close

Вход

Log in using OpenID

Çağ - İstanbul Sağlık ve Beslenme Bienali

embedDownload
PROF. DR. METİN SAİP SÜRÜCÜOĞLU
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SAĞLIK BİLİMLERİ FAKÜLTESİ BESLENME VE
DİYETETİK BÖLÜMÜ
İSTANBUL SAĞLIK VE BESLENME BİENALİ
12-14 KASIM 2014
15 milyar yıl önce
Evrenin oluşumu
4.5 milyar yıl önce
Yeryüzünün oluşumu
3.5 milyar yıl önce
Yaşamın başlaması
1 milyar yıl önce
Oksijen tüketen hayvanlar
200 milyon yıl önce
Dinozorlar çağı
2 milyon yıl önce
İlk insanlar tarafından alet yapımı
1 milyon yıl önce
Homo erectus
200 000 yıl önce
Neandertal, Cro-Magnon
10000 yıl önce
Neolitik Devrim
8000 yıl önce
Tarımın gelişmesi
5000 yıl önce
Bronz Çağı
4000 yıl önce
Sümerler
3000 yıl önce
Demir Çağı
Tarihte Dönem
DEMİR ÇAĞ
GEÇ TUNÇ ÇAĞI
Holosen
Çağ
ORTA TUNÇ ÇAĞI
ERKEN TUNÇ ÇAĞI
TUNÇ ÇAĞI
BAKIR ÇAĞI
CİLALI TAŞ
DEVRİ/NEOLİTİK
Orta Taş Çağı/Epipaleolitik
Buzul
Çağı/
Pleisto
sen
ÜST
PALEOLİTİK
ORTA
PALEOLİTİK
ALT
PALEOLİTİK
1.8
milyon10 bin
yıl arası
ESKİ TAŞ ÇAĞI
Strohle vd. Latitude, local ecology, and hunter-gatherer dietary acid load:Implications from evolutionary.Am. J. Clin. Nutr. 2010;92:940-945
İnsanoğlunun var olduğu günden bu yana
belki de ilk problemi
AÇ KALMAMAK
ÜREMEK
KORUNMAK
BARINMAK
olmuştur.
• Bu gereksinmeler giderildikten sonra
diğer istekler ve davranışlar ortaya
çıkmıştır.
İNSAN
SAĞLIĞI
KALITIM
BESLENME
gibi etmenlerin etkisi altındadır
BARINMA
EKOLOJİK
ÇEVRE
Besinleri sağlık yönünden değerlendiren,
tanımladığı hastalıklar için diyet önerilerinde
bulunan Hipokrat (M.Ö. 460-377)’ın, “diyet en
etkin ilaçtır" deyimi günümüzde de geçerlidir.
Yine Hipokrat “yemek, içki ve uyku hepsi ölçüyle”;
“zayıflığın son sınırına varan diyetler zararlıdır;
şüphesiz son sınırına dayanan tokluklar da”
demektedir.
•
Skiadas, P.K., Lascaratos, J.G.2001. Dietetics in
ancient Grek philosophy: Platao’s concepts of
healthy diet. European Journal of Clinical
Nutrition 56(12):102.
Filozofa göre orta derecede ve
sağlıklı diyetler; tahılları,
kurubaklagilleri, meyveyi, sütü,
balı ve balığı içermelidir. Et,
şekerleme ve şarap orta derecedeki
miktarlarda tüketilmelidir. Aşırı
besin tüketiminde hastalıkların
ortaya çıkabileceğini ve bu yüzden
sakınmak gerektiğini belirtmiştir.
“Tabipler çok iyi söylemişler; insan yemeği ne
kadar az yerse, o kadar sıhhatli ve neşeli olur.
Daima sıhhatte kalmak ve hiç hasta olmamak
istersen, “AZ ADLI BİR İLAÇ YE
VE ÖYLE YAŞA”. İster ziyafete git, ister
gitme; fakat boğazına hakim ol, yemeği az ye ve
sıhhatle yaşa. “Bütün hastalıkların aslı yenilen
ve içilen nesnelerdir. Yemek ile karnını tamamen
doyurmadan önce elini yemekten çek. İştah ile
yenilen az yemek iştahsız yenilen çok yemekten
daha iyidir.”
Yusuf Has Hacib
İbni Sina (980-1037) bugün de geçerli olan
aşırı yemenin, aşırı tuzun zararları ile sağlıklı
beslenme konusunda önerilerde bulunmuştur.
“Ancak günde iki defa yemek yeme
alışkanlığında olan, eğer bir defa yemek yerse,
doğal olarak zayıflayacağı ve halsiz kalacağı
için, kişisel alışkanlıkları göz önünde
bulundurmak daha iyi olacaktır. Zayıf midesi
olanlar yemekleri ufak parçalara ayırmalı ve
daha sık yemek yemelidir “ demiştir.
Arkeolojik bulgulardan eski insanların yaşam
biçimleri hakkında çok bilgi edinilmektedir.
Cam vb.
• Evsel atıklar
• Çanak
çömleklerdeki
artıklar
Taş, kemik-boynuz
• Fosilleşmiş
besin kalıntıları
• İskelet ve dişler
Çeşitli analizleri
sonucunda
insanların beslenme
evrimine ilişkin
bilgiler
edinilmektedir
Stabil İzotop Analizleri ile kemiklerin protein
(kollojen) yapısının incelenmesi ile proteinin
kaynağı da tespit edilebilmektedir
Neolitik
Çağ
Paleolitik
Çağ
Endüstri
Çağı
Ateşin
bulunması
Mağara
Alet yapımı
Kaya sığınağı
Ağaç kovuğu vb.
ALET YAPIMI
• .
İnsanlık tarihindeki en önemli olaylardan biri ateşin kontrol
edilmesi ve kullanılmasıdır. Bunun ilk kez ne zaman gerçekleştiği
henüz tartışmalı bir konudur. Güney Afrika, Kenya ve Çin'de ortaya
çıkarılan ateş izleri 1.4-1.5 milyon yıl önceye aittir.
Ancak bunları insanın kontrol edip etmediği bilinmemektedir.
Paleolitik çağda yaşam biçimi
FİZİKSEL AKTİVİTE
• Atalarımız gün içinde yiyecek toplamak ve
avlanmak için hergün 5-10 mil (1 mil =1
609,344 m) yürüyor ya da koşuyorlardı.
Yay ve ok ile geyik avcılığı
Paleolitik Çağda yaşayan insanların
fiziksel aktivitesi batılılardan çok
daha fazla olup, günlük fiziksel
aktivite için enerji harcaması 1240
kkal/gün, batılıların yaklaşık 555
kkal/gündür.
Seramik yapımı
Kalıcı konutlara yerleşme
Üretim
Depolama
Tüketim
Bu dönemde insanlar geçici doğal barınaklardan
kalıcı yerleşim yerlerine, avcılık ve toplayıcılıktan
üretime yani tarım ve hayvancılığa geçmiştir. İlk
kez Yakın Doğu’da filizlenen bu dönem bazen
Neolitik Devrim olarak nitelenir.
Çağımızın sosyal ve
ekonomik düzeyinin
temelini oluşturan
Neolitik Çağ (Yeni
Taş Çağı ya da Cilalı
Taş Çağı) insanlığın
kültürel evriminde ve
gelişimindeki en
önemli evredir.
The Fertile Crescent
Tarım
Olay
Tarımın
gelişmesi
Tarih (günümüzden)
Bölge
10 000
Orta Doğu
8000
Yunanistan, Batı Afrika
7-8000
Orta ve Güney Amerika
7000
Çin, Hindistan ve
Güney doğu Asya
6500
Paris civarında
6000
Orta Afrika
5500
İskandinavya, İngiltere
Kültüre alma işlemleri
Olay
Tarih (G.Ö. Yıl)
Bölge
Buğday ve arpanın kültüre
10000-11000
Orta Doğu
7000
Çin, Hindistan ve Güney
alınması
Pirinç
Doğu Asya
Mısır
7000-9000
Orta ve Güney Amerika
Darı
5000-6000
Afrika
Sorgum
5000-6000
Batı Afrika
Çavdar
5000
Güneybatı Asya
Yulaf
3000
Avrupa
İnsan Diyetine İlişkin Bazı Tarihsel Gelişmeler
Evcilleştirme
Koyun
11 000 yıl önce
Keçi
10 000 yıl önce
İnek
10000 yıl önce
Domuz
9000 yıl önce
Tavuk
8000 yıl önce
Süt ürünleri
6100-5500 yıl önce
Buğday
10000-11000 yıl önce
Arpa
10000 yıl önce
Pirinç
10000 yıl önce
Mısır
9000 yıl önce
Şarap
7100-7400 yıl önce
Tuz
5600-6200 yıl önce
Bitkisel yağlar
5000-6000 yıl önce
Bira
4000 Milattan Önce
5000
4000
3500
3000
2750
2500
1700
1680
1200
1000
500
400
350
327
200
İnsanlar kaynatılmış hububat ve kızartılmış et yemeğe başladılar.
Ortadoğu'da insanlar süt mayalamayı başardılar.
Aşağı Mezopotamya'da bira ve şarap içilmeye başlandı.
Gılgamış Destanı'ndan insanların o çağda salatalık, incir, soğan ve ekmek yemişler.
Çin İmparatoru Çen Nong devrinde ilk çay içildi.
Girit ve Yunanistan'da da şarap kültürü gelişmeye başladı.
Hammurabi Kanunları'ndan Babil'de kıyılmış et ve tuzlanmış balığın yenildiği
anlaşılıyor.
Mısır'da ilk kez mayalı hamurdan ekmek yapıldı.
Mısırlılar yağda kızartmayı keşfettiler.
Çinliler besinlerin bozulmasını önlemek için buz kullanmaya başladı.
Kuzey Hindistan'da şeker kamışından şeker elde edildi.
Uzak Doğu'dan Avrupa'ya Baharat Yolu ile besin maddeleri gelmeye başladı
Archestratos ilk yemek tariflerini bir kitapta topladı.
Büyük İskender'in orduları muz ve şeker kamışı ile tanıştı.
Japonlar ilerde geleneksel içkileri haline gelecek olan pirinç rakısı Sake'yi ürettiler.
Anadolu’da
Asur Ticaret Kolonileri Çağı
(M.Ö. 1950-1750):
ANTİK ÇAĞ
• HELLENİSTİK ÇAĞ (M.Ö.300-30)
Hanlar, kervanlar ve ticaret yolları
Fabrikalarda işçilerin
çalışması
Kadınların iş
yaşamına katılması
Sokak satıcıları
Bugünkü
diyetlerimiz ve
yaşam biçimimiz
eski
atalarımızınkinden
çok farklıdır.
..
Paleontological veriler insan beyninin
evrimleşmesini Homo erectus’un
ortaya çıktığı 1.8 milyon yıl önce
başlamıştır.
Yiyecek arama davranışları,
vücut hacmi, diyetteki önemli
değişiklikler bu sürece katkı
yapmıştır
Paleolitik
Çağda
SÜT
Kurubak
lagiller
ALKOL
TAHILLAR
Tarım
PALEOLİTİK
Yok
MEZOLİTİK
Yok
NEOLİTİK
Başladı
Diyet enerjisi kaynağı
Avcılık-toplayıcılıktan
Küçük memeliler,
balık, kümes
hayvanları,
topladıkları bitki ve
meyveler
Tarım ve
hayvancılıktan/özellikl
e tahıllardan
Besin çeşidi
100-200’den fazla tür
yabani av hayvan etleri,
çok çeşitli meyve ve
sebze
Biraz azaldı
Azaldı (3-5 tahıl çeşidi ile
hayvan), 20-50 civarında
bitkisel besin
Genetik yapı
Son 40 000 yıldır fazla değişmedi
Diyet değişikliği
Değişmedi
Çok az değişiklik
Tamamen değişti
Diş çürüğü
Çok az
Çok az
Arttı
Mutfak araç
gereçleri/seramik
Yok
Yok
Başladı
Büyük ve geniş
otlaklarda otlanan
Var
Nesli tükendi
Nesli tükendi
Atalarımızın diyeti
Günümüz Batı diyeti
Total enerji
Daha fazla
Daha az
Enerji konsantrasyonu
Çok az
Daha fazla
Diyet hacmi
Daha fazla
Daha az
Total CHO
Daha az
Daha fazla
Şeker ve rafine CHO
Çok az
Aşırı
Glisemik yük
Nispeten düşük
Yüksek
Meyve ve sebze
İki misli
Yarısı kadar
Posa
Daha fazla
Daha az
Soluble:insoluble
Yakın yada eşit
Insoluble daha fazla
Protein alımı
Daha fazla
Daha az
Yağ alımı
Eşit
Eşit
Serum kolesterol
Daha az
Daha fazla
Total PUFA
Daha fazla
Daha az
ω-6:ω-3
Yakın ya da eşit
ω-6 daha fazla
(Eaton vd. 1988)
Geç Paleolitik Çağ
Çağdaş Amerikalılar
Günümüzde önerilen
Protein (enerjinin %)
33
12
12
CHO (enerjinin %)
46
46
50-60
Yağ (enerjinin %)
21
42
30
P:S oranı
1.41
0.44
1.00
Kolesterol (mg)
520
300-500
300
Posa (g)
100-150
19.7
30-60
Sodyum (mg)
690
2300-6900
1100-3300
Kalsiyum (mg)
1500-2000
740
800-1600
Askorbik asit (mg)
440
87.7
60
Günlük ortalama makrobesinögesi alımı Geç Paleolitik insanlar ile
günümüz ABD diyeti ile kıyaslanması (1983).
Paleolitik
Günümüzde ABD
Protein
251
90
Hayvansal
191
62
60
28
Yağ
71
142
Hayvansal
30
82
Bitkisel
41
60
P:S oran:
1.4
0.44
Kolesterol
591
600
Karbonhidrat
334
335
Posa
46
20
Bitkisel
Günlük ortalama
makrobesinögesi
alımı Geç
Paleolitik
insanların
tüketimi 3000
kkal (et %35 ve
bitkisel %65
oranında)
(Leaf ve Weber 1987).
Paleolitik Diyet
%35.0
Meyve ve Sebze, ceviz, fındık gibi sert
kabuklu yemişler, bal
%65.0
Av hayvanı, yumurta, balık, deniz
ürünleri
Eskimolarla Danimarkalıların besin ögesi kıyaslaması
(Leaf ve Weber 1987).
Eskimo
Danimarkalılar
Protein
25
11
Karbonhidrat
37
47
Yağ
38
42
Toplam
100
100
Doymuş YA (%)
22.8
52.7
Tekli Doymamış YA (%)
57.3
34.6
Çoklu DYA (%)
19.2
12.7
P:S oranı
0.84
0.24
Omega 6 (%)
5.4
10.0
Omega 3 (%)
13.7
2.8
Avcı-toplayıcı toplumlarda bitkisel ve hayvansal besinlerin
diyetlerdeki oranı (%). Cordain vd 2002.
Topluluklar
Bölge
Hayvansal besinler
(%)
Bitkisel besinler (%)
Aborjinler
Avustralya
77
23
Ache
Paraguay
78
22
Anbarra
Avustralya
75
25
Efe
Afrika
44
56
Eskimo
Greenland
96
4
Gwi
Afrika
26
74
Hadza
Afrika
48
52
Hiwi
Venezuella
75
25
KUNG
Afrika
33
67
Nukak
Kolombiya
41
59
Onge
Andaman adaları
79
21
Atalarımızın vitamin, mineral,
antioksidan ve fitokimyasal alımları
yüksek miktarlarda olup,
günümüzdeki alımlardan 1.5-8 kez
daha yüksektir. Amerikalı bir
yetişkinin ortalama C vitamini
tüketimi 90 mg iken, atalarımızın
tahminen günlük alımı 500 mg
üzerindeydi
Mezolitik Çağda (M.Ö. 15000 ) tarım
yoktu ve insanlar bu çağda yabani
meyve, çilek, kiraz gibi meyveleri de bol
miktarda yiyorlardı. Meyve çeşidi de
boldu. Yiyecek işleme ve koruma
teknikleri olarak balık kurutma,
haşlama (kaynar suda pişirmek)
yöntemleri uygulanıyor, tütsüleme de
yapılıyordu. Yay ve ok başı icat edilmiş,
muhtemelen köpek, keçi, ren geyiği ve
koyun evcilleştirilmiştir
Günümüzdeki insan diyetleri ilk
hominidlerden ve primatlardan çok
farklıdır. Tarımın gelişmesinden önce
insanların ne yediği tartışmalı olup,
diyetlerinde süt ve tahılların çok
olmadığı tahmin edilebilir. Neolitik
Döneme kadar tahıl üretimi ve
tüketimi için gerekli alet ve depolama
çukurları bulunmamıştır. Süt ve süt
ürünleri hayvanların
evcilleştirilmesinden sonra insan
beslenmesinde yerini almıştır
• Tarım devrimi ile birlikte nişastalı
besinlerin tüketimi artmış, et
tüketimi azalmıştır. Tahıl taneleri
ile kurubaklagiller insan diyetinin
esas yiyeceği olmuştur. Neolitik
dönemde süt ürünleri, bitkisel
yağlar, özellikle zeytinyağı
tüketimi başlamıştır. Endüstri
devrimine kadar insan diyetlerinde
önemli bir farklılık gözlenmemiştir.
• Endüstri devriminden sonra ve günümüzde
paketlenmiş gıdalar (konserve et, konserve
çorbalar, hidrojenize edilmiş bitkisel yağ ve
tahılların rafine edilmesi ve beyaz ekmek)
büyük rahatlık getirmiştir. Glisemik indeksi
yüksek karbonhidratlı besinler, hayvansal
ürünler, et, doymuş yağ ve diyetle alınan
kolesterol insan diyetlerinin temeli olurken;
kurubaklagil, sebze, meyve ve ceviz, fındık
gibi sert kabuklu yiyeceklerin tüketimi
azalmıştır.
Fosil hominidlerden seçilmiş türlerin boy uzunluğu, beyin ağırlığı (g), vücut
ağırlığı (kg)
McHenry ve Coffing 2000; Leonard vd. 2003
TÜR
Jeolojik yaş
(m.yıl)
Boy uzunluğu (cm)
Erkek
Kadın
Beyin ağırlığı
(g)
Vücut ağırlığı (Kg)
Erkek
Kadın
Australopithecus
afarensis
3.9-3.0
151
105
434
45
29
Australopithecus
africanus
3.0-2.4
138
115
448
41
30
Paranthropus
boisei
2.3-1.4
137
124
514
49
34
Paranthropus
robustus
1.9-1.4
132
110
523
40
32
Homo habilis
1.9-1.6
131
100
601
37
32
Homo rudolfensis
2.4-1.6
160
150
736
60
51
Homo ergaster
1.9-1.7
180
160
849
66
56
Homo erectus
(early)
1.8-1.5
-
-
863
66
54
Homo erectus
(late)
0.5-0.3
-
-
980
60
55
Homo sapiens
0.4-0.0
175
161
1350
58
49
Buluntu Yeri
Dönemi
Araştırıcı
Kadınlar
Erkekler
Ortalama(Kadın)
Ortalama(Erkek)
Kumtepe
Kalkolitik
Şenyürek 1949
153.82
160.50
Büyük Güllücek
Kalkolitik
Şenyürek 1950
-
163.80
Şeyhöyük
Şeyhöyük
Kalkolitik
Kalkolitik
Tunakan 1951
Şenyürek 1955
149.11
150.64
164.59
163,46
Alacahöyük
Eski Tunç
Tunakan 1965
160.89
174.89
Evdi Tepesi
MÖ. 3-2. Bin
Çiner 1964
158.44
163.08
Ahlatlıbel
MÖ. 3. Bin
Kansu1939
163.20
165.25
Acemhöyük
MÖ. 2. Bin
Çiner 1965
155.13
-
Alacahöyük
Tunç Çağı
Kansu vd.1946
-
152.40
Kusura
Hitit
Kansu 1939
160.30
166.80
Alacahöyük
Hitit
Kansu 1937
-
153.25
Müskebi
Miken
Çiner 1966
156.02
161.22
Dirmil
Miken
Tunakan 1964
151.52
172.56
Altıntepe
Urartu
Çiner 1965
153.71
173.61
Buluntu Yeri
Dönemi
Araştırıcı
Kadınlar
Erkekler
Ortalama
Ortalama
Klazomenai-Akpınar
MÖ. 7-4. Yüzyıl
Gözlük 1998
160.45
164.15
Korkuteli
Bizans
Kansu, Çiner 1968
-
170,23
Koca M. Paşa
Bizans
Çiner 1971
149.70
163.84
Yarımburgaz
Bizans
Çiner 1974
161.03
-
Topaktı
Bizans
Coşkun 1988
154,03
165.55
Ayatekla
Bizans
Çiner 1964
-
167.49
Beyköy
Bizans
Alpagut 1985
154,14
_
İznik
Geç Bizans
Özbek 1984
-
167.40
Dilkaya
Ortaçağ
Güleç 1989
153.04
163.89
Karagündüz
Ortaçağ
Güleç1998
150.52
164.52
Panaztepe
İslam
Güleç 1989
156.53
164.58
Aziz Nikolaos
20. yüzyıl
Erdal 1997
151.70
165.50
Eski çağlarda ortalama insan ömrü
BÖLGE
PERYOD
ERKEK
KADIN
FARK
Çek-Moravia
Neolitik
34.8
32.3
2.5
Anadolu
Kalkolitik
35.8
27.9
7.9
Çatalhöyük
M.Ö.6300
34.0
30.0
4.0
Lerna-Yunanistan
M.Ö 1750
37.0
31.0
6.0
Atina
M.Ö. 630-350
45.0
35.0
10.0
Mısır
Roma
41.9
30.6
11.3
Cirencester/
İngiltere
Roma-İngiliz
40.8
36.6
4.2
Caerwent/İngiltere
M.S. 8-12.yy
31.6
31.7
+ 0.1
Josefov/Çek
M.S. 9-11. yy
46.2
40.8
5.4
Wells, C. 1975. Ancient obstetric hazards and female mortality. Bull. N.Y. Acad. Med.,51 (11):1235-1249.
Buluntu Yeri
Dönem
Araştırıcı
N
Ortalama yaş
Çatalhöyük
Neolitik
Angel 1971
216
31.5
Çayönü
Neolitik
Özbek 1989
372
29.5
Farklı alanlar
Kalkolitik
Şenyürek 1951
90
32.5
Karataş
Tunç
Angel 1986
356
31.3
Değirmentepe
Demir
Özbek 1985
5
32.0
Troy' 9
Helenistik
Angel 1986
36
44.6
Klazomenai
(Y.Tepe)
Börükçü
Helenistik
Güleç 1985
16
34.0
Güleç ve ark.
28
35.1
Geç.Roma
Boğazköy
Roma
Backofen 1986
127
33.0
Topaklı
Ortaçağ
Güleç 1987
87
32.8
İznik
Ortaçağ
Erdal 1992
86
38.2
Tepecik
Ortaçağ
Sevim 1993
443
41.4
Dilkaya
Ortaçağ
Güleç 1994
156
46.6
İNSAN ÖMRÜ
Tablo 1. 1900-2003 yılları arasında doğumla beklenen yaşam süresi (yıl)
(Shrestha 2006).
Yıllar
Her iki cins
Bütün ırklar
Erkek
Kadın
1900
47.3
46.3
48.3
1910
50.0
49.4
51.8
1920
54.1
53.6
54.6
1930
59.7
58.1
61.6
1940
62.9
60.8
65.2
1950
68.2
65.6
71.1
1960
69.7
66.6
73.1
1970
70.8
67.1
74.7
1980
73.7
70.0
77.4
1990
75.4
71.8
78.8
2000
77.0
74.3
79.7
2003
77.5
74.8
80.1
Paleolitik çağ süresince gıda, nüfusun gelişmesinde
sınırlayıcı bir faktör olmuştur.
1850 yılına kadar dünya
nüfusu bir milyar
1960 yılında dünya
nüfusu üç milyar
1976 yılında dört milyar
Leaf, A.,Weber, P.C. 1987.A new era for sciences in nutrition. Am J Clin Nutr., 45;1048-1053.
ANNE SÜTÜ
• Bütün memeliler gibi insanoğlu da yaşamını devam
ettirebilmesi için anne sütüne ihtiyacı vardır.
Hierapolis/Denizli
Şeker tüketimi; 1815>
O’Keefe, JH., Cordain, L.2004. Cardiovascular disease resulting from a diet and lifestyle at Odds with
our paleolithic genome:how to become a 21st-century hunter-gatherer. Mayo Clin Proc.,79:101-108.
• Evrimsel olarak insanın atalarının günde <1
gramdan az tuz içeren diyet uyguladıkları
bilinmektedir. Tuz alımının artması ile kan
basıncı arasındaki ilişkiye ilk temas eden M.Ö.
2000’li yıllarda Çinli bir hekim “Eğer çok tuz
alınırsa nabız katı ve sert olur” demiştir.
Çatalhöyük
•Seramik tuzluk; benzerlerinin en eskisi olarak kabul edilmektedir. Tuz doldurmak
için üstteki deliklerden başka bir açıklığı yoktur.
Antik Yunanistan’da M.Ö. 5. yüzyıldan kalma bir tuzluk,
Louvre Müzesi
İskelet Kalıntılarında tespit edilen hastalıklar
1-Dişler üzerindeki aşınma ve diş çürükleri. Tarımsal
diyetlerle birlikte yapışkan gıdaların tüketimi diş çürüklerinin
oranını artırmıştır.
2-Demir yetersizliği anemisi.
Göz soketlerinde, veya
kranial kemerde gözenekler
oluşmakta ve buna perotik
hiperostosis denmektedir.
5-Malnütrisyon ve yetersiz
beslenme iskelet ölçümlerinden
anlaşılmaktadır. Eski
toplumlarda boy uzunluğundaki
azalma beslenme durumunun
bir göstergesi olarak kabul
edilmektedir
3-D vitamini yetersizliği
bacaklarda çarpıklıklara neden
olmaktadır
6-Enfeksiyonlar kemik
üzerinde özel izler
bırakmaktadır.
Tüberkülozis lumbar
vertebrada harabiyet ve
kaburgada karakteristik
izler bırakmaktadır.
7.Çeşitli
kanserler iskelet
üzerinde
tanımlanabilir.
4.Çocuklarda büyüme gelişme
geriliği uzun kemiklerde çizgiler
görülmektedir.
Buna Harris Çizgileri denmektedir.
8.İskeletlerde iş yükünün
bırakmış olduğu izler
açıkça görülmektedir.
Fiziksel çalışma ve
yıpranmalar sonucunda
oluşan dejeneratif eklem
rahatsızlıkları yüksek
oranda görülür.
9.Travma sonucu oluşan
kemik kırıkları çok
belirgindir
Kasların gelişmesi sonucunda kemik üzerindeki kas hacimleri artmıştır.
Taş değirmenlerde mısır öğüten kadınların kaslarında üç köşeli
yumrular modern vücut geliştiren kişilerinkine benzer bir gelişme
göstermektedir
Çeşitli ilkel toplumlarda serum kolesterol değerleri
(Eaton vd. 1988)
Toplum türü
Toplumlar
Yaş
Kolesterol mg/dL
AVCI-TOPLAYICILAR
Tanzanya Hadza
Kadın
Erkek
105
114
Kalahari (Bushmen)
-
130
Kongo Pigmeleri
Kadın
Erkek
111
101
Avustralya Aborjinler
Kadın
Erkek
132
146
Kanadalı Eskimolar
-
141
Yeni Gine Wabag
-
144
Yeni Gine Chimbu
-
130
Brezilya-Xavante Kızılderilileri
Kadın
Erkek
121
107
Rural Samoans
Kadın
Erkek
180
167
Meksika Tarahumara Kızılderileri
Kadın
Erkek
139
136
Guetemala Maya Kızılderilileri
Kadın
Erkek
143
132
Kenya Samburu
Erkek
166
Kenya Masai
Kadın
İLKEL BAHÇECİLER
BASİT TARIMCILAR
PASTORALİSTLER
Günümüzde ilkel toplumlarda görülen diyabet
prevalansı (%)
Eaton vd.1988
Toplum türü
İlkel toplumlar
Oran (%)
Avcı-toplayıcılar
Alaska Athabaskan Kızılderileri
1.3
Grönland Eskimoları
1.2
Alaska Eskimoları
1.9
Papua- Yeni Gine, Melanesians
0.9
Loyalty Adaları Melanesians (Büyük Okyanus)
2.0
İlkel bahçeciler
Kırsal Malezyalılar
Basit Tarımcılar
Pastoralistler
Hindistan’da Kırsal köylüler
1.2
Göçmen Yemenliler
0.1
Kırsal Malezyalılar, Yeni Kaledonya
1.5
Polynesians on Pukapuka
1.0
Kırsal Figians
0.6
Göçebe Broayas, Kuzey Afrika
0.0
Ortalama
Endüstrileşmiş ülkeler
1.1
Avustralya, Kanada, Japonya, ABD
3-10
DİŞ ÇÜRÜKLERİ
• İnsanda diş çürüğü ile en eski
örnekler Güney Afrika’da bulunmuş
insanımsılarda görülmüştür.
• Diş çürüğü hastalığı insan kadar
eskidir.
Özbek, M. 1985. Yakın-Doğu tarih Öncesi Toplumlarında Bazı Diş Patolojileri ve Anomalileri. Antropoloji,
12:343-356.
Homo erectus’un temsilcilerinde de diş
çürüğüne rastlanmıştır. Diş çürüğü
hastalığı ancak Mezolitik ve Neolitik
dönemden itibaren ani bir yükselme
göstermektedir. Avrupa, Kuzey Afrika’da bu
devirle yaşıt iskeletlerde bu hastalığa %7.7
oranında rastlanmıştır.
• Bu olgu beslenme sisteminde kendini
gösteren köklü bir değişimin
sonucudur.
• Tahılların insan beslenmesinde
kullanılmasıyla beraber diş çürüğü
görülme sıklığında belirgin bir artış
olmuştur.
• İncelenen Babil Kalkolitik devir
iskeletlerinde 701 dişten 28’inde yani
%3.9 oranında çürüğe rastlanmıştır.
Özbek, M. 1985. Yakın-Doğu tarih Öncesi
Toplumlarında Bazı Diş Patolojileri ve
Anomalileri. Antropoloji, 12:343-356.
Zaman
Toplumlar
İncelenen Diş Sayısı
Çürük Diş
M.Ö. 70000-35000
Neanderthal
259
0 (%0)
M.Ö.10000-3000
Mezolitik (Avrupa,
Asya)
Neolitik (Mureybet)
1148
88 (%7.7)
81
1 (%1.2)
Neolitik (Fransa)
11717
379 (%3.2)
Almanya
1589
27 (% 1.8)
İsveç
6402
91 (%1.4)
Danimarka
3612
56 (%1.6)
İngiltere
1151
36 (%3.1)
Kalkolitik (Byblos)
701
28 (%3.9)
Yunanistan
1404
116 (%12.1)
M.Ö. 3000-1000
Author
Document
Category
Без категории
Views
0
File Size
13 271 Кб
Tags
1/--pages
Пожаловаться на содержимое документа