close

Enter

Log in using OpenID

8. Baskı - Pegem.net

embedDownload
Esed Yağcı
Levent Çelik
Uğur Başboğaoğlu
Alev Ateş
Yavuz Erişen
Nadir Çeliköz
Erkan Tekinarslan
Behçet Oral
Havva Taşlı
8. Baskı
Editörler: Prof. Dr. Özcan Demirel ve Prof. Dr. Eralp Altun
ÖĞRETİM TEKNOLOJİLERİ VE MATERYAL TASARIMI
ISBN 978-605-364-007-3
Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir.
© 2014, Pegem Akademi
Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları
Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti’ye aittir.
Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri,
kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt
ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz.
Bu kitap T.C. Kültür bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır.
Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında
yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları
satın almamasını diliyoruz.
1. Baskı: Eylül 2007, Ankara
8. Baskı: Ekim 2014, Ankara
Yayın Proje Yönetmeni: Ayşegül Eroğlu
Dizgi-Grafik Tasarım: Hilal Sutan Coşkun
KapakTasarımı: Gürsel Avcı
Baskı: Yorum Basım Yayın ve Matbaacılık Ltd. Sti
İvedik Organize Sanayi Bölgesi Matbaacılar Sitesi
Yenimahalle/ANKARA
35.Cadde No: 36 - 38 06370
(0312-395 21 12)
Yayıncı Sertifika No: 14749
Matbaa Sertifika No: 13651
İletişim
Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay/ANKARA
Yayınevi: 0312 430 67 50 - 430 67 51
Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60
Dağıtım: 0312 434 54 24 - 434 54 08
Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38
Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60
İnternet:www.pegem.net
E-ileti: [email protected]
ÖN SÖZ
ÖĞRETĐM TEKNOLOJĐLERĐ VE MATERYAL TASARIMI (ÖT-MT)
dersi, eğitim fakültelerinin ders programlarında yapılan son düzenlemelere göre
öğretmenlik sertifikası programında tüm bilim dalları için zorunlu ders olarak
programda yerini almıştır.
21. yüzyılda bilimde ve teknolojideki hızlı değişmeler eğitim alanını da etkilemiş ve yeni teknolojilerin eğitimde kullanılmasına başlanmıştır. Bilgisayarın,
özellikle de internetin devreye girmesiyle bilgiye ulaşım çok daha hızlı olmakta,
öğrenme kaynakları zenginleşmektedir. Sınıf içi uygulamalarda geleneksel araçgereç kullanımının yanı sıra yeni teknolojilerin kullanımı da giderek önem kazanmakta; öğretmenlerimiz bu teknolojileri tanıdıkça ve kullandıkça eğitim
uygulamalarında bunlara daha çok önem vermektedirler.
Sınıf içi eğitim uygulamalarında geleneksel yaklaşımın yeni teknolojilerle
desteklenmesinin öğretme-öğrenme ortamını zenginleştirmesi beklenmektedir.
Bu zenginliği öğretmenlerimizin de yaşaması ve yaşatması için materyal tasarımı yapma önemli bir uğraş alanı olmaya başlamıştır.
Öğretim teknolojileri ve materyal tasarımı, öğretim hizmetlerinin nitelikli
hale getirilmesinde en belirleyici ögeler olarak görülmektedir. ÖT-MT, hem
nitelikli eğitim hizmeti sunmak hem de eğitimdeki teknolojik gelişmelere ayak
uydurmak ve en son gelişmiş öğretim teknolojilerini sınıf ortamında kullanmak
isteyen aday öğretmenlere bir el kitabı olarak hazırlanmıştır.
Bu yapıtta, özellikle eğitimde kullanılan yeni teknolojiler tanıtılmaya çalışılmıştır. Ancak, mevcut uygulama içinde okullar arasındaki farklılıklar dikkate
alınarak yeni teknolojilerin olmadığı ortamlarda, okullarda var olan ders materyallerinin nasıl kullanılacağı ve alternatif materyal geliştirme işleminin nasıl
yapılacağı konusunda da bazı bilgiler ve ipuçları verilmeye çalışılmıştır.
Eğitim alanındaki yeniliklerin ve çağdaş düşüncelerin yansımaları olarak ortaya çıkan bu tür yapıtların ülke genelinde yaygınlaşması ve kabul görmesi sizin
ilginiz ve tercihinizle sağlanacaktır.
Umarız bu kitap bir ders kitabı olmaktan çok, materyal tasarımı için bir kılavuz kaynak kitap olma özelliği taşır. Bu özelliği ile öğretmen adaylarına ve halen öğretmen olarak çalışanlara az da olsa katkı getirmesi yazar kadrosunu
mutlu kılacaktır.
Ankara, Ekim 2014
Özcan DEMĐREL
Eralp ALTUN
iii
Bölümler ve Yazarları
1. Bölüm: Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve Đletişim
Prof. Dr. Özcan Demirel: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Esed Yağcı: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
2. Bölüm: Öğretim Materyallerinin Hazırlanması ve Seçimi
Yrd. Doç. Dr. Levent Çelik: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
3. Bölüm: Öğretim Sürecinde Kullanılan Araçlar ve Görsel-Đşitsel Araçlar
Yrd. Doç. Dr. Uğur Başboğaoğlu: Đnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi,
Eğitim Bilimleri Bölümü
4. Bölüm: Đletişim Teknolojileri
Prof. Dr. Eralp Altun: Ege Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Bilgisayar ve
Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
Öğr. Gör. Dr. Alev Ateş: Ege Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Bilgisayar ve
Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
5. Bölüm: Eğitimde Bilgisayar Kullanımı
Doç. Dr. Yavuz Erişen: Yıldız Teknik Üniversitesi Eğitim Fakültesi,
Eğitim Bilimleri Bölümü
Doç. Dr. Nadir Çeliköz: Yıldız Teknik Üniversitesi Eğitim Fakültesi,
Eğitim Bilimleri Bölümü
6. Bölüm: Eğitimde Đnternet Kullanımı
Doç Dr. Erkan Tekinarslan: Abant Đzzet Baysal Üniversitesi, Bilgisayar
ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Bölümü
7. Bölüm: Uzaktan Eğitim
Doç. Dr. Behçet Oral: Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi,
Eğitim Bilimleri Bölümü
8. Bölüm: Öğretim Materyallerinin Değerlendirilmesi
Prof. Dr. Özcan Demirel: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
Yrd. Doç. Dr. Esed Yağcı: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
9. Bölüm: Alternatif Ders Materyali Geliştirme
Prof. Dr. Özcan Demirel: Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
10. Bölüm: Çeşitli Materyaller ve Eğitimdeki Yeri
Öğr. Gör. Havva Taşlı: Dicle Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
iv
İÇİNDEKİLER
Önsöz ...................................................................................................................... iii
Bölümler ve Yazarları .............................................................................................. iv
İçindekiler ................................................................................................................. v
Şekiller Listesi .......................................................................................................... xi
Tablolar Listesi........................................................................................................ xii
1. Bölüm
EĞİTİM, ÖĞRETİM TEKNOLOJİSİ VE İLETİŞİM
(ss: 1-25)
Eğitim .......................................................................................................................2
Program Geliştirme...................................................................................................4
Eğitim Programının Ögeleri ......................................................................................6
Hedef ve Davranışlar ................................................................................................6
Öğretme-Öğrenme Süreci (Eğitim Durumu) .............................................................8
Ölçme-Değerlendirme Süreci ..................................................................................10
Teknoloji.................................................................................................................10
Eğitim Teknolojisi ...................................................................................................11
Öğretim Teknolojisi.................................................................................................12
Öğretim Teknolojisi İletişim ve Öğrenme Arasındaki İlişkiler ...................................13
İletişim Süreci .........................................................................................................14
Kaynak ...................................................................................................................17
Mesaj ......................................................................................................................17
Kanal ......................................................................................................................18
Alıcı ........................................................................................................................18
Dönüt .....................................................................................................................18
İletişim Süreci ve Yaşantı Alanı ..............................................................................19
Araçların Sınıflandırılması ve Öğrenme ile Bağlantısı ..............................................21
Özet ........................................................................................................................24
Değerlendirme Soruları...........................................................................................25
Kaynakça................................................................................................................25
v
2. Bölüm
ÖĞRETİM MATERYALLERİNİN HAZIRLANMASI VE SEÇİMİ
(ss: 27-66)
Öğretim Materyallerinin Seçimini Etkileyen Etmenler..................................................... 30
Öğretim Hedefleri............................................................................................................ 31
Öğretim Yöntemi............................................................................................................. 32
Öğrenci Özellikleri .......................................................................................................... 33
Öğretmen Özellikleri ....................................................................................................... 33
Öğretim Ortamının Özellikleri ......................................................................................... 34
Araç-Gereçlerin Özellikleri .....................................................................................36
Kısıtlamalar .............................................................................................................36
Öğretim Materyallerinin Türleri ..............................................................................37
Gerçek Eşyalar ve Modeller ....................................................................................38
Görsel ve İşitsel Araçlar...........................................................................................41
Görsel Araçlar.........................................................................................................42
İşitsel Araçlar...........................................................................................................52
Öğretim Materyallerinin Hazırlanması .....................................................................53
Öğretim Materyali Tasarım İlkeleri ..........................................................................54
Öğretim Materyali Hazırlama İlkeleri.......................................................................59
Öğretim Materyallerini Hazırlamada Dikkat Edilecek Hususlar................................61
Öğretim Materyallerinin Kullanım Alanları ..............................................................63
Özet ........................................................................................................................64
Değerlendirme Soruları...........................................................................................65
Kaynakça................................................................................................................65
3. Bölüm
ÖĞRETİM SÜRECİNDE KULLANILAN ARAÇLAR VE
GÖRSEL-İŞİTSEL ARAÇLAR
(ss: 67-85)
Konunun Önemi.....................................................................................................68
Elektronik Ortam Türleri .........................................................................................73
Ders Kitabı .............................................................................................................73
Öğretmen Kitabı .....................................................................................................73
Alıştırma Kitabı .......................................................................................................73
Gerçek Varlıklar ve Modeller ..................................................................................74
Modeller .................................................................................................................74
vi
Televizyon ..............................................................................................................74
Barkovizyon / Sinevizyon........................................................................................76
Taşınabilir Sayısal Video Kayıt Cihazı .....................................................................76
Dijital (Sayısal) Fotoğraf Makinesi...........................................................................76
Tepegöz ..................................................................................................................77
Slayt Projeksiyon Cihazı .........................................................................................78
Video Projeksiyon Cihazı ........................................................................................78
Tepegöz, Slayt Projektörü ve Video Projeksiyon Şematik Karşılaştırması ................79
Elektronik Öğretim Gereçlerinin Korunması............................................................81
Özet ........................................................................................................................82
Değerlendirme Soruları...........................................................................................83
Kaynakça................................................................................................................85
4. Bölüm
İLETİŞİM TEKNOLOJİLERİ
(ss: 87-112)
İnternet Tabanlı Öğretici TV ve Video Uygulamaları...............................................88
Öğretici TV ve Video Kullanımı...............................................................................88
Eğitimde İnternet Tabanlı TV ve Video Uygulamaları .............................................90
Mobil Öğrenme ve Araçları .....................................................................................95
Mobil Öğrenme (M-Öğrenme) Nedir? .....................................................................95
Mobil Öğrenme Araçları ve Teknolojileri Nelerdir?..................................................96
Yeni Öğretim Teknolojileri: Akıllı (Etkileşimli) Tahta ve Dijital Kalem....................103
Karma Öğrenme ve Araçları .................................................................................106
Karma Öğrenme (K-öğrenme) Nedir? ...................................................................106
Karma Öğrenmenin Türleri Nelerdir?....................................................................107
Eğitimde Karma Öğrenme Tasarımları ve Uygulamaları .......................................108
Özet ......................................................................................................................108
Değerlendirme Soruları ........................................................................................109
Sözlük...................................................................................................................110
Kaynakça..............................................................................................................111
vii
5. Bölüm
EĞİTİMDE BİLGİSAYAR KULLANIMI
(ss: 113-146)
Giriş......................................................................................................................114
Bilgisayarların Günlük Yaşamdaki Yeri.................................................................114
Bilgisayarın Tarihsel Gelişimi ................................................................................115
Birinci Nesil Bilgisayarlar ......................................................................................116
İkinci Nesil Bilgisayarlar ........................................................................................116
Üçüncü Nesil Bilgisayarlar ....................................................................................117
Dördüncü Nesil Bilgisayarlar.................................................................................117
Beşinci Nesil Bilgisayarlar ....................................................................................117
Bilgisayarların Türleri, Yapısı, İşleyişi ve Ögeleri ...................................................118
Bilgisayar Türleri...................................................................................................118
Bilgisayarların Yapısı ve İşleyişi ............................................................................119
Bilgisayarın Temel Birimleri ..................................................................................119
Bilgisayarların Eğitimde Kullanılması ....................................................................124
Bilgisayarların Eğitimde Kullanım Alanları ............................................................125
Bilgisayar Destekli Öğretim ...................................................................................127
Bilgisayar Destekli Öğretimin Yararları ve Sınırlılıkları...........................................128
Bilgisayar Destekli Öğretimin Gerçekleşme Biçimleri ............................................130
Ders Yazılımını Geliştirmede İzlenen Aşamalar .....................................................135
BDÖ Yazılımlarının Niteliklerini Değerlendirme Göstergeleri.................................135
Ders Yazılımlarının Niteliklerinin Değerlendirilmesi ...............................................137
Özet ......................................................................................................................139
Değerlendirme Soruları.........................................................................................141
Kaynakça..............................................................................................................145
6. Bölüm
EĞİTİMDE İNTERNET KULLANIMI
(ss: 147-170)
İnternet: İlgili Kavramlar ve Uygulamalar .............................................................148
İnternet ................................................................................................................148
İntranet .................................................................................................................149
World Wide Web (www).......................................................................................149
Telnet ...................................................................................................................150
viii
FTP (File Transfer Protocol)..................................................................................150
Portal....................................................................................................................151
Blog (Günce) .......................................................................................................152
Viki (Wiki).............................................................................................................153
İletişim Aracı Olarak İnternet.................................................................................154
Eşzamanlı İletişim ................................................................................................154
Anında Mesajlaşma...............................................................................................154
Eşzamansız İletişim ..............................................................................................155
Araştırma Aracı Olarak İnternet.............................................................................158
Arama Motorları ...................................................................................................158
Elektronik Veri-tabanları .......................................................................................158
Öğrenme-Öğretme Aracı Olarak İnternet ..............................................................159
İnternet Tabanlı Öğrenme ....................................................................................159
Harmanlanmış / Karma Öğrenme (Blended Learning) .........................................161
Öğretmenler ve İnternet .......................................................................................164
Öğretmenler ve İnternet Tabanlı Araştırma ..........................................................165
Öğretim Aracı Olarak İnternet ...............................................................................166
Öğrenciler ve İnternet ...........................................................................................166
Öğrenciler ve İnternet Tabanlı İletişim ..................................................................167
Öğrenciler ve İnternet Tabanlı Araştırma...............................................................167
Öğrenme Aracı Olarak İnternet .............................................................................168
Özet ......................................................................................................................169
Değerlendirme Soruları.........................................................................................169
Kaynakça..............................................................................................................170
7. Bölüm
UZAKTAN EĞİTİM
(ss: 171-204)
Uzaktan Eğitim Kavramı .......................................................................................172
Uzaktan Eğitimin Amacı........................................................................................173
Uzaktan Eğitim ile İlgili Gelişmeler ........................................................................177
Uzaktan Eğitimden Yararlanma Biçimleri (Modelleri)............................................178
Uzaktan Eğitimde Yararlanılan Araçlar .................................................................179
Uzaktan Eğitim ve İnternet....................................................................................180
Uzaktan Eğitimde Öğretim Tasarımları ................................................................182
ix
Uzaktan Eğitimin Yönetimi ...................................................................................189
Uzaktan Eğitim Materyallerinin Değerlendirilmesi .................................................190
Türkiye’de Uzaktan Eğitimin Gelişimi ve Uygulamaları.........................................191
Özet ......................................................................................................................195
Değerlendirme Soruları.........................................................................................196
Kaynakça..............................................................................................................201
8. Bölüm
ÖĞRETİM MATERYALLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
(ss: 205-227)
Öğretme Etkinliğini Ölçme ve Değerlendirme .......................................................206
Ölçme Teknikleri ..................................................................................................206
Değerlendirme ......................................................................................................210
Değerlendirme Türleri...........................................................................................212
Değerlendirme Teknikleri......................................................................................212
Not Verme ............................................................................................................215
Eğitim Amaçlı Bilgisayar Programlarını Değerlendirme .........................................216
Özet ......................................................................................................................227
Değerlendirme Soruları.........................................................................................227
Kaynakça..............................................................................................................227
9. Bölüm
ALTERNATİF DERS MATERYALİ GELİŞTİRME
(ss: 229-244)
Giriş......................................................................................................................230
Alternatif Ders Materyali Geliştirme.......................................................................231
Alternatif Ders Materyallerinin Özellikleri ..............................................................232
Alternatif Ders Materyali Geliştirmenin Önemi ......................................................233
Alternatif Ders Materyali Örnekleri ........................................................................234
Kavram Karikatürleri.............................................................................................234
Şimşek Kartlar (Flash Cards).................................................................................236
Çizimler ................................................................................................................237
Diğer Örnekler ......................................................................................................239
Değerlendirme Soruları.........................................................................................244
Kaynakça..............................................................................................................244
x
10. Bölüm
ÇEŞİTLİ MATERYALLER VE EĞİTİMDEKİ YERİ
(ss: 245-297)
Çeşitli Dersler için Hazırlanmış Öğretim Materyallerinin
Hazırlanması, Değerlendirilmesi ve Geliştirilmesi ..................................................263
Resimli Materyal Örnekleri....................................................................................286
Özet ......................................................................................................................296
Uygulama Çalışması .............................................................................................296
Kaynakça..............................................................................................................297
Sözlük.................................................................................................................299
Yazarlar Hakkında............................................................................................303
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1.1: Eğitim Programının Ögeleri .......................................................................4
Şekil 1.2: Eğitim Programı Geliştirme Süreci Ögeleri ................................................5
Şekil 1.3: İletişim Süreci..........................................................................................14
Şekil 1.4: İletişim Sürecinin Temel Ögeleri ..............................................................15
Şekil 1.5: Öğretme - Öğrenme Süreci ile İletişim Süreci Arasındaki Benzerlik .........16
Şekil 1.6: Yaşantı Alanı ve İletişim Süreci................................................................20
Şekil 1.7: Dale'in Yaşantı Konisi .............................................................................23
Şekil 2.1: Öğrenilenlerin Hatırlanma Yüzdeleri .......................................................28
Şekil 2.2: Beş Duyu Organının Öğrenmedeki Payları..............................................29
Şekil 4.1: Tek Yönlü Video Dağıtım Sistemleri........................................................89
Şekil 4.2: Ses ve Görüntü İletiminin Üç Konfigürasyonu .........................................90
Şekil 4.3: Açıköğretimin e-Televizyon Uygulaması Örneği .....................................91
Şekil 4.4: MEB İnternet TV Web Sitesi ...................................................................92
Şekil 4.5: Los Angeles Kolejleri TV Web Sitesi .......................................................93
Şekil 4.6:Utah Öğretici TV Programları Web Sitesi ................................................94
Şekil 4.7: Bir Dizüstü Bilgisayar Örneği ..................................................................96
Şekil 4.8: Bir Tablet Bilgisayar Örneği ...................................................................97
Şekil 4.9: Taşınabilir Bir Medya Oynatıcısı..............................................................99
Şekil 4.10: Bir MP3 Çalar Örneği ...........................................................................99
Şekil 4.11: Bir Akıllı Telefon ve Kişiselleştirilmiş Ekran Örneği .............................100
Şekil 4.12: Akıllı Tahta Kullanımı Örnekleri ..........................................................103
Şekil 4.13: Dijital Kalem Örnekleri .......................................................................104
xi
Şekil 6.1: Microsoft Telnet İstemcisinin Çalıştırılması.............................................150
Şekil 6.2: Microsoft Telnet İstemcisi ......................................................................150
Şekil 6.3: Explorer Adres Çubuğu Kullanılarak Başka Bir Bilgisayarla
FTP Bağlantısı Kurulması ....................................................................151
Şekil 6.4: Bir Başka Bilgisayarla FTP Bağlantısı Kurulması ...................................151
Şekil 6.5: Bir Blog Oluşturmada İzlenecek Adımlar ve Blog İçerisinde
Yapılabilecek Etkinliklerin Listesi ........................................................152
Şekil 6.6. Vikipedi, Özgür Ansiklopedi Ana Sayfası ve Burada
Yapılabilecek Etkinlik Başlıkları ..........................................................153
Şekil 6.7: Vikipedi Ortamında Var Olan Bir İçerik Üzerinde
Yapılabilecek İşlemler..........................................................................153
Şekil 6.8: Bir Anında Mesajlaşma Programı ve Yapılabilecek Eylemler .................155
Şekil 6.9: Microsoft Haber Gruplarında Office Programı Kategorisi
Altında Yapılan Tartışmalar.................................................................156
Şekil 6.10: Adobe Acrobat Kullanıcıları İçin Oluşturulmuş Çevrimiçi Bir Forum....157
Şekil 6.11: Bir Arama Motoru Bünyesindeki Çeşitli Arama Kategorileri ve
Tercihleri .............................................................................................158
Şekil 6.12: Çevrimiçi ve Yüz-Yüze Öğrenme Ortamlarının Güçlü
Yanlarının Harmanlanması ................................................................162
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 2.1: Öğrenci Özellikleri..................................................................................33
Tablo 2.2: Farklı Özellik Boyutu Esasına Göre Eğitim Ortamlarının Sınıflandırılması....35
Tablo 5.1: BDÖ’nün Gerçekleşme Biçimleri .........................................................134
Tablo 7.1: Temel Uzaktan-Eğitim Modelleri ve Bu Modellerin Özellikleri ..............179
Tablo 7.2: Türkiye’de İnternet Temelli Uzaktan Eğitim Uygulama Örnekleri .........182
Tablo 7.3: Uzaktan Eğitim Sunan Eğitim Kurumları ve İnternet Adresleri .............194
Tablo 8.1: Değerlendirme ve Test Çeşitleri ...........................................................210
Tablo 8.2: Yazılı Anlatımı Değerlendirme Formu ..................................................211
Tablo 8.3: Değerlendirme Yaklaşımları Arasındaki Benzerlik ve Farklılıklar ..........214
xii
1. Bölüm
EĞİTİM, ÖĞRETİM
TEKNOLOJİSİ VE İLETİŞİM
Prof. Dr. Özcan Demirel*
Yrd. Doç. Dr. Esed Yağcı*
Öğrenme Hedefleri
Bu bölümü çalıştıktan sonra;
F öğretim teknolojisi ile ilgili temel kavramları tanıyabilecek,
F öğretim teknolojisi ile ilgili temel kavramları açıklayabilecek,
F öğretim teknolojisinin değişik tanımlarını yapabilecek,
F eğitim öğretim teknolojisi ve iletişim arasındaki ilişkileri açıklayabilecek,
F araçların sınıflandırılması ve öğrenme arasındaki bağlantıyı kavrayabileceksiniz.
İçindekiler
*
Eğitim
Program Geliştirme
Eğitim Programı
Eğitim Programının Ögeleri
Teknoloji
İletişim Süreci
Özet
Değerlendirme Soruları
Hacettepe Üniversitesi, Eğitim Fakültesi
2
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
Bu bölümde eğitim, program geliştirme, eğitim teknolojisi, öğretim teknolojisi ve iletişim süreci üzerinde durulmuştur.
Eğitim
Eğitim genel anlamda bireyde davranış değiştirme sürecidir. Eğitim sürecinde kişilerin davranışlarında meydana gelebilecek değişmelerin istenilen yönde olması beklenir. Bu anlamda Ertürk (1975), eğitimi, bireyin davranışında
kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme süreci olarak ifade eder.
Bu tanımda anahtar sözcükler, birey, istendik, yaşantı, davranış ve süreç
kavramlarıdır.
Birey, diğer bir deyişle insan, bio-kültürel ve sosyal bir varlıktır (Ertürk,
1975:3). Bu tanımda insanın üç boyutlu özelliği ortaya konmuş ve birinci özellik
olarak biyolojik boyutu, ikinci özellik olarak kültürel ve üçüncü özellik olarak
da sosyal boyutu vurgulanmıştır.
İnsanın biyolojik boyutu insanın insan olabilmesi için temel ya da zorunlu
neden olarak kabul edilmektedir. İnsanın 23 çift kromozomdan oluşan canlı bir
varlık olduğu; ancak insanı biyolojik bir varlık olarak diğer canlılardan ayıran
en önemli nedeni ise düşünebilme yeteneğine sahip olmasından kaynaklandığı
vurgulanmaktadır.
İnsanın kültür boyutu da insanın insan olabilmesi için yeter neden olarak
kabul edilmektedir. İnsan doğa ile etkileşerek kültür boyutunu geliştirmektedir.
İlkel toplumlarda, kültürel içeriğin sınırlılığı ve eğitime gereksinim duyan
birey sayısının fazla olmaması nedeniyle bireyler doğal toplumsal yaşantı içinde
usta-çırak ilişkisi biçiminde toplumun istek ve beklentileri doğrultusunda yetiştirilebiliyordu. Ancak çeşitli kültürlerin iç içe yaşandığı günümüz toplumlarında
bu süreç ancak belli bir program dahilinde yürütülebilmektedir. Çünkü bugün
artık çeşitli kültürlerle karışıp kaynaşan ve yozlaşan kültürel içeriğin arılaştırılıp, düzene sokulması, ayrıca gittikçe artan eğitim ihtiyacının zorunlu sonucu
olan toplu öğretim koşullarında öğrencilere, bireysel ayrılıkları ihmal etmeksizin arılaştırılıp, düzene sokulmuş kültürel içeriğin verilmesi gerekmektedir. Bu
nokta da kültürlemeden farklı bir süreçle yani eğitimle karşı karşıya geliriz.
O halde, bireylerin birbirleriyle ve çevreleriyle etkileşimlerinin örgütlenik
ve birikik ürünleri gibi aldığımız kültürdeki özelliklerin, o kültürde yaşayan bireylere benimsetmek anlamına gelen kültürlemeyi eğitimden ayıran nokta kasıtsız yani plansız oluşudur. Burada eğitimin anlamı itibariyle bir planlama unsurunu bünyesinde taşıdığı sonucuna varılabilir.
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
3
İnsanın sosyal boyutu da insanın diğer insanlarla etkileşimi sonucu toplumsallaşması süreciyle başlar. İnsanın sosyal boyutunun gelişebilmesi için mutlaka
diğer bir insanla etkileşim içinde olması gerekir. Birey kültürel ve toplumsal
çevresiyle etkileşim süreci içine girerek yeni davranışlar kazanır. Birey açısından toplumsallaşma-kültürlenme, toplum açısından kültürlenme olarak adlandırılan bu süreç aslında kapsamlı bir öğrenme ya da öğretme sürecidir (Tekin,
1980: 3). İnsanın sosyal boyutu gelişirken kültürel boyutu da beraber gelişmiş
olur. Bu anlamda toplumsallaşma ya da sosyalleşme bireyin toplum üyeliğine
hazırlanma süreci olarak görülmektedir. Bu süreç beşikten mezara kadar “yaşam boyu” devam eder.
Eğitim tanımında yer alan yaşantı, bireyin diğer bireylerle ve çevresiyle etkileşiminin bireyde bıraktığı izlenim olarak tanımlanır. Yaşantı, eğitim açısından kazanılmış ve yaşanılmış yaşantı olarak iki kategoride ele alınmaktadır.
Kazanılmış yaşantı, bireylerin birbirleriyle etkileşimi sonucunda yer alan etkinliklerin tümünü içermektedir. Yaşanılmış yaşantı ise söz konusu etkileşim içinde yer alan etkinliklerden sadece bireyde kalıcı iz bırakan ve bireyin davranışında değişim oluşturan etkinliklerdir (Ertürk, 1975).
Eğitim tanımında yer alan diğer önemli bir kavram da davranıştır. Genel
anlamda davranış, organizmanın her hareketidir. Davranış psikologlarına göre
ise, organizmanın etkiye karşı gösterdiği tepki ya da tepkiye karşı gösterdiği
etkidir. Eğitim açısından davranışın gözlenebilir, ölçülebilir ve istenilir olması
koşulları aranmaktadır.
Davranışlardaki değişme bir süreç içinde gerçekleşir. Davranış değiştirme
belli bir anda olup bitmez, belli bir süreç gerektirir. Süreç; belli bir sonuca
ulaşmak veya bir oluşumu gerçekleştirmek için birbirini izleyen olayların ya da
durumların akışıdır. Eğitim sürecini birbirini izleyen ve birbiri üzerine biriken
öğrenme ve öğretme olayları oluşturur.
Eğitim tanımında yer alan anahtar niteliğindeki diğer bir kavram olan istendik sözcüğü, söz konusu değişmenin önceden tasarlandığını göstermek, kasıt kelimesi ise, tasarlanmış bir değişikliği sadece bir tesadüf eseri yaratan ve belki farkında bile olunmayan durumları dışarıda tutmak yani istenilen değişimlere bizi
ulaştıracak planlamaları yapmak gereğini vurgulamak amacıyla kullanılmıştır.
Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere kasıtlı ve kasıtsız kültürleme süreçleri birlikte ve birbirlerini etkileyerek vardırlar. Yani planlı eğitimin etkili ve başarılı olma şansı etkileşim halinde bulunduğu diğer kültürleme çeşitlerinin etkisinden
bağımsız değildir. Öyleyse, bireyin etkileşimde bulunduğu çevre şartlarını daha
geniş ve büyük ölçüde kontrol altına alabildiğimiz oranda istediğimiz insanı yaratma şansımız artacak demektir. Bu demektir ki eğitimin daha etkili ve verimli
bir hale gelmesini istiyorsak eğitimde plan fikrine ağırlık vermeye ve planlı eğitimin sınırlarını genişletmeye olanca gücümüzle uğraşmalıyız (Ertürk, 1975: 13).
4
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
Program Geliştirme
Böylesine önemli ve vazgeçilmez olarak ifade edilen planlama nasıl olmalı?
Ya da bir program hangi unsurları içermelidir?
Bir program hazırlama işine girişen kişi ya da kişilerin a) öğrencide geliştirecek hedef ve davranışları önceden kararlaştırıp bir sıraya koymaları, b) bu
hedef ve davranışları geliştirip öğrenme yaşantılarını geliştirecek eğitim durumlarını düzenlemeleri, c) eğitim durumlarının istendik ve beklendik davranışları
geliştirmeleri, etkinlik derecesini araştırmaları yani değerlendirme yapmaları
gerekecektir.
Yukarıda ifade edilenler doğrultusunda eğitim programını şöyle tanımlayabiliriz; "belli öğrencileri belli bir süreç içinde yetiştirmeye yönelik geçerli öğrenme yaşantıları düzenidir" (Ertürk, 1975: 95).
Başka bir deyişle, eğitim programı; öğrenene, okulda ve okul dışında planlanmış etkinlikler yoluyla sağlanan öğrenme yaşantıları düzeneğidir (Demirel,
2000: 9).
Eğitim Programı
Hedef
Davranış
Niçin?
Ne?
İçerik
Değerlendirme
Öğretme-Öğrenme
Süreci
(Eğitim durumları)
Nasıl?
9
9
9
9
9
Öğrenme ilkeleri
Öğretme stratejileri
Yöntemler
Teknikler
Araç-Gereç
Şekil 1.1: Eğitim Programının Ögeleri
Kalite
kontrolü
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
5
Yukarıdaki şekilde görülen program ögelerinden hedef boyutunda bireyleri niçin, neden eğitiyoruz sorularına yanıt aranır. Eğitimin hedeflerini belirlemek örgün eğitim faaliyetlerinin dayanağıdır. Hedefler büyük ölçüde ülkenin
eğitim felsefesini de ortaya koymaktadır.
Hedef kavramı yetiştirdiğimiz insanda bulunmasını uygun gördüğümüz,
eğitim yoluyla kazandırılabilir nitelikte istendik özellikler olarak tanımlanmaktadır (Ertürk, 1975). Bir eğitim sisteminde programın hedefleri belirlendikten
sonra bunların davranış yönünden de dile getirilmesi önemli görülmektedir.
Hedefler davranışa dönüştürülmediği zaman programlarda bir süs olarak kalmaktadır.
Programın içerik boyutunda belirlenen hedeflere ulaşmak için ne öğretelim sorusuna yanıt aranır. Büyük oranda da hedef içerik ilişkisi kurularak amaca uygun bilgilerin aktarılması istenir. Programın süreç boyutunda ise nasıl sorusuna yanıt aranır. Amaca uygun seçilen bilgi içeriğinin bireye aktarılması nasıl olmalıdır; diğer bir deyişle, “nasıl öğretelim” sorusuna yanıt aranır. Bunun
için de sınıf içi uygulamalarda “hangi strateji, yöntem ve teknikleri uygulayalım? Hangi araç-gereçlerden yararlanalım? Sorularına yanıt aranır.”
Programın son boyutu olan değerlendirme boyutunda ise yapılan eğitimin
kalite kontrolü yapılır. Değerlendirme sonuçları eğitim programının hedeflerine ulaşıp ulaşamadığını ortaya koyar. Bir bakıma bu sonuçlar sisteme dönüt
sağlar.
Eğitimde program geliştirme sürecinde temel alınması gerekli görülen
ögeler aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır.
Hedefler
Eğitim Durumları
Sınama Durumları
Şekil 1.2: Eğitim Programı Geliştirme Süreci Ögeleri
Bu ögeler, hedefler, eğitim durumları ve sınama durumlarıdır (Ertürk,
1975).
Hedef boyutu ile bir öğrencinin planlanmış ve tertiplenmiş yaşantılar sayesinde kazanması kararlaştırılan ve davranış değişikliği ya da davranış olarak
ifade edilmeye elverişli olan özellik belirtilmektedir. Bu nedenle hedeflerin
davranış cinsinden ifade edilmesi gerekmektedir. Davranış ifadeleri içinde
programın içerik boyutu da yer almakta, öğrenme yaşantılarının belirlenmesi ve
değerlendirme çalışmaları için ölçütler takımı da oluşturulmaktadır.
6
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
Eğitim durumları boyutunda ise hedeflere nasıl ulaşılacağı sorusuna yanıt
aranır. Öğrenme yaşantılarının planlanması ile etkili öğrenme-öğretme stratejilerinin belirlenmesi ve işe koşulması programın uygulama boyutunu oluşturur.
Sınama durumları ya da değerlendirme boyutu ise programın hedeflere
ulaşma açısından işlerliğini ortaya koyulmaktadır. Değerlendirme sonuçlarının
sisteme dönüt sağlaması ile program yeniden gözden geçirilir ve gerekli değişiklik yapılır. Böylece program geliştirme çalışması sürekli araştırma ve geliştirme
çalışmaları ile devam eder.
Eğitim Programının Ögeleri
Eğitim programının temel ögeleri hedef, içerik, öğretme-öğrenme süreci
ve değerlendirmedir. Eğitim programları hazırlanırken bu ögeler temel alınmalıdır.
Hedef ve Davranışlar
Programın birinci boyutu olan hedefler, dikey ve yatay olmak üzere iki
aşamada ele alınmalıdır. Dikey boyutta hedefler uzak, genel ve özel hedefler
olarak belirlenir. Yatay boyutta ise aşamalı olarak üç alanda sınıflandırılmaktadır. Bunlar Bilişsel, Duyuşsal ve Devinişsel (Psikomotor) alanlardır.
Bilişsel alan, zihinsel öğrenmelerin çoğunlukta olduğu alanlardır. Bu alanın alt basamakları bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez ve değerlendirmedir (Demirel, 2000).
Duyuşsal alan, sevgi, korku, ilgi, tutum gibi duygusal yönlerin baskın olduğu alanlardır. Bu alana ait basamaklar, alma, tepkide bulunma, değer verme,
örgütleme ve kişilik haline getirmedir (Demirel, 2000).
Devinişsel alan ise zihin ve kas koordinasyonunu gerektiren becerilerin
baskın olduğu alandır. Bu alanın alt basamakları algılama, kurulma, kılavuzluk
yapma, mekanikleşme, beceri haline getirme, uyum ve yaratmadır (Demirel,
2000).
Bu sınıflama ayrıntılı olarak aşağıda verilmiştir.
Hedeflerin Aşamalı Sınıflaması
a. Bilişsel Alan
1.00 BİLGİ
1.11. Terimlerin Bilgisi
1.12. Olguların Bilgisi
1.13. Araç-Gereçlerin Bilgisi
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
1.21. Alışıların Bilgisi
1.22. Yönelimler ve Aşamalı Dizilerin Bilgisi
1.23. Sınıflamaların ve Sınıfların Bilgisi
1.24. Ölçütlerin Bilgisi
1.25. Yöntemlerin Bilgisi
1.31. İlke ve Genellemelerin Bilgisi
1.32. Kuramların ve Yapıların Bilgisi
2.00 KAVRAMA
2.10. Çevirme
2.20. Yorumlama
2.30. Öteleme (Kestirme)
3.00 UYGULAMA
4.00 ANALİZ
4.10. Ögelerin Analizi
4.20. İlişkilerin Analizi
4.30. Örgütleme İlkelerinin Analizi
5.00 SENTEZ
5.10. Özgün Bir İletişim İçeriği Oluşturma
5.20. Bir Plan ya da İşlemler Takımı Oluşturma
5.30. Soyut İlişkiler Takımı Önerme
6.00 DEĞERLENDİRME
6.10. İç Ölçütlere Göre Değerlendirme
6.20. Dış Ölçütlere Göre Değerlendirme
b. Duyuşsal Alan
1.0 ALMA
1.1. Farkındalık
1.2. Almaya İsteklilik
1.3. Kontrollü ya da Seçici Dikkatlilik
2.0 TEPKİDE BULUNMA
2.1. Uysal Davranma
2.2. Karşılık Verme İsteği Gösterme
2.3. Karşılık Vermekten Tatmin Olma
7
8
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
3.0 DEĞER VERME
3.1. Bir Değeri Kabullenmişlik
3.2. Bir Değere Düşkünlük
3.3. Adanmışlık
4.0 ÖRGÜTLEME
4.1. Değerleriyle Uyumlulaştırma
4.2. Değer Sistemine Katma
5.0 KİŞİLİK HALİNE GETİRME
5.1. Davranış Ölçütü Haline Getirme
5.2. Karakterlenme
c. Devinişsel Alan
1.0 ALGILAMA
1.1. Duyuşsal Uyarılma
1.2. İşaret Seçme
1.3. Çevirme
2.0 KURULMA
2.1. Zihinsel Kurulma
2.2. Bedensel Kurulma
3.3. Duygusal Kurulma
3.0 KILAVUZLA YAPMA
3.1. Taklit
3.2. Deneme
4.0 MEKANİKLEŞME
5.0 BECERİ HALİNE GETİRME
5.1. Karasızlığı Giderme
5.2. Otomatik İcra
6.0 UYUM (DURUMA UYMA)
7.0 YARATMA
Öğretme-Öğrenme Süreci (Eğitim Durumu)
Programın öğretme-öğrenme boyutu üçüncü ve en önemli boyutudur.
Öğrencilerde istenilen davranışların kazandırılmasını sağlayan öğrenme
yaşantılarının düzenlenmesi bu aşamada ele alınmaktadır.
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
9
Dersin hedefleri belirlenip, bu hedeflerin göstergesi olan davranışlar tanımlandıktan sonra sıra bu davranışların öğrencilere kazandırılmasını sağlayacak eğitim durumlarının planlanmasına gelir. Eğitim durumu planda içerik,
araç-gereç ve kaynaklar ile öğretme strateji ve yöntemleri kapsar. Bu ögeler
eğitim durumunun temelini oluşturur (Bilen, 1993).
Eğitim durumlarında hedef davranışları öğrenciye kazandırmak için gerekli uyarıcıların düzenlenip işe koşulması gerekir. Örneğin; “bölgenin haritasını
aslına uygun olarak ezbere çizebilme” hedefinin davranışlarını öğrenciye kazandırmak için eğitim ortamında yapılacak olanlar şöyle sıralanabilir: İçeriğin
bu hedefe göre düzenlenmesi, öğrenciye verilecek ipuçları, düzeltme, pekiştireç
ve dönütlerin belirlenmesi; öğrencinin bizzat bu işi yapması yani öğrenci
katılımının sağlanması; uygun öğretme/öğrenme strateji, yöntem ve tekniklerin
kullanılması; araç-gereçlerin öğrenci ve öğretmen tarafından işe koşulması;
yeterli zamanın verilmesi; sınıfın uygun bir şekilde düzenlenmesi, öğrencinin
yüreklendirilmesi; uygun akıl yürütme süreçlerinin kullanılması; biçimlendirme
ve yetiştirmeye dönük değerlendirmenin yapılması gerekmektedir. İşte bunların
tümünün mantıksal bir sıra içinde düzenlenip, eğitim ortamında kullanılması
eğitim durumunu oluşturabilir (Sönmez, 2001).
Araç-gereçlerin öğretmen ve öğrenci tarafından eğitim ortamına getirilmesi hedef davranışların istendik düzeyde öğrencilere kazandırılmasında büyük
kolaylık sağlayabilir; çünkü araç-gereç öğrencinin ilgi ve dikkatini hedef davranışlara çekerek onun derse katılganlığını sağlayabilir; yaparak ve yaşayarak öğrenmesine neden olabilir. Öğretmen eğitim ortamında şunlara dikkat ederse,
araç-gereçleri etkili bir biçimde işe koşabilir:
1.
Araç-gereçler hedef davranışlara, öğrencinin hazır bulunuşluk düzeyine uygun olmalıdır.
2.
Öğretmen, ders planında hangi araç-gereçleri ne zaman kullanacağını
belirtmeli ve yeri gelince işe koşmalıdır.
3.
Devinişsel alanla ilgili hedef davranışlar kazandırılırken, her bir öğrenciye gerekli araç-gereç sağlanmalıdır. Örneğin; “bilgisayarda on
parmakla yazı yazabilme” hedef öğrenciye kazandırılacaksa, her bir
öğrenciye bir bilgisayar verilmelidir.
4.
Araç-gereçler eğitim teknolojisinin ilkelerine göre kullanılmalıdır.
5.
İşlik ve laboratuvarda öğrencinin yaşamını tehlikeye düşürmeyecek
önlemler alınmalıdır.
6.
İş, işlem ve deneyler yapıldıktan sonra araç-gereçler, atölye, işlik ve
laboratuvar temizlenmeli; araç-gereçler yerlerine konulmalıdır (Sönmez, 2001).
Eğitimin durumu, her uygulama sonucu değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme sonucuna göre işleyen yanlar elde tutulmalı, eksiklikler giderilmeli, işle-
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
10
meyen değişkenler ya yeniden düzenlenmeli ya da değiştirilmeli; son basamakta
bu düzenlenen eğitim durumu yeniden uygulamaya konulmalıdır. Bu süreç biteviye sürdürülmelidir (Sönmez, 2001).
Ölçme-Değerlendirme Süreci
Programın son boyutu, ölçme ve değerlendirmedir. Bu boyutta da en
önemli ölçüt, öğretim programlarında yer alan hedef ve davranışların en az bir
test maddesi ya da soru ile sınanmasıdır. Bu kurala olabildiğince uygun hareket
etmek gerekir. Böylece öğrenciye kazandırılması planlanan her davranışın ölçülmesi sağlanmış olacaktır. Nitelikli eğitim hizmeti vermek ve verilen hizmeti
kontrol etmek bu tür çalışmalarla gerçekleşebilir. Ölçme ve değerlendirme çalışmalarında öğretim programlarında yer alan ölçme sorularından ya da öğretmenlerin bizzat kendilerinin hazırlayacakları sorulardan yararlanmaları önemli
görülmektedir (Demirel, 2000).
Teknoloji
1.
Teknoloji, bilimin üretim, hizmet, ulaşım vb. alanlardaki sorunlara
uygulanmasıdır (Alkan, 1987).
2.
Başka bir tanıma göre; teknoloji, insanın bilimi kullanarak doğaya üstünlük kurmak için tasarladığı rasyonel bir disiplindir (Simon, 1983).
3.
Teknoloji, somut ve deneysel anlamda temel olarak teknik yönden yeterli küçük bir grubun örgütlü bir hiyerarşi yardımıyla bütünün geri
kalanı (insanlar, olaylar, makineler vb.) üzerinde denetimi sağlamasıdır (Mc Dermott, 1981).
4.
Ünlü bir eğitim teknoloğu olan James Finn teknolojiyi tanımlarken
şöyle demektedir. “Makine kullanımının yanı sıra teknoloji, sistemler,
işlemler, yönetim ve kontrol mekanizmalarıyla hem insanlardan hem
de eşyadan kaynaklanan sorunlara, bu sorunların zorluk derecesine
teknik çözüm olasılıklarına ve ekonomik değerlerine uygun çözüm
üretebilmek için bir bakış açısıdır” (Finn, 1960: 10).
Alkan’a (1998: 13) göre teknoloji en genel anlamda kazanılmış yeteneklerin işe koşulmasıyla doğaya egemen olmak için gerekli işlevsel yapılar oluşturmadır.
Teknoloji, insan yaşamında önemli bir yer tutar. Teknolojinin kullanımından çok insan yaşamında yeri ve konumunun ne olacağı önemlidir.
Teknoloji, eğitim açısından bakıldığında öğretimde yardımcı bir rol üstlenmelidir, öğretimin amacı haline getirilmemelidir. Teknoloji sadece var olduğu için kullanılmaya çalışılmamalı ya da teknoloji kullanılmadığında çağ dış
kalınacakmış gibi bir korkuya kapılmamak gerekir. Gelişmiş teknoloji kullanı-
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
11
mının öğretimde doyum ve başarıya ulaşabilmek için tek başına yeterli değildir.
Bir çok ders için dönemde birkaç saatlik teknoloji desteği yeterli olmaktadır.
Bazı dersler için teknoloji, dönemin yarısından çoğunda kullanılabilir; ama bütün bir dönemde böylesine bir teknoloji desteğine ihtiyaç duyulabileceği ders
sayısı yok denebilecek kadar azdır (Carnegie Commision On Higher Education,
1972: 11).
Eğitim Teknolojisi
Eğitim teknolojisi; genelde eğitime, özelde öğrenme durumuna egemen
olabilmek için ilgili bilgi ve becerilerin işe koşulmasıyla öğrenme ya da eğitim
süreçlerinin işlevsel olarak yapısallaştırılmasıdır. Diğer bir deyişle, öğrenmeöğretme süreçlerinin tasarımlanması, uygulanması, değerlendirilmesi ve geliştirilmesi işidir (Alkan 1998: 14).
Eğitim Teknolojisi öğrenme sürecini geliştirmek için oluşturulan her türlü
sistemi, tekniği ve yardımı içerir. Böyle bir yapıda şu dört özellik önemlidir:
Öğrencinin ulaşması planlanan amaçların tanımlanması; öğrenilecek konunun
öğretim ilkelerine göre analiz edilip öğrenilmeye uygun şekilde yapılandırılması; konunun aktarılabilmesi için uygun ortamın seçilip kullanılması; dersin ve
derste kullanılan araçların etkililiğinin ve öğrencilerin başarı durumlarını değerlendirmek için uygun değerlendirme yöntemlerinin kullanılması (Collier vd.,
1971: 16).
Yukarıdaki tanımlar incelendiğinde ve eğitim durumunun tanımı hatırlandığında eğitim teknolojisi ile program geliştirmenin ilişkisi rahatlıkla görülebilecektir. Hatırlanacağı üzere program geliştirmenin ikinci önemli boyutu hedeflere ulaştıracak eğitim durumu I. bölümde şu şekilde tanımlanmıştı: Eğitim
durumu, istendik davranışları kazandırmak amacıyla içerik, öğretme yöntemi,
kaynaklar, araç ve gereçlerin seçimi ve düzenlenmesini içerir. Başka bir deyişle
bu boyutta hedeflere nasıl ulaşılacağı sorusuna yanıt aranır. Ayrıca öğrenme
yaşantılarının planlanması ile etkili öğrenme-öğretme stratejilerinin belirlenmesi ve işe koşulması söz konusudur.
Tanımlardan yola çıkıldığında eğitim teknolojisi program geliştirmenin en
can alıcı ögesi olan eğitim durumları ile ilgili olmakla beraber, kapsamı sadece
bu öge ile sınırlı değildir. Çünkü programı oluşturan ögelerin tümü birbirleriyle
organik olarak ilişkili olup, hep birlikte bir bütün oluşturmaktadırlar. Ögenin
bir tanesinin normal işlevini yerine getirebilmesi diğer ögelerle olan ilişkilerine
bağlı bulunmaktadır. Eğitim teknolojisi, esas olarak belirli bir içeriği uygun süreçler yoluyla uygulamaya koymak ve uygulama sonuçlarını değerlendirme etkinliğidir. Bu nedenle de eğitim teknolojisi programın bütünüyle ilgilidir. Kavram program bütününü kapsamaktadır.
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
12
Öğretim Teknolojisi
Zaman zaman eğitim teknolojisiyle eş anlamlı olarak kullanılan öğretim
teknolojisi terimi, eğitim teknolojisi tanımı içinde yer almayan durumlar ve olguları ifade etmek için kullanılmaktadır.
Öğretim teknolojisi çeşitli şekilde tanımlanmaktadır:
1.
Belirlenmiş hedefler uyarınca, daha etkili bir öğretim elde etmek için
öğrenme ve iletişim konusundaki araştırmaların ve ayrıca insan kaynakları ve diğer kaynakların beraber kullanılmasıyla tüm öğrenmeöğretme sürecinin sistematik bir yaklaşımla tasarlanması, uygulanması
ve değerlendirilmesidir (Commission on Instructional Technology,
1970: 19).
2.
Televizyon, hareketli resimler, kasetler, diskler, kitaplar ve yazı tahtası
gibi donanımı ifade eden iletişim araçlarını anlatır (Engler, 1972: 59).
3.
Davranış biliminin bulgularının öğretimsel problemlere uygulanması
sürecidir (Engler, 1972: 59).
4.
Öğretim Teknolojileri, öğrenme nesnelerini yani öğrenme ve öğretme
sürecinde yer alacak her türlü materyal ve aracı anlatır (Armsey &
Dahl, 1973: vii).
5.
Öğretim teknoloğu, bir grup üyesi olarak öğrenme süreci konusunda
uzman olan kişidir. Görevi öğretilecek hedeflerin belirlenmesinde, öğrenme stratejileri seçilmesinde ve sonuçların değerlendirilmesinde öğretim üyesine yardım etmektir (Carnegie Commission On Higher
Education, 1972: 71).
Alkan’a (1998: 16) göre “öğretim teknolojisi”, öğretim’in, eğitimin bir alt
kavramı olduğu anlayışına dayalı olarak ve belirli öğretim disiplinlerinin kendine özgü yönlerini dikkate alarak düzenlenmiş teknolojiyle ilgili bir terimdir.
Örneğin “fen öğretimi teknolojisi”, “dil öğretimi teknolojisi”, “biyoloji öğretimi
teknolojisi” gibi. Bu terim, ilgili disiplin alanlarına özgü olarak etkili öğrenme
düzenlemeleri oluşturmak üzere amaçlı ve kontrollü durumlarda insan gücü ve
insan gücü dışı kaynakları birlikte işe koşarak belirli özel hedefler doğrultusunda öğrenme ve öğretme süreçleri tasarımlama, işe koşma, değerlendirme ve
geliştirme eylemlerinin bütününü içeren sistematik bir yaklaşımı ifade etmektedir.
“Eğitim teknolojisi” ise “insanın öğrenmesi” olgusunun tüm yönlerini içeren problemleri sistematik olarak analiz etmek, bunlara çözümler geliştirmek
üzere ilgili tüm unsurları (insan gücünü, bilgileri, yöntemleri, teknikleri, araçgereçleri, düzenlemeleri vb.) işe koşarak uygun tasarımlar geliştiren, uygulayan,
değerlendiren ve yöneten karmaşık bir süreçtir. Diğer bir deyişle “Eğitim teknolojisi” terimi öğrenme-öğretme süreçleri ile ilgili özgün bir disiplini vurgular-
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
13
ken “öğretim teknolojisi” deyimi ise bir konunun öğretimi ile ilgili öğrenmenin
kılavuzlanması etkinliğini ifade etmektedir (Alkan, 1998: 16).
Kapsamı belirlemeye çalışılan ve daha önce televizyon, bilgisayar, teyp ve
kitap gibi donanımların ve iletişim araçlarının uygulanışı olarak tanımlanan
öğretim teknolojilerinin iletişim süreciyle olan ilişkisinin gözden geçirilmesi
yararlı olacaktır.
Öğretim Teknolojisi İletişim ve Öğrenme Arasındaki İlişkiler
Öğretim teknolojisi, öğrenmenin amaçlı ve kontrollü olduğu durumlarda
öğrenmeyle ilgili sorunların analizi ve çözümünde insanları, yöntemleri, düşünceleri, araç-gereçleri ve organizasyonu içeren karmaşık ve tümleşik bir süreçtir
(Ergin, 1995: 24).
Yukarıdaki tanım incelendiğinde öğretim teknolojisinin öğrenmenin gerçekleştirilmesi için gerekli ortamların oluşturulması ve organizasyonunu içeren,
çıkacak sorunların çözümü için eğitimlere yol gösteren, uygun araç ve gerecin
seçiminin tasarlanmasını ve hazırlanmasını sağlayan bir süreç olduğu tespit edilebilir.
Öğrencileri eğitim programında öngörülen hedef davranışlara ulaştırmak,
öğretmen ya da eğitimcinin görevidir. Bunun için, öğretmen ya da eğitimcinin
öğrencilerine önceden belirlenmiş yaşantıları kazandırması, bunu sağlamak için
de eğitimin yapıldığı çevreyi bu yaşantıları kazandıracak şekilde düzenleyip
ayarlaması gereklidir (Çilenti, 1979: 85).
Öğretim, öğrenmelerin gerçekleşmesi için bilginin ve ortamın düzenlenmesi olarak tanımlanabilir. Ortam denilince yalnızca öğretimin yapılacağı yer
değil, bilginin aktarılmasında ve (öğrenen) bireylere çalışmalarına rehberlik
edilmesinde kullanılacak yöntemler, araç-gereçler ve materyaller de
kastedilmektedir. Bireye kazandırılacak bilgi ile ortam arasındaki ilişki öğretim
hedeflerine göre değişebilmektedir. Örneğin, öğretim hedefi eğer bir video
çekimi yapılmasını gerekli kılıyorsa öğretim ortamı da bunun gereklerini yerine
getirecek şekilde düzenlenir.
Öğrenme, bireyin bilgi ve çevresiyle etkileşimi sonucunda yeni bilgi, beceri
veya tutum geliştirmesi demektir. Öğrenme her an gerçekleşebilir. Birey olarak,
yolda yürüdüğümüzde çevremizi gözlemlerken, televizyon seyrederken veya
birisiyle konuşurken bir şeyler öğreniriz. Ancak eğitimcileri asıl ilgilendiren bu
tür öğrenmeler değil de öğretimsel çabalar sonucu gerçekleşen öğrenmelerdir.
Öğretimi nasıl tasarladığımız yalnızca neler öğrenildiğini değil aynı zamanda
bireyin öğrendiklerini nasıl kullanacağını (uygulayacağını) da etkilemektedir.
Bu yüzden, öğretme-öğrenme süreci, seçme, düzenleme, uygun bir ortamda
bilgiyi aktarma ve bireyin bu bilgi ile etkileşimini içermektedir.
14
Öğretim Teknolojileri ve Materyal Tasarımı
Öğrenci, eğitim sırasında öğretmenle ya da eğitimciyle ve onun düzenlediği
çevre ile etkileşimde bulunur. Öğretmenin bir konu ile ilgili hedef-davranışları
öğrencilerine kazandırmaya çalışması, o konuyla ilgili olarak kendisinde bulunan daha önce kazanmış olduğu fikir, bilgi, tutum, haber, duygu ve becerileri;
daha doğrusu, bilişsel, duyuşsal ve psiko-motor davranışları öğrencileriyle paylaşması, yani bu davranışların öğrencilerinde de oluşmasını sağlamaya çaba göstermesi demektir. Davranış değişikliği meydana getirmek üzere fikir, bilgi, haber, tutum, duygu ve becerilerin paylaşılması süreci iletişim olarak tanımlandığına göre; öğretmenin öğrenmenin gerçekleşmesi için öğrencileriyle iletişim
kurması gerektiği sonucuna varılacaktır (Çilenti, 1979: 25).
Öğretim teknolojisinde iletişim ise;
1. Bu disiplinin kuramsal bir boyutu olarak iletişim kuramları ile,
2. Öğrenme-öğretme süreçlerindeki etkinlikler için iletişim, süreç, model, yöntem ve teknikleri ile,
3. Öğretim etkinliklerinde kullanılacak iletişim araçları ile,
4. Öğrenme-öğretme sürecine katılan tüm insan gücü kaynaklar arası
ilişkiler için iletişim becerileri kazandırma yolu ile,
5. Öğrenme-öğretme süreçlerinin başarısı için gerekli davranışların kazandırılması ile,
6. Öğrenme-öğretme sürecinde sağlıklı iletişimi engelleyici faktörlerin
giderilmesine yönelik çözüm önerilerinin geliştirilmesi ile
önemli bir çalışma alanıdır. Başka bir deyişle, çağdaş eğitim teknolojisi anlayışı
içinde iletişim kavramının incelenmesini gündeme getiren zorunluluk; öğrenme-öğretme süreçlerinde gerçekleştirilen tüm etkinliklerin temelde birer iletişim etkinliği olmasından kaynaklanmaktadır (Ergin, 1995: 25).
İletişim Süreci
İletişim, genel anlamıyla iki birim arasındaki mesaj alış-verişi olarak tanımlanmaktadır. Bir iletişimde etkili olan beş değişkenden söz edebiliriz: Bunlar; “Kaynak, Mesaj, Kanal, Alıcı ve Dönüt” dür (Demirel, 2000; Cüceloğlu,
1997: Çilenti, 1984).
Öğretmen
Kanal
Mesaj
Yöntem
Şekil 1.3: İletişim Süreci
Öğrenci
Eğitim, Öğretim Teknolojisi ve İletişim
15
İletişim sürecinde “kanal” mesajı alıcıya iletme görevini üstlenir.
•
Kaynak, bilgiyi yani mesajı ileten birimdir. Bu birim, kitap, gazete,
dergi, radyo, televizyon ya da yüz yüze iletişim etkinliğinde olduğu gibi
bir insan olabilir.
•
Mesaj iletişimin içeriğidir. İletilmek istenen bilgi, fikir, mesajı oluşturur.
•
Kanal mesajın sunuluş biçimidir. Mesaj, sözlü ya da yazılı olarak sunulabilir.
•
Alıcı mesajın gönderildiği birimdir. Mesajı okuyan, dinleyen, izleyen
kişidir.
•
Dönüt ise, alıcının mesaja verdiği tepkidir, alıcının mesajı nasıl yorumladığını gösterir.
KAYNAK
•
Davranışlar
Fikir
•
Bilgi
•
Duygu
•
Tutum
•
Beceri
MESAJ
•
KANAL
Semboller
Gerçek
Eşya
•
İletici Araç ve Yöntemler
Sözsüz iletişim
ALICI
•
Davranışlar
Fikir
•
Ses ileten araçlar
•
•
Modeller
Bilgi
•
Sözlü iletişim
•
•
Resim
Duygu
•
Resim ileten araçlar
•
•
Yazı
Tutum
•
Basılı ve yazılı araçlar
•
•
İşaretler
Beceri
•
Yöntemler
•
Hareket
•
Ses
•
Çizim
Dönüt (Geri Bildirim)
Şekil 1.4: İletişim Sürecinin Temel Ögeleri
Dönüt, iletişim sürecinde alıcının olumlu ya da olumsuz tepkilerinin bilinmesi açısından oldukça önemlidir. Bu tepkilerin bilinmesi iletişimin başarısı
açısından yararlar sağlayacaktır. Dönütün en iyi alındığı iletişim durumu, yüz
yüze olanıdır. Çünkü yüz yüze iletişimde kaynak, alıcıda yarattığı etkiyi doğrudan gözleyebilir.
İletişim sürecini açıklamak üzere birçok görsel ve matematiksel modeller
geliştirilmiştir. Yukarıda temel ögeleri belirten model şu şekilde çalışmaktadır.
Bir mesaj, örneğin, gözün yapısının nasıl olduğunu anlatan bir ifade bilginin kaynağı olarak öğretmen veya öğrenci tarafından seçilir.
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
508 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content