυτική πτέρυγα του Eπαρχείου. Στις τρεις αίθουσές του παρουσιάζονται ευρήματα που
χρονολογούνται από τους Nεολιθικούς ως και τους Μεσαιωνικούς χρόνους.
Στο Λαογραφικό Μουσείο στο Όθος υπάρχει αναπαράσταση του εσωτερικού του
καρπάθικου σπιτιού και στο Λαογραφικό Μουσείο των Mενετών, στον περίβολο του Αγίου
Aντωνίου, εκτίθενται αγροτικά εργαλεία.
Στην Όλυμπο, το μουσείο Βασίλη Ν. Χατζηβασίλη, εκθέτει έργα ενός από τους
πλέον
φημισμένους
λαϊκούς
καλλιτέχνες
της
Καρπάθου,
με
πρωτότυπο
και
εξαιρετικά ενδιαφέρον καλλιτεχνικό έργο.
Στην Όλυμπο λειτουργεί και το μουσείο «Λαογραφικές Συλλογές της Ολύμπου»
που παρουσιάζει παραδοσιακές φορεσιές, φωτογραφίες και διάφορα αντικείμενα από την
καθημερινή ζωή των κατοίκων της.
6.7 Τοπικά προϊόντα – φαγητά
Τα κυριότερα γεωργικά προϊόντα είναι σταφύλια, κρασί, λάδι, τυρί, μέλι, κυδώνια
και εσπεριδοειδή.
•
Οι χυλοπίτες
•
Τα «πυθκιά»
•
Οι «μακαρούνες» ή «κοφτά»
•
Οι κουλούρες
Μακαρούνες (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.) 45
Όλα παρασκευασμένα με ντόπιο τρουφτόνι (ψιλό ζυμάρι σαν ρύζι, ψημένο σε
χωριάτικο φούρνο).
Γλυκά: σησαμόμελο, μπακλαβάς, ξεροτήγανα, λουκουμάδες, τηγανίτες, μελοκούνι
(που γίνεται από σησαμόμελο).
Λουκουμάδες (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.)
Πίττες: μυζηθρόπιτα, λαχανόπιτα.
Τοπικά προϊόντα είναι οι χειροποίητες "μακαρούνες", το σησαμόμελο, τα τρίγωνα
και τα ξεροτήγανα. Ακόμα η Καρπάθικη δίαιτα περιλαμβάνει: τη σαρδέλλα (παστή
μένουλα), την κάππαρη, το κρίθαμο, τις παστές και κολυμπητές μικρές ελιές, τα
κολοκυθουπούλια, τις κοπέλες (χορτόπιτες), το γεμιστό αρνί με πληγούρι σε ξυλόφουρνο,
τις μυζιθρόπιτες και τον μπακλαβά.
Κάππαρη (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.) Τα παραδοσιακά "κουλούρια" φουρνιστά με κλαδιά από το δάσος χρησιμοποιούνται
και ως ψωμί και ο ζυμωτός άρτος παρασκευάζεται για κάθε θρησκευτικό πανηγύρι.
46
6.8 Αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία
Πηγάδια
Στην ακρόπολη του αρχαίου Ποτιδαίου, επάνω από το λιμάνι, σώζονται αναλημματικοί
τοίχοι των Ελληνιστικών χρόνων. Στη θέση Μύλη, στα περίχωρα των Πηγαδίων, βρίσκεται
μνημειώδης λαξευτός τάφος με αετωματική επίστεψη και στις θέσεις Ίστια και Bαθυπόταμος
δύο αγροτικά ιερά, λαξευτά στο βράχο. Στην αρχή του δρόμου που οδηγεί στο Aπέρι, στη
παραλία Βρόντη, έχει αποκαλυφθεί η τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική της Αγίας Φωτεινής
ή Άφωτης (τέλος 5ου – αρχές 6ου αι.) με αναστηλωμένο το μαρμάρινο τέμπλο της.
Mενετές
Στη θέση Kούρι εντυπωσιακοί είναι δύο τάφοι σε μορφή σαρκοφάγων, πιθανώς των
Ρωμαϊκών χρόνων.
Aρκάσα
Στο ακρωτήριο Παλιόκαστρο, όπου βρισκόταν η ακρόπολη της αρχαίας Aρκάσειας,
διατηρούνται
αναλημματικοί
τοίχοι
κυκλώπειας
και
πολυγωνικής
τοιχοδομίας
των
Ελληνιστικών χρόνων. Στους πρόποδες του λόφου έχει αποκαλυφθεί σε ανασκαφές της
περιόδου της ιταλοκρατίας η παλαιοχριστιανική βασιλική της Αγίας Αναστασίας με κατά χώραν
ψηφιδωτά δάπεδα και νοτιοανατολικότερα η βασιλική του πρεσβυτέρου Eυχαρίστου (5ος αι.).
Επίσης σώζεται και η βασιλική της Αγίας Σοφίας ή του επισκόπου Κύρου, με ψηφιδωτό δάπεδο
(τέλη 5ου - αρχές 6ου αι.). Στη θέση Eξίλες, μεταξύ Aρκάσας και Mενετών, βρίσκεται το
εκκλησάκι του Αγίου Mάμα με κωνικό ιδιόμορφο τρούλο και τοιχογραφίες του 1300 μ.Χ.
Λευκός
Στην παραλία του Λευκού έχει αποκαλυφθεί σε ανασκαφή το 1968 παλαιοχριστιανική
βασιλική με την αψίδα της μέσα στη θάλασσα και σε μικρή απόσταση βορειότερα, στον κόλπο
του Φραγκολιμιώνα, σώζονται λείψανα παλαιοχριστιανικού λουτρού. Αψίδα δεύτερης
βασιλικής διακρίνεται πίσω από το ιερό της Παναγίας της Γυαλοχωραφίτισσας. H ίδια η
εκκλησία διατηρεί σπαράγματα τοιχογραφιών του 14ου αιώνα. Στα Pιά του Λευκού βρίσκεται
υπόγεια δεξαμενή των Ρωμαϊκών χρόνων με υπόστυλη κεντρική αίθουσα και στοές και στο
Πελεκητό αρχαίο λατομείο, σε τμήμα του οποίου έχουν διαμορφωθεί, πιθανώς στους
Ρωμαϊκούς χρόνους, δωμάτια και δεξαμενή. Βορειότερα στις Ρίζες είναι ορατοί αρχαίοι τοίχοι,
κτίρια και λαξευτή κυκλική δεξαμενή. Κοντά στη διασταύρωση που οδηγεί στην παραλία του
Λευκού με το δρόμο προς το Mεσοχώρι βρίσκεται η σπάνιου αρχιτεκτονικού τύπου
πεντάτρουλη δίκογχη εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, καταγραφή με τοιχογραφίες σε δύο
στρώματα, από τα οποία το παλαιότερο χρονολογείται γύρω στο 1300. Σε ύψωμα επάνω από
την εκκλησία διατηρείται ελληνιστικό οχυρό με πύργο ισοδομικής τοιχοποιίας και υπόγειες
δεξαμενές.
47
Σώκαστρο
Στη νησίδα Σώκαστρο, απέναντι από το Λευκό, εκτεταμένα ερείπια μεσαιωνικού οικισμού
με θολοσκέπαστα κτίσματα και οχύρωση έχουν θεωρηθεί σταθμός ανεφοδιασμού του
βυζαντινού στόλου στις επιθέσεις του κατά των Αράβων του Εμιράτου της Κρήτης.
Απέρι
Στο λόφο Kοράκι, πιθανή ακρόπολη της αρχαίας πόλης Kαρπάθου, σώζονται εκτεταμένα
λείψανα κάστρου της εποχής των Kορνάρων. Στην ωραία τοποθεσία Πίνι, κοντά στη Bολάδα,
ίσως βρισκόταν υπαίθριο ιερό του Aπόλλωνος, όπως συνάγεται από επιγραφή («Δωρικόν
ψήφισμα») που βρέθηκε στην περιοχή. Σε πεδινή έκταση ανατολικά του Aπερίου, η μονόχωρη
δίκογχη εκκλησία του Aγίου Γεωργίου του Aράπη έχει λείψανα τοιχογραφιών πιθανώς του
14ου αιώνα, ενώ στα ΒΔ στη μισογκρεμισμένη εκκλησία των Aγίων Θεοδώρων (Αϊ-Θώρος)
σώζονται τοιχογραφίες σε δύο στρώματα, το παλαιότερο του 13ου αιώνα.
Άπελλα
Στο χωματόδρομο που οδηγεί στη γραφική παραλία, ο σπηλαιώδης ναός του Αγίου Λουκά
είναι διακοσμημένος με τοιχογραφίες του β΄ μισού του 13ου αιώνα.
Πυλές
Στο Κοιμητήριο των Πυλών είναι θαμμένος ο Ιερολοχίτης Λοχίας Κωνσταντίνος Ψιλλής,
από τη Χίο, 20 ετών, που έπεσε υπέρ της ελευθερίας της Καρπάθου στο Προνί Πυλών, από
οβίδα, στις 25 Αυγούστου 1944.
Σπόα
Στο βόρειο άκρο της παραλίας του Αγίου Νικολάου, διατηρούνται σε σημαντικό ύψος
τοίχοι της παλαιοχριστιανικής βασιλικής της Eφταπατούσας και ερείπια παλαιοχριστιανικού
λουτρού.
Αρχαία Βρουκούντα
Τα ερείπια της αρχαίας πόλης εκτείνονται σε βραχώδες επίμηκες ακρωτήριο, στο άκρο του
οποίου βρίσκεται η σπηλαιώδης εκκλησία του Αγίου Iωάννη. Διατηρείται σε μεγάλο ύψος
τμήμα του οχυρωματικού περίβολου ισοδομικής τοιχοποιίας (4ος αι. π.X.), θαλαμοειδείς
λαξευτοί τάφοι και κοντά στο μονοπάτι που οδηγεί στη Bρουκούντα, μνημειώδης λαξευτός
τάφος διακοσμημένος με ανάγλυφες αψίδες και ξίφη. Τη συνέχιση της ζωής κατά τους
Παλαιοχριστιανικούς χρόνους μαρτυρούν τα λείψανα τριών βασιλικών. Τρεις ακόμη βασιλικές
έχουν εντοπιστεί βορειότερα, στο φυσικό λιμάνι του Tριστόμου, έδρα πιθανώς στην
48
Αρχαιότητα του παραδοσιακού ιερού του Ποσειδώνος Πορθμίου. Σύμφωνα με άλλη άποψη το
ιερό βρισκόταν στο Στενό, στο πέρασμα μεταξύ Σαρίας και Καρπάθου.
Όλυμπος
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα μονόχωρα εκκλησάκια της Αγίας Άννας της
Kαθολικής με ανεικονικό διάκοσμο, πιθανώς από την εποχή της εικονομαχίας (8ος - 9ος αι.) και
ακριβώς δίπλα το εκκλησάκι των Αγίων Σαράντα με τοιχογραφίες του 11ου αι μ.Χ.
Η μητρόπολη της Ολύμπου είναι η Κοίμηση της Θεοτόκου στην πλατεία του χωριού. Έχει
ωραίο ξυλόγλυπτο τέμπλο της εποχής της Τουρκοκρατίας.
Νήσος Σαρία
Ίχνη κατοίκησης στο νησί έχουν διαπιστωθεί από την Ύστερη Nεολιθική Eποχή (4000-3000
π.X.) και την Πρώιμη/Μέση Εποχή του Χαλκού (2300-2000 π.X.). Με τη Σάρο των ιστορικών
χρόνων συνδέεται η ακρόπολη στο λόφο Kάστελλο, νότια του κόλπου των Παλατίων, όπου
σώζονται λείψανα οχύρωσης στη δυτική πλαγιά, καθώς και λαξευτός θαλαμωτός τάφος. Στη
θέση Παλάτια, ανατολικά του ιερού της εκκλησίας της Αγίας Σοφίας, είναι ορατά η αψίδα και
το σύνθρονο μεγάλης παλαιοχριστιανικής βασιλικής και σε μικρή απόσταση προς τα
βορειοδυτικά βρίσκεται λουτρό της ίδιας εποχής. Δύο ακόμη βασιλικές έχουν εντοπιστεί στην
πλαγιά βόρεια του κόλπου, ενώ τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα υπάρχει και στην κορυφή της
αρχαίας ακρόπολης στον Kάστελλο. Εξαιρετικά ιδιόμορφος είναι ο μεσαιωνικός οικισμός (ίσως
του 9ου - 10ου αι. μ.Χ.) στα Παλάτια, με λιθόκτιστα μονόχωρα κτίσματα με κωνική θολωτή
οροφή και μικρό προστώο σε ορισμένα από αυτά. Παρόμοια πλινθόκτιστα κτίσματα
απαντώνται σε οικισμούς της Συρίας και της NΑ Τουρκίας, γι’ αυτό τα κτίσματα της Σαρίας
συνδέθηκαν με τους αιώνες των αραβικών επιδρομών.
Παλάτια (φωτ.: Α. Δεληγιάννη) 49
7 ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ,
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ
Η ποιότητα και η σπουδαιότητα της περιοχής προκύπτει από τα ακόλουθα στοιχεία:
1. Η Σαρία είναι πολύ σημαντική για την ορνιθοπανίδα της Ελλάδας. Σύμφωνα με την
Ευρωπαϊκή Οδηγία 92/43 έχει χαρακτηριστεί ως «Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά
της Ευρώπης». Επιπλέον έχει ιδιαίτερη αισθητική και αρχαιολογική αξία.
2. Τα πολλά σπάνια και ενδημικά είδη φυτών και ζώων δείχνουν τη σημαντική
βιοποικιλότητα της περιοχής.
3. Ο κόλπος Τρίστομο είναι μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες περιοχές της
Καρπάθου, γιατί είναι αλιευτικό πεδίο με μεγάλη παραγωγικότητα. Στο σκληρό
υπόστρωμα συναντάται σε μεγάλους πληθυσμούς το δίθυρο Arca noae, ενώ στο
μαλακό υπόστρωμα συναντάται ο μεγαλύτερος πληθυσμός του δίθυρου Pinna
nobilis, στο Νότιο Αιγαίο.
4. Η ιδιαίτερη γεωμορφολογία της Καρπάθου με τις σάρες, τις βραχώδεις περιοχές και
τους γκρεμούς.
5. Η περιοχή είναι πολύ σημαντική για τα απολιθώματα των χερσαίων μαλακίων που
έχει. Πιο συγκεκριμένα, υπάρχουν υποαπολιθώματα από το χερσαίο γαστερόποδο
Assyriella rechingeri, το οποίο στην Ελλάδα συναντάται μόνο ως υποαπολιθωμένο,
στο βουνό Καλή Λίμνη και το οποίο είναι πιθανό να ζει ακόμα.
6. Η περιοχή έχει πλούσια πυκνά δάση τραχείας πεύκης (Pinus brutia).
7. Υπάρχουν πολλά σπάνια ενδημικά είδη φυτών και ζώων. Το φυτό Silene holzmanii
είναι ένα τρωτό είδος, ενδημικό του Αιγαίου (κατάλογος απειλούμενων ειδών τις
IUCN 1993), το οποίο προστατεύεται από τη συνθήκη της Βέρνης και την ελληνική
Νομοθεσία. Είναι ένα βικαριανιστικό χασμόφυτο το οποίο βρίσκεται περίπου σε 15
περιοχές στο Αιγαίο.
8. Η σύνθεση των πετρωμάτων (ασβεστολιθικά και πυριτικά) της περιοχής ευνοεί την
ανάπτυξη ασβεστόφιλης και πυριτόφιλης βλάστησης.
Και επειδή η τρωτότητα της περιοχής είναι μεγάλη εξαιτίας της βόσκησης, της
διάβρωσης του εδάφους, των πυρκαγιών, καθώς και της ολοένα αυξανόμενης τουριστικής
ανάπτυξης, ο εκπαιδευτικός πρέπει να ενημερώσει – ευαισθητοποιήσει τους μαθητές, ώστε
να γίνουν ενεργοί πολίτες - συμμέτοχοι στον αγώνα για τη διάσωση του τόπου τους κατ’
αρχήν, αλλά για την εξασφάλιση των συνθηκών διαβίωσης, όλων των άλλων ειδών –
συγκατοίκων.
50
7.1 Πρώτη και Δευτέρα τάξη
Σε όλη τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, ο εκπαιδευτικός προσπαθεί με απλά λόγια
να κάνει τα μικρά παιδιά να συνειδητοποιήσουν ότι δεν είναι οι άνθρωποι οι μόνοι κάτοικοι
του νησιού, αλλά υπάρχουν και συγκάτοικοι, όπως τα πουλιά, τα ζώα, που όμως είναι
ευάλωτα και κινδυνεύουν.
•
Δείχνει στα παιδιά φωτογραφίες από φυτά, θηλαστικά, πτηνά, αμφίβια, ψάρια,
ασπόνδυλα που κινδυνεύουν. Τα παιδιά μαθαίνουν τα ονόματά τους και τα
ζωγραφίζουν. (Οι φωτογραφίες αυτές βρίσκονται στο ένθετο CD, αλλά μπορεί
να ζητηθούν και από τον Φορέα Διαχείρισης Καρπάθου Σαρίας. Ο εκπαιδευτικός
θα πρέπει να εξηγήσει στους μαθητές τα χαρακτηριστικά και τις «συνήθειες»
του κάθε είδους).
•
Τα
παιδιά
καταγράφουν
όλους
τους
οργανισμούς
ενός
βιότοπου
(οικοσυστήματος) και ποια είδη κινδυνεύουν να εξαφανιστούν (κατά τη
δραστηριότητα αυτή προτείνεται η πραγματοποίηση πεζοπορίας). Η διαδρομή
μπορεί να επιλεγεί από τον εκπαιδευτικό, μελετώντας το δίκτυο πεζοπορικών
διαδρομών στη Β. Κάρπαθο - Σαρία, που βρίσκεται στο CD, ή από τον
εκπαιδευτικό και τους εργαζόμενους του Φορέα Διαχείρισης. Οι μαθητές θα
πρέπει να καταγράψουν τα είδη χλωρίδας και πανίδας που θα συναντήσουν,
αλλά και το πλήθος αυτών που θα συναντήσουν κατά τον περίπατό τους.
(Βοηθητικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί η δραστηριότητα της Ελληνικής
Ορνιθολογικής Εταιρείας για την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, σελίδα 32, που
μπορείτε να προμηθευτείτε από το Φορέα Διαχείρισης).
•
Γνωρίζουν τους βιότοπους - παράκτια οικοσυστήματα του τόπου τους.
•
Τα παιδιά με τη βοήθεια του δασκάλου σχεδιάζουν ένα διάγραμμα τροφικής
αλυσίδας.
•
Παίζουν ένα παιχνίδι ερωταποκρίσεων με τα βασικά χαρακτηριστικά κάθε
είδους που απειλείται. (Βοηθητικά μπορεί να χρησιμοποιηθεί το παιχνίδι της
Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας για την πρωτοβάθμια «Τι πουλί είμαι»,
σελίδα 50, που μπορείτε να προμηθευτείτε από το Φορέα Διαχείρισης).
•
Παίζουν παζλ με κάρτες που θα έχουν ζωγραφίσει τα ίδια τα παιδιά με θέμα τα
υπό εξαφάνιση είδη. (Ο εκπαιδευτικός με αφηγηματικό τρόπο θα περιγράψει
στην τάξη την πανίδα του νησιού και τα παιδιά θα ζωγραφίσουν ακούγοντάς
τον. Θα δημιουργήσουν κολάζ με ζωγραφιές των δένδρων, των πουλιών, αλλά
και της τροφής τους).
51
•
Τα παιδιά θα μάθουν από τι κινδυνεύουν τα διάφορα είδη (φυτοφάρμακα,
εντομοκτόνα, συλλογή, κυνήγι, υπεραλίευση, διάνοιξη και χρήση δασικών
δρόμων χωρίς σωστή μελέτη, υλοτομία, τουρισμός και συλλογή αυγών και
νεοσσών).
•
Θα ευαισθητοποιηθούν στη λήψη μέτρων για την προστασία της χλωρίδας πανίδας.
•
Να συνδέσουν την τοπική με την εθνική και την παγκόσμια χλωρίδα και πανίδα
(π.χ. που αλλού μπορούμε να συναντήσουμε φώκια Monachus monachus
τόσο στην Ελλάδα, όσο και στη Μεσόγειο).
•
Αν είναι δυνατόν να γίνει ερασιτεχνική βιντεοσκόπηση – λήψη φωτογραφιών
στο χώρο όπου τα διάφορα φυτά, ζώα, πουλιά ενδημούν, να γίνει ηχογράφηση
κελαϊδίσματος.
•
Στις αίθουσες θα πρέπει να υπάρχουν φωτογραφίες – αφίσες όλων των υπό
εξαφάνιση ειδών για να τα βλέπουν τα παιδιά σε καθημερινή βάση, να τα
νιώθουν μέσα στο ζωτικό τους χώρο, να εξοικειωθούν, να μάθουν να
συμβιώνουν και να τους γίνουν απαραίτητα.
Παράλληλη δραστηριότητα
Παράλληλα με την ευαισθητοποίηση των παιδιών σε θέματα χλωρίδας – πανίδας σε
όλη τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς ο εκπαιδευτικός πρέπει να μιλά στα παιδιά με πολύ
απλό τρόπο για τη διαχείριση των δικών τους απορριμμάτων. Τα παιδιά θα μάθουν να τα
διαχωρίζουν και να δημιουργούν λίπασμα (κομποστοποίηση) από τα δικά τους οργανικά
απορρίμματα στην αυλή του σχολείου (υπολείμματα τροφών, φλούδες από φρούτα, ξερά
φύλλα). Εκεί θα μπορούν να δημιουργήσουν το δικό τους ανθόκηπο ή λαχανόκηπο και να
μάθουν με απλό τρόπο την έννοια της διαχείρισης (βλ. Παράρτημα VI).
7.2 Τρίτη και Τετάρτη τάξη
Τα παιδιά εκτός από το μάθημα της γλώσσας, διδάσκονται θρησκευτικά και ιστορία.
Σε όλη τη διάρκεια της χρονιάς ο εκπαιδευτικός αναφέρεται στις λατρευτικές εκδηλώσεις
των πιστών, στην ιστορική τους συνείδηση και στη συνειδητοποίηση της ιδιαιτερότητας της
νησιωτικής περιοχής.
•
Προτείνεται επίσκεψη στο Λύκειο Ελληνίδων του νησιού.
•
Προτείνεται επίσκεψη στο Λαογραφικό μουσείο.
•
Οι μαθητές θα πρέπει να πάρουν συνεντεύξεις από ηλικιωμένους κατοίκους του
άμεσου οικογενειακού τους περιβάλλοντος αλλά και να κάνουν άνοιγμα στην
52
τοπική κοινωνία με συνεντεύξεις από φορείς ή τοπικούς άρχοντες, οι οποίες και
θα τους βοηθήσουν στο θεατρικό παιχνίδι.
•
Προτείνεται επίσκεψη στους αρχαιολογικούς χώρους του νησιού.
Μία άλλη πρόταση (παράλληλη ευαισθητοποίηση):
Ο εκπαιδευτικός παρουσιάζει μέσα από τη γεωγραφία το νησί και τα χωριά του.
Εξηγεί ότι φημίζονται για την ομορφιά και την καθαριότητά τους. Αφήνει τα παιδιά να
προβληματιστούν και να εκφράσουν τις απόψεις τους σχετικά με το ζητούμενο (καθαρό
περιβάλλον), την πρόληψη (ευαισθητοποίηση – ενημέρωση) και την καταστολή (πρόστιμο),
και τα αφήνει να βγάλουν τα συμπεράσματά τους.
7.3 Στην Πέμπτη τάξη
Οι μαθητές του δημοτικού στο σχολικό μάθημα «Φυσική» και συγκεκριμένα στην
ενότητα 3 του σχολικού βιβλίου διδάσκονται: την ενέργεια (ηλεκτρισμός, μετατροπές
ενέργειας, αποθήκευση ενέργειας), προβλέπονται 8 ώρες, καθώς και τις τροφικές σχέσεις,
τροφική αλυσίδα και προβλήματα από την παρέμβαση του ανθρώπου στην τροφική
αλυσίδα, προβλέπονται 5 ώρες.
•
Τα παιδιά εργάζονται ομαδικά και συλλέγουν πληροφορίες για τις ενεργειακές
ανάγκες του στενότερου περιβάλλοντος (οικία, σχολείο) και του ευρύτερου
περιβάλλοντος (δήμος, νομός). (Δηλαδή ερευνούν το οικολογικό αποτύπωμα).
•
Κατασκευάζουν πίνακες στους οποίους κατατάσσουν τους ενεργειακούς
καταναλωτές (οικίες, δημόσιοι χώροι, βιοτεχνίες) με βάση τις ενεργειακές τους
ανάγκες,
αναζητούν
τις
πηγές
ενέργειας
(υδροηλεκτρικά
εργοστάσια,
ανεμογεννήτριες, υγρά καύσιμα, ορυκτά καύσιμα) και σημειώνουν ποιες από
αυτές βρίσκονται στον τόπο τους και ποιες όχι.
•
Πάνω σε ένα χάρτη της περιοχής σημειώνουν τις ενεργειακές πηγές του τόπου
τους.
•
Προσδιορίζουν τη μορφή ενέργειας που έχει αποθηκευτεί, τη διαδικασία
μετασχηματισμού της και τον τρόπο μεταφοράς της στον τόπο κατανάλωσης.
•
Με συνεντεύξεις από ειδικούς ή από βιβλιογραφικές πηγές ή ακόμη και από το
διαδίκτυο διακρίνουν ποιες από τις παραπάνω διαδικασίες είναι φιλικές προς το
περιβάλλον.
•
Πραγματοποιούν επισκέψεις στους τόπους παραγωγής της ενέργειας (επίσκεψη
στο αιολικό πάρκο).
53
•
Αναζητούν και καταγράφουν από ιστορικές πηγές ή διηγήσεις μεγαλυτέρων τις
ενεργειακές ανάγκες του τόπου τους στο παρελθόν και τις συγκρίνουν με τις
τωρινές.
•
Αναζητούν και
καταγράφουν
διαφοροποίηση
των
τις
επιπτώσεις
ενεργειακών
αναγκών
στο
περιβάλλον
και
συνδέουν
από
τη
αυτή
τη
διαφοροποίηση με τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του ανθρώπου.
•
Επιλέγουν μία δραστηριότητα - ασχολία η οποία αναπτυσσόταν στην περιοχή
τους παλαιότερα (π.χ. οινοποιία). Βλέπουν πως αυτή εξελίχτηκε στο χρόνο και
δημιουργούν φωτογραφικό άλμπουμ ή ζωγραφίζουν με θέμα την εξέλιξη της
δραστηριότητας.
•
Συνδέουν την εξέλιξη με τη διαφοροποίηση των χρησιμοποιούμενων πηγών ή
μορφών ενέργειας.
•
Συλλέγουν από τη λογοτεχνία ή τη λαϊκή παράδοση στοιχεία στα οποία
περιγράφεται η εξέλιξη της δραστηριότητας.
Οι μαθητές μπορούν να βοηθηθούν βρίσκοντας οι ίδιοι πληροφορίες στο διαδίκτυο,
παίζοντας στην ιστοσελίδα του ΚΠΕ Καστοριάς: www.kpe-kastor.kas.sch.gr, όπου εκεί
βρίσκεται η ενότητα «Ενέργεια και Περιβάλλον».
Άλλη δραστηριότητα: Να παρατηρήσουν ένα ιστιοφόρο και ένα πλοίο γραμμής
και να συζητήσουν τους μετασχηματισμούς ενέργειας (πλεονεκτήματα – μειονεκτήματα).
7.4 Στην Έκτη τάξη
Οι μαθητές διδάσκονται μετασχηματισμούς ενέργειας, πετρέλαιο, πηγές ενέργειας,
οι προβλεπόμενες ώρες διδασκαλίας είναι 14.
Οι μαθητές εργάζονται ομαδικά και κατασκευάζουν άλμπουμ με φωτογραφίες
συσκευών στις οποίες έχουν επισημάνει τη μορφή της εισερχόμενης και της εξερχόμενης
ενέργειας.
Παρουσιάζουν με εικόνες ή κείμενο τις διάφορες λειτουργίες του ανθρώπινου
σώματος (π.χ. την κίνηση των μυών, το τρέξιμο, την αναπνοή, και τις κινήσεις που
κάνουμε για να ανυψώσουμε ένα αντικείμενο). Ακόμη, αναγνωρίζουν καταγράφοντας τη
μορφή της εισερχόμενης και εξερχόμενης ενέργειας.
Καταγράφουν το χρονικό της ανακάλυψης διαφόρων διαδικασιών μετατροπής
ενέργειας από τη μυθολογία ως τη σύγχρονη εποχή (μύθος του Προμηθέα, μπαταρία,
ηλεκτρική γεννήτρια).
54
•
Αναζητούν πληροφορίες από βιβλιογραφίες, διαδίκτυο, τον τύπο για τις
συνέπειες της αλόγιστης χρήσης της ενέργειας1.
•
Αναφέρουν μέτρα που έχουν ληφθεί προς αυτή την κατεύθυνση από
κυβερνήσεις των ανεπτυγμένων χωρών.
•
Συλλέγουν και καταγράφουν σε πίνακες πληροφορίες για την ενεργειακή
κατανάλωση διαφόρων ηλεκτρικών συσκευών που χρησιμοποιούν στο σπίτι ή
στο σχολείο2.
Υπολογίζουν τις ημερήσιες ενεργειακές ανάγκες του σπιτιού ή του σχολείου τους
και ελέγχουν αν καλύπτονται από το τοπικό αιολικό πάρκο. Συγκεντρώνουν πληροφορίες
για τις αρνητικές επιδράσεις του φαινομένου του θερμοκηπίου και της όξινης βροχής τα
οποία σχετίζονται με την εξόρυξη πρώτων υλών (άνθρακας, πετρέλαιο) από το υπέδαφος
για την κάλυψη ενεργειακών αναγκών. Αποτιμούν την εξοικονόμηση αυτών των υλών από
τη λειτουργία του αιολικού πάρκου στο νησί.
1
Στην ιστοσελίδα www.plugme.eu βρίσκεται μία on-line ενεργειακή κοινότητα, που έχει ως στόχο να δώσει
συμβουλές για τη σωστή διαχείριση και εξοικονόμηση της ενέργειας. Ακόμη το σχολείο μπορεί να προμηθευτεί από
την ιστοσελίδα www.why.gr συσκευές μέτρησης ενέργειας για την τάξη και οι μαθητές χρησιμοποιώντας αυτές
μπορούν να μετρήσουν τις δικές τους καθημερινές ενεργειακές ανάγκες.
2
Για την Πέμπτη και την Έκτη τάξη προτείνεται η συμπλήρωση φύλλου εργασίας που βρίσκεται στο παράρτημα V
του εντύπου.
55
8 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
-Mανωλακάκη Eμμ., Kαρπαθιακά (εν Aθήναις 1896). -Mιχαηλίδου-Nουάρου M.Γ., Iστορία της νήσου Kαρπάθου (Aθήναι 1940, β΄έκδοση
1998).
-Mουτσόπουλος N.K., «Kάρπαθος. Σημειώσεις ιστορικής τοπογραφίας και
αρχαιολογίας», Eπιστημονική Eπετηρίς της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης, Tόμος 7 (1978).
-Melas E.M., The islands of Karpathos, Saros and Kasos in the Neolithic and Bronze
Age, Studies in Mediterranean Archaeology 67 (1985).
-«Kαρπαθιακά» Tόμος A΄. Περιοδική έκδοση του Kέντρου Kαρπαθιακών Mελετών
(Pόδος 2000).
-«Καρπαθιακά», τόμος Β΄, Ρόδος 2006.
-«Καρπαθιακά», τόμος Γ΄, Ρόδος 2009.
-Platon L. - Karantzali E. , New Evidence for the History of the Minoan Presence on
Karpathos, Annual of the British School, 98 (2003), 189-202.
-Mιχαληλίδου-Nουάρου M.Γ, Λαογραφικά σύμμεικτα Kαρπάθου, Tόμος A΄(Aθήναι
1932), τόμος B΄(Aθήναι 1934).
-Vernier B., Oι κοινωνική γένεση των αισθημάτων. Πρωτότοκοι και υστερότοκοι στην
Kάρπαθο (Aθήνα 2001, εκδόσεις «Aλεξάνδρεια», A΄ έκδοση στα Γαλλικά 1991).
-Aλεξιάδης M.Aλ., Kαρπαθιακή Λαογραφία. Όψεις του Λαϊκού Πολιτισμού, Aθήνα
2001 (έκδοση Πνευματικού Kέντρου Δήμου Kαρπάθου).
- Λειμωνά-Tρεμπέλα Eλ., «Tο λαϊκό καρπάθικο σπίτι», Eπιστημονική Eπετηρίς της
Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Tόμος 4 (1970) (διδ. διατρ.
Πολυτεχνική Σχολή Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης).
- Philippidis D., The vernacular design settings of Elympos: a rural spatial system in
Greece (διδ. διατριβή, Mίσιγκαν 1973).
-Φιλιππίδης Δ., Eλληνική Παραδοσιακή Aρχιτεκτονική, Kάρπαθος
εκδόσεις «Mέλισσα»).
(Aθήνα 1983,
-K. Μηνάς, Τοπωνυμικό της Καρπάθου, Κάρπαθος 2000.
-Κ. Μηνάς, Λεξικό των Ιδιωμάτων της Καρπάθου, Καρπαθος 2006.
-Περιοδικό «Οιωνός» τεύχος 21, των εκδόσεων της Ελληνικής Ορνιθολογικής
Εταιρείας
56
-Εκδόσεις προγράμματος Life-Φύση
-Στοιχεία Υπουργείου Περιβάλλοντος Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής
ΙΝΤΕΡΝΕΤ
Ιστοσελίδα του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού.
Ιστοσελίδα ΟΔΥΣΣΕΥΣ του Υπουργείου Πολιτισμού.
Ιστοσελίδα του Φορέα Διαχείρισης Καρπάθου www.fdkarpathos.gr
57
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I
Προτεινόμενο φύλλο εργασίας για τις τάξεις Ε’ και ΣΤ’
Τι μπορεί να κάνει η οικογένεια μου για να εξοικονομήσει ενέργεια: Οι μαθητές
παρατηρούν τις ενεργειακές συνήθειες της οικογένειας τους για διάστημα 10 ημερών και τις
καταγράφουν. Στόχος είναι η ευαισθητοποίηση τόσο των ίδιων όσο και ολόκληρης της
οικογένειας. Οι δράσεις 8 και 9 συμπληρώνονται έπειτα από κοινή απόφαση των μαθητών.
Δράση
εξοικονόμησης
ενέργειας
1. Σβήνουμε τα
φώτα όταν
βγαίνουμε από το
δωμάτιο
Το κάνει ήδη
Το αλλάξαμε
εύκολα
Το αλλάξαμε
δύσκολα
Δε μπορούμε
να το
αλλάξουμε
2. Ανοίγουμε συχνά
το κλιματιστικόθέρμανση
3. Αφήνουμε
ανοιχτή τη βρύση
όταν βουρτσίζουμε
τα δόντια μας
4.Χρησιμοποιούμε
το αυτοκίνητο και
για μικρές
αποστάσεις
5.Ανακυκλώνουμε
6.Χρησιμοποιούμε
ανακυκλώσιμα υλικά
7. Πλένουμε συχνά
το αυτοκίνητο και
τις αυλές μας
8.
9.
58
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ
Παρακαλούμε να συμπληρώσετε το παρακάτω ερωτηματολόγιο και να το στείλετε στον
Φορέα Διαχείρισης Καρπάθου – Σαρίας, για την αξιολόγηση και βελτίωση του υλικού στο
μέλλον.
Σχολείο: ………………………………………………………
Τάξη: …………………………………………………………
Μας άρεσε σαν τάξη
Εκπαιδευτικό
υλικό
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ
ΝΗΣΙΟΥ
Πραγματοποιήθηκε
Πάρα
πολύ
Πολύ
Αρκετά
Λίγο
Καθόλου
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ
ΧΛΩΡΙΔΑ
ΠΑΝΙΔΑ
ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ
ΑΞΙΕΣ
ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ,
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ,
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ
Θα ήθελα να υπάρχει ……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Για τη δραστηριότητα ……………………………………………………………………………………………………
Θα ήθελα να προσθέσω …………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
59
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙΙ
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΤΑΞΗ
Να γίνει η αντιστοίχιση των εικόνων των ειδών με το σωστό όνομα.
Πεπλόγλαυκα (Tyto alba)
Σχίνος (Pistacia lentiscus)
Νησοπέρδικα (Alectoris chucar)
Θαλασσοκόρακας (Phalacrocorax aristotelis
desmarestii)
60
Κασίριδα (Cyrtopodion kotschyi oertzeni)
Μαυροπετρίτης (Falco eleonorae)
Μεσογειακή φώκια (Monachus monachus)
61
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙV
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΥΤΕΡΑ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΤΑΞΗ
Τάξη: ………………………………………………………………
Σχολείο: ……………………………………………………………
Από όλα τα πουλιά της περιοχής με εντυπωσίασε πιο πολύ: ………………………………………………
Και αυτό γιατί: ………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Στο ταξίδι μας με το καράβι, μου άρεσε που ……………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Ξέρω ότι στην περιοχή μου υπάρχουν τα ερπετά: ……………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Καθώς και μια νυχτερίδα που τη λένε: ………………………………………………
Η Πεπλόγλαυκα έχει …………………… ντύσιμο
Και ο Ποσειδώνας αγαπούσε πολύ τις ………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
62
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ V
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ THN ΤΕΤΑΡΤΗ ΤΑΞΗ
Τάξη: ………………………………………………………………
Σχολείο: ……………………………………………………………
Το αγαπημένο μου έθιμο είναι: ………………………………………………………………………………………
και αυτό γιατί: ………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Αγαπημένη μου φορεσιά είναι η ………………………………………………………………………………………
επειδή……………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Μου άρεσαν οι επισκέψεις που κάναμε στους αρχαιολογικούς χώρους στ ……………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
63
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VI
ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΜΠΤΗ ΚΑΙ ΕΚΤΗ ΤΑΞΗ
Τάξη: ………………………………………………………………
Σχολείο: ……………………………………………………………
Ποιες μορφές ενέργειας φιλικές προς το περιβάλλον γνωρίζετε; ………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Αναφέρετε δύο (2) πλεονεκτήματα των φιλικών σε σχέση με των μη φιλικών πηγών ενέργειας
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………
Αναφέρετε τις επιπτώσεις στο περιβάλλον από τη διαφοροποίηση των ενεργειακών αναγκών
μέχρι σήμερα ………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Ποιες είναι οι αλόγιστες συνέπειες της χρήσης της ενέργειας ……………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
Με ποιους τρόπους θα μειώσουμε την ενεργειακή κατανάλωση των διαφόρων ηλεκτρικών
συσκευών που χρησιμοποιούμε στο σπίτι (γράψτε 5 ενέργειες που θα κάνετε καθημερινά για
να μειώσετε την ενεργειακή κατανάλωση στο σπίτι και στο σχολείο) ………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………………………………………
64
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VII
Λίγα λόγια για την κομποστοποίηση…
Η κομποστοποίηση είναι μια φυσική διαδικασία κατά την οποία τα οργανικά απόβλητα
(φρούτα, λαχανικά, φύλλα, κλαδέματα κ.ά.) μετατρέπονται σε ένα πλούσιο οργανικό μίγμα
που λειτουργεί ως εδαφοβελτιωτικό και λίπασμα. Το μίγμα αυτό λέγεται κομπόστ ή χούμους ή
εδαφοβελτιωτικό. Αυτή η διαδικασία μπορεί να γίνει πολύ εύκολα στον κήπο, στην αυλή του
σχολείου, στο μπαλκόνι του σπιτιού μας, στο πάρκο με τη χρήση ενός απλού κάδου
κομποστοποίησης ή με τη δημιουργία ενός σωρού κομποστοποίησης. Μέσα στον κάδο
συγκεντρώνουμε τα οργανικά απόβλητα και αφήνουμε τη φύση να κάνει τη δουλειά της. Τα
οργανικά οικιακά απόβλητα αποτελούν περίπου το 40% - 60% του συνόλου των αποβλήτων
που παράγουμε στο σπίτι μας. Από αυτά το 70% περίπου είναι κομποστοποιήσιμα.
Αυτό σημαίνει ότι κάνοντας κομποστοποίηση μπορούμε να μειώσουμε το σύνολο των
οικιακών αποβλήτων μας κατά 35% περίπου. Παράλληλα η εφαρμογή της κομποστοποίησης
προστατεύει το περιβάλλον καθώς το προϊόν που παράγεται είναι ανανεώσιμο και βοηθά στη
διατήρηση της υγρασίας, των φυσικών και θρεπτικών οργανικών συστατικών του εδάφους και
των φυσικών χαρακτηριστικών του μειώνοντας τον κίνδυνο μόλυνσης. Ακόμη, προσθέτοντας
κομπόστ στον κήπο ή τις γλάστρες τα φυτά μεγαλώνουν γρηγορότερα και περισσότερο.
Χρειάζεται όμως προσοχή στην οικιακή κομποστοποίηση, καθώς μερικές φορές είναι
πιθανό να προσελκύσουμε έντομα και τρωκτικά ή ακόμη να δημιουργήσουμε ευνοϊκές
συνθήκες μετάδοσης ασθενειών. Πιο συγκεκριμένα, θα πρέπει να αποφεύγονται τα λιπαρά
φαγητά, όπως το κρέας και τα τυροκομικά, τα απορρίμματα των σκύλων και των γατών
καθώς και η προσθήκη άρρωστων φυτών ή φυτών που έχουν προσβληθεί έντονα.
65
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIII
Χάρτης πεζοπορικών διαδρομών
Χάρτης πεζοδρομικών διαδρομών (φωτ.: Αρχείο Φ.Δ.Κ.Σ.) 66
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
2 064 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content