close

Enter

Log in using OpenID

7.Alpaslan II Yeniden Yerleşim Eylem Planı

embedDownload
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI VE HES PROJESİ
İçindekiler
KISALTMALAR
7
BÖLÜM 1
8
GIRIŞ
1.1 YYEP’NIN HEDEFLERI
1.2 PROJE GEÇMIŞI
1.3 YYEP’Yİ HAZIRLAMAKTAN SORUMLU KURUMLAR
1.4 PROJE TANIMI
1.5 PROJE ALANININ SOSYO-EKONOMIK ÖZELLIKLERI
1.5.1 İL VE İLÇE DÜZEYINDE SOSYO-EKONOMIK ÖZELLIKLER
1.5.2 SOSYO-EKONOMİK FAKTÖRLER– KÖY DÜZEYİNDE
1.5.3. EKONOMİK FAALİYETLER VE ALTYAPI
1.6 PROJEDEN ETKİLENEN HANELER (PEH)
1.7 PROJENIN FAYDALARI
1.8 PAYDAŞ KATILIMI
1.9 YENİDEN YERLEŞİM PLANININ (YYEP) KAPSAMI
8
9
11
11
14
16
17
18
18
20
21
24
BÖLÜM 2.
27
YASAL ÇERÇEVE
2.1 TÜRKIYE CUMHURIYETI ANAYASASI
2.2 TOPRAK KORUMA VE ARAZI KULLANIMINA İLIŞKIN TÜRK KANUNU
2.3 KAMULAŞTIRMA KANUNU
2.3.1 ARAZI EDINIMI TÜRLERI
2.3.2 YASAL BELIRLEME
2.3.3 ÖZEL MÜLKIYETLI ARAZI TÜRLERI
2.3.4 EV VE ARAZI SAHIPLERI
2.3.5 ARAZI İSTIMLAKI VE KAMULAŞTIRMA
2.3.6 İSTEKLI ALICILAR / SATICILAR ARASINDA KAMULAŞTIRMA FIYATI ÜZERINDE ANLAŞMAZLIK
2.3.7 TAPU SENEDININ BULUNMAMASI
2.3.8 KAMULAŞTIRMA PLANLARININ HAZIRLANMASI
2.3.9 ÖZEL MÜLKIYET SAHIPLERININ BELIRLENMESI
2.3.10 DEĞER TAKDIR SÜRECININ OLUŞTURULMASI
2.3.11 YERINDE BULUNMAYAN MÜLKIYET SAHIPLERI
2.3.12 DEĞER TAKDIRI METODOLOJISI
2.3.13 KISMI KAMULAŞTIRMA
2.3.14 KAMULAŞTIRMA ILE SONUÇLANACAK DURUMLAR
2.3.15 İHTILAFLARIN ÇÖZÜME KAVUŞTURULMASI
2.3.16 ACELE KAMULAŞTIRMA
2.3.17 YÜKLENICININ EK GEÇICI ARAZI TALEBI
2.3.18 TEİAŞ TARAFINDAN GERÇEKLEŞTIRILECEK ARAZI EDINIMI
2.4. TEBLIGAT KANUNU
2.5 TARIM ARAZISININ KORUNMASI HAKKINDA KANUN
2.6 DEVLET ARAZILERININ İSTIMLAKI
2.6.1 ORMAN ARAZISININ İSTIMLAKI
2.6.2 MERA ARAZILERININ İSTIMLAKI
2.7 MEZARLIKLAR
2.8 İSKAN KANUNU
2.8.1 DEVLET DESTEKLI YENIDEN YERLEŞIM SÜRECININ TEMEL ADIMLARI
27
28
29
29
30
30
33
34
35
36
37
37
37
38
38
41
41
42
43
45
45
46
46
47
47
48
48
48
49
Hizmete Ozel
Page 2 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI VE HES PROJESİ
2.8.2 UYGUNLUK
2.8.3 HAKLARA YÖNELIK EŞIK TARIHI
2.8.4 DEVLET DESTEKLI KENTSEL / KIRSAL YENIDEN YERLEŞIM
2.8.5 KREDILER
2.9 YASAL BELGELERIN İSTIŞARE GEREKSINIMLERI
2.10 ULUSLARARASI POLITIKALAR
2.10.1 EKVATOR İLKELERI
2.10.2 IFC’NIN SÜRDÜRÜLEBILIRLIK ÇERÇEVESI
2.10.2 AİKB’NIN SÜRDÜRÜLEBILIRLIK ÇERÇEVESI
2.11 İNSAN HAKLARI
2.12 YEREL VE ULUSLARARASI POLITIKALAR ARASINDAKI BOŞLUKLAR
2.12.1 TÜRK KANUNLARI VE DÜNYA BANKASI GRUP POLITIKALARI ARASINDAKI BOŞLUKLAR VE BU BOŞLUKLARIN
NASIL ELE ALINACAĞINA İLIŞKIN TABLO
2. 13 ENERJISA SOSYAL POLITIKASI
50
51
51
52
53
54
54
55
58
60
61
BÖLÜM 3.
73
ARAZI EDINIMI PROSEDÜRLERI VE KURUMLARI
62
71
3.1 YENIDEN YERLEŞIME İLIŞKIN DEVLET STRATEJILERI
3.1.1 GENEL
3.1.2 ARAZI EDINIMI GEREKSINIMLERI
3.1.3 KAMULAŞTIRMA VE YENIDEN YERLEŞIM ILE ILGILI KURULUŞLAR
3.1.4 ARAZI EDINIMI VE YENIDEN YERLEŞIMIN KURUMSAL ARTALANI
3.2 ARAZI EDINIMI PROSEDÜRLERI
3.2.1 ENERJISA'NIN İZLEDIĞI ARAZI EDINIMI SÜRECI
3.2.2 ÖZEL VARLIKLARIN DEĞERLENMESI
3.2.3 KAMU MÜLKIYETINDEKI ARAZILER
3.2.4 ÖZEL MÜLKIYETLI ARAZILER
3.2.5 İÖİ TARAFINDAN KAMULAŞTIRILMASI MUHTEMEL ARAZILER
3.2.6 KULLANIM HAKKI TESIS EDILEN ARAZILER
3.2.7 ÜÇÜNCÜ KIŞILERE AIT MÜLKLER ÜZERINDEKI ARAZI KULLANICILARI
3.2.8 TAPULARI ÖLEN BIR KIŞI ADINA OLDUĞUNDA ÖZEL MÜLKIYETLI ARAZI EDINIMI PROSEDÜRLER
3.3 ŞU ANA KADAR SAĞLANAN ALPASLAN II ARAZI EDINIMI İLERLEMESI
3.3.1 1. AŞAMADAKI ARAZI EDINIMI
3.3.2 2. AŞAMADAKI ARAZI EDINIMI
3.4 YENIDEN YERLEŞIM PROSEDÜRLERI
3.5 DEVLET DESTEKLI YENIDEN YERLEŞIM
3.6 ARAZI EDINIMI VE TAZMINATA ILIŞKIN ROLLER VE SORUMLULUKLAR
73
73
73
73
74
78
78
80
81
86
86
87
87
87
87
88
89
93
93
94
BÖLÜM 4 PROJEDEN ETKILENEN NÜFUSA GENEL BAKIŞ
97
4.1 GIRIŞ
4.2 HANELERIN DEMOGRAFIK PROFILI
4.2.1 NÜFUS VE CINSIYET
4.2.2 EĞITIM
4.2.3 İSTIHDAM
4.2.4 HANE BÜYÜKLÜĞÜ
4.3 HANEHALKI GELIR VE GIDERLERI
4.3.3 TARIMSAL ÜRETIM
4.4 ARAZI VE VARLIK MÜLKIYETI
4.4.3 HANEHALKI VARLIK MÜLKIYETI
97
99
99
99
102
104
107
113
121
128
Hizmete Ozel
Page 3 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI VE HES PROJESİ
4.4.4 TAŞINMAZ VARLIK MÜLKIYETI
4.5 PROJE BILGILERININ YAYILMASI
4.5.3 HALKLA İSTIŞARE TOPLANTILARI
4.5.4 PROJE ETKISININ ALGILARI
4.6 FIZIKSEL OLARAK YENIDEN YERLEŞIM
4.7 PROJEDEN ETKILENEN YERLEŞIM YERLERININ ETNIK VE KÜLTÜREL ARTALANI
4.8 HASSAS GRUPLAR
4.8.3 CINSIYET TEMELLI HASSAS GRUPLAR
4.8.4 YAŞ TEMELLI HASSAS GRUPLAR
4.8.5 ENGELLILIK TEMELLI HASSASIYET
4.8.6 YOKSULLUK TEMELLI HASSAS GRUPLAR
4.8.7 ARAZI TEMELLI HASSASIYET
128
135
139
141
142
145
148
148
151
152
153
153
5.
157
PROJENIN ETKILERI VE ETKILERIN AZALTILMASI
5.1. GIRIŞ
5.2. PROJE ARAZI EDINIMI ETKILERININ BELIRLENMESI
5.2.1. PROJEDEN ETKILENEN ARAZININ ENVANTERI
5.2.1.1 TOPLAM ARAZI DAĞILIMI
5.2.1.2 HAZINE VE MERA ARAZILERI
5.2.1.3 ÖZEL MÜLKIYETLI ARAZILER
5.2.1.4 MÜLKIYETI BILINMEYEN ARAZILER
5.2.1.5 KÖY TÜZEL KIŞILIĞI
5.2.7 PROJEDEN ETKILENEN EVLER VE DIĞER VARLIKLARIN ENVANTERI
5.2.8 PROJEDEN ETKILENEN KÖYLERDE PROJE TARAFINDAN EDINILECEK KAMU/DEVLET VARLIKLARI/BINALARI
5.3 FIZIKSEL YENIDEN YERLEŞIM ETKILERI
5.3.1 EV KAYBEDEN PEK'LER VE YENIDEN YERLEŞIM
5.3.2. YENIDEN YERLEŞIM STRATEJISI
5.4. GEÇIM KAYNAKLARINA İLIŞKIN ETKILER VE GEÇIM KAYNAKLARININ GERI KAZANDIRILMASI
5.5. HASSAS GRUPLARA ILIŞKIN ETKI
5.5.1. CINSIYET TEMELLI HASSAS GRUPLAR
5.5.2. YAŞ TEMELLI HASSAS GRUPLAR
5.5.3. ENGELLILIK TEMELLI HASSASIYET
5.5.4. YOKSULLUK TEMELLI HASSAS GRUPLAR
5.5.5. ARAZI TEMELLI HASSASIYET
5.6. MERALAR ILE ILGILI ETKILER VE MERALARIN GELIŞTIRILMESI VE ISLAHI
5.7. YOLLARA İLIŞKIN MUHTEMEL ETKILER VE ETKILERIN AZALTILMASI
5.8. İNŞAATIN GEÇICI ÇEVRESEL ETKILERI
5.8.1. TOZ VE GÜRÜLTÜ
5.8.2. EKINLER VE HAYVANLARA VERILEN ZARAR
5.8.3. HEYELANLAR
5.9. PROJENIN EĞITIME ETKISI
5.10. PROJENIN SAĞLIĞA ETKISI
5.11. ALTYAPIYA ETKI
5.12. ORTAK VARLIKLARA ILIŞKIN ETKI
5.13. SOSYAL BAĞLAR VE İLIŞKILERE İLIŞKIN ETKI
157
157
157
158
158
161
162
163
163
168
169
169
175
178
182
182
184
184
185
185
186
191
191
191
192
192
192
194
194
195
195
BÖLÜM 6: HAKSAHIPLIĞI MATRIKSI
198
Hizmete Ozel
Page 4 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
BÖLÜM 7
ALPASLAN II BARAJI VE HES PROJESİ
HALKIN KATILIMI VE HALKLA GÖRÜŞME
225
7.1 HALKLA GÖRÜŞME
7.1.1 PAYDAŞLARIN BELIRLENMESI
7.1.2 DEVLET KURULUŞLARI
7.1.3 SIVIL VE TICARI PAYDAŞLAR
7.2 PAYDAŞLARIN KATILIMI VE HALKIN KATILIMI
7.3 ENERJISA’NIN SAHA EKIBIYLE İLGILI DANIŞMANLIK HIZMETLERINE YAKLAŞIMI
7.4 BUGÜNE KADAR HALKLA YAPILAN GÖRÜŞMELER VE HALKIN KATILIMINA İLIŞKIN GÖRÜŞLERI
7.4.1 FIZIKSEL OLARAK YERINDEN EDILME
7.5 ŞIKAYET MEKANIZMASI
7.5.1 BIR BAKIŞTA ŞIKAYET MEKANIZMASI
7.6 ŞIKAYETLERIN TÜRLERI
225
226
228
230
230
237
240
240
242
243
245
BÖLÜM 8.
249
İZLEME VE DEĞERLENDIRME
8.1 AMAÇLAR
8.1.1 ÖZGÜN BIR YAKLAŞIM: HANE DÜZEYINDE İZLEME VE DEĞERLENDIRME
8.2 GELIR, YAŞAM STANDARTLARI VE GEÇIM KAYNAKLARI ILE ILGILI DIKKATE ALINMASI GEREKEN HUSUSLAR
8.3 YYEP İZLEME ÇERÇEVESI
8.4 PERSONEL VE KAYNAKLAR
8.5 VERI TOPLAMA GEREKSINIMLERI
8.6 YYEP TAMAMLAMA DENETIMI
8.7 RAPORLAMA
8.8 İZLEME VE DEĞERLENDIRME TAKVIMI
8.9 İZLEME GÖSTERGELERI
249
249
250
253
258
259
259
259
261
263
9. BÖLÜM YYEP BÜTÇESI
267
9.1 ARAZI EDINIMI BÜTÇESI
9.2 ARAZILERDE BULUNAN EVLER VE YAPILAR
9.3 ORTAK KULLANILACAK TESISLERIN İNŞASI (YENIDEN YERLEŞIM ALANLARINDA)
9.4 GELIR YARATICI FAALIYETLER
9.5. RISKLER VE AZALTMA PLANLARI
9.6 İZLEME VE DEĞERLENDIRME FAALIYETLERI
9.7 TOPLAM BÜTÇE
267
269
272
272
273
273
274
BÖLÜM 10
275
10.1
UYGULAMA TAKVIMI
UYGULAMA TAKVIMI
278
YYEP EKLERI
280
BÖLÜM 1. EKLER
EK 1.1 MUHTAR GÖRÜŞMELERI
EK 1.2 PROJE BILGI BROŞÜRÜ
BÖLÜM 2. EKLER
EK 2.1 HAPA TARAFINDAN IZLENEN DEĞERLEME SÜRECININ DETAYLARI
BÖLÜM 3. EKLER
EK 3.1 ENERJISA'NIN SOSYAL YÖNETIM YAPISI
BÖLÜM 4. EKLER
EK 4.1 MUŞ ILI HAKKINDA SOSYO-EKONOMIK GÜNCELLEME
280
280
280
280
280
280
280
280
280
Hizmete Ozel
Page 5 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI VE HES PROJESİ
EK 4.2 METODOLOJI
EK 4.3 HANEHALKI ANKET SORULARI
EK 4.4 ODAK GRUBU SORULARI
EK 4.5 ODAK GRUBU VE DETAYLI GÖRÜŞME NOTLARI
BÖLÜM 5. EKLER
EK 5.1 EV BEDELLERI
BÖLÜM 6. EKLER
EK 6.1 MUŞ VALILIĞI TARAFINDAN AKREDITE EDILEN YEREL MEDYA KURUMLARININ LISTESI
EK 6.2 MUŞ BÖLGESI ENERJISA SOSYAL EKIBI İŞ TANIMLARI
280
280
280
280
280
280
280
280
280
REFERANSLAR
281
Hizmete Ozel
Page 6 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI VE HES PROJESİ
Kısaltmalar
AİKB
ÇED
ÇŞB
ÇYSP
DPT
DSİ
Eİ
EPDK
ETKB
GIS
GTHB
HES
IFC
İÖİB
KGM
KİGM
MEGM
ORKÖY
OSİB
PEH
PEK
PK
PKEP
PS
SÇG
SED
SRK
TEİAŞ
TKDK
TKGM
TUIK
YYEP
ZMO
Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası
Çevresel Etki Değerlendirmesi
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Çevresel ve Sosyal Yönetim Planı
Devlet Planlama Teşkilatı
Devlet Su İşleri
Elvador İlkeleri
Enerji Piyasası Denetleme Kurumu
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Küresel Bilgi Sistemi
Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı
Hidroelektrik Santrali
Uluslararası Finans Kuruluşu
İl Özel İdaresi
Karayolları Genel Müdürlüğü
Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü
Milli Emlak Genel Müdürlüğü
Orman-Köy İlişkileri Genel Müdürlüğü
Orman ve Su İşleri Bakanlığı
Projeden Etkilenen Hane
Projeden Etkilenen Kişi
Performans Koşulu
Paydaş Katılımı Eylem Planı
Performans Standardı
Sosyal-Çevre Grubu
Sosyal Etki Değerlendirme
Sivil Toplum Kuruluşu
Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi
Tarım ve Kırsal kalkınmayı Destekleme Kurumu
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Türkiye İstatistik Kurumu
Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ziraat Mühendisleri Odası
Hizmete Ozel
Page 7 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Bölüm 1
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Giriş
Alpaslan II Barajı ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi (Alpaslan II Projesi) Yeniden Yerleşim Eylem Planı
(YYEP) Alpaslan II Projesi kapsamında toprak edinme ve/veya arazi kullanımı ve zorunlu yeniden yerleşim
ile ilgili olarak takip edilmesi gereken çerçeveyi ve prosedürleri açıklamaktadır. Alpaslan II Projesinin
Projeden Etkilenen Halkın (PEH) fiziksel yer değiştirmesi 1 ve de ekonomik yer değiştirmesi
beklenmektedir. Alpaslan II Projesi’ni 22 yerleşimi fiziksel olarak etkileyecektir. Bunların 4’ü tamamen
sular altında kalacakken, 2’si kısmen sular altında kalacaktır, kalan 16 yerleşimde ise arazi kaybı olacaktır.
Enerjisa projenin uygulanması için gerekli toprak edinmelerinden kaynaklı potansiyel olumsuz etkileri en
aza indirebilmek ve Projenin yerel halk açısından faydalarını artırabilmek için bir YYEP hazırlanmasını
istemiştir.
YYEP Türk kanun ve mevzuatının yükümlülüklerine, yatırımcıların politikalarına ve Avrupa İmar ve
Kalkınma Bankası’nın Performans Koşulu 5 (PK5)’e uygun olarak hazırlanmıştır.
Bu doküman halkla paylaşım amacıyla sunulmaktadır. YYEP taslak bir dokümandan daha kapsamlı
olmasına rağmen, bir başlangıç raporu olarak görülmelidir. Halkla paylaşım sürecinde yeniden yerleşime
dair yer seçimi, geçim yolu yapılandırılması için yerel kalkınma programının çalışmalarının başlatılması
gibi konularda çalışmalar yürütülecektir. YYEP’ye verilen geribildirimde de YYEP’nin son haline
yansıtılarak YYEP tamamlanacaktır.
YYEP paydaşların önerilerine ve yorumlarına açıktır.
YYEP Alpaslan II HES Projesi’nin arazi ediniminden kaynaklanan ekonomik ve fiziksel yeniden yerleşim
üzerine odaklanmaktadır. Aynı prosedürler, HES ile ilişkili iletim hatları, yollar gibi diğer yapılar için de
uygulanacaktır.
1.1 YYEP’nin Hedefleri
YYEP’in hedefleri şunlardır:







1
Projenin ekonomik ve fiziksel yer değiştirmeye ilişkin olası sonuçlarını belirlemek;
Bağımsız bir kuruluş tarafından hazırlanacak detaylı bir Etkilenen Varlık Sayımı analizi ve
değerlendirmesi sunmak;
Taşınmaz varlıkların alınması sırasında uyulacak mevzuat yaklaşımını analiz etmek;
Arazi ve diğer varlıkların alımında uyulacak prosedürleri açıklamak;
Toprak alımı ve yer değiştirmeye ilişkin kurumsal düzenlemeleri özetlemek;
Yeniden yerleştirme/yer değiştirme düzenlerine ilişkin genel bir bakış sunmak;
Hane anketleri, derinlemesine mülakatlar, doğrudan gözlemler ve grup görüşmeleriyle etkilenen
Başka bir bölgeye taşınmak veya mesken kaybı
Hizmete Ozel
Sayfa 8 of 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.






ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
yerleşimlerin ve Projeden Etkilenen Halkın (PEH) sosyo-ekonomik profilini çıkarmak;
Projeye yönelik tutumlar ve yardım öncelikleri ile ilgili bilgi sunmak;
Projenin mevcut ve potansiyel etkilerini ve gelir ve geçim kaynağının yeniden yapılandırılmasına
yönelik fırsatları belirlemek;
Detaylı uygulama çizelgesini sunmak;
Varlık alımı ve gelir/geçim kaynaklarının yeniden yapılandırılması için izleme ve değerlendirme
çerçevesini tasarlamak;
Şikâyet talep prosedürlerini açıklamak ve
Bir Arazi Edinimi ve Yeniden Yerleşim bütçesi sunmak.
1.2 Proje Geçmişi
Türkiye’nin enerji sektörü büyüyen ve hareketli bir sektördür. Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan
10. Ulusal Kalkınma Planı (2014-2018)2 Türkiye’nin petrol ve gaza olan bağımlılığını azaltmak için
yenilenebilir enerji kaynaklarının artırılmasının önemine odaklanmaktadır. Türkiye’de artan bir enerji
talebi vardır. 2006’da %20.7 olan enerji ithalat oranı 2012’de %25.4’e çıkmıştır3. Ayrıca, 2006’da
174,637 GWh olarak kaydedilen elektrik talebi 2012’de 241,949 GWh4 ‘ye çıkmıştır. 2018’e kadar elektrik
talebinin 341,000 GWh’ye çıkması beklenmektedir. Elektrik talebindeki artış Türkiye’nin sanayileşmesine
ve kalkınmasına paraleldir.
Artan talebin yerel enerji kaynaklarından karşılanması için, Türkiye enerji sektörüne yoğun bir şekilde
yatırım yapmaktadır. Türkiye ulusal kaynaklarını kullanarak enerji bağımlılığını azaltmayı
amaçlamaktadır. Ayrıca, sürdürülebilir5 kalkınma için karbon ayak izlerini azaltmanın önemi dünya
çapında kabul edilmektedir, sürdürülebilir enerji üretiminde yenilenebilir enerji kaynakları temel bir rol
oynar. Ulusal kaynakları kullanmak suretiyle Türkiye bağımlılık riskini azaltmakla kalmayıp sürdürülebilir
bir enerji havuzu da oluşturacaktır. Enerji sektöründeki yatırımlar hidro elektrik santralleri (HES), rüzgâr
enerjisi ve güneş enerjisi, termik enerji santralleri, doğalgazdan elektrik üretimi tesisleri, nükleer enerji
santrallerini kapsamaktadır. Planlanan yatırımların 2018 yılına kadar 78,000 MW enerji üretmesi
amaçlanmaktadır. Türkiye’nin enerji stratejisi güvenilir ve uygun fiyatlı arz ile artan enerji talebini
karşılamaktır. Enerji üretiminde yenilenebilir kaynakların payını artırmak Türkiye’nin temel
hedeflerinden biridir. Hidroelektrik en önemli ve faydalı yenilenebilir enerji kaynaklarından biridir ve özel
sektörün hidroelektrik yatırımlarındaki payı 2012’de %62’ye çıkmıştır (Tablo 1.1).
Tablo 1.1: Enerji Sektörüne Genel Bakış
Enerji Sektörünün Gelişim Durumu ve
Hedefler
Birim
2006
2012
2013
2018
2
10. Kalkınma Planı, Kalkınma Bakanlığı, Temmuz 2013
Aynı kaynak.
4
Aynı kaynak.
5
http://unfccc.int/kyoto_protocol/items/2830.php Kyoto Protokolü Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve
Anlaşmasına bağlı uluslar arası bir anlaşmadır ve uluslar arası olarak bağlayıcı olan emisyon azaltma hedefleri
belirleyerek Taraflarını bağlar.
3
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Birincil Enerji Talebi (BTEP)
TTEP
99,642
119,302
123,600
154,000
Elektrik Enerjisi Talebi
GWh
174,637
241,949
255,000
341,000
Birincil Enerji Tüketimi (kişi başına)
TEP/Kişi
1.44
1.59
1.62
1.92
Elektrik tüketimi (kişi başına)
KWh/kişi
2,517
3,231
3,351
4,241
Toplam enerji üretiminde Doğal gazın payı
%
46
43
43
41
Toplam enerji üretiminde Yenilenebilir
Enerjinin payı
Toplam Elektrik Gücü
%
25
27
28
29
MW
40,565
57,058
58,500
78,000
0.276
0.272
0.243
Enerji Yoğunluğu
TEP/1000
0.288
Amerikan
Doları
Kaynak: 10. Kalkınma Planı 2014-2018, Kalkınma Bakanlığı, 2013
Notlar: TEP: Ton Eşdeğer Petrol, TTEP: Bin TEP, GWh: Milyon kilowatt saat
Avrupa Birliği (AB) de yenilenebilir kaynaklardan enerji üretiminin önemine odaklanmaktadır6. AB
liderleri 2020 yılına kadar toplam enerji kaynakları arasında yenilenebilir enerji kaynaklarının payını
%20’ye çıkarmayı taahhüt etmiştir. Türkiye’de toplam birincil enerji talebinin yaklaşık olarak %10’u
yenilenebilir kaynaklardan karşılanmaktadır. Türkiye Avrupa Birliğine üyelik için uyumlaştırma
sürecindedir ve bu nedenle yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını artırmak için AB yönergelerine
uymaktadır.
Hidroelektrik elektrik üretimi mevcut su kaynaklarını kullandığı için yenilenebilir bir enerji kaynağı olarak
kabul edilmektedir7. Su, dünyanın yüzeyinden buharlaşır, bulutları oluşturur, tekrar toprağa çöker ve
okyanusa doğru akar. Bir hidroelektrik santrali genellikle bir barajda tutulan suyu bir jeneratöre bağlı
olan bir hidrolik türbinden geçirerek bu enerjiyi elektriğe dönüştürür. Su türbinden çıkar ve barajın
altındaki bir dereye veya nehir yatağına gönderilir. Hidroelektrik çoğunlukla yağış ve yükselti
değişikliklerine bağımlıdır; önemli miktarlarda elektrik üretmek için yüksek yağış seviyeleri ve büyük
yükselti değişiklikleri gereklidir.
Hidroelektrik yüksek bir başlangıç yatırımı gerektirse de, uzun bir süre çalışır. Ayrıca, fosil bazlı enerji
kaynakları gibi çevreyi kirletmeyen suyu kullanır. Bu yüzden ekoloji dostu bir yatırımdır.
Türkiye’nin yüksek bir hidroelektrik potansiyeli mevcuttur. Ülkenin hidroelektrik potansiyeli dünyadaki
toplam hidroelektrik potansiyelin %1’ini karşılasa da, bu tam olarak kullanılan bir kaynak değildir. Devlet
Su İşleri (DSİ) 2010 Yıllık Faaliyet Raporuna göre, toplam olarak 1,527 özel sektör HES projesi
planlanmaktadır. Planlanan 1,527 HES projesi arasından; 881’i Ağustos 2012 itibariyle lisanslarını
almıştır. 2013 yılına dek, faal olan veya inşaat safhasında olan toplam kurulu kapasitesi 23,660 MW olan
toplam 477 HES bulunmaktadır8.
6
Avrupa Komisyonu, Enerji Genel Müdürlüğü “Yenilenebilir Enerji Fark Yaratır”, 2011, Lüksemburg
http://www.renewableenergyworld.com/rea/tech/hydropower
8
WWF,
2013,
10
Soruda
HES
http://awsassets.wwftr.panda.org/downloads/10_soruda_hidroelektrik_santraller_web.pdf
7
Projeleri,
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
İnşaatına Enerjisa tarafından başlanan Alpaslan II Projesi Muş’un Merkez ve Varto ilçelerinde yer
almaktadır. Alpaslan II Projesi Doğu Anadolu Bölgesinde, Muş ilinin kuzeyinde, Murat Nehrinin üzerinde
yer almaktadır. Proje yaklaşık 56.56 km² alana yayılmış olup, 1093 milyon m3 aktif baraj alanı mevcuttur.
Santralin kurulu kapasitesi 4 birimde 280 MW’dir; bu birimlerden 2‘sinin kapasitesi 110 MW, diğerlerinin
kapasitesi 30 MW'dir ve santral yıllık 880 GWh enerji üretecektir. Nisan 2012’de danışmanlık firması
tarafından projenin Çevre Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporu hazırlanmıştır. Proje Muş-Varto anayolu ve
Karaağıl il yolu üzerindeki 22 yerleşimi etkileyecektir. Etkilenen yerleşimlerden 4 köy tamamen, 2’si ise
kısmen yeniden yerleşime tabi kalacaktır. 16 köydeki nüfus toprak alımlarından dolayı projeden kısmen
etkilenecektir.
Enerjisa projenin uygulanması için gerekli arazi edinimlerinden kaynaklı potansiyel olumsuz etkileri en
aza indirebilmek ve Projenin yerel halk açısından faydalarını artırabilmek için bir YYEP hazırlamıştır.
Burada sunulan YYEP, SRM Danışmanlık tarafından ilgili ulusal mevzuat ve uluslar arası standartlar
(Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Uluslar arası Finans Kurumu, Dünya Bankası ve Ekvator İlkeleri) ile
kabul edilen ilkelere göre hazırlanmıştır.
1.3
YYEP’yi hazırlamaktan sorumlu kurumlar
YYEP’nin uygulanmasından sorumlu ana kurum Enerjisa’dır ve Projenin yapımından ve işletmesinden
sorumlu taraftır. Enerjisa YYEP’nin farklı yönlerinden sorumlu farklı tarafların katılımını koordine eder, bu
taraflar bu YYEP’i hazırlamaktan sorumlu SRM Danışmanlık ve etkilenen arazi ve varlıkların sayımını
tamamlamaktan sorumlu HAPA Mühendisliktir.
1.4
Proje Tanımı
Alpaslan II Barajı ve Hidroelektrik Santrali (HES) Projesi (“Proje”) enerji üretimi amacıyla Türkiye’nin
Doğu Anadolu Bölgesinde, Muş ilinde Enerjisa Enerji Üretim A.Ş. (Enerjisa) tarafından inşası planlanan bir
projedir. Proje Muş'un yaklaşık 34 km Kuzeyinde, Fırat Nehir Havzasının bir alt havzasını oluşturan Murat
Nehri üzerinde yer almaktadır. Proje temel olarak barajdan ve baraj gövdesi, dolusavak, elektrik santrali
gibi temel unsurlardan müteşekkil HES’ten oluşur.
Projenin genel kapsamında 116 m yüksekliğindeki Alpaslan II baraj gövdesinin inşası, 54.69 km2 alana
sahip rezervuar yapımı, dolusavak ve derivasyon yapıları, enerji tüneli ve 4 birimde 280 MW kurulu
kapasiteye sahip Alpaslan II HES santrali yer alır.
Ayrıca, Projede destekleyici altyapılar ve tesisler de bulunmaktadır: Bunlar taş ocakları, erişim yolları,
inşaat kampı vs’dir. Proje kapsamında baraj yapımından dolayı Muş-Varto (30 km) ve Muş-Bulanık (24
km) devlet karayollarının bir kısmının yeri değiştirilecektir. Yeri değişecek bu yollar Enerjisa tarafından
yapılacak ve Devlet Karayolları Genel Müdürlüğüne (KGM) devredilecektir. Ayrıca, HES’te üretilen
elektriği nakletmek için Proje alanı ile ulusal şebekeye en yakın bağlantı noktası arasında 50 km’lik
uzunluğunda bir enerji nakil hattı (ENH) inşa edilecektir. Bu ENH Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ)
şirketine nakil için kullanılacak ve bu şirket tarafından işletilecektir.
Alpaslan II HES projesi 98 m’lik bir brüt düşüş ile tesis edilecek ve 344 m3/s’lik bir proje akışına sahip
olacaktır. HES toplamda 280 MW kurulu kapasiteye sahip olacaktır. HES’in enerji çıkışı Alpaslan II’nin
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
yukarısında olacaktır. Bu projelerin bazıları planlama veya inşaat aşamasına olup, bazıları hâlihazırda
başlatılmıştır. Alpaslan II Barajı ve HES Projesi hem enerji üretimi hem de taşkın denetimi açısından
planlanan en büyük projelerden biridir.
Fizibilite çalışmaları esnasında, Alpaslan II HES’te enerji üretimine ilişkin iki senaryo (mevcut durum ve
gelecekteki durum olarak adlandırılır) öngörülmüştür. ‘Mevcut durum’ Alpaslan II Barajının faaliyete
geçmesinin planlandığı 2017 yılı olarak; ‘gelecekteki durum’ ise nehrin yukarısında planlanan projelerin
faaliyete geçmesinin planlandığı 2025 yılı olarak tanımlanmıştır. Mevcut durumda, yıllık 880 GWh
üretilecek, gelecekteki durumda yıllık 733.80 GWh üretilecektir.
Projenin inşası yaklaşık beş yıl sürecek ve iki aşamada gerçekleştirilecektir. Birinci aşama mühendislik
işleri 14 Haziran 2012 tarihinde başlamış olup, derivasyon tünellerinin, alt tahliye girişini ve su girişi
yapısını, alt tahliye vana odası ve çıkış yapısı ve giriş şaftlarının inşasını kapsar. İkinci aşama inşaat işleri 4
Nisan 2013 tarihinde başlamış olup baraj gövdesini, dolusavağı, elektrik santrali binasını ve enerji
tünellerini kapsar. Baraj gövdesi çalışmaları Mayıs 2014’te gerçekleşmesi planlanan nehir
derivasyonundan sonra başlayacaktır. Kil dolgu, kumlu çakıl ve bazalt gibi inşaat için gerekli
malzemelerin büyük bir kısmı yerel kaynaklardan temin edilecektir.
Yeri değiştirilecek Muş -Varto (30 km) ve Muş -Bulanık (24 km) Devlet Karayollarının inşaat işleri ile nakil
hattı inşaat işlerinin ENH (Türkiye’deki tüm ENH’ler için bu geçerlidir) için proje sahibi olarak TEİAŞ
tarafından gerçekleştirilecek, Türkiye ÇED Yönetmeliğine göre gerekli olan ÇED çalışmasının
tamamlanmasının ardından 2014 yaz aylarında başlatılması öngörülmektedir. Enerjisa tarafından ENH
için ÇED çalışması yapılmıştır.
Uzun Vadeli Kamu Projeleri
Muş Ovasi Sulama Projesi proje taşkın denetiminin yanı sıra su düzenlemesi gibi Devlet Su İşleri (DSİ)
tarafından öngörülen işlevlere tabi olacaktır. Muş Ovası Sulama Projesi kapsamında Muş Ovasında
78,210 ha’lık bir alanın sulanması planlanmaktadır. Bu proje DSİ’ye ait, hala ilk fizibilite aşamasında olan
uzun vadeli bir projedir. Alpaslan II normal enerji üretim faaliyetleri ile suyun düzenlenmesi için geleceğe
yönelik potansiyel bir koşul haricinde Muş Ovası Sulama Projesini destekleyecek özgül bir yapı içermez.
Sulama projesinin cazibeli olması planlanmaktadır; ancak suyun pompalanmasının
gerekmesi
durumunda Enerjisa Alpaslan II Barajı ve HES ile ilgili olarak Su Kullanım Hakkı ve İşletme İlkelerine ilişkin
Anlaşmanın 38. Maddesine tabi olacaktır. Bu durum, Enerjisa bu pompalama faaliyetlerine ilişkin
masraflardan sorumlu olmasını gerektirmektedir. Sulama amaçlı su aktarımı Alpaslan II projesinin aşağı
yönünde olacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Harita 1: Türkiye Haritası ve Projenin Konumu
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
1.5
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Proje Alanının Sosyo-ekonomik Özellikleri
Alpaslan II Projesi’nin Muş’un Varto ve Merkez ilçelerindeki köyler ve yerleşimler üzerinde etkisi
olacaktır. Alpaslan II HES Projesi planlarına göre, baraj alanı maksimum su yüksekliğinde, 54.69 km²’de
(Harita 2) olacaktır. Proje kapsamında arazi ediniminden etkilenen araziler çoğunlukla tarım
arazilerinden ve mera alanlarından oluşmaktadır. Tarım arazilerinin yanı sıra, tarım yapılmayan araziler
ve orman alanları da mevcuttur. Aşağıda belirtilen yerleşimlerin barajdan dolayı etkileneceği
bilinmektedir: Murat Nehrinin sol kıyısında yer alan ve merkez ilçeye bağlı: Akkonak köyünün Göçmenler
Mahallesi – 48 ev; Tepeköy köyü – 117 ev (Doğdap dâhil); Bağiçi köyü – 77 ev; Kayalıdere köyü – 44 ev;
sağ kıyısında: Sanlıca köyü – 49 ev, Aligedik köyü – 9 ev. Proje neticesinde su altında kalacak toplam ev
sayısı 344’tür (Tablo 1.2). Bu bölgelere ait evler, samanlıklar ve ahırların yanı sıra, 5 cami, köylerin ortak
kullanılan alanları ve lojmanı olan 7 ilkokul da Proje kapsamında sular altında kalacaktır.
Tablo 1.2: Projeden etkilenen evlerin dağılımı
Köyler
Tamamen Sular Altında Kalan
Tepeköy
Bağiçi (Çarbuhur) Mahallesi
Kayalıdere
Sanlıca
Kısmen Sular Altında Kalan
Aligedik
Akkonak --Göçmenler (Muhacir Zorova)
Mahallesi
Toplam
Kaynak: Enerjisa
Ev Sayısı
117
77
44
49
9
48
3449
Harita 2: Alpaslan II Baraj Gölünün Etki Alanı
Kaynak: Enerjisa
Alandaki mevcut il yolları nehri yakından takip etmektedir. Bu bakımdan, Muş – Varto Kavşağı – Bulanık
İl Yolu ve Muş – Solhan Kavşağı-Varto Devlet Karayolu gelecekte yapılacak Alpaslan II baraj alanından
9
Borç senedi ile iktisap edilecek Hazine arazisi üzerindeki evler dâhil
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
geçmektedir, bu yolların bazı kısımları Alpaslan barajının suları altında kalacaktır, dolayısıyla bu yolların
yerinin değiştirilmesi gerekmektedir. Muş-Varto karayolunun yeri değiştirilecek bölümü 30 km
uzunluğundadır, Muş-Bulanık karayolunun ise yeri değiştirilecek bölümü 24 km uzunluğundadır. Yeri
değişecek yollar Enerjisa tarafından inşa edilecek, Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) tarafından
işletilecektir. Muş-Solhan Kavşağı-Varto Devlet Karayolunun 3.5 km’si Alpaslan II Barajı ve HES Projesi
ÇED çalışması kapsamında dikkate alınmış olup, hâlihazırda inşa edilmiştir. Bu nedenle, bu yolun 26,5
km’si ve 24 km uzunluğundaki Muş-Bulanık yolunun yeri değiştirilecek olup, baraj için su tutulmaya
başlanmadan önce yeniden inşa edilecektir. Yeri değiştirilecek yolların geçeceği yer tam olarak teyit
edildikten sonra yeri değiştirilecek bu yollar için ayrı bir YYEP çalışması yapılacaktır.
Alpaslan II Projesinin baraj alanı için alınacak arazilerden 22 yerleşim etkilenecektir. Bağiçi köyü, Tepeköy
köyü ve Akkonak köyleri Proje kapsamında alınacak arazi büyüklüğünden dolayı toprak alımından en çok
etkilenecek köyler arasında yer almaktadır.
Tablo 1.3: Projeden Etkilenen Müstakil Yerleşimler
Köy
Toplam Müstakil
Parsel Sayısı
Arazi (hektar)
BAĞİÇİ
TEPEKÖY
AKKONAK
AKPINAR
KAYALIDERE
ALİGEDİK
DUMLUSU
SANLICA
AŞAĞIHACIBEY
DEĞERLİ
KAYALIK
TAŞDİBEK
MESCİTLİ
ULUSIRT
ÖZENÇ
AŞAĞIALAGÖZ
KUMLUKIYI
ZORABAT
YURTTUTAN
KAYALIKALE
ALAGÜN
KUŞLUK
TOPLAM
437
393
316
157
121
114
68
50
40
40
35
20
20
19
10
8
8
5
1
0.5
0
0
1,862
468
347
140
308
146
89
63
61
12
20
34
18
8
12
21
5
2
24
1
2
0
0
1,781
Parsel Sahibi Sayısı
210
268
179
251
198
199
133
92
137
79
55
69
28
32
41
15
2
15
1
13
0
0
2,017
Kaynak: Enerjisa
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Proje Şekil 1.1’de özetlendiği üzere 344 evi, 1,781 parseli ve 2,017 parsel sahibini etkileyecektir.
Şekil 1.1: Projenin Özel Mülkiyetler Üzerindeki Etkisi
Tamamen Su Altında
Kalan Yerleşimler
Kısmen Su Altında
Kalan Yerleşimler
Etkilenen ev sayısı
Etkilenen ev sayısı
287
57
Etkilenen parsel sayısı
768
Etkilenen parsel sayısı
530
Etkilenen parsel sayısı
1,022
Etkilenen parsel sahibi
sayısı
Sadece Toprak
Kaybından Etkilenen
Yerleşimler
229
Etkilenen parsel sahibi
sayısı
Etkilenen parsel sahibi sayısı
871
378
Kaynak: Enerjisa
1.5.1 İl ve İlçe Düzeyinde Sosyo-Ekonomik Özellikler10
Sosyo-ekonomik durumundan dolayı İl dışarıya göç vermektedir11. Yüksek doğum oranları ve geniş hane
büyüklüğüne rağmen, nüfusta bir düşüş söz konusudur (Tablo 1.4). Muş’un toplam nüfusu 413.260’dır.
Muş’un kentleşme oranı yüzde 37,4’tür, bu oran nüfusun büyük bir kısmının kırsal kesimde yaşadığını
göstermektedir. Yüksek yaş bağımlılık oranı12 ilde gelir üretme kapasitesinin sınırlı olduğunu
göstermektedir.
Tablo 1.4: Demografik Göstergeler
Demografik Göstergeler
Muş
Türkiye
413,260
75,627,384
Kentleşme Oranı (%)
37.4
77.3
Yıllık Nüfus Büyüme Oranı Ortalaması (%0)
-3.5
12
Nüfus Yoğunluğu (km²)
51
98
Doğum Oranı (%)
3.6
2.1
Toplam Nüfus
10
Sosyal Etki Değerlendirmesi (SED) Muş İli ile ilgili detaylı bir arka plan sunmaktadır.
TUIK verilerine göre, 2000-2012 döneminde Muş İlinin nüfusunda %9’luk bir genel düşüş söz konusudur. Ek 4.1
Muş İlinin temel sosyo-ekonomik göstergelerine ilişkin bir güncelleme sunar.
12
Yaşa bağımlılık oranı hesaplaması 15 yaş altı ve 65 yaş ve üstü nüfusun 15-65 yaş aralığındaki nüfusa oranına
dayanır. Gelir üretmeyen grubun veya yaşa dayalı zayıf grupların maaş kazanan/bağımsız nüfusa bağımlılığını
gösterir.
11
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Ortalama Hane Büyüklüğü
6.6
3.7
Yaşa Bağımlılık Oranı (%)
75%
48%
Kaynak: TUIK, 2013
Proje alanı çok büyük oranda kırsaldır. Muş İli Türkiye’nin genel kentleşme oranına kıyasla kentleşmede
geride kalmaktadır (37%)13 . Ekonomik fırsatlar çok sınırlıdır ve eğitim ve sağlık gibi sosyal kalkınma
göstergeleri Türkiye ortalamasının altındadır. Muş İli kalkınma indeksinde son sırada yer almakta olup
Türkiye’deki en az gelişmiş ildir14. Muş’ta işgücüne katılım oranı yüzde 41’dir15. Bu oran Türkiye
ortalaması olan yüzde 47.9’un altındadır16. Çalışan nüfusun yüzde 83’ü tarım sektöründe çalışmaktadır17,
bu oran Türkiye ortalamasının (25%) üç katından fazladır18. Sanayi sektörü 2013’te %2’lik bir oranla
nerdeyse yok denecek kadar azdır19 . Tarımsal üretim hem bitkisel üretim hem de hayvancılıktan
oluşmaktadır. İlde tarım ve hayvancılık için geleneksel yöntemler kullanıldığından dolayı verim düşüktür.
İl özelliklerine benzer şekilde, Projeden Etkilenen Hanelerin (PEH) ana gelir kaynağı tarımdır. Sosyo
ekonomik anketin sonuçlarına göre20, görüşülen erkek PEH’lerin yarıya yakını kendisini “çiftçi” olarak
tanımlamaktadır. Kadın nüfus kendisini ev hanımı olarak tanımlamaktadır. Kadınların ev dışında çalışması
beklenmediğinden, kadının çalışma hayatındaki rolü ev sınırlarıyla kısıtlıdır veerkekler tarlada çalışırken
hayvanlarla kadınlar ilgilenmektedir. Hayvanları meraya erkekler götürmektedir. Tarımdan sonra,
mevsimlik veya düzenli iş gücü en önemli ikinci iş kaynağıdır21.
1.5.2 Sosyo-Ekonomik Faktörler– Köy Düzeyinde22
Tarım ve hayvancılık etkilenen köylerdeki nüfusun ana gelir kaynağıdır. Bölgede çoğunlukla kuru tarım
yapılırken, toprağın bereketli olduğu veya sulanabildiği alanlarda sulu tarım da yapılmaktadır. Bazı
köylerde az da olsa ticari faaliyet gözlemlenmektedir .Ayrıca inşaat sektöründe çalışmak üzere farklı
şehirlere mevsimlik göç de yapılmaktadır. Hayvancılık tarımsal üretimin temel gelir faaliyetidir.
Köylerdeki her bir hanenin ortalama geliri gerçekleştirdikleri ekonomik faaliyetlere göre değişmektedir.
Yapılan alan araştırmasında geçimlik tarım dışında geliri olmayan birkaç hane olduğu görülmüştür.
Alpaslan II HES Proje alanında, köylerin büyüklüğü önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Köylerdeki
haneler 10 ila 130 arasında değişmektedir23 . Göç eden PEH’lerin bazıları mevsimlik tarımsal faaliyetler
13
Ek 4.1 Tablo 17
http://www.dpt.gov.tr/DocObjects/view/14197/BASIN_A%C3%87IKLAMASI-sege_2011-v6.pdf
15
TUIK, 2009
16
Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı, 2011-2013 Kalkınma Planı
17
Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı,TRB2 Bölgesi, 2011 2013 Bölge Planı
18
TÜİK; Hane Halkı İş Gücü İstatistik Raporu 2011 ve Seçilmiş Göstergelerle SGK Muş İli İstatistikleri 2012,
19
Aynı kaynak.
20
Bölüm 4 PEH’in özelliklerini detaylı bir şekilde açıklamaktadır.
21
Bölüm 4 PEH’lerin detaylı sosyo-ekonomik profilini sunar.
22
Etkilenen tüm köylerin Muhtarlarıyla Mayıs 2013’te mülakatlar yapılmıştır. Ayrıca, Alpaslan II ÇED belgesi
referans olarak kullanılmıştır.
23
Her bir köydeki hane sayısı Ek 1.1’de “Muhtarla Sayım Mülakatları” detaylı olarak verilmiştir
14
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
ile yaz aylarında köylerini ziyaret ettikleri için köylerin nüfus büyüklüğü yaz aylarında artmaktadır.
Köylerin tümünde 4. sınıfa kadar eğitim veren ilkokullar bulunmaktadır24 . Tüm köylerde, kız ve erkek
çocukları okul çağında okula gönderilmektedir. 4. sınıftan sonra, çocuklar Muş veya Varto’daki yatılı orta
okullarda veya yatılı liselerde eğitimlerine devam etmektedir. Çok sayıda öğrencinin yatılı orta okula
gitmesine rağmen (ortalama yüzde 80), maddi nedenlerden, toplumsal cinsiyet önyargısıdan 25 ve
mesafeden dolayı yatılı okula gönderilmeyen öğrenciler de mevcuttur. Görüşme yapılan muhtarlar
üniversitede okuyan az sayıda öğrenci olduğunu belirtmişlerdir. Köylerden hiçbirinde sağlık evi yoktur.
Aile hekimleri çocukların rutin kontrollerini ve aşılarını yapmak için iki haftada bir köyleri ziyaret
etmekte, köylüler diğer sağlık ihtiyaçları için Muş veya Varto’ya gitmektedir.
1.5.3. Ekonomik Faaliyetler ve Altyapı
Projeden etkilenen köylerdeki temel ekonomik faaliyetler tarımcılık ve hayvancılıktır. En çok ekilen
ürünler arpa, buğday, korunga, burçak ve yoncadır. Ayrıca, domates, biber, elma, karpuz, ceviz, mısır vs.
gibi sebzeler de üretilmektedir. Hayvancılık faaliyeti yerleşimin büyüklüğüne göre değişmektedir26. Genel
olarak, her köyde, hanenin ihtiyaçlarına göre kümes hayvanları da beslenmektedir. Ekonomik faaliyet
hayvancılık ile sınırlı olmakla birlikte çalışma yaşındaki nüfusun büyük çoğunluğu büyük şehirlerde inşaat,
işçilik, demircilik, kaynakçılık vs. gibi işlerde mevsimlik işçi olarak çalışmakta,. köylerde kalanlar ise
çiftçilikle ilgilenmektedir.
Köylerden hiçbirinde kanalizasyon sistemi yoktur; ancak her köyde borulu su altyapısı ve elektrik vardır.
Bununla birlikte , köylülerden bazıları yetersiz su tedariği ve sürekli elektrik kesintisinden şikâyet
etmektedir. Köylerden bazılarında tarımsal sulama kanalları varken, sulama kanalı olmayan köyler kendi
kaynaklarıyla sulama yapmaktadır. Genel olarak, köylüler ısınmak için odun, tezek veya kömür
kullanmaktadır. Kömür büyük çoğunlukla sosyal yardım mekanizmalarıyla tedarik edilmektedir. Her
köyün ulaşım için karayolu bulunmaktadır; ancak, bazı köylerin yolları diğerlerine göre daha gelişmiştir.
1.6
Projeden Etkilenen Haneler (PEH)
Alpaslan II Projesinden etkilenen toplam 5,924 hektar arazide 2,769 parsel vardır. 1,862 hektar arazide
1,781 müstakil parsel vardır. Arazi dağılımı Tablo 1.5’de gösterilmiştir.
24
Özenç Köyünde ilkokul yoktur (köy 11 haneden oluştuğu için), ancak, köydeki çocuklar Varto’daki ilk okula
gitmektedir.
25
Her geçen yıl azalsa da, kız çocuklarını yatılı okullara gönderme noktasında hala isteksizlik söz konusudur. Kimileri
için, bu ekonomik nedenlere dayanır, ailenin ekonomik durumu bir çocuğu okula göndermeye yetiyorsa,
büyüdükleri zaman para kazanmaları gerektiği için kız çocuklarının yerine erkek çocukları tercih edilir. Bazı aileler
için, bu muhafazakâr bir tutumun gereğidir, kız çocuklarının okumak için dışarı gönderilmesi sosyal olarak kabul
edilmez. Bu nedenle, aileler kız çocuklarını yalnızca köylerindeki okula gönderir.
26
Ek 1.1 köy bazında hayvan sayısını gösterir
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Tablo 1.5: Alpaslan II HES Projesi Arazi Sahiplik Özeti
Parsel Dağılımı
Parsel Sayısı
Toplam Arazi
(Hektar)
1,781
1,862
31%
Hazine
693
3, 132
53%
Köy Tüzel Kişiliği
12
18
0.3%
Bilinmeyen Mülkiyet
199
897
15%
İl Özel İdaresi Kamulaştırmaları
87
14
0.2%
2,772
5,924
100%
Özel
TOPLAM
Toplam arazi Yaşı (%)
Kaynak: Enerjisa
Projeden etkilenen nüfus Hazineye ait olan kamuya ait arazi kullanıcılarının yanı sıra Projeden etkilenen
arazilerin hissedarları, tapu sahipleri ve asıl kullanıcılarından oluşmaktadır. Enerjisa Proje yatırım
kararının alınmasından sonra Mayıs 2011’de arazi edinim sürecini başlatmıştır. Kamu kurumlarıyla,
muhtarlarla ve yeniden yerleşim sürecinde etkisi olabilecek tüm kamu paydaşlarıyla arazi edinim
görüşmeleri yapılmıştır.
Arazi edinimi süreci, Projenin etkisi doğrultusunda iki aşamaya bölünmiştür. 1. Aşama Enerjisa’nın Proje
uygulama önceliğine göre acilen alınması gereken, arazi ediniminden etkilenen köyleri ve yerleşimleri
kapsamaktadır-. Projenin elektrik santrali alanından ve inşaat alanından etkilendikleri için bu
yerleşimlerin alımı önceliklendirilmiştir. 2. Aşama su tutma sürecinden aşama aşama etkilenecek 19
köyden oluşmaktadır; bu yerleşimler Proje inşaatının tamamlanmasından sonra etkilenecektir.
Toprak edinme işlemlerinin detayları Bölüm 3’te tartışılacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Şekil 1.2: Toplam Arazi Dağılımı
İl Özel İdare
Kamulaştırması
Köy Tüzel
Kişiliği
Bilinmeyen
Mülkiyet %15
Özel Mülkiyet
%32
Hazine %52
Kaynak: Enerjisa
1.7
Projenin Faydaları
Projenin hem Projeden Etkilenen Haneler hem de Proje Bölgesi üzerinde fayda getirisi beklenmektedir.

İstihdam: Proje, projeden etkilenen köylerde, Varto ilçesinde ve Muş ilinde iş fırsatları
yaratacaktır. Projenin inşaat aşamasında, işçilerin yaklaşık olarak yüzde 30’unun yerel olarak
istihdam edilmesi planlanmaktadır. Projenin inşaat sürecinin 40 ay sürmesi öngörülmektedir
(Projenin 2016 sonunda tamamlanması öngörülmektedir). Proje inşaatı sırasında, vasıf
gerektirmeyen işleri yapmak üzere mümkün olduğu kadarıyla bölge dâhilindeki etkilenen
köylerden kişiler işe alınacak ve bu kişilere gerekli mesleki eğitimler verilecektir. PEH’lerin
kentsel ve kırsal yerleşim alanlarına yerleştirilmesi öngörüldüğü için bu eğitimler etkilenen
kişilere başka işlerde kullanabilecekleri beceri ve vasıfları kazandıracaktır.

Bölgenin Altyapısındaki İyileştirmeler: Proje faaliyetlerine paralel olarak, köylerin altyapısında
ve köylere giden yollarda iyileştirmeler yapılması planlanmaktadır. İnşaat faaliyetlerinin
gerçekleştirilmesine katkı sağlamanın yanı sıra, bu iyileştirmeler köydeki nüfusun çevre bölgelere
ulaşımını kolaylaştırmada da olumlu bir etkiye sahip olacaktır.

Yerel Ekonomiye Katkı: İnşaat faaliyetlerinde kullanılacak ekipmanların ve araçların bir kısmı
bölgeden temin edilecektir. Bu durumun bölgenin yerel ekonomisi üzerinde olumlu bir etki
yaratması beklenmektedir. Aynı zamanda, proje çerçevesinde inşa edilecek yeni yollar ve
köprüler köylülerin pazarlara ulaşımını kolaylaştıracak ve böylelikle kendi ürettiklerini
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
pazarlamalarına katkı sağlayacaktır. Bu durum çiftçilerin gelir getirici faaliyetleri üzerinde olumlu
bir etkiye sahip olacaktır.
1.8
Paydaş Katılımı
Alpaslan II Barajı ve HES Projesi için, ÇED çalışması koşulları ve Çevresel Etki Değerlendirmesi
Yönetmeliğinin (2003 tarihli 25318 sayılı) hükümleri uyarınca kamu halka ilişkiler ve halkın katılımı
faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, Alpaslan II Projesi için Halkın katılımı toplantıları yapılmıştır.
Alpaslan II Projesine yönelik Halkın katlımı Toplantısı, ilk 8 Ağustos 2011’de düzenlenmiştir. Etkilenen
yerleşimlerde yerel STK bulunmamaktadır. Bu nedenle yerel idari ve idari olmayan kurumlara yönelik
katılım toplantıları gerçekleştirilmiştir. Bu toplantıların detayları Alpaslan II proje raporuna ilişkin Paydaş
Katılımı Eylem Planında (PKEP) belirtilmiş olup, YYEP Bölüm 7'de özetlenmiştir.
Toplantılarda, kamulaştırma ile ilgili konular görüşülmüş, kamulaştırma faaliyetleri sırasında köylülere
olumsuz etkilerin azaltılması için gerekli tüm tedbirlerin alınacağının bilgisi verilmiştir. Proje mülkiyeti
Enerjisa’ya devredildikten sonra da, yerel kurumlarla ve etkilenen halkla görüşmeler devam ettirilmiştir.
Yeniden yerleşim faaliyetlerine hazırlık çerçevesinde, SRM danışmanlıktan uzman ekip ve Enerjisa proje
temsilcileri aşağıdaki tarihlerde proje alanına gitmiştir:




Nisan 2013- Etki Alanı Çalışması ve Raporu;
Mayıs 2013- Etkilenen PEH Sayımı ve Sayım Raporu;
Haziran 2013- Sosyo-Ekonomik Anket ve Sosyo-Ekonomik Rapor, ve
Ekim 2013- Özel sektör ve mera kullanım gözlemleri.
Bilgilendirme broşürü hazırlanıp etkilenen halka dağıtılmış ve ayrıca sahada bir irtibat ofisi kurulmuştur
(broşür için bkz. Ek 1.3). Bu ziyaretler esnasında ve hane anketleri yapılırken muhtarlarla görüşülmüştür.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
RESİM 1, 2, 3 VE 4 PAYDAŞ GÖRÜŞMELERİNİ GÖSTERİR
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
1.9
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Yeniden Yerleşim Planının (YYEP) Kapsamı
Alpaslan II HES projesinden etkilenen nüfus üzerindeki etkiyi en aza indirebilmek amacıyla, etkilenen
insan sayısına bakılmaksızın IFC’nin 5. Performans Standartları ve AİKB Performans Koşulu 5’e göre
belirtilen koşulları karşılamak üzere YYEP hazırlanmıştır. Plan aynı zamanda tam ikame maliyetlerine göre
kaybedilen arazilerin ve diğer varlıkların tazminatlarının ödenmesini de kapsamaktadır. Plan, arazi
edinimi ve yeniden yerleşim sürecinin olumsuz etkilerini ortadan kaldırma ve/veya en aza indirme,
kalkınma fırsatlarını belirleme, yeniden yerleşim bütçesi ve programını belirleme ve farklı şekillerde
etkilenen halkın sahip olduğu hakları belirleme amacıyla hazırlanmıştır. Planda, Projeden dolayı
ekonomik gelir kaybına uğrayan grupların ve hassas grupların ihtiyaçlarına özel ihtimam gösterilecektir.
Enerjisa arazi edinimi, tazminat ölçütleri ve imar faaliyetleriyle ilgili prosedürlerin kaydının
tutulmasından sorumludur27.
YYEP, Alpaslan II HES projesi kapsamında yeniden yerleşim ve imar süreçlerine ilişkin prosedürü
tanımlamakta; aynı zamanda bölgenin detaylı sosyo-ekonomik profilini sunmaktadır. PEH’ler ile yapılan
sosyo-ekonomik anketlerin nicel analizleri hanelerle yapılan derinlemesine görüşmelerin nitel
sonuçlarıyla birleştirilmiştir.
PEH’lerin sadece önceliklerini yansıtmakla kalmayıp, aynı zamanda
potansiyel olumsuz etkileri azaltacak mekanizmaları saptayan bir YYEP hazırlamak için STK’lar, kamu ve
özel sektör paydaşlarıyla görüşmeler yapılmıştır. Tüm bu bilgiler YYEP’nin bir parçası olarak detaylı bir
şekilde yayınlanacaktır. YYEP aynı zamanda yeniden yerleştirilecek nüfus üzerindeki hem fiziksel hem de
ekonomik potansiyel olumsuz etkileri en aza indirmeyi amaçlayan bir eylem planı sunmaktadır. YYEP
ayrıca Enerjisa tarafından uygulanması planlanan ve yeniden yerleşim prosedürlerine göre gerekli olan
yasal ve kurumsal çerçeveyi ve ayrıca izleme ve değerlendirme çalışması için bir çerçeve ve şikâyet talep
mekanizması içerir. Son olarak, YYEP faaliyetleri için bütçelenen her bir öğenin maliyetlerini sıralay an
bir YYEP bütçesi de mevcuttur.
YYEP Dünya Bankası/IFC Politikaları ve Ekvator İlkelerine ve AİKB Perfomans Koşullarına göre Şekil 1.3’te
belirtilen ilkeleri yansıtır.
27
Performans Standardı 5- Toprak Edinme ve Gönülsüz Yeniden Yerleşim
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Şekil 1.3: YYEP ilkeleri
Gelir yolu
yapılandırılması
Arazi net bugünkü değer üzeriden değerlendirilecektir
Ev tam ikame bedeli üzerinden değerlendirilecektir
Bilgilendirme
ve istişare
Sürekli Bilgilendirme ve İstişare sağlanacaktır
Paydaş katılımı
Paydaş katılımı sağlanacaktır
Alpaslan II HES Projesine ilişkin olarak YYEP aşağıdaki temel bileşenleri kapsar:









Projeden etkilenen alanları ve varlıkları ve bu varlıkların sahiplerini, kiracılarını ve
kullanıcıların belirlenmesi;
Yasal çerçevenin oluşturulması;
İnsanların katılımını, projeden etkilenecek arazi sahiplerinin çoğunluğu ile yapılan
görüşmeleri, varlıkların değerlerinin belirlenmesini ve tazminat yoluyla sağlanacak diğer
yeniden yerleşim yardımlarının tanımlanmasından oluşan arazi edinimi prosedürlerinin
tamamlanması;
Etkilenen 22 kırsal yerleşimde etkilenen insanlara ilişkin sosyo-ekonomik çalışmanın
uygulanması;
Geliri yeniden yapılandırma stratejilerinin belirlenmesi;
Uygulamaya yönelik kurumsal düzenlemelerin tanımlanması;
Şikâyetleri çözümlemeye yönelik prosedürler;
İzleme ve uygulamaya yönelik düzenlemeler; ve
Uygulama programının ve bütçenin hazırlanması.
Bu faaliyetler aşağıdaki şekilde ilerleyen bölümlerde detaylı bir biçimde açıklanmıştır:
İkinci Bölüm: Arazi edinimine yönelik yasal çerçeveyi, yeniden yerleşim ve tazminat prosedürlerini ve bu
konularda uygulanacak Dünya Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, IFC Politikaları ve Ekvator
Prensiplerini kapsar;
Üçüncü Bölüm: Yürürlükteki Türkiye yönetmelikleri uyarınca Enerjisa tarafından gerçekleştirilen arazi
edinimi prosedürleri, varlık değerlendirmeleri, arazi alımları, tazminat ve görüşmeleri açıklar;
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Dördüncü Bölüm: Projeden etkilenen nüfusa ilişkin detaylı sosyo-ekonomik bilgileri ve projeden
etkilenen bölgenin mevcut sosyo-ekonomik durum özetini sağlar;
Beşinci Bölüm: Proje, üretim varlıkları, binalar ve altyapıdan kaynaklandığı varsayılabilecek mevcut ve
potansiyel etkileri kapsayan tüm taşınmaz varlık kayıplarından kaynaklı etkileri sunar ve bu etkileri en aza
indirmek için alınacak önlemleri ve ilgili müdahale alanlarını açıklar;
Altıncı Bölüm: Hak sahipliği matrisini açıklar ve taşınmaz varlıklara, arazi ve ağaçlara ilişkin PEH’lerin hak
kazanımlarını belirler.
Yedinci Bölüm: Şikâyet talep mekanizmalarını, PEHler yapılan görüşme ve bilgilendirme prosedürlerini,
ve YYEP kapsamında gerçekleştirilecek paydaş danışma faaliyetlerini açıklar;
Sekizinci Bölüm: Uzmanlar tarafından gerçekleştirilecek izleme sürecini ve YYEP kapsamında kullanılacak
izleme ve değerlendirme mekanizmasını özetler;
Dokuzuncu Bölüm: YYEP maliyetleri için gerekli bütçe detaylarını, toprak edinme prosedürlerini ve bu
prosedürlerden sonra gerçekleştirilen işlemlere yönelik tüm faaliyetleri açıklar; ve
Onuncu Bölüm: Uygulama safhası ve YYEP uygulama takvimi boyunca sorumlu taraflara ilişkin bilgileri
sunar.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Bölüm 2.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Yasal Çerçeve
Bu kısımda Türkiye'de Alpaslan II Projesi açısından geçerlilik taşıyacak arazi edinimi, kamulaştırma ve
zorunlu yeniden yerleşime ilişkin temel politika ve yasal çerçeve ana hatları ile verilmektedir. Bu kısımda
ilgili Dünya Bankası/IFC, AİKB politikaları ve Ekvator prensipleri ile Türk mevzuatının bir özeti
sağlanmaktadır. Yerel mevzuat çerçevesinde evi ve arazisi olmayanlar ile hakları uluslararası politikalar
ile açık bir şekilde tanımlanmayanlara yönelik yeniden yerleşim seçenekleri sağlanmaktadır. Diğer
taraftan, uluslararası politikalar çerçevesinde büyük çaplı yatırımların sosyal açıdan sürdürülebilirliği ve
toplumun bu çalışmalara dahil edilmesine ilişkin tavsiyeler sağlanmaktadır. Uluslararası politikalarda,
olumsuz etkilenen nüfusların bu yatırımlardan yararlanmasının sağlanması için, bu yatırımların arazi
edinimi ve yeniden yerleşim bileşenlerinin ayrı kalkınma projeleri olarak ele alınması ihtiyacına dikkat
çekilmektedir.
Yeniden Yerleşim Eylem Planının (YYEP) hazırlanması ile ilgili uluslararası ve yerel standartlar arasında
çeşitli boşluklar bulunmaktadır. İlk olarak, Türk kanunları çerçevesinde, YYEP ekonomik ve fiziksel olarak
yerinden edilmeye neden olan yatırımlar açısından bir gereksinim değildir. Benzer şekilde, Sosyal Etki
Değerlendirmesi (SED) uluslararası politika kapsamında bir gereksinim olmasına karşın, Türk kanunları
çerçevesinde bir gereksinim değildir. Bunun bir sonucu olarak, YYEP ve SED'e yönelik halkın katılımı ve
kamuya açıklama açısından herhangi bir yerel yasal gereksinim bulunmamaktadır. YYEP halkın katılımı ve
kamuya açıklama ile ilgili faaliyetler Türkiye'deki ulusal mevzuatta tam net değildir ve bu nedenle, IFC
politikalarının uygulanması gereklidir. Diğer taraftan, etkilenen yerleşim yerlerinde kalan, evi ve arazisi
bulunmayanlara yönelik destek sağlama yükümlülüğü, yerel mevzuata göre uluslararası araçlarda daha
genel bir şekilde belirtilmektedir.
2.1
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 46. Maddesinde "Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler" başlığı
altında kamulaştırma hususları ele alınmaktadır. İlgili maddede, bir imar projesi kamu yararına hizmet
ettiğinde, hükümetin bir kamulaştırma süreci başlatmaya ve uygulamaya yetkili olduğu ifade
edilmektedir. Bütün hidroelektrik, havaalanı, karayolu ve diğer yollar ile benzeri büyük çaplı altyapı
projelerinin kamu yararına olduğu nitelendirilmektedir ve bu projeler 46. Maddenin dayanağını
oluşturmaktadır. Bu maddede Kamulaştırma Kanunu ve Yeniden Yerleşim Kanunu'nu kapsayan ilgili
kanunlara atıfta bulunulmaktadır.
Anayasada özel kullanıcıların genel olarak tazminat ödemeden kamu arazileri ve varlıklarının
kamulaştırılmasından yararlanamayacağı belirtilmektedir. Arazinin kamu yararına alınması halinde bile,
kamulaştırma kuruluşları fiili arazi değerlemesi ve proje inşaatından önce kamulaştırılan varlıkların
değerini özel bir banka hesabına ödemeden özel araziler ve varlıkların kamulaştırılmasından
yararlanamaz.
Türkiye'de, yatırım projeleri farklı bakanlıklar tarafından düzenlenmektedir ve bu projelere ilişkin "kamu
yararı" kararı ilgili kamu kuruluşları tarafından alınmaktadır. 30 Mart 2013 tarihinden sonra, enerji
projelerinin arazi edinimine ilişkin yasal gereksinimlere yönelik usuller bu bölümde ayrıntılı olarak
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
belirtilecektir. Elektrik üretimi için geliştirilen hidroelektrik projeleri, söz konusu projelere başlanmadan
önce bir "kamu yararı" kararı alınmasını sağlayan Milli Emlak Genel Müdürlüğü (MEGM) vasıtasıyla
Maliye Bakanlığı'nın sorumluluk alanına girmektedir.
Aşağıdaki paragraflarda açıklanacak Türkiye'deki yeniden yerleşim hükümleri açısından ulusal ve
uluslararası mevzuat arasında birtakım farklılıklar bulunmaktadır. Türk mevzuatı açısından bakıldığında,
Anayasanın 44 ve 45. Maddeleri dolaylı olarak yeniden yerleşim faaliyetleri ile ilgilidir. 44. Maddede arazi
mülkiyeti ele alınmaktadır ve hükümetin arazisi olmayanlar ve yeterli arazisi olmayanları koruma
sorumluluğu ifade edilmektedir. 45. Maddede hükumetin tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde çalışanları
destekleme sorumluluğu ifade edilmektedir. 56. Maddede herkesin sağlıklı bir ortamda yaşama hakkı
yeniden ifade edilmektedir.
Proje açısından bakıldığında, özel bir tüzel kişilik olan Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) "kamu
yararı" kararını talep edecek ve bu talebi Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı vasıtasıyla Maliye Bakanına
gönderecektir. Kamulaştırma ile ilgili bütün işlemler Maliye Bakanlığı'nın görevlendireceği makam
tarafından gerçekleştirilecektir. Son zamanlara kadar, EPDK kamulaştırma sürecine ilişkin sorumluluğu
da üstlenmiş, ancak bu sorumluluk son zamanlarda değiştirilmiş ve Maliye Bakanlığı'na bağlı yeni bir
kurum olan Milli Emlak Genel Müdürlüğü (MEGM) bu sorumluluğu yürütecektir.
2.2
Toprak Koruma ve Arazi Kullanımına İlişkin Türk Kanunu
Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Hakkında Türk Kanunu (5578 sayılı) çerçevesinde, tarım
arazilerinin 20 dekardan (1 dekar=1000 m2) küçük parçalara ayrılmaması gereklidir. Proje daha
büyük bir parselin birkaç metrekaresini almak zorunda kaldığında, bu Kanuna dayalı olarak
Projenin bunu yapmasına izin verilmeyecektir. Bunun yerine, Milli Emlak Genel Müdürlüğü'nün
(MEGM) etkilenen küçük kısmı kamulaştırması gerekecektir.




İnşaat başlamadan önce, arazinin edinilmesi ve Projenin kullanımına açılması
gerekmektedir. Aşağıdaki hallerin gerçekleşmemesi durumunda, hiçbir inşaat işlemi
gerçekleştirilemez:
Özel sahiplerden mülkiyet veya kullanım haklarının devrinin müzakere edilmesine
yönelik belgelendirilmiş girişimler yapılması;
Değerlemenin tamamlanması ve
Sahiplerin hesabına tüm ödemelerin nakit olarak yapılması.
Kanunda şu ifadeye yer verilmektedir: "Kamulaştırılan araziler ile ilgili olarak, kendi başlarına
araziye ekim yapan ve küçük çaplı tarımsal faaliyetler gerçekleştiren bireylere ait ödeme kısmı her
zaman peşin ödenir". Arazi değerine bulunması halinde bir irtifak hakkının verildiği, geçici olarak
edinilen araziye yönelik gelir kaybı da dahildir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
2.3
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Kamulaştırma Kanunu
2.3.1 Arazi edinimi türleri
Yatırım projeleri, arazi, altyapı, evler, ahırlar gibi kalıcı veya geçici taşınmaz varlıkları etkileyebilmektedir.
Kalıcı arazi edinimi gerekli olduğunda, taşınmaz varlıklar farklı stratejiler (Şekil 2.1) aracılığıyla
edinilebilmektedir.
Şekil 2.1 Arazi İstimlak Türleri
Satın
Alınan
Bağışlan
an
İstimlak
Edilen
Devredil
en
Değiştiril
en veya
takas
edilen
Kamulaştırma ve satın alma Projenin Alpaslan II HES Projesine yönelik iki temel arazi edinimi
mekanizmasıdır.
Geçici arazi edinimine şu hususlar dahil olacaktır:
 Tahsis;
 Kiralama;
 İrtifak hakkı tesis edilmesi veya
 Geçici kullanım.
Alpaslan II açısından, kamulaştırma bütün proje bileşenlerine ilişkin birincil arazi edinim şekli olacaktır.
Yatırım girişimlerinin büyük bir bölümü hem özel hem de kamu mülkiyetindeki varlıkları etkilemektedir.
Örneğin, arazi vatadandaşların ya da Orman ve Su İşleri Bakanlığı ve/veya Hazine Müsteşarlığına ait
olabilmektedir. Camiler, okullar, sağlık merkezleri, yollar, sulama sistemleri etkilenebilmektedir; bunların
her biri için, farklı bir devlet kuruluşunun tazmin edilmesi gerekecektir. Kuyular, damla sulama sistemleri,
ahırlar ve depolama tesisleri de etkilenebilmektedir; bu kalemler açısından, özel mülkiyet sahiplerinin
tazmin edilmesi gerekecektir. Her durumda, etkiler geçici veya daimi olacaktır ve bu şekilde, alınacak
düzeltici eylemlerin hem ulusal yasal araçlar hem de ilgili girişimlerin finanse edilmesine müdahil
olabilen uluslararası kuruluşların politikalarına göre belirlenmesi gerekecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
2.3.2 Yasal belirleme
Bir projenin kamu yararına olduğu açıklanır açıklanmaz, etkilenen taşınmaz varlıklara yönelik mülkiyet
belirlenmektedir. Bu varlıklar özel taraflar, Hazine Müsteşarlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Orman ve
Su İşleri Bakanlığı veya ulusal ya da yerel düzeydeki diğer kamu kuruluşlarına ait olabilmektedir.
Projeden etkilenen özel mülkiyet sahipleri arasında çeşitli farklı gruplar olabilmektedir ve her bir grup
için farklı yasal düzenlemeler geçerlilik taşımaktadır.




Arazi sahipleri;
Ev sahipleri (etkilenen ev bahçeleri olan);
Arazi ve ev sahipleri ve
Diğer kişilere ait evler ve/veya arazileri kira ödemeden kullananlar.
Yalnızca arazilerinin bir kısmını kaybeden kişiler, Proje rızaen alım anlaşmalarına dayalı olarak müzakere
edilen çözümlere ulaşmak istese dahi, Kamulaştırma Kanununa tabidir. Bütünüyle satın alınabilen arazi
parselleri açısından bakıldığında, Enerjisa ilgili kanunun 8. Maddesi uyarınca hareket edecek ve mümkün
olması halinde, halkın katılımı aracılığıyla araziyi satın almaya çalışacaktır. Bu girişimlerde başarısız
olunması halinde ve arazinin parçalara ayrılmasının gerekli olması durumunda, Türkiye'deki
kamulaştırma süreci acele kamulaştırma ve standart kamulaştırma olarak 2942 sayılı Kamulaştırma
Kanunu uyarınca gerçekleştirilmektedir. Enerji projeleri açısından bakıldığında, EPDK ve Maliye
Bakanlığı (Milli Emlak Genel Müdürlüğü) aşağıdaki araçlara göre kamulaştırmayı gerçekleştirecek ana
kuruluşlardır:
 Kamulaştırma Kanunu (2942 sayılı ve değişiklikler; hem 10. Madde hem de 27. Maddenin
kullanılması suretiyle) ve
 "Kamu yararına" dayalı acele kamulaştırmaya yönelik olarak Enerji ve Tabii Kaynaklar
Bakanlığının (ETKB) Projeye özgü bir kararı (Kamulaştırma Kanunun 27. Maddesi).
2.3.3 Özel Mülkiyetli Arazi Türleri
Özel mülkiyetli araziye ilişkin iki kategori bulunmaktadır. İlk kategoride arazileri açısından kanuni
mülkiyeti bulunanlar vardır. Bu grupta arazileri üzerindeki üzüm bağları, ağaçlar, ahırlar ve diğer
taşınmaz yapılar bulunabilmektedir. Kamulaştırma Kanununun (2942 sayılı) 3. Maddesi uyarınca, kanuni
mülkiyet sahiplerinin arazileri ve arazileri üzerinde olabilen bütün taşınmaz varlıklar ve ekinlere yönelik
tam tazminat ödemesi almaya hakkı vardır. Arazi fiyatı üzerinde bir mutabakat olması halinde, tazminat
meblağı etkilenen arazi sahibinin (sahiplerinin) banka hesabına yatırılmaktadır.
İkinci kategoride arazisine ekim yapan, ancak arazi üzerinde kanuni mülkiyeti bulunmayan haneler
vardır. Bu grupta iki farklı kategori bulunmaktadır: a) kullanıcılar veya kiracılar; b) tapusuz arazi sahipleri.
Resmi kiracılar olsun veya olmasın, kendilerine ait olmayan kamu arazisi veya özel araziye ekim yapan
kullanıcıların Uluslararası Finans İşbirliği (IFC) ve diğer uluslararası politikalara dayalı olarak tazminat
hakkı vardır, ancak yerel (Türkiye) kanunlarına göre böyle bir hakkı yoktur. Kullanıcıların arazideki
ekinler, ağaçlar, üzüm bağları ve binalar açısından tazminat hakkı vardır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Uzun bir süre boyunca 28 kamu mülkiyetindeki araziye ekim yapan ve projeden etkilenen kişilerin
(geleneksel arazi sahipleri ve herhangi bir kesinti olmadan belirli bir araziye 20 yıldır ekim yapanlar) tam
tazminat hakkı vardır. Tapu (2644 sayılı) ve Kadastro Kanunu (3402 sayılı) çerçevesinde, kadastroda
kayıtlı olmayan, ancak mülkiyet statüsü ile ilgili birtakım "geleneksel" özellikleri bulunan gayrimenkul
mülkiyetinin tesis edilmesi sağlanmaktadır. Sülaleler ve ailelerin hakları tanınmaktadır 29. Mülkiyet
konuları ile ilgili olarak ihtilaflar çıkması halinde, resmi bir arazi kadastro sistemi kurulana kadar, teamüle
dayalı aracılık mekanizmaları veya modern mahkemeler birçok alandaki hakları belirlemiştir. Ayrıca,
modern kanunlar, kullanıcıların herhangi bir ihtilaf veya kesinti olmadan araziyi en az 20 sene boyunca
kullandığını gösterebilmesi halinde, zilyet sistemi vasıtasıyla mülkiyet hakkını tanımaktadır30.
Son zamanlara kadar, tapusuz arazi mülkiyeti bilhassa arazi kadastrosu bulunmayan alanlarda yaygın bir
şekilde varlığını sürdürmüş ve tarım arazilerinin büyük bir bölümünde resmi bir tapu olmaksızın mülkiyet
oluşturulmuştur; buna karşın, arazi kadastro sistemleri ülke genelinde tamamlanmaktadır. Bir tapunun
bulunması bütün hak sahiplerinin isimleri ve adreslerinin kaydedildiği anlamına gelmez; aksine, varisler
haklarını kaydettirme zahmetine girmemektedir. Bu durum ülke genelinde geçerlidir ve büyük çaplı
projelerin arazi edinim yeteneği açısından önemli bir tehdit ortaya çıkarmaktadır. Çoğu alanda, arazinin
fiili kullanımı geleneksel bir sistem ile 'düzenlenmektedir'. Arazide ikamet eden hisse sahibi (hisse
sahipleri) karları paylaşmadan araziye ekim yapacaktır. Hisse sahipleri arasında herhangi bir resmi kira
düzenlenmesi bulunmamaktadır ve hisse sahipleri veya diğer taraflar arasındaki kira düzenlemeleri gayri
resmi olarak yürütülmektedir. Arazinin kamulaştırılması ve kadastrosu geleneksel arazi kullanımının
istikrarını korumaktadır, çünkü mahkeme yalnızca kamulaştırılan arazi bölümünün Maliye Bakanlığı'na
(MB) bağlı Görevlendirilen Devlet Kurumu olan Milli Emlak Genel Müdürlüğü (MEGM) adına
28
Bunun yanında, bu durum kadastro sistemlerinin bulunmadığı alanlar için de geçerlilik taşımaktadır (Türkiye'deki
arazilerin %99'unın kadastro kaydı tamamlanmıştır).
29
Arazi ile ilgili medeni kanun yürürlükte olduğunda dahi, resmi bir arazi tapusu bulunan aile reisi öldüğünde, evin
en büyük oğlu araziyi bölmeden ve annesi ile kız kardeşlerinin hisselerini tapu senedine kaydettirmeden arazi
yönetimini devralmaktadır. Buna karşın, olumsuz etkilenen kişilerin geleneksel uygulamalara asliye hukuk
mahkemelerinde itiraz etme ve moden kanunlar çerçevesinde adalet arama hakkı bulunmaktadır. Bu arazilerin
kamulaştırılması modern mevzuat yapısı kapsamında ortaya çıktığında, kamulaştırma kurumu, etkilenen tüm
kişilere tazminat ödemesi yapılmadan önce, örf ve adet haklarının araştırılması, bunların tanınmasının sağlanması
ve hakların modern medeni hukuka göre varislere verilmesi konusunda kayda değer bir külfetle karşı karşıya
kalmaktadır.
30
Teamül hukuku çerçevesinde tesis edilen kullanici (irtifak) haklarinin türkiye'deki modern hukuk kapsaminda
yasal haklar olarak taninmasina karşin, teamül hukukunun bu şekilde taninamayacak diğer yönleri de
bulunmaktadir. Örneğin, sülale içerisinde aksi yönde karar verilmediği sürece, ekinlerin ekilmesi amaci ile kullanilan
arazinin yönetimi ve veraseti babadan en büyük oğla devredilmektedir. Arazi alindiğinda, kullanici gelir kaybina
uğrarken, diğer arazi sahipleri gelir kaybina uğramamaktadir. Proje alanlarindaki teamül hukuku çerçevesinde,
kadinlarin ekilen arazilerin mülkiyeti ve yönetimi açisindan hak sahibi olduğu kabul edilmemektedir. Bu gelenekler
medeni kanunda taninmamaktadir ve medeni kanunda bütün kardeşler ve sülaledeki diğer kişilerin, cinsiyet ve
yaşa bakilmaksizin, benzer veraset haklari bulunduğu belirtilmektedir. Bu nedenle, kadastro ölçümlerinin
tamamlandiği ve "zilyet" haklarinin resmi yasal haklara dönüştürüldüğü alanlarda dahi, aileler ekilen arazinin
yönetimine ve gelirlerin teamül sistemi çerçevesinde paylaşimina devam etmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
kaydedilmesi ve geriye kalan arazide geleneksel mülkiyet yapısının devam etmesi yönünde karar
vermektedir.
Kadastro sistemi çerçevesinde, ölen bir mülkiyet sahibinin arazi hisselerinin veraset haklarına uygun
olarak bütün yasal varislere dağıtılması öngörülmektedir. Arazi parseli alt bölümlere ayrılmamaktadır,
tüm gruba ait olarak kalmaktadır. Genelde, arazide ikamet eden varis (varisler) diğer varislere
ulaşamamaktadır veya arazide bulunmayan hissedarlar haklarının kayıt altına alınması için ilgili bölgelere
gelmek için para ve çaba sarf etmek istemeyebilmektedir.
Arazi parsellerinin büyük bir bölümü birden çok hissedara aittir ve hissedar bilgileri kadastro kayıtlarında
iyi bir şekilde tutulmamaktadır. Ek olarak, genelde, kadastro kayıtlarında hak sahiplerinin vefatı
gösterilmemektedir. Diğer birçok projeden elde edilen deneyimler küçük arazi parsellerinde 6 veya daha
fazla sayıda hissedar olabileceğini göstermektedir; bu hissedarların çok azı arazide ikamet eden kişiler
olacaktır. Bir arazi parselinin hissedarlarının sayısının hızlı bir şekilde artması arazi hisselerinin makul
tarım arazisi kullanımının mümkün olmasını sağlamayacak kadar küçük olmasına sebebiyet vermektedir.
Hükumet küçük hisselerin toplulaştırılması ve kırsal arazinin daha da parçalanmış hale gelmesinin
engellenmesi için bir kanun tasarısı üzerinde çalışmaktadır 31
Bunun bir sonucu olarak:
 Proje ile ilgili bilgiler ve müzakerelere yönelik davetiyeler adresleri kayıtlı olmayan
hissedarlara ulaşmamaktadır;
 Yerinde bulunmayan arazi sahiplerine ulaşma girişimleri genelde başarısız olmaktadır;
 Benzer projelerden elde edilen deneyimler hissedar adreslerinin yaklaşık üçte ikisinin
bulunamadığını göstermektedir32
 Müzakere toplantılarına katılım düşüktür;
 Müzakerelerin başarısız olması sonucunda, ek hissedarların belirlenmesi ve araştırılması için
uzun ve külfetli çabalar gerekmektedir;
 Toplantılara katılmayanlar başta olmak üzere her hissedarın beklediği tazminat miktarı
hissedarların ilgili bölgeye seyahat etmesi için harcayacağı zaman ve paraya değmeyecek
kadar küçüktür.
 Ekili araziler de dahil olmak üzere tazminat ödemelerinin bütün hissedarlar adına yapılması
nedeniyle, fiili arazi kullanıcılar dezavantajlıdır ve ekili arazilere yönelik tazminat açısından
adil bir hisse alamamaktadır ve tazminat hisselerini almak konusunda da zorluklarla
karşılaşmaktadır;
31
http://ekonomi.haberturk.com/para/haber/886880-hazine-gibi-yatirim
http://www.haber10.com/haber/425706/#.UmkYn_lHK5U
http://ekonomi.milliyet.com.tr/Muş-ovasi-na-3-milyar liralik/ekonomi/detay/1778859/default.htm
http://www.konya.net.tr/ekonomi/musa-2-milyarlik-dev-yatirim-h82038.html
http://www.gazetea24.com/yerel-basin-haber/kinin-olcusu-artti_11367467.html
http://ekonomi.haber7.com/turkiye-ekonomisi/haber/1086139-Muş-ovasina-3-milyar-liralik-yatirim
32
BTC hissedar adreslerinin %70îni bulamamaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.




ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Her hissedarın hissesinin parasal değeri çok küçük olabileceğinden dolayı, hak sahipleri
müzakere toplantılarına katılmaya ilgi duymayabilmektedir;
Bu konuya ilgi göstermeyen hissedarlar bir notere gitmeyi ve arazide ikamet eden hissedarın
kendi adlarına müzakerelere katılması için bu hissedarlar adına vekaletname çıkarmak üzere
ödeme yapmayı da reddedebilmektedir;
İhtiyaç sahibi hissedarlar, arazide bulunmayan hissedarlar müzakere toplantılarına katılmaya
ilgi göstermediğinde, uzun mahkeme prosedürlerinden sonra tazminat almak zorunda
kalabilmektedir ve
Resmi kira sözleşmeleri olmadığında, arazi kullanıcılarının yapılar, ağaçlar, üzüm bağları ve
ekili ekinlere yönelik tazminatı diğer hissedarlar ile paylaşmak zorunda kalacağından dolayı,
bu kullanıcılar olumsuz şekilde etkilenecektir, çünkü tazminat bütün hissedarların adlarına
bir banka hesabına yatırılacaktır.
Bu ve diğer sorunlar, çeşitli müzakere toplantıları düzenlendiğinde dahi, istekli alıcı / satıcı
düzenlemelerini neredeyse imkansız hale getirmektedir; bunun bir sonucu olarak, kamulaştırma Projeye
yönelik arazi edinimi açısından tek hareket biçimi olabilmektedir.
Hazire ve orman arazilerine tecavüz ülke genelinde geçerlilik taşımaktadır. Orman arazilerinin korunması
ile ilgili düzenlemeler ve uygulamalar son zamanlarda daha sert hale gelmiştir; geçmişte, ormanlar
arazinin ekilmesi veya diğer amaçlara yönelik olarak yasa dışı bir şekilde boşaltılmaktadır. Mevcut
durumda, orman arazilerinin kullanımı artık zilyet olarak tanınmamaktadır. İnsanlar söz konusu arazi ile
ilgili resmi mülkiyet senetlerine sahip olsa dahi, bu kişiler, Orman ve Su İşleri Bakanlığı ile Devlet Su İşleri
Genel Müdürlüğü'nün bu arazileri "orman arazisi" olarak yeniden sınıflandırabilmesi nedeniyle, haklarını
kaybedebilmektedir. Buna karşın, Enerjisa insanların bu arazilerde ekebileceği veya inşa edebileceği
diğer taşınmaz varlıklara yönelik olarak orman arazisi sahiplerini tazmin edecektir.
2.3.4 Ev ve Arazi Sahipleri
Yeniden Yerleşim Kanununun (aşağıda açıklanmaktadır) 12. Maddesi uyarınca, aşağıdaki gruplardan
yeniden yerleşim talebinde bulunulabilmektedir:

Boru hatları, barajlar, havaalanları, karayolları, demiryolları, fabrikalar gibi kamu yararına
hizmet eden projelerin ihtiyaç duyduğu veya askeri binaların kurulması veya kültürel ve/veya
doğal alanların korunmasına yönelik olarak araziler / meskenler veya diğer yapıları kaybeden
özel hak sahipleri:

Yaşadıkları yerlerin büyük bir bölümü kamu yararına yönelik yatırımlar nedeniyle
kaybedildiğinde, gelir kaybının bir sonucu olarak evlerini terk etmek zorunda kalan kişiler ve

Kamulaştırma kararından (veya yeniden yerleşim planlama sürecinin başlamasından) önce
en az 3 sene boyunca etkilenen yerleşim yerlerinin evsiz mukimleri olanlar.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Yeniden yerleşim planlama sürecinin başlamasından önce etkilenen yerleşim yerlerini terk edenlerin
Devlet tarafından sağlanan yeniden yerleşim avantajlarından yararlanma hakkı yoktur.
Tarihi olarak, kamu sektörünün projelerden etkilenen kişilerin (PEK'ler) yeniden yerleştirilmesi
konusundaki gostermis oldugu deneyim olumsuzdur. Bunun bir sonucu olarak, PEK'lerin çok küçük bir
kısmı devletin desteklediği yeniden yerleşim seçeneğini tercih etmektedir. Bu durum bilhassa
tazminatın ödendiği taşınmaz varlıkları bulunan kişiler açısından geçerlidir. Yerel kanunlar çerçevesinde,
etkilenen varlık sahiplerinin yeniden yerleşime hak kazanması için evlerine (ve ev bahçelerine) yönelik
tazminatın bir kısmından vazgeçmesi öngörülmektedir; yeniden yerleşim evlerinin değerinin kaybedilen
varlıkların değerinden daha yüksek olması halinde, PEK'lerin farkı ödemesi (krediyle ve bir süre zarfında)
de gereklidir.
Geçmişte, yeniden yerleşim desteğini tercih eden PEK'ler tazminat ve geçim kaynaklarını geri kazandırma
fırsatlarına sınırlı erişim bulunması ve tazminatın zamanında değil, önemli gecikmelerle alınması gibi
diğer desteklerin alınması hususunda ve geçim kaynaklarını geri kazandırma fırsatlarına fazla erişim
olmayan alanlarda birtakım sorunlarla karşılaşmıştır. Genel olarak, evi ve arazisi olmayan, ancak bu
arazilerde ikamet eden PEK'ler Devlet destekli yeniden yerleşime ilgi göstermektedir, ancak kendilerine
verilen evlere ilişkin ödeme yapılması konusunda zorluk yaşamaktadır; bu kişiler gelirlerini
kaybettiklerinde ve bu nedenle, ipotek ödemlerini yapma yeteneklerini kaybettiklerinde, yeniden
yerleşime zorlanmaktadır.
2.3.5 Arazi İstimlakı ve Kamulaştırma
Kamulaştırma Kanunu çerçevesinde, iki tür kamulaştırmaya müsaade edilmektedir: standart ve acele
kamulaştırma. Kanunun 10. Maddesi ile düzenlenen standart süreç esnasında, ilk mahkeme duruşması
resmi kamulaştırma başvurusunun mahkemeye yapılmasından itibaren 30 gün içerisinde yapılmaktadır.
İlk duruşmadan sonra, mahkeme resmi bilirkişiler tarafından bir arazi değer takdiri yapılmasına yönelik
karar vermektedir ve bunun ardından azami iki duruşma daha yapılabilmektedir; bu süreç davanın
açılmasından sonra 18 hafta sürebilmektedir. Bir veya daha fazla sayıda hissedarın ölümünden sonra
hissedar yapısının belirlenmesi ile ilişkili sorunlar da dahil olmak üzere birçok sebeple diğer gecikmeler
yaşanmaktadır. Standart kamulaştırma sürecinin uygulanması hususunda, her aşamada idari zorluklarla
karşılaşılmaktadır ve Projenin kullanımına yönelik arazi erişimi yıllar boyunca gecikmeye tabi olacaktır.
Kanunun 27. Maddesi ile düzenlenen hızlandırılmış süreç esnasında, mahkemedeki arazi değer takdiri
uygulaması kamulaştırma talebinden itibaren 7 gün içerisinde gerçekleştirilmektedir ve hakimin
kararından sonra ve taşınmaz varlıklara yönelik olarak belirlenen değerin ilk olarak belirlenen
hissedarların adına bir ulusal bankadaki bir banka hesabına yatırılması üzerine, arazi erişim hakkı elde
edilmektedir. Mülkiyet anlaşmazlıkları ve değer takdirine ilişkin sorunlar olması halinde, standart
kamulaştırma usulleri izlenmektedir, ancak arazi erişimi engellenmemektedir veya gecikme
olmamaktadır.
Yerel ve uluslararası politikalarda rızaen alım düzenlemeleri aracılığıyla taşınmaz mülkiyetin edinimi
teşvik edilmektedir; varlıkların kamu yararına yatırımlarda kullanıma yönelik olarak edinilebilmesi için,
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Kamulaştırma Kanununun 8. Maddesine dayalı olarak müzakere edilen çözümler gereklidir. Buna karşın,
bir dizi durum kamulaştırma ihtiyacını ortaya çıkarmaktadır. Bir dizi yeni yolun yapılmasının gerekli
olduğu ve uzun bir koridor boyunca dar bir arazi şeridinin gerekli olduğu mevcut yolların
genişletilmesinin gerektiği ve bu bağlamda arazinin bölünmesinin gerektiği ve Projenin etkilenen
varlıkları Türk hukukuna göre kamulaştırmasının gerektiği hidroelektrik projeleri de dahil olmak üzere,
bu durumlar yaygındır.
Kamulaştırma sürecinin uygulanmasına sebebiyet veren durumlar şu şekildedir:






Taşınmaz varlıklara yönelik tapu senedi hatalı olabilmektedir ve birden çok ortak sahip bu
tapu senedi konusunda ihtilaf yaşayabilmektedir;
Kadastro süreci eksik olabilmektedir veya bu sürece bazı haneler tarafından itiraz
edilebilmektedir;
Mülkiyet ebeveynlerin ölümünü müteakip varisler arasında bölünmediğinde, olası varisler
arasında tapu senedine ilişkin yasal sorunlar ortaya çıkabilmektedir;
Mülkiyet sahiplerine ulaşmak imkansız olabilmektedir;
Müzakerelerin başarısız olunması ve
İstimlak edilecek arazi 20 dekardan küçük parsellere bölünemeyen küçük bir tarım arazisi
bölümü olabilmektedir.
Yukarıda belirtilenlere benzer durumlar edinilecek taşınmaz varlıkların bir kısmı açısından geçerlilik
taşıdığında, etkilenen taşınmaz varlıklar 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununa göre alınan kamu yararı
kararlarına dayalı olarak kamulaştırılacaktır.
2.3.6 Rızaen Alım da Kamulaştırma Fiyatı Üzerinde Anlaşmazlık
Su tutma barajı, çeşitli inşaat şantiyeleri ve çeşitli yollardan etkilenen yaklaşık 1.781 özel parsel
bulunmaktadır. Ek parseller erişim yolu inşaatından etkilenebilecektir. Müzakerelere başlanmadan önce,
hak sahibinin (sahiplerinin) ve adreslerinin belirlenmesine yönelik kapsamlı sürece dayalı olarak ayrı
klasörler hazırlanacaktır. Enerjisa arazi ve ev varlık veritabanı hazırlanması ve Kadastro Müdürlüğü'nden
onay alınması için özel bir şirketle (HAPA) anlaşmıştır (Kadastro bilgileri Enerjisa tarafından alınmaktadır
ve bilgiler özel şirkete (HAPA) aktarılmaktadır).
2942 sayılı kamulaştırma kanununa göre ve 8. Maddeye binaen alacağı karara göre, müzakere davetiyesi
sürecine geçilebilmektedir. Münferit klasörler hazır olduğunda, Enerjisa etkilenen evlerin bütün
sahiplerinin yanı sıra etkilenen arazilerin tek sahiplerini müzakerelere davet edecektir. Arazi sahiplerinin
büyük bir çoğunluğunun bulunmaması nedeniyle, deneyimler tekrarlanan çabaların bile müzakere edilen
çözümlerle sonuçlanmayabileceğini göstermektedir: sahiplerin adreslerinin yanlış olması (sahiplerin bir
bölümü yurt dışındadır veya başka bölgelerdedir); ortak sahipler arasındaki anlaşmazlıklar ve yalnızca
arazilerinin küçük bir bölümü etkilendiğinde sahipler arasında bir çaba gösterme yönündeki isteksizlik.
Bu nedenle, arazide ikamet eden ev ve/veya arazi sahiplerine, istekli olmaları koşuluyla, müzakere edilen
tazminat ödemesi yapılabilmektedir; ancak hüküm süren ikamet ve mülkiyet yapısı göz önüne
alındığında, rızaen alım düzenlemelerinin diğer durumlarda başarıya ulaşması muhtemel değildir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Vakaların büyük bir bölümünde, sahiplerin tazminat beklentileri oldukça fazla olabilmektedir ve sahipler
etkilenen
yerleşim
yerlerinin
mukimleri
olduğunda
dahi,
müzakereler
başarısızlıkla
sonuçlanabilmektedir.
İlgili arazide bulunmayan ve/veya anlaşma yoluyla düzenlemelere katılamayan bütün sahipler Milli Emlak
Genel Müdürlüğü'ne yönlendirilecektir. Kamulaştırma amaçlarına yönelik olarak, temel sorumlu
uygulama kurumunun sahiplerle iletişime geçmesi ve sahipleri müzakereye davet etmesi
beklenmektedir. Sahiplere ulaşılsın veya ulaşılmasın, Milli Emlak Genel Müdürlüğü'nün her parselin
maliyetini hesaplaması gerekmektedir. Bu nedenle, Milli Emlak Genel Müdürlüğü değer takdirinin
yapılması için yerel uzmanlar veya bir komisyon (en az 3 kişiden meydana gelmektedir) ile anlaşacaktır.
Milli Emlak Genel Müdürlüğü arazinin mahkemeye intikal ettirilmeden satın alınabilmesine yönelik
müzakereleri yürütmek üzere en az 3 kişiden meydana gelen bir grup görevlendirecektir.
Rızaen alım müzakerelerinde başarısız olunması halinde, Milli Emlak Genel Müdürlüğünün etkilenen
araziyi kamulaştırma hakkı bulunmaktadır. Milli Emlak Genel Müdürlüğü (MEGM) kamulaştırma sürecini
başlatmak zorunda kalacaktır. Ayrıca, Milli Emlak Genel Müdürlüğü, arazi mülkiyeti konusunda sorunlar
olması halinde, araziye ilişkin ödemenin bir yediemin (bir banka) tarafından tutulması ve cari bir oranda
faiz getirmeye devam etmesi koşuluyla, kamulaştırmaya izin verilmesi için mahkemeden müsaade
isteme yoluna da gidebilmektedir. Varisler de dahil olmak üzere sahiplerin kendi aralarındaki mülkiyet
hisselerine karşı çıkması durumunda, bu husus ortaya çıkabilmektedir. Enerjisa kamulaştırma kararının
bir sonucu olarak veya istekli alıcı / satıcı müzakerelerinin tamamlanmasının bir sonucu olarak parayı
arazi sahiplerinin hesabına yatırmaktadır.
IFC'nin PS5'inde ifade edilen kaygılara rağmen, bir kamu kurumu tarafından gerçekleştirilen
kamulaştırma süreci sonucunda her zaman insanlar açısından daha düşük tazminat ortaya
çıkmamaktadır; genelde, bunun tersi bir durum ortaya çıkabilmektedir. Geçmişteki deneyimlere dayalı
olarak, kamulaştırma ihtiyacına yasal bir yükümlülüğün veya alıcı ve satıcıların taşınmaz varlıkların fiyatı
ile ilgili ortak bir mutabakata ulaşamamasının neden olmasına bakılmaksızın, bu durum ortaya
çıkabilmektedir. Etkilenen kişilerin geriye kalan arazilerini ekonomik bir şekilde kullanamaması halinde,
kamulaştırma kurumu geriye kalan arazinin kamulaştırılmasına ilişkin taleplerini Kamulaştırma
Kanununun 12. Maddesi uyarınca değerlendirmeye alacaktır.
2.3.7 Tapu Senedinin Bulunmaması
Kamulaştırma Kanununun 9. Maddesi uyarınca, edinilecek bütün taşınmaz varlıklara yönelik olarak
kadastro ölçümlerinin hazırlanması ve tapu senetlerinin oluşturulması gereklidir. Bu işlem birçok
düzeyde yerel idare ve 'uzman' olarak görevlendirilen bölgeden insanların katıldığı oldukça uzun, ancak
katılımcı bir süreç vasıtasıyla gerçekleştirilmektedir. Etkilenen yerleşim alanlarındaki muhtarlar ve İhtiyar
Heyetlerinin çeşitli üyeleri de bu sürece katılacaktır. Son zamanlarda, kadastro ölçümleri GIS (Küresel
Bilgi Sistemleri) sistemlerinin kullanımı vasıtasıyla hazırlanmaktadır ve bu nedenle, hem daha güvenilirdir
hem de daha hızlı bir şekilde hazırlanmaktadır. Etkilenen yerleşim yerlerinin halihazırda kadastro
sürecine tabi olması nedeniyle, bu sürecin ayrıntılarının sağlanmasına gerek yoktur.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
2.3.8 Kamulaştırma Planlarının Hazırlanması
Taşınmaz varlıklar ve kaynakların fiili boyutu ve sınırları arazi etütleri ve uygun ölçekli haritalar (genelde
1/5.000 ölçekli) ile belirlenmektedir33.. Bu haritalarda kamulaştırılacak taşınmaz varlıklar ve kaynakların
sınırları, yüzey alanı ve türleri gösterilmektedir ve bu haritalar kamulaştırma sürecinde önemli bir rol
oynamaktadır. Haritalar bölge insanlarının yatırım projelerinden etkilenecek varlıklar hakkında
bilgilendirilmesi için kullanılmaktadır.
Arazi kadastrosu ve ilgili arazi tapu haritaları (veya kadastro haritaları) arazi edinim sürecinin
hazırlanmasında atılacak ilk temel adımlardır34. Kadastro haritalarında etkilenen arazinin yanı sıra
etkilenen yerleşim birimlerinin idari sınırlarının tamamı gösterilmektedir. Ek olarak, bu haritalar yerleşim
alanı özellikleri, orman alanları, altyapı ve hazine arazilerini göstermektedir. Proje alanının kadastro
durumu tam anlamıyla bilinmediği sürece, bu arazilerin edinimi mümkün olmayacaktır.
2.3.9 Özel Mülkiyet Sahiplerinin Belirlenmesi
Kamulaştırma haritaları hazırlandığında, bu varlıkların sahipleri ve kullanıcıları (tapu senedi kaydı
bulunmaması halinde) ile adreslerinin belirlenmesi için, tapu senedi, vergi ve devlet kayıtları ve/veya
harici belgeler kullanılmaktadır. Kamulaştırma haritaları ve kadastro ölçümleri tamamlandığında,
Enerjisa mülkiyet sahiplerini Tapu ve Kadastro Müdürlüğüne götürerek ve seyahat ile işlem masraflarını
ödeyerek tapu senedi kaydını kolaylaştıracaktır.
2.3.10 Değer Takdir Sürecinin Oluşturulması
Etkilenen varlıklarının değer takdiri etkilenen ailelerin duyduğu en önemli kaygıdır. Etkilenen varlıkların
Proje ve aileler arasındaki müzakereler sonucu başarılı bir şekilde istimlak edilmesine bakılmaksızın,
şeffaflık ve nesnelliğin sağlanması için bağımsız bir organın değer takdiri işlemini gerçekleştirmesi
gerekir.
Enerjisa tarafından iki adımlı bir değer takdiri süreci tesis edilmektedir. İlk olarak, arazi, evler, diğer
yapılar, ağaçlar, üzüm bağları ve diğer taşınmaz varlıklar da dahil olmak üzere etkilenen bütün varlıklara
ilişkin bir kayıt hazırlanması için, uzman bir özel şirketle anlaşılmaktadır. Bu şirket, emlakçılar, ziraat
uzmanları, ilgili yerel idare müdürlükleri ve sivil toplum örgütleri ile yürütülen kapsamlı görüşmelerden
sonra, varlıkların değerlerine ilişkin güvenilir tahminler hazırlamaktadır. Özel şirketin bu değer takdirine
33
Kanun çerçevesinde, araziyi istimlak edecek kurumun "kamulaştırılacak veya kamulaştırma vasıtasıyla üzerinde
irtifak hakkı oluşturulacak taşınmaz varlıklar veya kaynakların sınırları, yüzey alanı ve türünün gösterildiği ve söz
konusu malların kayıtlı tapu senedinin bulunmadığı durumlarda tapu ve kadastro müdürlüklerinde, vergi
dairelerinde ve nüfus dairelerinde tutulan kayıtların yardımıyla veya gerçekleştirilecek bir harici araştırma
vasıtasıyla söz konusu malların sahipleri ve adreslerinin belirtildiği ölçekli bir plan geliştireceği veya söz konusu
planın geliştirilmesini sağlayacağı" belirtilmektedir. İlgili vergi dairesi, idarenin talebinden itibaren en geç bir ay
içerisinde, taşınmaz mallar ve kaynakların vergi beyannamesi ve değerlerini veya herhangi bir vergi beyannamesi
olmaması halinde beyannameye dayalı olarak takdir edilen değeri sağlar"
34
Tapu senedinde ve tapu dairesinde herhangi bir kayıt veya kadastro kayıtlarının bulunmaması halinde, en yüksek
yerel mülki idareye bir başvuruda bulunulmaktadır ve kamulaştırmanın gerçekleştirileceği yerde iki asil ve iki yedek
üye olmak üzere dört uzmanın seçilmesi talep edilmektedir. Mülki amir, söz konusu talebin kendisine
iletilmesinden itibaren sekiz gün içerisinde, uzmanların seçilmesini, sulh mahkemesi önünde yemin edilmesini ve
kamulaştırmanın gerçekleştirilmesi için isimlerin kendisine bildirilmesini sağlayacaktır."
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
dayalı olarak, ilk halkın katılımı gerçekleştirilmektedir. HAPA'nın izlediği değer takdiri sürecinin ayrıntıları
Ek 2.1'de görülebilmektedir.
Bunun ardından, bütün kamulaştırma uygulamaları için, kamulaştırma kurumu tarafından en az üç
uzmanın bulunduğu başka bir Değer Takdiri Komisyonu oluşturulmaktadır. Değer takdiri komisyonu
kamulaştırılacak varlıklar ve kaynakların birimi ve tavan değerlerini belirlemektedir. Birim ve azami
değerlerin belirlenmesi için, Komisyon uzmanlar, ilgili kurumların raporları ve/veya İl/İlçe Tarım
Müdürlükleri, Sanayi ve Ticaret Odalarının yanı sıra yerel emlakçılardan elde edilen bilgileri
kullanabilmektedir.
2.3.11 Yerinde bulunmayan mülkiyet sahipleri
Ödemeler de dahil olmak üzere arazi edinim süreci, yerinde bulunmayan çok sayıda mülkiyet sahibinin
belirlenmesinin gerekli olması sebebiyle karmaşık hale gelmektedir. Taşınmaz varlıklar satın alınsın veya
kamulaştırılsın, yerinde bulunmayan mülkiyet sahiplerinin belirlenmesi karmaşık ve külfetli bir süreçtir.
2.3.12 Değer Takdiri Metodolojisi
Kamulaştırma Kanununun 15. Maddesine göre, mahkeme kamulaştırma talebinden haberdar
edildiğinde, mahkeme, değer takdiri Komisyonu üyeleri ile birlikte ilgili yeri ziyaret edecektir. Kanunun
11. Maddesine göre, Komisyon en az 3 veya daha fazla uzmandan meydana gelen bir grup halinde
oluşturulmaktadır; etkilenen parsellerin sayısına dayalı olarak, bazı durumlarda birden fazla Komisyon
görev yapabilmektedir. Değer takdiri süreci esnasında, Sanayi ve Ticaret Odasının yerel şubeleri, yerel
emlakçılar ve diğer ilgili organların görüşleri alınmaktadır ve aşağıdaki ölçütler dikkate alınmaktadır:







Arazi veya binanın mahiyeti;
Arazi veya binanın büyüklüğü;
Ayrı değerleri de dahil olmak üzere arazi veya binayı etkileyebilecek bütün özellikler ve hususlar;
Arazi veya bina ile ilgili olarak ödenen vergiler.
Kamulaştırmaya yönelik tazminat için verilen önceki meblağlar;
Varlık ve/veya kaynaktan elde edilebilecek net gelir;
Binalar açısından, kamulaştırma tarihindeki resmi birim fiyatlar (Bayındırlık ve İskan
Bakanlığı'nın), yeniden inşaat ve amortisman maliyetine ilişkin tahminler;
Varlığın değerini etkileyebilecek ve mülkiyet sahibine fayda sağlayabilecek diğer bütün nesnel
faktörler (ölçütler).

Yasal çerçeve, bilhassa aşağıdaki hususları sağlayarak, etkilenen kişileri korumaktadır:




Tazminat ödenene kadar hiçbir arazi kullanılmayacaktır;
İhtilaflı mülkiyet halinde, tazminat ulusal bir banka hesabına veya bir yediemine
ödenmektedir;
Herhangi bir sebeple tazminat ödemesinin gecikmesi halinde, tazminat değeri üzerinden
piyasa temelli faiz oranları alınmaktadır;
Teamül ve geleneksel mülkiyet de dahil olmak üzere tüm mülkiyet şekilleri tanınmaktadır;
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Kanuni prosedür ile ilgili maliyetler etkilenen kişiler değil, kamulaştırma kurumu (Enerjisa'ya
aktarılmaktadır) tarafından karşılanmaktadır.
Kamuya ilişkin kamulaştırma sürecinde, etkilenen taşınmaz varlıklardan gelen gelirler dikkate
alınmaktadır; buna karşın, "tam ikame maliyeti" kavramı ilgili Kanunlarda kullanılmamaktadır ve
amortisman dikkate alınmaktadır. Bu nedenle, Enerjisa binalara yönelik tam ikame maliyetini açık bir
şekilde ifade edecek ve kaybedilen gelirin tazminat sürecinde tamamen geri verilmesini sağlayacaktır.
Hassas ve az geliri bulunanlar açısından bakıldığında, inşaat işlerinde istihdam sağlanması da dahil olmak
üzere ek geçim kaynaklarını geri kazandırma tedbirleri tasarlanmaktadır.
Binalar, altyapı ve konutların değer takdirinde, kamu kuruluşları maliyet yaklaşımı yöntemini
kullanmaktadır. Bu değerlendirme türü, bilgi sahibi bir satın alıcının bir varlığın değerini benzer
varlıkların piyasa bedeli ve kiraları üzerinden değerlendirmesine dayalıdır ve bunun yanında, benzer
özelliklere sahip arazinin satın alınması ve yeni bir binanın inşa edilmesine ilişkin maliyet de dikkate
alınmaktadır. Doğrudan karşılaştırma yöntemi de kullanmaktadır ve piyasa değerleri yansıtılmaktadır.
Dinamik bir emlak piyasasının bulunduğu varsayılmaktadır, ancak etkilenen kişilerin yeni bir ev inşa
ederek evlerini değiştirme ihtiyacı göz ardı edilmektedir.
Etkilenen yapıların benzer kullanıma sahip yapılarla değiştirilmesinin maliyetine ilişkin değerlendirme
yapılırken, binalar ve yapı malzemelerinin birim maliyetleri dikkate alınmaktadır. Kerpiç evleri bulunan
ailelerin düşük seviyede tazminat alabilmesine karşın, bilhassa iş arayışından hareketle şehirlere
taşınmaya karar vermeleri halinde, modern yapı malzemelerinin kullanılmasına ilişkin yükümlülükleri
çoğu zaman göz ardı edilmektedir.
Tarım arazisinin değerinin belirlenmesi için, net gelir yaklaşımı kullanılmaktadır. Net gelir, kamulaştırma
tarihindeki arazi ve kaynakların konumu ve koşulları dikkate alınarak, herhangi bir değişiklik olmadan
kullanılmaya devam etmesi durumunda arazinin getireceği gelirdir. Değer takdiri komisyonu ilk olarak
yapacağı görüşmeler ve piyasa araştırması vasıtasıyla alandaki tarım arazilerinin yıllık ortalama net
gelirini bulacaktır. Arazinin piyasa fiyatları piyasa araştırması ve tapu senetlerinin incelenmesi sonucu
belirlenmektedir. Yıllık ortalama net gelirin ortalama piyasa fiyatına oranı kapitalizasyon oranını
verecektir. Kapitalizasyon oranının kamulaştırma alanındaki fiili piyasa fiyatlarına dayalı olarak
hesaplanması nedeniyle, bu oran kamulaştırılacak arazinin ikame maliyetini verecektir.
Tarım arazilerinin değer takdiri esnasında kullanılan formül K=R/f'tir; bu formülde,
K= Değer (kamulaştırma tazminatı);
R= Net gelir (brüt gelir - üretim maliyetleri) ve
f= kapitalizasyon oranı (tarım arazisine yatırılan sermaye ile ilgili risk).
Değer takdiri komisyonu (rızaen alım düzenlemeleri halinde, çalışmaları yürütecek bağımsız özel firma
tarafından gerçekleştirilen değer takdiri) saha etütleri gerçekleştirmektedir ve taşınmaz varlıkların ilgili
özellikleri ile kamulaştırma değerini etkileyebilecek toprak yapısı, kullanım şekilleri, topoğrafya, iklim,
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
yerleşim yerlerine uzaklık, yollar, sulama sistemleri, erişim kolaylığı, konum ve bölgenin ekin rotasyon
sistemleri gibi diğer özellikleri belirlemektedir. Ayrıca, uzmanlar yerel kuruluşların (örneğin, yerel ziraat
odası, il/ilçe tarım müdürlüğü v.b.) görüşlerini de almaktadır. Net yıllık gelirin hesaplanması için,
ekinlerin verimliliği (kamulaştırma sahasının rotasyon sisteminde) brüt üretim değerini oluşturan yıllık
fiyat ile çarpılmaktadır. Ardından, bütün harcamaların35 brüt üretim değerinden çıkarılması suretiyle, net
gelir belirlenmektedir36.
Ayrıca, gelir yaklaşımı meyve bahçeleri ve üzüm bağlarının değer takdiri için de kullanılmaktadır. Söz
konusu arazi bir meyve bahçesi olduğunda, üretim ve masraflar bütün yıllara yönelik olarak
kıyaslanmaktadır. Faiz oranı ile birlikte, bu bilanço hesapları meyve bahçesinin ekonomik ömrünün
sonunda tahakkuk ettirilmektedir ve arazinin boş değeri bu sayının kapitalizasyon oranına bölünmesi
suretiyle bulunmaktadır. Toplam arazi değerinin belirlenmesi için, geçmişteki değerler yaklaşımı veya
gelecekteki değerler yaklaşımı kullanılmaktadır. Araziden ziyade ağaçların değerleri hesaplandığında,
ağaçların değerinin bulunması için, boş arazi değeri toplam arazi değerinden düşülmektedir. Ardından,
tek bir ağacın değerinin elde edilmesi için, sonuç ağaç sayısına bölünmektedir. Meyve bahçesinin
fidanlık aşamasında olması durumunda, maliyet yaklaşımı tercih edilmektedir37.
Kamulaştırma Kanununun 10. Maddesi çerçevesinde, taşra ve ülke merkezlerinde her yılın Ocak ayında
5 asil ve 5 yedek üyeden meydana gelen değer takdiri komisyonlarının oluşturulması öngörülmektedir.
Komisyonlar oy çoğunluğu sistemine göre kararlarını vermektedir; karşıt oy veren üyelerin görüşlerini
gerekçelendirmek üzere bir rapor hazırlaması gereklidir. Milli Emlak Genel Müdürlüğü Kanunun 7.
Maddesini uyguladığında ve etkilenen parseller ile ilgili bilgiler toplayarak 8. Maddeyi uygulamak
suretiyle varlıkların değerini belirlediğinde, mahkemeye başvurabilmekte ve varlıkların değerinin
belirlenmesini talep edebilmektedir. Milli Emlak Genel Müdürlüğü'nün başvurusundan itibaren 30 gün
içerisinde, mahkeme mülkiyet sahibini tarafların müzakerelere başlayacağı bir toplantıya davet
etmektedir. Bunun sonucunda bir ihtilafın ortaya çıkması halinde, hakimin 15 gün içerisinde bir uzman
grubu tayin etmesi ve tarafların 30 gün içerisinde duruşmaya katılmasını talep etmesi gerekecektir.
Ardından, mahkeme tarafından nihai bir karar verilmektedir Milli Emlak Genel Müdürlüğü meblağı
mülkiyet sahiplerinin hesabına yatıracaktır. Enerjisa, 10. Maddedeki mahkeme süreci çözümlenene ve
tazminatlar 27. Maddeye göre hesaplara yatırılana kadar, ilgili mülkiyete girememektedir. Kanunda
çeşitli terminler belirlenmesine karşın, aslında, bilhassa mülkiyet sahiplerinin yerleri belirlenemediğinde
35
Yıllık işletme maliyetleri, yüzde 10 bilinmeyen maliyetler, yüzde 3 yönetim hissesi ve tarımsal yatırımların faiz
oranı da dahil olmak üzere.
36
Bu değer takdiri yöntemi bir köyün ortak arazisi olan mera arazileri için de kullanılmaktadır. Bir mera arazisinin
değeri köy için kullanılmak üzere köy tüzel kişiliğine ödenmektedir. Köy tüzel kişiliğinin lağvedilmesi halinde, söz
konusu para kaymakamlığa aktarılmaktadır.
37
Bir kereste korusunun boş arazi değerinin bulunması için, gelir akışı sermayeye çevrilmektedir. Bu amaçla,
ağaçların sayısı, işçilerin yevmiyeleri, gübre ve pestisit fiyatları, arazinin bilançosu analiz edilmektedir. Reel faiz
oranının kullanılması suretiyle, harcamalar işletme döneminin sonuna kadar hesaplanmaktadır. Brüt üretim
değerinin hesaplanması için, odunun birim değeri ile verim çarpılmaktadır. Net gelirin belirlenmesi için, toplam
harcamalar (işletme döneminin sonunda) brüt üretim değerinden düşülmektedir. Boş arazi değerinin oluşturulması
için, bu net gelir sermayeye dönüştürülmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
veya ortak sahipler aralarında bir anlaşmazlık yaşadığında, çoğu kararın alınması çok daha uzun
sürmektedir.
2.3.13 Kısmi kamulaştırma
Alpaslan II'den etkilenen bazı parseller daha büyük bir parselin bir kısmından meydana gelecektir.
Kamulaştırma Kanununun 12. Maddesi uyarınca, parselin geriye kalan kısmının değerinin olumsuz
şekilde etkilenmesi halinde, Enerjisa mülkiyet sahibine tazminat ödemesi yapacaktır. Mülkiyet sahibinin
arazinin geriye kalan kısmına ekim yapılmasının ekonomik olmayacağına inanması halinde, mülkiyet
sahibi geriye kalan arazinin satın alınması için mahkemeye başvurabilmektedir.
Kamulaştırma Kanununun 12. Maddesinde arazinin kısmi kamulaştırmasına odaklanılmaktadır. Bu
maddede, bir kısmın kamulaştırılmasından sonra arazi değerinde ortaya çıkan düşüş değer takdirinde
dikkate alınacaktır. Ayrıca, Kanunda geriye kalan araziye yönelik değer takdiri ihtimali de dikkate
alınmaktadır, ancak söz konusu durumlar, örneğin, çevresindeki arazi değerlerini artıracak yeni bir
havalimanı inşa edildiğinde geçerlilik taşırken, örneğin, baraj inşaatına yönelik olarak erişim yolları inşa
edildiğinde geçerlilik taşımamaktadır.
2.3.14 Kamulaştırma ile sonuçlanacak durumlar
Taşınmaz varlıkların müzakereler vasıtasıyla edinilmesine yönelik girişimler esnasında, ihtilaflar ve yasal
açıdan problemli durumlar sıklıkla yaşanmaktadır. Ardından, bu durumlar varlıkların kamulaştırılmasına
ilişkin bir kararla sonuçlanmaktadır.
2.3.14.1 İhtilaflı Değer Takdiri
Taşınmaz varlıkların satın alınması gerektiğinde, etkilenen kişiler değer takdirine karşı çıkabilmekte ve
müzakereleri sonlandırabilmektedir. Bunun ardından, Milli Emlak Genel Müdürlüğü asliye hukuk
mahkemesinde bir dava açacaktır (Kamulaştırma Kanunu, 10. Madde). Mahkeme bu itirazdan itibaren
30 gün içerisinde bir duruşma günü belirlemekte ve tarafları duruşma gününde bir değer üzerinde
uzlaşmaya davet etmektedir. Tarafların bu duruşma gününde bir değer üzerinde uzlaşamaması halinde,
hakim arazi etüdü için bir gün (duruşma gününden itibaren 10 gün içinde) ve yeni bir duruşma tarihi (30
gün içerisinde) belirlemektedir38.
2.3.14.2 Müzakere toplantılarına yanıt verilmemesi
Müzakerelere yönelik resmi davet mektubuna bir yanıt verilmediğinde, yerel mahkemelere
başvurulabilmektedir. Mahkeme değer takdirine dayalı olarak kamulaştırma meblağını kararlaştıracak
ve bu meblağ mülkiyet sahibi adına bir bankaya yatırılacaktır. Mülkiyet sahibinin varlığın ilgili devlet
kurumu adına kaydedilmesine itiraz etme hakkı yoktur; buna karşın, mülkiyet sahibinin kamulaştırma
değerine itiraz etme hakkı bulunmaktadır. Nisan 2013'te kamulaştırma kanununun 10. Maddesine
yapılan bir değişikliğe göre, mahkeme sürecinin mülkiyet sahibinin mahkemeden arazi değerinin
yeniden belirlenmesine yönelik bir talepte bulunmasından sonra 4 aydan fazla gecikmeye uğraması
halinde, Enerjisa ilgili döneme yönelik olarak değer takdiri meblağı ile ilgili faiz ödemesi yapacaktır.
38
Arazi istimlak sürecinin kolaylaştırılması için, bu terminler Kanuna eklenmiştir. Geçmişte, arazi edinimindeki uzun
gecikmeler imar yatırımlarının zamanında yapılmasını zor hale getirmiştir. Buna karşın, mahkemelerin karşısına
çıkan yerel kısıtlamalar kamulaştırma sürecinin yukarıda belirtilen tarihlere uygun olarak tamamlanmasını zor hale
getirmeye devam etmektedir. Aslında, çoğu durumda, kamulaştırma süreci Kamulaştırma Kanununda belirtilen
süre sınırlarının ötesine geçmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
2.3.14.3 Bildirim yapılmaması
Mahkemelerin mülkiyet sahiplerine (örneğin, yerinde bulunmayan mülkiyet sahipleri) bildirimde
bulunamaması halinde, varlığın sahibi, bildirim tarihinden itibaren 30 gün içerisinde, kamulaştırmanın
iptali için idari mahkemeye veya sayısal düzeltmeler için genel mahkemeye başvurabilmektedir
(Kamulaştırma Kanunu, 14. Madde). Kamulaştırma kurumunun sahipleri bilgilendirememesi
durumunda, sahiplerin mahkemeye başvurma hakkı bulunmaktadır.
2.3.14.4 Mülkiyet ile ilgili anlaşmazlık
Etkilenen varlığın mülkiyet durumu ihtilaflı hale geldiğinde, ilgili mahkemeler ile tapu ve kadastro
müdürlükleri vasıtasıyla inceleme yapılmaktadır. Mahkeme, Kamulaştırma Kanununun 18. Maddesi
uyarınca nihai bir tespit yapılana kadar, etkilenen varlığın edinim maliyetlerinin faiz getiren 3 aylık vadeli
hesaplara yatırılacağını ihtilaflı taraflara bildirmektedir.
2.3.14.5 Kayıtsız kullanıcıların teamül mülkiyetine yönelik talepleri
Söz konusu talepler ortaya çıktığında, Enerjisa asliye hukuk mahkemesine başvuracak ve kullanım ile
ilgili bütün bilgiler ve toplanan kanıtları sunacaktır. Görevlendirilen uzmanlar (görevlendirme süreci 15.
Maddeye göre düzenlenmektedir) ilgili araştırmaları yapmakta, kanıtlar toplamakta ve asliye hukuk
mahkemesine resmi bir rapor sunmaktadır. Bu raporları inceleyen mahkeme, kullanıcının resmi bir
mülkiyete yönelik koşulları sağlayıp sağlamadığı yönünde karar vermektedir. Kullanıcı, resmi mülkiyetin
kabul edilmesi halinde, kamulaştırma değerini (mahkeme tarafından da belirlenmektedir) kayıt ettirip
alabilmektedir. Mahkemenin mülkiyeti reddetmesi halinde, kullanıcının başka bir dava açma hakkı da
bulunmaktadır (Kamulaştırma Kanunu, 19. Madde). Aynı zamanda, bu durumlar Enerjisa'nın çözüm ve
kamulaştırma açısından MEGM'e intikal ettirmesi gereken durumları oluşturmaktadır.
2.3.14.6 Lack of Response from a Formal Legal Entity
Bir kamu tüzel kişiliği veya bir devlet kurumuna ait bir varlık veya kaynağın edinimi açısından
bakıldığında, MEGM sahip kişilik / kuruluşa ödenecek değerin belirtildiği yazılı bir dilekçe ibraz edecektir.
Sahip kişilik / kuruluşun devre rıza göstermemesi veya 60 gün içinde yanıt vermemesi halinde, Proje
Danıştay'a bir dava başvurusunda bulunabilmektedir ve söz konusu dava 60 gün içerisinde
sonuçlandırılmaktadır (Kamulaştırma Kanunu, 30. Madde).
2.3.15 İhtilafların çözüme kavuşturulması
MEGM Asliye Hukuk Mahkemesine başvuracak ve toplanan bilgi ile belgelerin yanı sıra Kamulaştırma
Kanununun 10. Maddesi uyarınca belirlenen kamulaştırma değerini sunacaktır. Mahkeme bu itirazdan
itibaren 30 gün içerisinde bir duruşma günü belirlemekte ve tarafları duruşma gününde bir değer
üzerinde uzlaşmaya davet etmektedir. (Mahkeme, taraflar hazır bulunmasa dahi, karar alabilmektedir).
Mahkeme ile ilgili masraflar kamulaştırma kurumu tarafından ödenmektedir (MEGM adına, Enerjisa
ödemeleri yapacaktır). Tarafların bu duruşma gününde bir değer üzerinde uzlaşamaması halinde, hakim
arazi etüdü için bir gün (duruşma gününden itibaren 10 gün içinde) ve yeni bir duruşma tarihi (30 gün
içerisinde) belirlemektedir. Ayrıca, yeni arazi etüdü, bütün taraflar ve köy muhtarının katılımıyla, bir
uzman komisyonu (uzman komisyonunun seçim prosedürü Kamulaştırma Kanununun 15. Maddesine
göre düzenlenmektedir) tarafından gerçekleştirilmektedir. Uzman komisyonu, 15 gün içerisinde,
raporunu mahkemeye sunmaktadır, belirlenen mülkiyet değerini belirtmektedir ve mahkeme raporu her
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
iki tarafa göndermektedir. Tarafların duruşma gününde bir değer üzerinde mutabakata varamaması
halinde, hakim aynı prosedürün 15 gün içerisinde tamamlanması suretiyle yeni bir uzman komisyonu
görevlendirebilmekte ve bir sonraki duruşma gününde kamulaştırma değerinin belirlenmesi için bütün
raporlar ve tarafların beyanlarını dikkate almaktadır (Kamulaştırma Kanunu, 10. Madde). Arazi sahibinin
arazi kamulaştırmasını olmasa bile mahkeme tarafından belirlenen değer takdirini temyize götürme
hakkı bulunmaktadır.
2.3.16 Acele Kamulaştırma
Yukarıda açıklandığı üzere, 10. Madde çerçevesinde, müzakereler başarısızlıkla sonuçlandığında,
projenin kamulaştırmaya başlaması öngörülmektedir. Buna karşın, bu Maddeye göre hareket edilmesi
çok uzun bir süreçle sonuçlanacak ve proje uygulamasında önemli gecikmelere neden olacaktır. Bu
nedenle, Enerjisa ihtiyaç duyduğu arazinin edinilmesi için acele kamulaştırma yöntemini
uygulayacaktır.
Kamulaştırma Kanununda (27. Madde), bu sürecin gerçekleştirilmesi için, kamulaştırma planlarının
Enerjisa tarafından EPDK kamulaştırma belgesi formatına göre hazırlandığı ve Enerjisa'nın bu
kamulaştırma planlarına göre "kamu yararı" kararı için EPDK üst yönetimine başvurduğu
belirtilmektedir. EPDK'daki kamulaştırma dairesindeki sorumlu uzman kamulaştırma planlarını EPDK
yönetim kurulunun onayına sunmaktadır. EPDK yönetim kurulu onayından sonra, EPDK bu onayı
ETKB'ye göndermektedir. ETKB onayını MB'ye göndermektedir. MB onayını Bakanlar Kurulu kararı için
Başbakanlığa göndermektedir. Bakanlar kurulu, başbakan ve cumhurbaşkanının onayından sonra,
kamulaştırma kararı resmi gazetede yayımlanmaktadır ve yürürlüğe girmektedir. Maliye Bakanlığı
avukatları, ilgili şehirlerde veya bölge mahkemelerinde, masrafları Enerjisa'ya ait olmak üzere
kamulaştırma davaları açmaktadır. Maliye Bakanlığı avukatı bir kamulaştırma davası açtıktan sonra,
mahkeme bilirkişiler görevlendirmektedir. Mahkeme bilirkişileri azami 7 gün içerisinde kamulaştırma
planlarına göre ilgili parselleri değerlendirmektedir. Mahkeme bilirkişileri azami 30 gün içerisinde
değerlendirme raporlarını mahkemeye sunmakta ve Maliye Bakanlığı avukatını bilgilendirmektedir.
Enerjisa'nın 27. Maddeye göre mahkeme bilirkişilerinin değerlendirme raporlarına itiraz etme hakkı
bulunmamaktadır. Enerjisa mahkeme bilirkişilerinin değerlendirme raporlarına göre kamulaştırma
meblağlarını Devlet Bankalarına yatırmaktadır. Meblağların devlet bankalarına ödenmesinden sonra,
makbuzlar ilgili mahkemelere sunulmaktadır ve mahkemeler bir acele kamulaştırma kararı
vermektedir. Ardından, Enerjisa parsellerin erişim hakkı elde edebilmekte ve inşaata
başlayabilmektedir. Maliye Bakanı, MEGM vasıtasıyla, müzakerelerin belirli bir zaman dilimi içerisinde
gerçekleştirilmesi için kamulaştırılan parsellerin sahiplerine bir bildirimde bulunmaktadır. Sahiplerin
MB teklifini kabul etmesi halinde, bir protokol imzalanmaktadır ve parsel hazineye kaydedilecektir.
Sahiplerin MB teklifini kabul etmemesi halinde, MB avukatı 10. Maddeye göre aynı mahkemelerde bir
kamulaştırma davası açmaktadır. Ardından, mahkeme farklı mahkeme bilirkişileri görevlendirmektedir
ve bilirkişiler ilgili parselleri yeniden değerlendirmektedir. Hazineye kayıt işlemine kadar, süreç devam
etmektedir. Enerjisa bu aşamaya kadar olan bütün mahkeme masraflarını karşılayacaktır. Enerjisa
kamulaştırma meblağları arasındaki farkı son karara göre devlet bankalarına yatıracak ve parselleri
Hazineye kaydettirecektir. Parsellerin sahipleri, son kararı kabul etmediğinde, Yüksek Mahkemeye
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
itirazda bulunacaktır. Yüksek Mahkemenin kamulaştırma meblağını artırması halinde, Enerjisa farkı
ödeyecektir. Buna karşın, mahkeme masrafları bu aşamada parsellerin sahiplerine ait olmaktadır.
Son zamanlarda, 27. Maddenin uygulanmasına kamuoyunda karşı çıkılmaya başlanmıştır ve birçok
yatırımda 'aciliyet' hususunun tartışmalı olduğu ve bu Maddenin çok sayıda yatırıma yönelik olarak
kullanımının, kamu yararına olmalarına rağmen, Anayasanın 46. Maddesine ters düştüğü iddia
edilmektedir. Buna karşın, Projede kayda değer bir kamu yararı bulunmaktadır, çünkü Proje büyük
miktarda enerji sağlayacak ve tek önemli sulama kaynağı olacaktır.
Buna karşın, yukarıda ayrıntılı olarak ifade edildiği üzere, tapu senetlerindeki sorunlar; yerinde
bulunmayan sahipler de dahil olmak üzere parsellerin birden çok hissedara ait olması; tapu kadastro
sistemlerinin idamesindeki eksiklikler, geleneksel arazi kullanım uygulamaları; kullanım sistemine
ilişkin diğer sorunlar; idari usullerin uygulanması hususundaki aşırı gecikmeler, yerel mahkemeler ve
komisyonların güçsüz yönleri kamulaştırma kararlarında uzun gecikmelere neden olmaktadır. Bunun
bir sonucu olarak, Proje bütün kamulaştırma davalarını Kanunun 27. Maddesi uyarınca işleme
sokacaktır. Bu usul çerçevesinde, hissedarların arazi ödemelerine erişimi Projenin araziye erişiminden
ayrı tutulacaktır. Buna karşın, her hissedarın değer takdirine ve mülkiyet tespitine yönelik itiraz etme
hususundaki yasal hakları geçerliliğini koruyacak ve Kanunun 10. Maddesinde belirtilen usullere göre
çözüme kavuşturulacaktır. Müzakereler başarı ile sonuçlandığında, Kanuna ihtiyaç duyulmayacağının
vurgulanması önemlidir.
Kanunun 27. Maddesi uygulanırken, Proje bilhassa arazide ikamet eden mülkiyet sahipleriyle
yürüteceği müzakere potansiyelini artırmaya yönelik çabalarını netleştirecek ve artıracaktır. Bilhassa,
Proje şunları yapacaktır:
 Mülkiyet sahiplerinin belirlenmesi ve sahiplere bildirim yapılmasına azami enerji harcayacak;
varisler ve kayıtlı olmayan diğer hissedarların Proje, hakları ve yasal hakları ile ilgli
bilgilendirilmesini ve müzakere toplantılarına katılma fırsat elde etmesini sağlamak üzere
kayda değer bir çaba gösterecektir;
 Belirlenen ve arazide bulunmayan bütün mülkiyet sahiplerine mektuplar ve elektronik
medya vasıtasıyla ulaşacak ve ülkede bulunan kişiler için müzakere toplantılarına katılım için
bir gidiş-dönüş otobüs biletini ödemeyi teklif edecektir;
 Kaydettirme ücretleri, yasal temsil, ulaştırma ve diğer ilgili masrafların karşılanması suretiyle,
haklarını tapuya kaydettirmeyen hissedarlara destek olacaktır;
 Fiili arazi kullanıcılarını (birden çok hissedar arasında) belirleyecek ve bu kullanıcıların yapılar
da dahil olmak üzere inşa ettikleri bütün taşınmaz varlıklar, dikilen ağaçlar ve oluşturulan
üzüm bağları / meyve bahçelerinin yanı sıra ekilen ekinler için tazmin edilmesini
sağlayacaktır. Bütün hissedarların bu hususlar için ödenen tazminatı paylaşma hakkı
bulunduğu için, fiili kullanıcılara ödeme ek bir ödeme olacaktır;
 İlk müzakere toplantılarına katılmayan mülkiyet sahiplerini ikinci bir toplantıya davet
edecektir;
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
o
o
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Ek mülkiyet sahipleri belirlenene kadar mahkeme işlemlerine başlanmasını
geciktirecek ve
Ancak yukarıda belirtilen adımlar atıldıktan sonra, 27. Madde uyarınca acele
kamulaştırma başvurusunda bulunacaktır.
2.3.17 Yüklenicinin ek geçici arazi talebi
Alpaslan II kapsamında anlaşılan yüklenici (yükleniciler), ancak MEGM'in onayından sonra ve ilgili edinim
usullerinin (teamül hukuku kapsamında sahip olunan arazilerin belirlenmesi ile ilgili usuller gibi)
tamamlanmasına tabi olarak ek alanlara ilişkin arazi kiralayabilmektedir veya bu arazilerin edinimini
talep edebilmektedir. Ek arazilerin edinimi Projenin onayına tabidir. Kayıp, zarar ve ikame ödemelerinin
yanı sıra talep edilen ek araziye yönelik bütün çevresel, arkeolojik ve jeo-teknik incelemeler de dahil
olmak üzere ilgili bütün masraflar Yüklenici tarafından karşılanacaktır.
2.3.18 TEİAŞ Tarafından Gerçekleştirilecek Arazi Edinimi
Enerji iletim hatları için gerekli olan arazi edinimi Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi’nce (TEİAŞ)
gerçekleştirilecektir. Hatlarla ilgili iş ve işlemlerden TEİAŞ sorumlu olacaktır. Enerji iletim hatlarının
güzergâhlarının seçilmesinde; TEİAŞ, olabildiğince yerleşim alanları ve meskun mahalden kaçınmakta, ev
ve diğer yapıların üzerinden geçmemeye çalışmakla birlikte, bunun mümkün olmaması halinde
kamulaştırma, teknik gereklilikler ölçüsünde minimum düzeyde tutulmakta, çevre, orman, sit, v.b. doğal
yapının korunmasında ulusal politikalar ve iyi uygulanan örneklerin devamına gerekli özen
göstermektedir. İletim hatları için gerekli işlemler, Türk yasa ve mevzuatları ile Dünya Bankası OP 4.12
Gönülsüz Yeniden Yerleşim politikasına göre belirlenmiştir seçilen faaliyetler ilgili mevzuatlarla
uyumludur. Enerji iletim hatlarının konumlanacağı sahaların edinilmesi aşağıdaki kanunların bir veya
birkaçının uygulanmasına dayanmaktadır39
1- Anayasanın 46.Maddesi,
2- 4650 sayılı Kanunla değişik 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu,
3- 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu,
4- 4721 sayılı Medeni Kanun,
5- 233 sayılı Kamu İktisadi Teşekkülleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname,
6- 29.06.2001 tarihinde yayımlanan Teşekkülümüz Ana Statüsü,
7- İmar Kanunu, Kadastro Kanunu, Orman Kanunu, Mera Kanunu, OSB Kanunu, Çevre Kanunu, Tarım
Reformu Kanunu, v.b. gibi diğer ilgili mevzuat
Projeden etkilenen insanlar, enerji iletim hattı tesisleri güzergâhına isabet eden taşınmazların
sahipleridir. Bu kişiler yatırıma alınan projenin uygulama ve kamulaştırma planlarının hazırlanması
sonucunda belirlenmektedir. Çoğunlukla dar bir şeritten geçen hatlarda kaybedilen arazi direk yerleri ile
sınırlı kalmakta, yapım süresince ve sonrasında tel altında tarım sürdürülmektedir. TEİAŞ’ça
yapılan/yapılacak olan kamulaştırmalarda hiç kimsenin yer değiştirmesi gerekmemektedir. Çünkü
kamulaştırılan direk yerleri çok küçük bir sahayı (-ki yaklaşık 150 – 250 m² ) kaplamakla birlikte tel altı
irtifaklarının isabet ettiği sahalarda ise kamulaştırma yoluyla mülkiyet değişimi olmamakta, sadece geçiş
hakkı tesis edilmekte olup, bu hak ile yükümlü olunarak gerek yerleşim gerekse tarımsal faaliyetlere
devam edilebilmektedir.
39
http://www.teias.gov.tr/KAMULASTIRMA/PDF/arsaedinimi.pdf
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
2.4.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Tebligat Kanunu
7201 sayılı Tebligat Kanunu ile birlikte 2003, 2008 ve 2011 yılındaki değişiklikler mülkiyet sahiplerine
ilişkin bir tebligat sürecinin temelini oluşturmaktadır. Bu kanunda adresleri bilinmeyenler de dahil olmak
üzere bir dizi kamu ve özel mülkiyet sahibine ulaşılması için izlenecek spesifik usullere yer verilmektedir.
Kanuna göre, tebligat hükümleri arasında bilinen adreslere posta yoluyla ulaşılması; yerel makamlardan
destek istenmesi; ülke genelinde yüksek bir tirajla yayımlanan bir ulusal gazetede yayımlanan bir ilan
vasıtasıyla yayınlama ve elektronik tebligatlar bulunmaktadır.
Kanun çerçevesinde, arazide ikamet eden mülkiyet sahipleri, Türkiye dışındaki mülkiyet sahipleri de
dahil olmak üzere arazide bulunmayan mülkiyet sahipleri ve çeşitli kamu kuruluşları gibi farklı paydaş
kategorileriyle iletişime geçilmesine yönelik tavsiyeler sağlanmaktadır. Kanunun spesifikliği ve geniş
kapsamı uluslararası politikaların tebligatlar ve müzakerelere yönelik vurgusunu desteklemektedir.
Kamulaştırma Kanununun 10. Maddesine dayalı olarak, bildirim yapılan veya bulunamayan, ancak
gazete vasıtasıyla bilgilendirilen kişilerin 30 gün içerisinde kamulaştırma kararına itiraz etme hakkı
bulunmaktadır. İdare Mahkemesinde bu itirazlara öncelik verilmektedir. Etkilenen varlıkların ortak
sahiplerinin mahkemelere ayrı veya ortak bir şekilde itirazda bulunma hakkı vardır Mahkemelerin 30
gün içerisinde bu itirazlara yanıt vermesi gereklidir. İtirazlar geriye kalan mülkiyet sahipleri ile ilgili
kararları etkilememektedir.
Tebligat görevlisi, gerekli görmesi halinde, adresleri kamu veya özel kuruluşlarından ve polis kaynakları
vasıtasıyla araştırıp belirleyebilmektedir. Ayrıca, (i) okuyucu kitlesi yeteri kadar büyük olarak
nitelendirilen ve tebligat makamının yetki alanını kapsayan bir gazetede yayımlanan bir ilan ve (ii)
tebligat makamının yetki alanındaki halka açık bir yerde verilen bir ilanın bir nüshasının gönderilmesi
suretiyle yapılan bir yayına ilişkin hüküm de bulunmaktadır.
Mülkiyet sahipleri belirlendiğinde, Enerjisa her mülkiyet sahibine resmi bir mektup (varlığa yönelik bir
değer teklif etmeden) gönderecektir. Mülkiyet sahibinin 15 gün içerisinde itiraz etmesi ve varlığını
satmak veya takas etmek üzere bir talepte bulunması halinde, müzakere duruşmaları başlamaktadır. Bir
anlaşmaya varıldığında, etkilenen varlıklar kullanılmadan 45 gün önce eksiksiz ve nakit olarak
yapılmaktadır. Ödeme yapıldığında, mülkiyet sahibinin varlık değerine itiraz etme hakkı yoktur.
Mülkiyet sahibinin devlet destekli yeniden yerleşimi tercih etmesi halinde, ödeme, yukarıda ifade
edildiği üzere kamulaştırma kurumu tarafından yerleşimci adına Çevre ve Şehircilik Bakanlığının ilgili
dairesine yapılmaktadır.
2.5
Tarım Arazisinin Korunması Hakkında Kanun
Türkiye'deki Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Hakkında Türk Kanunu (5578 sayılı) çerçevesinde,
tarımsal parsellerin, ekim yapılmaması halinde, 20 dekardan (20,000 m2) küçük parçalara ayrılamayacağı
ifade edilmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Bu kanunun 8. Maddesi uyarınca, tarım arazisi 4 ekilebilir arazi, özel ekinler için kullanılan arazi, ekili
arazi ve marjinal arazi olmak üzere 4 kategoriye ayrılmaktadır. Verimli bir şekilde ekilebilen en küçük
arazi birimi, ekim teknolojisi dikkate alınarak, her bölge için hesaplanmaktadır. Ekilemeyecek kadar
küçük arazi Devlet tarafından bölünemeyecek arazi olarak değerlendirilmektedir ve arazi kadastro
sistemine bu şekilde kaydedilmektedir. Yukarıda bahsedilen her arazi kategorisi açısından bakıldığında,
asgari 0,3 ve azami 2 hektar bölünemeyecek arazi olarak nitelendirilmektedir. Bu araziler, veraset
düzenlemeleri çerçevesinde, daha küçük parçalara ayrılamaz ve bu arazilerin bölümleri üçüncü kişilere
satılamaz. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ve 5751 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun
ilgili Maddeleri bu durumlarda geçerlilik taşımaktadır.
Projenin çeşitli yol türlerine yönelik olarak küçük arazileri edinmesi gerekebilmektedir. Bu durumların
çoğunda, arazi gereksinimleri aşırı küçük olabilmektedir ve kırsal bölgelerde izin verilen asgari parsel
büyüklüğünden çok daha küçük olabilmektedir. Bu nedenle, yola yakın etkilenen özel parsellerin
tamamını edinmek istemeyen (olumsuz etki düzeyinin en alt seviyeye indirilmesi için) ve yasal olarak
araziye bölmesine izin verilmeyen Projenin araziyi kamulaştırması gerekecektir.
2.6
Devlet Arazilerinin İstimlakı
Devlet arazilerinin edinilmesi ve kaydı 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun 30. Maddesinde
düzenlenmektedir. Bu çerçevede, Devletin mülkiyeti ve yetkisi altındaki kayıtsız araziler, etrafı
çevrilmeyen ormanlar ve 4342 sayılı Mera Kanununa göre düzenlenen meralar bu şekilde
düzenlenmektedir.
2.6.1 Orman Arazisinin İstimlakı
Orman Kanunu uyarınca, Projenin ormanlarda faaliyetler gerçekleştirmek üzere Çevre ve Ormancılık
Bakanlığı'ndan izin alması ve kamu ormanlarına yönelik olarak projenin inşaatından kaynaklanan
zararları tazmin etmesi gerekmektedir. 6831 sayılı Kanuna göre, Çevre ve Orman Bakanlığı'nın orman
arazisinin kullanımına izin verme yetkisi bulunmaktadır. Arazinin bir devlet projesi için gerekli olmaması
halinde, herhangi bir ödeme yapılmamaktadır.
Orman Kanununun ormanların korunması için tasarlanmasına karşın, mera kanunu temel olarak
meraların statüsünün değiştirilmesi için tasarlanmıştır. Mera kanununda bir Devlet Kurumu tarafından
kamulaştırılan bütün meraların özel bir komisyonun onayına tabi olarak mera statüsünü kaybedeceği
belirtilmektedir. Bu bağlamda, meralar geçici olarak kamulaştırılsa dahi, mera statüsü yeniden
kazanılamayacaktır. Ne kamunun meralara yönelik hakkı ne de spesifik mera kullanıcılarının hakkı yerel
mevzuat çerçevesi kapsamında tanınmaktadır. Mera ve orman arazileri için ilgili devlet kuruluşlarına
tazminat ödenecektir.
Türk hukuk sistemine göre, devlet mera veya orman arazilerini kullananlara tazminat ödemesi
yapılamamaktadır. Alpaslan II'nin uygulaması bu açıdan farklılık gösterecektir, çünkü Alpaslan II'de
orman, mera ve hazine arazisi kullanıcılarına ekili ekinler de dahil olmak üzere taşınmaz varlıklar için
eksiksiz şekilde tazminat ödemesi yapılacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
5192 sayılı Orman Kanununda (3 Temmuz 2004 tarihli ve 25511 sayılı Resmi Gazete) "Savunma, ulaşım,
enerji, haberleşme, su, atık su, petrol, doğalgaz, altyapı ve katı atık bertaraf tesislerinin; sanatoryum,
baraj, gölet ve mezarlıkların; Devlete ait sağlık, eğitim ve spor tesislerinin ve bunlarla ilgili her türlü yer
ve binanın Devlet ormanları üzerinde bulunması veya yapılmasında kamu yararı ve zaruret olması
halinde, gerçek ve tüzel kişilere bedeli mukabilinde Orman ve Su İşleri Bakanlığınca izin verilebilir"
ifadesine yer verilmektedir. Bu madde uyarınca, Enerjisa gerekli izinler için Orman ve Su İşleri
Bakanlığına başvurmuştur.
Orman Arazileri için verilen İzinlere ilişkin Yönetmeliğin 12. Bölümündeki 60. Maddeye (Değer
Takdiri Esasları) atfen, Enerjisa yeniden ağaçlandırma maliyetleri, tesisler ve araziye yönelik izin
maliyetleri ve teminat maliyetleri de dahil olmak üzere belirlenen değeri ödemeyi
planlamaktadır.
2.6.2 Mera Arazilerinin İstimlakı
Mera Kanununa (4342 sayılı) göre, Mera Komisyonunun (Tarım Bakanlığı ilçe yönetiminin müdürü,
Bakanlıktan bir ziraat mühendisi, bir hukukçu, Ulusal Emlak Müdürlüğünün bir temsilcisi, Tapu ve
Kadastro Müdürlüğünden bir teknisyen, Ziraat Odasının bir temsilcisinden meydana gelmektedir) ve gelir
idaresinin görüşlerine dayalı olarak, valiliğin meraların kullanım şeklinin değiştirilmesine izin verme
yetkisi bulunmaktadır.
2.7
Mezarlıklar
Mezarlıkların Korunması Hakkında Kanun (3998 sayılı) çerçevesinde, yatırımdan etkilenen mezarlıkların
yerinin belediye veya köy makamları ile koordinasyon içerisinde değiştirilmesi gereklidir. Kamulaştırma
Kanununun 30. Maddesi uyarınca, yer değişimi yapıldığında, geriye kalan arazi Hazineye devredilecektir.
2.8
İskan Kanunu
Devletin yeniden yerleşim faaliyetleri İskan Kanunu (5543 sayılı) ile düzenlenmektedir. Türkiye'nin
yeniden yerleşim ile ilgili geçmiş deneyimleri aşağıdakiler de dahil olmak üzere ciddi sorunlar ortaya
çıkarmaktadır:



Zamanında eyleme geçilmemesi,
Yeniden yerleşim yerlerinin yanıt vermeyen yapısı ve
Yetersiz altyapı sağlanması.
Etkilenen kişilerin, Kanun çerçevesinde, taşınmaz varlıklarına yönelik nakit tazmin hakkından vazgeçmesi
gereklidir ve bu kişiler evsiz, arazisiz kalma ve yoksulluk riski ile karşı karşıya kalmaktadır. Bu şekilde,
geçmişte, yalnızca taşınmaz varlıkları olan aileler devlet destekli yeniden yerleşimi tercih etmekteydi;
etkilenen ev sahipleri kendi kendilerine yeniden yerleşim yapabilecekleri ümidiyle tazminat talebinde
bulunmaktaydı.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Yeniden Yerleşim Kanununda kırsal ve kentsel alanlarda devlet destekli yeniden yerleşim
sağlanmaktadır. Kanunda, yeniden yerleşim aşağıdaki hususları sağlayan bir şey olarak
tanımlanmaktadır:



Ailenin büyüklüğü ve ihtiyaçları dikkate alınarak, bir aileye yönelik bir ikamet yeri veya arazi
(inşaat için);
Esnaf ve sanatkarların gelir kaynakları ve işletme sermayesi olarak dükkanlar/mağazalar (veya
bunların inşa edilmesi için yeterli arazi) ve
Yeterli büyüklükte tarım arazisi, hayvan, ekipman, ekim yastığı ve ahır.
Geçmişte, Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) yeniden yerleştirme süreçlerinden sorumlu kurum
olmuştur. 13 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe giren 5286 sayılı Kanunun uygulamaya konmasıyla, Köy
İşleri Genel Müdürlüğü lağvedilmiştir. Bunun yerine, bu Kanunun yayınlanmasıyla, Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı (ÇSB) 2011 itibariyle yeniden yerleşim sürecinin yürütülmesinden sorumlu olmuştur. Kanuna
göre, ÇŞB ve İl Valiliği ilgili diğer bakanlıklar (Milli Eğitim Bakanlığı v.b.) ile işbirliği içerisinde yeniden
yerleşim süreçlerinin yürütülmesinden sorumlu temel kuruluşlardır. Bu koordinasyon Devlet Planlama
Teşkilatı tarafından kurulmaktadır.
Kanunun 12. Maddesi uyarınca, kamu yararı nedeniyle yapılan arazi edinimlerinin bir sonucu olarak yer
değiştirmek zorunda kalanların hakları düzenlenmektedir. Arazi edinim sürecinin başlamasından önce
evlerini terk edenlerin, geride bıraktıkları evler yıkılmamış olsa dahi, yeniden yerleşim avantajlarından
yararlanma hakkı yoktur. Hak sahiplerinin yeniden yerleşim ilanından itibaren 90 gün içerisinde yer
değiştirme için resmi olarak başvurması ve aldıkları ya da almayı bekledikleri tazminatın belirli bir
bölümünü yeniden yerleşimden sorumlu kuruma ödemeyi taahhüt etmektedir.
Yeniden yerleşim hakkı aileleri kapsamaktadır. Yeniden Yerleşim Kanununun 17. Maddesinde aileler şu
şekilde tanımlanmaktadır:




Karı ile koca;
Evlenmemiş çocuklar, ana ve/veya baba;
Evli çocuklar ve evli torunlar (evlenmemiş kadınlar veya erkekler ve dullar ayrı aile olarak
nitelendirilmemektedir ve diğer aile üyeleriyle yeniden yerleşim hakkına sahiptir).
Anasız ve babasız kardeş çocuklar (eşit hisseler verilmektedir).
2.8.1 Devlet destekli yeniden yerleşim sürecinin temel adımları
Yeniden Yerleşim Çalışmalarının İlan Edilmesi
Devletin hamiliğindeki yeniden yerleşim sürecinde, ÇŞB ve Valilik ilgili yeri ziyaret etmektedir ve ÇŞB'de
yeniden yerleşim gereksiniminden sorumlu olan devlet kuruluşu en az 30 gün boyunca ilan edilmesi
gereken yazılı ilanlar yoluyla yeniden yerleşim çalışmalarını ilan etmektedir. Devlet destekli yeniden
yerleşimi tercih eden Projeden Etkilenen Kişiler (PEK'ler) ilanın sona ermesinden itibaren 90 gün
içerisinde kaymakamlık veya valiliğe dilekçelerini sunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Yeniden Yerleşim İncelemesi
120 günlük bir süre boyunca, ÇŞB ve Valilik temsilcileri insanlara danışmakta ve kentsel veya kırsal
olarak seçeneklerini sunarak devlet destekli yeniden yerleşim ile ilgili bilgi sağlamaktadır. Devlet destekli
yeniden yerleşimi tercih eden etkilenen aileler, arazi parselleri ve yerleşim yerlerinin tahsis edilmesine
kadar istedikleri zaman haklarından feragat edebilmektedir.
Yerel Yeniden Yerleşim Komisyonunun Kurulması
Devlet destekli yeniden yerleşimde, inceleme sürecinin ardından, bir yeniden yerleşim komisyonu
kurulmaktadır. Valinin başkanlık ettiği komisyon hem merkezi hükumet hem de ilgili kuruluşlar ve
bakanlıkların ilçe teşkilatlarının temsilcilerinden meydana gelmektedir. Yer seçimi ve tahsisi için, Maliye
Bakanlığı'na danışılmaktadır.
Yer Seçimi
Yer seçimi açısından bakıldığında, ÇŞB ve Valilik Proje alanlarının yakınlarında hazine arazisi bulunup
bulunmadığını araştırmaktadır. İlgili yerde herhangi bir hazine arazisi bulunmaması halinde, yeniden
yerleşim yeri (yerleri) satın alma veya kamulaştırma vasıtasıyla elde edilebilmektedir. Türk kanunlarında
yer seçimi ile ilgili herhangi bir şart yoktur, ancak uygulamada, gidilecek yerin terk edilen yerden uzaklığı
ve çevresel özelliklerin benzerliği dikkate alınmaktadır.
Yeniden Yerleşim Projesinin Hazırlanması
Devlet destekli yeniden yerleşimde, ÇŞB ve Valilik yeniden yerleşim projelerini (nüfus ve yerleşim yerleri,
okullar, camiler, köy muhtarlığı, polis karakolları, pazar yeri, mezarlıklar, meralar, kuyular, altyapılar,
sulama kanalları da dahil olmak üzere yerleşim yeri gereksinimlerine göre standart projeler)
hazırlamaktadır. Kanunda açık bir şekilde belirtilmemesine karşın, ÇŞB ve Valilik yeniden yerleşim
projelerinin hazırlanması esnasında kişilere danışmaktadır.
Yeniden Yerleşim Alanının Hazırlanması
Devlet destekli yeniden yerleşimde, ÇŞB ve Valilik yeniden yerleşim projelerini (tarımsal amaçlı ıslah /
geliştirme, yerleşim yerleri, kamu binaları, altyapıların inşaatı v.b.) ihale yoluyla uygulamaktadır.
PEK'lerin yeniden yerleşim yeri tamamlanmadan önce yerinden olması halinde, ÇŞB ve Valilik bu kişilere
geçici konut sağlamaktan da sorumludur.
2.8.2 Uygunluk
Devlet destekli yeniden yerleşim bireylerden ziyade hanelere sağlanmaktadır. İskan Kanunu yeniden
yerleşim uygunluğunu aşağıdaki aile kategorilerini kapsayacak şekilde genişletmektedir:



Taşınmaz varlıkları tamamen kamulaştırılanlar;
Varlıklarının önemli bir bölümü kamulaştırıldıktan sonra yerlerini terk etmek zorunda
kalanlar;
Kamulaştırma alanında en az üç yıl (eşik tarihi dikkate alınarak) ikamet eden aileler olmaları
koşuluyla, kiracılar devlet destekli yeniden yerleşim hususunda hak sahibi olmaktadır. Arazi
üzerindeki yapılar ve kiracılar tarafından gerçekleştirilen arazi ıslahlarına yönelik tazminat
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
ödemeleri arazi sahiplerine ödenmektedir ve kiracıların yeniden yerleştirildikleri evler için
ödeme yapması gerekecektir;
Kamulaştırma alanında varlığı bulunmayan, ancak etkilenen alandaki kamulaştırma
ölçümlerinden önce en az üç yıl boyunca ilgili alanda yaşayanlar.
Yeniden yerleşim hakları bulunmayanlar şu özellikleri taşıyan ailelerdir:




Taşınmaz varlıkları bulunmasına karşın kamulaştırma alanında ikamet etmeyenler;
Kamulaştırma ödemelerinin makul bir kısmını yatırmayanlar veya gelecekte alacakları
tazminatlarla bu ödemeyi yapacaklarını teyit etmeyi reddedenler;
Devlet memurları veya kadrolu işçiler (kamulaştırma alanında ne kadar süre ikamet
ettiklerine bakılmaksızın). Kiracı devlet memurlarının devlet destekli yeniden yerleşimden
yararlanma hakkı yoktur, ancak bu devlet memurları, taşındıkları yerlerde, devlet memuru
olmaya devam edecektir40.
Yıllık olarak asgari ücretten 18 kat fazla kazanan sanatkarlar, küçük esnaflar ve emekliler
(kamulaştırma alanında ne kadar süre ikamet ettiklerine bakılmaksızın).
2.8.3 Haklara yönelik eşik tarihi
Haklara yönelik eşik tarihi yeniden yerleşim çalışmalarının ilanından itibaren 120 günün sonuna tekabül
etmektedir. İlanın 30 gün boyunca asılı kalması gerekir ve projeden etkilenen kişilere dilekçelerini yerel
makamlara sunmaları için ilanın sona ermesinden itibaren 90 günlük bir süre verilmektedir.
2.8.4 Devlet Destekli Kentsel / Kırsal Yeniden Yerleşim
ÇŞB ve Valilik yerinden olmuş kişilere kentsel veya kırsal olarak iki yeniden yerleşim seçeneği
sunmaktadır:
2.8.4.1 Kırsal yeniden yerleşim
Seçim sürecinden sonra, ÇŞB ve Valilik projeleri hazırlamaktadır ve açık artırma yoluyla ihale vasıtasıyla
yerleşim yerini inşa etmektedir. Kırsal yeniden yerleşim temel olarak çiftçilik yapan aileler tarafından
tercih edilmektedir. Kırsal kalkınmaya hak kazanan aileler konut, çiftlik binaları, tarım arazisi, hayvancılık
faaliyetleri ve ilk tarımsal üretim faaliyetlerini gerçekleştirmek üzere kredi, tarım ekipmanı ve gübreler
ile agro-kimyasallar gibi ekin üretimine yönelik girdiler almaktadır. Teoride, çiftçilere hükümet
tarafından sürdürülebilir arazi kullanımı ve ilgili faaliyetler hususunda danışmanlık hizmetleri de
sağlanmaktadır.
Bir orman köyünün yeniden yerleştirilmesi ve köylülerin kırsal yeniden yerleşimi tercih etmesi
durumunda, köylüler ormandan elde ettikleri özel imtiyazları kaybetmemeleri için ÇŞB tarafından
belirlenen bir orman alanına yerleştirilmektedir. Buna karşın, uygulamada, yukarıda belirtilen
avantajların sağlanmasına yönelik Devlet destekli yeniden yerleşim süreci ile ilgili çok az sayıda örnek
40
Emekli kiracılar; asgari ücretten fazla kazanan sanatkarlar ve küçük esnafların yeniden yerleştirme hakkı
bulunmamaktadır. Kiracı devlet memurlarının herhangi bir hakkı yoktur, ancak bu devlet memurları, taşındıkları
yerlerde, devlet memuru olmaya devam edecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
(bulunması halinde) vardır. Ayrıca, etkilenen insanların sağlanan konut ve altyapıya yönelik ödeme
yapması gereklidir.
Bir kırsal yerleşim yeri kısmen etkilendiğinde, tüm köylülere yeniden yerleşim için toplu olarak kredi
sağlanabilmektedir veya yalnızca taşınmaz varlıkları kamulaştırılanlara köyün diğer yerlerine yeniden
yerleşmeleri için kredi sağlanabilmektedir.
Bu durumda, yerinden olan kişiler hem etkilenen varlıkları için nakit tazminat hem de beş yıllık ödemesiz
bir dönemden sonra düşük faizle 20 yıl geri ödemeli kredi alabilmektedir. Etkilenen kişilerin bu seçeneği
tercih etmesi halinde, etkilenen varlıkları için nakit tazminat alınacaktır. Etkilenen arazileri açısından
bakıldığında, bu kişilere tam ödeme yapılabilmektedir veya bu kişiler ilk taksitten sonra geriye kalan
bakiye üzerinden yüzde 5 faiz alabilmektedir.
2.8.4.2 Kentsel yeniden yerleşim
Kentsel yeniden yerleşim alanları, yerleşim alanlarının planlanması ve kurulmasına ilişkin hükümlerin
düzenlendiği İmar Kanunu (3194 sayılı) uyarınca planlanmakta ve kurulmaktadır. Etkilenen kişilere
yakındaki küçük bir kasaba içerisinde bir yer teklif edilmiştir.
2.8.5 Krediler
Devlet destekli yeniden yerleşim açısından bakıldığında, geçim kaynaklarını yeniden kazanmalarına
yardımcı olunması için etkilenen kişilere çeşitli krediler sağlanmaktadır (İskan Kanunun 24. Maddesi ve
Yönetmeliğin 13. Maddesi). Kanun çerçevesinde yeniden yerleşimi tercih eden ailelere verilen hayvan
kredileri, insanların imar projelerinden etkilenip etkilenmediğine bakılmaksızın, şu anda Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığı tarafından sağlanmaktadır. Ayrıca, Devlet tarımsal faaliyetlere yönelik makineler,
meyve yetiştirme, binalara (depolama birimleri, ahırlar v.b.) yönelik krediler sağlamaktadır. Benzer
şekilde, bütün çiftçiler bu kredilere erişebilmektedir, ancak yeniden yerleşime tabi olan kişiler daha iyi
kredi şartları alabilmektedir.
Ekipman kredileri: Projeden önceki gelir kaynaklarının yeniden kazanılması için etkilenen kişilere
(kamulaştırma nedeniyle) kredi (meblağ proje tarafından belirlenmektedir) verilebilmektedir. Ekipman
kredisi aşağıdaki hususlardan meydana gelebilmektedir: ekim, bağcılık, meyve yetiştirmeye yönelik
binalar, bu amaçlara ilişkin makineler. Ekim amaçlı krediler kamulaştırmadan etkilenen aileler arasında
bir kooperatif kurulması üzerine verilebilmektedir.
Yukarıdaki krediler projenin başlamasından itibaren 2 yıllık bir süreçte uygulanabilmektedir. Bu
kredilerin azami 6 yıllık bir vade tarihi bulunmaktadır.
2.8.5.1 Devlet Kredi Desteği
Devlet desteği ve kredi yalnızca Devlet destekli yeniden yerleşim isteyen ailelere sağlanmaktadır. İlgili
Yönetmeliğe göre, geçim kaynakları ve yaşam standartlarının geri kazanılması için kullanılan dört tür
kredi bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
2.8.5.2 Ekipman ve tarım makinelerine yönelik kredi
Gelirlerin yeniden kazanılmasına yardımcı olunması için, hayvan, motorlu taşıtlar, araçlar ve ekipmana
yönelik krediler Devlet destekli yeniden yerleşimciler için ayni veya nakit olarak sağlanabilmektedir. Bu
kredinin azami iki yıllık ödemesiz dönemin ardından yedi yılda geri ödenmesi gerekmektedir.
2.8.5.3 Operasyonlar İçin Kredi
Kredi bir yıl boyunca sağlanmaktadır ve art arda üç yıl için verilebilmektedir.
2.8.5.4 Arazi ve Yerleşim Yeri Kredisi
Arazi, ev parseli ve inşaat kredisi ile kendi kaynaklarının kullanımı suretiyle yeniden yerleşim Devlet
destekli yeniden yerleşime kıyasla sık kullanılan bir alternatif değildir, ancak bir yeniden yerleşim
alanının bulunmaması veya ilgili yerleşim yeri inşaatının zamanında tamamlanmaması halinde
sağlanabilmektedir. Bir yerleşim yapısı değerine tekabül eden bu kredi meblağı ÇŞB tarafından ilan
edilen birim fiyatların kullanılması suretiyle değerlendirilmektedir ve beş yıllık bir ödemesiz dönemin
ardından, bu kredi 20 yılda eşit yıllık taksitler halinde geri ödenmektedir.
Etkilenen kişilerin yeniden yerleşim alanı hazırlanana kadar yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda
kalmaları halinde, ÇŞB ve Valilik yeniden yerleşimciler için geçici konut ve mali destek sağlayacaktır. ÇŞB
ve Valilik tarafından belirlenen bu ücretsiz mali desteğin meblağı asgari ücretinin yüzde 40'ından az ve
%80'inden fazla olamaz.
2.9
Yasal Belgelerin İstişare Gereksinimleri
Arazi kamulaştırması ve yeniden yerleşimin düzenlendiği temel yasal belgeler çerçevesinde, etkilenen
nüfuslarla yeterli düzeyde halkın katılımı ve etkilenen nüfusların katılımı gereklidir. Kamulaştırma
Kanununda temel olarak etkilenen nüfusa bilgi sağlanmasına odaklanılmaktadır. İlgili devlet
kuruluşlarıyla halkın katılımı gereksinimleri daha üst düzeyde bulunmaktadır. Ayrıca, Kanun
çerçevesinde, kamulaştırılan varlıkların değer takdirine ilişkin müzakereler de gereklidir; bu gereksinim
kapsamında, kamulaştırma kurumunun Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı'nın birimleri, diğer devlet
daireleri ve emlak firmalar da dahil olmak üzere ilgili bütün yerel kuruluşların yanı sıra etkilenen nüfuslar
ile birlikte çalışması gerekmektedir. Yerleşim yapılarının yanı sıra üzerlerindeki diğer taşınmaz varlıklara
ilişkin tazminat ödemelerinin yeni yeniden yerleşim düzenlemelerinin finanse edilmesi için yeniden
yerleşim kurumu tarafından tutulması sebebiyle, bu durum devlet destekli yeniden yerleşim açısından
önemlidir.
Yeniden yerleşimde kullanılan evlerin genel olarak etkilenen kişilerin projeden önce ikamet ettiği
geleneksel evlerden daha maliyetli olması nedeniyle, etkilenen varlıkların değeri ile yeni yerleşim
birimlerinin fiili maliyetleri arasındaki fark belirli bir süre zarfında etkilenen kişiler tarafından
ödenmektedir. Bu nedenle, yeniden yerleşim maliyeti kavramı devlet destekli yeniden yerleşim
düzenlemeleri açısından geçerlilik taşımamaktadır. Bunun bir sonucu olarak, yaşadıkları yerleşim
yapılarının kendilerine ait olmaması durumunda, etkilenen nüfuslar genel olarak devlet destekli yeniden
yerleşimi reddetmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
İskan Kanununda etkilenen kişiler ve topluluklarla yalnızca bilgi sağlanmasının ötesine geçen düzeyde bir
halkın katılımına yer verilmektedir. Bu halkın katılımı faaliyetlerinde ev tasarımı, yerleşim gibi daha
kapsamlı yeniden yerleşim süreci hususlarına odaklanılmasından ziyade yeniden yerleşim yerlerinin
seçimi önceliklendirilmektedir.
İskan Kanununun Uygulama Yönetmeliğinde ilanın belirgin bir yerde (okullar, camiler, kooperatif binaları
v.b.) 30 gün boyunca asılan yazılı bildirimler vasıtasıyla yapılması gerektiği belirtilmektedir.
Kadastro Kanunu uyarınca, etüt edilecek bölgelerin kadastro çalışmalarının başlamasından 30 gün önce
Resmi Gazete, radyo, televizyon ve yerel gazeteler ve diğer geleneksel yöntemler vasıtasıyla duyurulması
gerekir. Kadastro ölçümlerinden en az 15 gün önce, Kadastro Müdürünün etüt edilecek köy ve
bitişiğindeki köy ile belediyelere geleneksel yöntemlerle bildirimde bulunması gerekir. Kadastro
Teknisyenlerinin kadastro ölçümüne başlamadan yedi gün önce, köylüleri geleneksel yöntemler
vasıtasıyla etüt edilecek yer hakkında bilgilendirmesi gerekir.
Ayrıca, İskan Kanununda yer seçimi ve yaşam yeri tasarımı da dahil olmak üzere yeniden yerleşim
seçimleri ile ilgili halkın katılımı ve bu halkın katılımı faaliyetlerine katılım teşvik edilmektedir. Kanun
kapsamında, halkla halkın katılımı faaliyetleri "yeniden yerleşim incelemesi" ve "proje hazırlama"
süreçleri esnasında ÇŞB ve Valilik tarafından yürütülmektedir. Bunun yanında, halkın katılımı faaliyetleri
danışma büroları tarafından da yürütülebilmektedir (bu Kanunun eklenen 13. Maddesi uyarınca) ve
etkilenen insanların yeniden yerleşim tarihi, yeri ve koşulları açıklanarak bilgilendirilmesi gerekir. Ayrıca,
Kanun çerçevesinde, PEK'lerden yeniden yerleşim konutlarına katılma isteklerini gösteren bir dilekçe
alınması gerekmektedir.
2.10
Uluslararası Politikalar
Çeşitli uluslararası politikalar Alpaslan II'nin arazi edinimi ve geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına
yönelik yaklaşımı ile ilgilidir. Bu politikalar arasında, en önemli politika özel sektör bankalarının
yatırımları destekleme standartlarına kılavuzluk eden Ekvator İlkeleri ve uluslararası mali kuruluşların
eylemlerine kılavuzluk eden IFC sürdürülebilir ilkeleridir.
2.10.1 Ekvator İlkeleri
Özel sektörün Ekvator İlkelerine (Eİ) bağlılığı yenilenmiş ve 4 Haziran 2013 tarihinden başlayarak çevresel
ve sosyal risk yönetimi çerçevesinin güçlendirilmesi için bir dizi daha güçlü ilke kabul edilmiştir41.
Yenilenen çerçeve (Eİ III) kapsamı Proje İle İlgili Kurumsal Krediler ve Köprü Kredileri içine alacak şekilde
genişletmiştir ve Danışmanlık Hizmetlerine başvuru gereksinimleri açıklığa kavuşturulmaktadır. Eİ III
kapsamında, Ekvator İlkeleri Mali Kuruluşları uygulama açısından daha fazla tutarlılıktan faydalanacaktır;
genişletilmiş raporlama vasıtasıyla daha fazla şeffaflık sağlanacak ve yeni ortaya çıkan çevresel ve sosyal
kaygılar ele alınacaktır. Eİ III, Arazi Edinimi ve Zorunlu Yeniden Yerleşim ile ilgili 5 numaralı Performans
Standardı da dahil olmak üzere IFC'nin çevresel ve sosyal sürdürülebilirliğe yönelik ilkelerinin yanı sıra
41 http://www.equator-principles.com/resources/equator_principles_III.pdf
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
geçerli bütün kanunlara uygunluk suretiyle durum değerlendirilmesi 42 yapılması yoluyla Birleşmiş
Milletlerin İşletme ve İnsan Haklarına İlişkin Kılavuz İlkeleri 43 ve insan haklarına saygıya olan bağlılığı
yeniden tasdik etmektedir (Ek 2.2).
Eİ III kapsamında, Değerlendirme Belgelerinin hazırlanması ve Projelerin çevresel ve sosyal risklerinin ve
etkilerinin doğru ve objektif olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca, EP III'te müşterinin sakınma,
en alt düzeye indirme ve tazmin / telafi yoluyla belirlenen riskler ve etkilerin ele alınması ve azaltılmasına
yönelik taahhütlerinin özetlendiği bir Çevresel ve Sosyal Yönetim Planının (ÇSYP) hazırlanma ihtiyacı
detaylı olarak ele alınmaktadır. Bu çerçevede, rutin azaltma tedbirlerine ilişkin kısa bir açıklamadan bir
YYEP gibi daha kapsamlı yönetim planlarına kadar farklı hususlara yer verilebilmektedir ve IFC
Performans Standartları 44 ile sağlanan kılavuz ilkeler izlenecektir.
Ekvator Prensiplerinin önemli bir güçlü yönü uyumluluk ile ilgili taahhütlere yer verilmesidir. Bütün
Projeler açısından bakıldığında, müşteri mali belgelerde ev sahibi ülkenin ilgili bütün çevresel ve sosyal
kanunları, düzenlemeleri ve izinlerine her açıdan uygun davranacağını taahhüt edecektir. Projenin
Ekvator Prensiplerine uygunluğunun değerlendirilmesi ve Mali Kapanıştan sonra ve kredi süresi boyunca
sürekli izleme ve raporlama sağlanması için, Eİ çerçevesinde, Bağımsız bir Çevresel ve Sosyal Danışmana
Bağımsız bir Değerlendirme yaptırılması gerekebilmektedir. Projede izleme bilgilerinin doğrulanması için
Bağımsız bir Çevresel ve Sosyal Danışmanın yerine uluslararası alanda tanınan kalifiye ve deneyimli harici
uzmanların çalıştırılması da mümkündür. Enerjisa YYEP'in tamamlanmasından kısa bir süre sonra izleme
çalışmalarının doğrulanması için tanınmış bir uzman ile çalışacaktır.
Eİ kapsamında, Alpaslan II (A Kategorisi) gibi kayda değer sosyal ve çevresel etkileri bulunan projelerde
en azından ÇSED ve YYEP'in bir özetinin çevrimiçi olarak sağlanması ve erişilebilir olması sağlanacaktır.
2.10.2 IFC’nin Sürdürülebilirlik Çerçevesi
IFC'nin sürdürülebilirlik çerçevesinde Kuruluşun sürdürülebilir kalkınmaya ilişkin stratejik taahhüdüne yer
verilmektedir ve bu çerçeve risk yönetimine ilişkin yaklaşımın ayrılmaz bir parçasıdır. Sürdürülebilirlik
Çerçevesi IFC'nin Çevresel ve Sosyal Sürdürülebilirliğine ilişkin Politika ve Performans Standartları ve
IFC'nin Bilgiye Erişim Politikasından meydana gelmektedir. Çevresel ve Sosyal Sürdürülebilirlik
Politikasında IFC'nin çevresel ve sosyal sürdürülebilirliğe ilişkin taahhütleri, rolleri ve sorumlulukları
açıklanmaktadır. IFC'nin Bilgiye Erişim Politikası IFC'nin işlemlerindeki şeffaflık ve iyi yönetişim
taahhüdünü yansıtmaktadır ve Kuruluşun yatırım ve danışmanlık hizmetlerine ilişkin kurumsal
kamuoyunu aydınlatma yükümlülüklerini özetlemektedir.
42
"İşletme ve İnsan Hakları Kılavuz İlkeleri: Birleşmiş Milletler 'Koruma, Saygı Gösterme ve Telafi Etme'
Çerçevesi"nde ifade edildiği üzere.
43
http://www.ohchr.org/Documents/Publications/GuidingPrinciplesBusinessHR_EN.pdf
44
http://www.ifc.org/wps/wcm/connect/3d82c70049a79073b82cfaa8c6a8312a/PS5_English_2012.pdf?MOD=AJPE
RES
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
IFC'nin Performans Standartları çerçevesinde, Alpaslan II gibi projelerde riskler ve etkilerin belirlenmesi
ve proje düzeyindeki faaliyetler ile ilgili paydaş katılımı ve kamuoyuna açıklama yükümlülükleri de dahil
olmak üzere riskler ile etkilerin ortadan kaldırılması, azaltılması ve yönetilmesine ilişkin stratejiler
geliştirilmesi gereklidir. Ev sahibi ülke düzenlemeleri Çevresel Sağlık ve Güvenlik Kılavuzlarında sunulan
düzeyler ve tedbirlerden farklılık gösterdiğinde, projelerin daha katı olan kurallara uygun hareket etmesi
beklenmektedir. Spesifik proje koşulları açısından daha az katı düzeyler veya tedbirlerin uygun olması
halinde, sahaya özgü çevresel değerlendirmenin bir parçası olarak önerilen alternatiflere ilişkin eksiksiz
ve ayrıntılı bir gerekçelendirme gereklidir.
Uluslararası politikalar çerçevesinde, bu gerekçelendirmede alternatif performans düzeyine ilişkin
seçimin insan sağlığı ve çevreyi koruduğunun gösterilmesi gerekmektedir. Örneğin, Alpaslan II
örneğinde, müzakereler vasıtasıyla arazi edinimini zorlaştıracak birçok arazi mülkiyet sorunu
bulunmaktadır; YYEP'te bu koşullar sıralanacak ve belirli durumlarda arazi edinimi ve/veya kullanım
haklarının kısıtlanması için neden kamulaştırmanın kullanılacağı eksiksiz olarak açıklanacaktır.
Zorunlu yeniden yerleşim denildiğinde, proje ile ilgili arazi edinimlerinin bir sonucu olarak hem fiziksel
olarak yerinden edilme (barınağın yerinin değiştirilmesi veya kaybı) hem de ekonomik olarak yerinden
edilme (varlıkların veya varlıklara erişimin kaybı ve bunun sonucunda, gelir kaynakları veya geçim
kaynaklarının kaybı) kastedilmektedir. Etkilenen bireyler veya toplulukların yerinden olmaya neden olan
arazi edinimlerini reddetme hakkı bulunmadığında, yeniden yerleşim zorunlu olarak nitelendirilmektedir.
Aşağıdaki durumlarda, bu olay ortaya çıkmaktadır: (i) arazi edinim yetkisine dayalı olarak hukuki
kamulaştırma veya arazi kullanımına ilişkin kısıtlamalar ve (ii) satıcı ile müzakerelerin sonuçsuz kalması
halinde, alıcının kamulaştırmaya başvurabileceği veya arazi kullanımı ile ilgili yasal kısıtlamalar
getirebileceği anlaşmalı çözümler.
Ayrıca, IFC anlaşmalı çözümler sonucunda kamulaştırmaya gerek kalmayacağını ve insanların zorla
bölgeden çıkarılması için devlet kurumunun kullanılmasına gerek kalmayacağını belirtmektedir.
Anlaşmalı çözümlerin gerçekleşebilmesi için, genel olarak etkilenen kişiler veya topluluklara adil ve
makul tazminat ve diğer teşvikler veya avantajlar sağlanmaktadır ve bilgi asimetrisi ve pazarlık gücü
riskleri azaltılmaktadır. Bu, Projenin arazi edinimi ve yeniden yerleşim faaliyetlerine ilişkin yaklaşımına
kılavuzluk eden önemli bir ilkedir.
IFC'ye (PS5) göre, temel hedef topluluğa yönelik olası olumsuz etkilerin planlama vasıtasıyla azaltılması
ve yerinden olan kişilerin yatırım projelerinden avantajlar elde etmesine yönelik makul tedbirlerin
alınmasının sağlanmasıdır.
Dünya Bankası / IFC politika hedefleri çerçevesinde şu hususlar gereklidir:
 Uygun bütün alternatif proje tasarımlarının araştırılması suretiyle, mümkün olması halinde
zorunlu yeniden yerleşimden kaçınılması veya yeniden yerleşimin en alt düzeye indirilmesi;
 Yeniden yerleşimden kaçınmanın mümkün olmaması halinde, yeniden yerleşim faaliyetlerin
sürdürülebilir kalkınma programları olarak planlanması ve uygulanması ve proje nedeniyle
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.


ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
yerinden olan kişilerin proje avantajlarından yararlanmasının sağlanmasına yetecek yatırım
kaynaklarının sağlanması;
Yerinden olan kişilere mantıklı bir şekilde danışılması ve yeniden yerleşim programlarının
planlanması ve uygulanmasına katılım fırsatlarının bulunması ve
Yerinden olan kişilere geçim kaynakları ve yaşam standartlarını geliştirme veya en azından
bu geçim kaynaklarını reel olarak yerinden olma öncesi düzeylere geri getirme çabalarında
destek verilmesi.
Politika hem yatırım politikalarından kaynaklanan hem de aşağıdaki şekilde sonuçlanan zorunlu arazi
ediniminin sebebiyet verdiği doğrudan ekonomik ve sosyal etkileri kapsamaktadır: (a) barınma yerinin
değişmesi veya kaybı; (b) varlıklar ya da varlıklara erişimin kaybı ya da etkilenen kişilerin başka bir yere
taşınmasının gerekli olup olmamasına bakılmaksızın, gelir kaynakları veya geçim kaynaklarının kaybı
veya yerinden olan kişilerin yaşam yerlerinin olumsuz şekilde etkilenmesine neden olan yasalarla
belirlenmiş parklar ve koruma alanlarına erişime ilişkin zorunlu kısıtlama.
Politika, finansman kaynağına bakılmaksızın, zorunlu yeniden yerleşimle sonuçlanan bütün proje
bileşenleri açısından geçerlilik taşımaktadır.
Ayrıca, IFC, projeye ilişkin arazi ediniminin etkilenen kişilerin fiziksel olarak yerinden edilmiş olup
olmadığına bakılmaksızın gelir kaynağı veya geçim kaynağı kaybına sebep olması halinde, Alpaslan II'nin
aşağıdaki gereksinimleri yerine getireceğini ifade etmektedir:
a) Söz konusu talepler fiili zilyet veya teamül veya geleneksel hukuktan kaynaklanabilmektedir ve
b) Eşik tarihinden önce araziyi işgal eden fırsatçı gecekonducular ve son zamanlarda gelen
ekonomik göçmenler de buna neden olabilmektedir.
Aşağıdaki durumlarda, kaybedilen varlıklara yönelik nakit tazminat ödenmesi uygun olabilmektedir:
a) Geçim kaynaklarının araziye bağlı olmaması;
b) Geçim kaynaklarının araziye bağlı olması, ancak proje için alınan arazinin etkilenen varlığın
küçük bir kısmı olması ve geriye kalan arazinin ekonomik açıdan kullanılabilir olması veya
c) Arazi, konut ve işgücüne yönelik aktif pazarların bulunması, yerinden olmuş kişilerin söz konusu
pazarları kullanması ve yeterli arazi ve konut arzı olması. Nakit tazminat düzeylerinin kaybedilen
arazi ve diğer varlıkların yerel piyasalardaki ikame maliyetinde yerine geçecek kadar yeterli
olması gerekir.
Proje açısından bakıldığında, emlak piyasaları bulunmaktadır ve geçim kaynakları arazi temellidir. Buna
karşın, araziden sağlanan gelirler düşüktür ve hane halkı bu gelirleri tam veya yarı zamanlı maaşlı işlerle
desteklemek zorunda kalmaktadır. Bu nedenle, bu kişiler işe yönelik tarım dışı fırsatların bulunduğu ve
eğitim ile sağlık tesislerine erişimin kentsel alanlardan daha iyi olduğu bir yere yeniden yerleştirilmek
istemektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
IFC PS5 çerçevesinde gerekli olduğu haliyle, Proje şu çalışmaları yapacaktır:
a) Varlıklar veya varlıklara erişim kaybı nedeniyle ekonomik olarak yerinden edilmiş kişileri ikame
maliyetinde ivedilikle tazmin edecek;
b) Araziye yönelik olarak ulusal kanunlar çerçevesinde tanınan veya tanınabilen ve yasal hakları
veya talepleri bulunan kişilere, uygunluğuna göre, eşit veya daha yüksek değere sahip yeni
varlıklar (örneğin, tarımsal veya ticari yerler) ya da ikame maliyetinde nakit tazminat sağlayacak;
c) Arazinin dışında araziye yönelik olarak yasal açıdan tanınabilen hakları (arazi ile ilgili ekinler,
sulama altyapısı ve diğer ıslahlar gibi) bulunmayan ekonomik olarak yerinden edilmiş kişileri
ikame maliyetinde tazmin edecek.
d) Geçim kaynakları veya gelir düzeyleri olumsuz şekilde etkilenen ekonomik olarak yerinden
edilmiş kişilere gelir kazanma kapasiteleri, üretim düzeyleri ve yaşam standartlarının
geliştirilmesi veya en azından eski duruma getirilmesini sağlayacak hedefe yönelik ek destek
(örneğin, kredi olanakları, eğitim veya iş olanakları) ve fırsatlar sağlayacak ve
e) Gerektiğinde, gelir kazanma kapasiteleri, üretim düzeyleri ve yaşam standartlarının eski
durumuna getirilmesi için gereken makul bir süre tahminine dayalı olarak ekonomik olarak
yerinden edilmiş kişilere geçiş desteği sağlayacaktır.
Mevcut Dünya Bankası / IFC politikası çerçevesinde, belirlenen bir eşik tarihinden sonra proje alanında
ikamet eden kişiler herhangi bir tazminat veya destek alamayacaktır. Ancak eşik tarihi proje alanının
açıklandığı tarih olduğunda, "açıklanan alana ilişkin bilgilerin etkili bir şekilde halka açıklanması ve
gelecekteki nüfus akışının engellenmesi için açıklamanın ardından sistematik ve sürekli bilgilendirme"
vasıtasıyla, bu hedefe ulaşılması beklenmektedir. Hak taleplerinin dışında bırakılmanın ardındaki mantık
"mütecaviz" tavırlar ve rantçı davranışların önüne geçilmesidir ve bu şekilde, uygulamada avantaj
sağlanmaktadır. Buna karşın, bu politikanın Proje hakkında bilgisi olmayan meşru etkilenen nüfusların
kaybedilen yatırımlara ilişkin tazminat almadan bırakılması gibi muhtemel bir etkisi vardır.
Enerjisa uygunluk için bir eşik tarih belirleyecek, ancak kapsamlı proje inşaat süreci açısından yukarıda
bahsedilen adil uygulama politikasını uygulayacaktır. Eşik tarihine ilişkin bilgiler iyi bir biçimde
belgelendirilecek ve saha ofislerinin kullanılması ve etkilenen yerleşim yerlerinin muhtarlarına (veya
belediye başkanlarına) sağlanan yazışmalar vasıtasıyla Proje alanında yayılacaktır.
2.10.2 AİKB’nin Sürdürülebilirlik Çerçevesi45
AIKB’nın gönülsüz yeniden yerleşimin tanımı projeye ilişkin arazi edinme veya doğal kaynaklara erişimin
kısıtlanması sonucunda hem fiziksel yer değiştirmeden (barınağın yeniden iskânı veya kaybından) hem
de ekonomik yer değişiminden (varlıkların kaybından veya gelir kaynaklarının veya geçim araçlarının
kaybına yol çan varlıklara erişimden) söz eder.
AIKB’nın tanımlamasına göre etkilenen bireylerin veya bölge halkının yeniden iskânına yol açan arazi
edinimini reddetme hakları olmadığında yeniden yerleştirme gönülsüz olarak değerlendirilir. Bu (i)
45
AİKB Performans Koşulu 5: Arazi Edinilmesi, Gönülsüz Yeniden Yerleşim ve Ekonomik Yer değişikliği s.40
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
kamulaştırmaya dayanan arazi üzerinde yasal istimlâk veya arazi kullanımında kısıtlamalar ve (ii) satıcı ile
görüşmeler başarısız olursa alıcının istimlaka başvurabildiği veya arazi kullanımına yasal kısıtlamalar
getirebildiği müzakere edilmiş çözümler durumunda meydana gelir.
Bu PK’nun uygulaması insan hakları ve özgürlüğüne, özellikle yeterli barınma ve yaşam koşullarının
sürekli iyileştirilmesi hakkının gözetilmesi, saygı duyulması hakkı için evrensel saygıyı destekler ve
bununla tutarlıdır.
Görüşülmüş çözümler46 kamulaştırmayı önlemeye ve insanları zorla çıkarmak için devlet yetkisini
kullanma ihtiyacını ortadan kaldırmaya yardımcı olur. Görüşülmüş çözümler genellikle etkilenen kişi ve
bölge halkına adil ve uygun tazminat ve diğer teşvikler veya menfaatler sağlayarak ve bilgi asimetrisi ve
pazarlık etme gücü risklerini azaltarak elde edilebilir. Bu nedenle müşteriler satıcının rızası olmadan
araziye erişim için yasal araçlara sahip olsalar bile mümkün olduğunca arazi haklarını pazarlık edilmiş
çözümler yoluyla edinmeye teşvik edilmektedir.
AIKB koşullarına göre Enerjisa çevresel, sosyal ve finansal maliyet ve yararları dengelerken fiziksel
ve/veya ekonomik yeniden yerleştirmeyi önlemek veya en azından en aza indirmek için uygulanabilir
alternatif proje tasarımlarını değerlendirecektir.
Tüm ilgili bilginin açıklanmasını takiben Enerjisa ev sahibi bölge halkı dâhil etkilenen kişiler ve bölge
halkıyla görüşecek ve AIKB koşullarına göre yeniden yerleştirmeye ilişkin karar verme süreçlerine erken
ve bilgili katılımlarını kolaylaştıracaktır:

Etkilenen kişilere tazmin paketlerinin, hak ediş koşullarını, yeniden iskân yardımı, teklif edilen
yeniden yerleşim yerlerinin ve teklif edilen zamanlamanın uygunluğu görüşmelerine katılma
fırsatı verilecektir.
Yerli Halkları olduğu kadar korunmasız gruplara ait bireyleri de kapsayacak müzakerelere özel hükümler
uygulanmalıdır. Müzakere bu PK’nun amaçları ile tutarlı sonuçlar elde edecek şekilde uygulama, denetim
ve telafi ödemesinin ve yeniden iskânın değerlendirmesi sırasında da devam edecektir.
Gönülsüz yeniden yerleşimin önlenemez olduğu durumlarda, müşteri tanımlanan etkilenen alanda bir
nüfus sayımı ve sosyo-ekonomik mevcut durum değerlendirmesi yapmak ve Yeniden Yerleştirme Eylem
Planı veya Geçim Araçları Onarımı Çerçeve Planı hazırlanmasında y ardımcı olacak uygun şekilde nitelikli
bir uzman görevlendirecektir.

46
Nüfus Sayımı ve sosyo-ekonomik mevcut durum değerlendirmesi proje tarafından (kısmen veya
tamamen) yeniden yerleştirilecek kişileri belirleyecek, kimlerin tazminat ve yardıma hakkı
AİKB Performans Koşulu 5: Arazi Edinilmesi, Gönülsüz Yeniden Yerleşim ve Ekonomik Yer değişikliği s.41
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
olduğunu saptayacak ve bir kapanış tarihi belirleyerek bu menfaatleri hak etmeyen kişilerin
girişinin önüne geçecektir.


Ulusal hükümet prosedürlerinin yokluğunda nüfus sayımı ve varlıklar envanterinin tamamlanma
tarihi hak ediş için kapanış tarihini temsil eder. Kapanış tarihine ilişkin bilgi iyi belgelenmeli ve
proje alanının tamamına dağıtılmalıdır.
Mevsimsel kaynak kullanıcıları nüfus sayımı sırasında proje alanında bulunmayabilirler ve bu
nedenle bu toplulukların hak taleplerine özel önem verilmelidir.
AIKB Projenin katilesini arttırdığı için paydaş katılımına önem vermektedir. A Sınıfı olarak sınıflandırılan
projeler kolayca belirlenemeyen, değerlendirilemeyen ve hafifletilemeyen muhtemel önemli ve çeşitli
olumsuz gelecek çevresel ve/veya sosyal etkilere sahip olabilir ve bu nedenle resmi ve katılımcı
değerlendirme süreci gerektirir. Proje nedeniyle etkilenen paydaşlarını tespit etmek, projelerden
doğansorunlar ve etkiler hakkında yeterli bilgi açıklamak ve paydaşlarının anlamlı ve kültürel olarak
uygun bir şekilde katılımı için Bankanın koşullarını ortaya koyar. Banka bazı durumlarda A Sınıfı projeler
için bankanın projeyi finanse etmedeki rolü hakkında paydaş görüşlerini ölçmek için kendi halkla iletişim
faaliyetlerini yürütebilir. Paydaş belirleme ve katılımı da uygun görüldüğü şekilde Bankanın teknik işbirliği
etkinlikleri içinde yapılandırılabilir.
AİKB paydaş katılımını iyi iş uygulamalarının ve kurumsal vatandaşlığın zorunlu bir parçası ve projelerin
kalitesini iyileştirmenin bir yolu olarak kabul eder. Özellikle, etkin toplum katılımı projelerle etkilenen
toplumlar üzerindeki risklerin ve etkilerin başarılı yönetiminin olduğu kadar gelişmiş toplum menfaatleri
elde etmek için de esastır. Özellikle çevresel konularda Banka çevreyi bir kamu malı olarak tanımlayan
UNECE Aarhus Sözleşmesinin yaklaşımını destekler.
Enerjisa proje bilgisinin açıklanması paydaşların projenin risklerini, etkilerini ve fırsatlarını anlamalarına
yardımcı olur. Topluluklar projenin olumsuz çevresel veya sosyal etkilerinden etkilenebileceklerse,
Enerjisa onlara Projenin amaçlanan yapısı ve ölçeğini; Önerilen proje faaliyetlerinin süresi; Çevre, işçi
sağlığı ve güvenliği, halk sağlığı ve güvenliği bakımından riskler ve muhtemel etkiler ve topluluklar
üzerinde diğer sosyal etkiler ve hafifletme planları, varsa, tasarlanan müzakere süreci ve fırsatlar ile
halkın katılım yolları ve Tasarlanan halk toplantılarının yeri/zamanı ve toplantılarla bildirilen, özetlenen
ve raporlanan süreçi paylaşacaktır. Proje Bankanın koşullarına göre tam bir ÇED/SED raporu içerecektir.
ÇED/SED proje sürecinin başından sonuna kadar kamuya açık olarak kalmalı fakat zaman zaman ilave
bilgi ile değiştirilebilmelidir.
2.11
İnsan Hakları
Bir yeniden yerleşim sürecine ilişkin kapsamlı bir insan hakları etki değerlendirmesinde her şeyden önce
şu hususlara yer verilmektedir: (a) Hane yapısı, varlıklar, yaşam standartları, üretim faaliyetleri ve
beceriler, gelirler ile temel hizmetlere erişim ile ilgili olarak bölümlere ayrılmış temel verilerin
toplanması; (b) geçim ve gelir kaynağı fırsatları; eğitim ve rekreasyon olanakları da dahil olmak üzere
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
hanelerin kaynaklar ve fırsatlara erişimi ile ilgili olarak bölümlere ayrılmış temel verilerin toplanması.
Etkilenen bütün kişiler veya belirli grupların bu kaynaklar ve fırsatlara erişimi hususundaki engeller ile
ilgili bilgiler de toplanmaktadır; (c) yerleşim yeri organizasyonu ve topluluk varlıkları, üretim faaliyetleri,
becerileri ve kaynaklarına ilişkin verilerin toplanması ve (d) örneğin, etkilenen kadınlar, çocuklar, engelli
kişiler, yaşlılar ile etnik ve diğer azınlıklar da dahil olmak üzere etkilenen kişilerin karşılaştığı dışlanma,
ötekileştirme ve ayrımcılık şekillerine ilişkin veriler ve çalışmaların toplanması.
Yerinden olmanın kadınlar ve yaşlılar gibi hassas ve ötekileştirilen gruplar üzerindeki muhtemel orantısız
etkilerine özellikle dikkat edilmesi gerekir. Proje ekonomik ve fiziksel olarak yerinden edilmeye neden
olacaktır. Bu nedenle, Proje insan haklarına ilişkin kaygıların ele alınması ve ilgili verilerin toplanmasını
sağlayacaktır. Proje, ilgili kaygılara sebebiyet verecek sosyal durumların bulunması halinde, çeşitli hedefe
yönelik yeniden yerleşim eylemleri vasıtasıyla dışlanma, ötekileştirme ve ayrımcılığın terse çevrilmesine
ilişkin bir strateji tasarlayacaktır.
2.12
Yerel ve uluslararası politikalar arasındaki boşluklar
Türk kanunları ve Dünya Bankası Grup Politikaları arasındaki boşluklar ve bu boşlukların (mümkün olduğunca)
ele alınmasına yönelik projeye özgü mekanizmalar aşağıdaki tabloda özetlenmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
2.12.1 Türk Kanunları ve Dünya Bankası Grup Politikaları Arasındaki Boşluklar ve Bu Boşlukların Nasıl Ele Alınacağına İlişkin Tablo
Dünya Bankası / IFC Politikası
Bütün
alternatif
proje
tasarımlarının
araştırılması
suretiyle, mümkün olması
halinde, zorunlu yeniden
yerleşimden kaçınılması veya
yeniden yerleşimin en alt
düzeye indirilmesi gerekir.
Yeniden yerleşimin kaçınılmaz
olduğu durumlarda, yeniden
yerleşim
planlarının
geliştirilmesi gerekir.
Yeniden
yerleşim
bileşenlerinin planlanması ve
finanse edilmesinin arazi
edinimi ve zorunlu yeniden
yerleşime
neden
olan
projelerin
hazırlanmasının
ayrılmaz bir parçası olarak
gerçekleştirilmesi gerekir.
AİKB Politikası
AİKB Performans Koşulu (PK) 5
paragraf 6;
Uygulanabilir
olduğunda
alternatif proje tasarımları bularak
gönülsüz
yeniden
yerleştirmeyi
önlemek veya en azından en aza
indirmektir.
AİKB PK5 paragraf 5;
Müşteriler satıcının rızası olmadan
araziye erişim için yasal araçlara sahip
olsalar bile mümkün olduğunca arazi
haklarını pazarlık edilmiş çözümler
yoluyla edinmeye teşvik edilmektedir.
AİKB PK5 paragraf 13/15/17;
YYEP’nın kapsamı ve detay
seviyesi
yeniden
yerleştirmenin
büyüklüğü ve olumsuz etkileri
hafifletmek için gerekli önlemlerin
karmaşıklığına
bağlı
olarak
değişecektir. Her durumda, bu PK’nun
amaçlarını elde edecek şekilde
tanımlanacaktır. Asgari olarak YYEP:
 Yeniden
yerleştirme
amaçlarını belirtmeli;
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Türk Kanunlarında yeniden yerleşimin
en alt düzeye indirilmesine ilişkin
herhangi bir hüküm bulunmamaktadır,
ancak yeniden yerleşimin en alt düzeye
indirilmesine ilişkin ihtiyaçlar hem
ekonomi (maliyetler) hem de sosyal
refah açısından doğaldır.
Hiçbir yasal hüküm proje öneren
taraflara Türk Hukuku çerçevesinde
sosyal etki değerlendirmesi ve zorunlu
yeniden yerleşim eylem planı hazırlama
yükümlülüğü getirmemektedir. Buna
karşın, 5543 sayılı İskan Kanunu ile
tercihlerinin
sorulması
suretiyle
yerinden olan PEK'lerin yeniden
yerleştirilmesi amaçlanmaktadır ve
krediler, borçlar ile gelir düzeyleri eski
haline getirilmeye çalışılmaktadır.
Türkiye'de arazi edinimi / kamulaştırma
proje
sahibi
tarafından
gerçekleştirilirken, yeniden yerleşim
ÇŞB tarafından gerçekleştirilmektedir.
Yeniden yerleşim ayrı bir 'imar projesi'
olarak görülmektedir, ancak genelde
uygulamaya konmamaktadır. Ek olarak,
yeni konutlandırma maliyetleri (veya
etkilenen evler ile yeni yeniden
yerleşim evlerinin piyasa değerleri
arasındaki fark) PEK'ler tarafından
karşılanmaktadır.
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
Projeye özgü bütün alternatifler
değerlendirilmektedir
ve
asgari
düzeyde fiziksel yeniden yerleşime
neden olacak alternatif seçilmektedir.
Yeniden Yerleşim
hazırlanacaktır.
Eylem
Planı
Proje PEK'lere danışarak yeniden
yerleşim
faaliyetleri
gerçekleştirecektir.
Evler
ikame
maliyetinde tazmin edilecektir. Evler
ve diğer tazminat haklarının (hak
sahipliği matrisinde ifade edildiği
üzere) yanı sıra yeniden yerleşim
desteği ve kalkınma teşviklerinin
Enerjisa
tarafından
planlanıp
sağlanması gerekir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar

Etkilenen nüfuslar ve etkilerin
tematik haritalar, bir sayım,
kayıp ve etkilenen varlıkların
bir envanteri, sosyoekonomik
anketler
ve
çalışmalar,
anketlere ve çalışmalara
ilişkin analiz ve etkilenen
nüfuslarla yapılan görüşmeler
vasıtasıyla
belirlenmesi
gerekir.
Proje etkilerini açıklamalı,
tüm yer değiştirecek kişileri
saptamalı
ve
etkilenen
varlıkların
dökümünü
yapmalı;
 Yeniden
yerleşimin
önlenemez olduğunu ve en
aza indirildiğini göstermeli;
 Arazi edinme ve tazmin için
yasal çerçeveyi açıklamalı;
 Kabul
edilebilir
yeniden
yerleşim
alternatiflerine
ilişkin etkilenen kişilerle
müzakere sürecini ve onların
karar verme sürecine katılım
seviyelerini açıklamalı;
 Tüm katagorilerdeki yeri
değiştirilen kişilerin hak
edişlerini açıklamalı
AİKB PK5 paragraf 6;
Etkilenen
kişilerin
arazinin
kullanımının
veya
erişiminin
yasaklanmasından
veya
arazi
edinmeden doğan olumsuz sosyal ve
ekonomik etkileri (i) varlıkların
kaybını
ikame8
maliyetinden
tazminini sağlayarak ve (ii) yeniden
yerleştirme faaliyetlerinin uygun bilgi
açıklaması, iletişim ve etkilenenlerin
bilgilendirilmiş katılımıyla yapılmasını
sağlayarak azaltmaktır.
Bu hükümler Türk hukukunda yer
almamaktadır. Kamulaştırma vasıtasıyla
arazi edinimi çerçevesinde, etkilenen
taşınmaz varlıkların bir sayımı ve
sahiplerinin bir listesinin hazırlanması
gereklidir.
Bu çalışmalar Alpaslan II YYEP
kapsamında gerçekleştirilecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
Dünya Bankası / IFC Politikası
AİKB Politikası
Yeniden
yerleşim
yerinin
yerinden olan bütün kişiler ve
komşu topluluklarla yapılan
görüşmeler
vasıtasıyla
seçilmesi gerekir.
AİKB PK5 paragraf 14;
Arazi temelli yeniden yerleşim
açısından bakıldığında, yeni
yerin üretim potansiyeli ve
konum avantajlarının en
azından
eski
yerin
avantajlarına eşit olması
gerekir.
Nüfus Sayımı ve sosyo-ekonomik
mevcut durum değerlendirmesi proje
tarafından (kısmen veya tamamen)
yeniden
yerleştirilecek
kişileri
belirleyecek, kimlerin tazminat ve
yardıma hakkı olduğunu saptayacak
ve bir kapanış tarihi belirleyerek bu
menfaatleri hak etmeyen kişilerin
girişinin önüne geçecektir.
AİKB PK5 paragraf 12;
Tüm ilgili bilginin açıklanmasını
takiben müşteri ev sahibi bölge halkı
dâhil etkilenen kişiler ve bölge halkıyla
görüşecek ve PK 10’a göre yeniden
yerleştirmeye ilişkin karar verme
süreçlerine erken ve bilgili katılımlarını
kolaylaştıracaktır.


Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Türk Mevzuatında yeniden yerleşim
yerlerinin seçilmesi sürecinde halkın
katılımın da bulunulmasına ilişkin
hükümler olmasına karşın, halkın
katılımı ve halkın katılımı ile ilgili
uygulama
kapsamı
ve
içeriği
uluslararası standartlardan farklılık
gösterebilmektedir.
Türk Kanunlarına göre, yeniden
yerleşim
hizmetinin
yeniden
yerleşimcilerin en azından 18 aylık
asgari ücrete eşdeğer bir kazanç elde
etmesini sağlayacak kadar yeterli
olması gerekir.
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
Bir topluluk tercihlerine uygun olarak
yeniden yerleştirilmektedir. Etkilenen
diğer toplulukların kırsal veya kentsel
alanlarda yeniden yerleşim desteği
talep eden aileleri bulunabilmektedir.
Bu talepler dikkate alınacak ve
PEK'lerin seçimlerine uygun eylemler
planlanacak ve kaynak ayrılacaktır.
Destek istemeleri halinde, bölgede
ikamet eden ev sahiplerinin yeniden
yerleştirilmesine kılavuzluk edilmesi
için
uluslararası
hükümler
kullanılacaktır.
Devlet
destekli
kırsal
yeniden
yerleşimde, PEK'lere konut, arazi,
ekipman sağlanmaktadır.
Etkilenen kişilere tazmin
paketlerinin,
hak
ediş
koşullarını, yeniden iskân
yardımı, teklif edilen yeniden
yerleşim yerlerinin ve teklif
edilen
zamanlamanın
uygunluğu
görüşmelerine
katılma fırsatı verilecektir.
Yerli Halkları (PK7’ye bakınız)
olduğu kadar korunmasız
gruplara ait bireyleri de
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
Etkilenen kişilerin proje ile ilgili
kayıplarının
taşınmaz
varlıkların
fiili
olarak
ediniminden önce tazmin
edilmesi gerekir.
Tapu sahiplerinin yanı sıra
teamüle
dayalı
sahipler,
kiracılar,
kamu
arazisi
kullanıcıları ve gecekondu
sahiplerinden tazminat hakkı
bulunmaktadır.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
kapsayacak
müzakerelere
özel
hükümler
uygulanmalıdır.
 Müzakere
bu
PK’nun
amaçları ile tutarlı sonuçlar
elde
edecek
şekilde
uygulama, denetim ve telafi
ödemesinin
ve
yeniden
iskânın
değerlendirmesi
sırasında da devam edecektir.
AİKB PK5 Paragraf 30;
Yer değiştirme önlenemediğinde,
müşteri yeri değiştirilen kişilere ve
bölge halkına varlıkların kaybı için tam
ikame bedelinden17 tazminat ve bu
PK’nda
belirtildiği
gibi
yaşam
standartlarını ve geçim yolarını
iyileştirmeye veya en azından eski
haline getirmeye yardım etmek için
diğer yardımları sunacaktır. Tazminat
için standartlar proje içinde şeffaf ve
tutarlı olacaktır. Yeri değişen kişilerin
geçimi araziye bağlı olduğunda veya
arazinin toplu şekilde sahip olunması
halinde, müşteri uygun olduğunda
arazi temelli tazminat önerecektir.
Müşteri yeri değişen kişilere ve bölge
halkına projeden uygun kalkınma
menfaatleri elde etmeleri için fırsatlar
sağlamak üzere her çabayı sarf
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Türk Kanunlarına göre, yalnızca yasal
mülkiyet sahipleri parasal tazminat
(fiziksel varlıkların kamulaştırılması
vasıtasıyla) alabilmektedir. Ek olarak,
kanun çerçevesinde, binalara yönelik
değer takdiri sürecinde kamulaştırma
değerinin ikame maliyetinden düşük
olmasına
sebebiyet
verebilen
amortismanın düşülmesi gerektiği ifade
edilmektedir.
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
Bütün PEK'lerin geçim kaynaklarının
en azından proje öncesindeki
düzeylere geri getirilmesine katkıda
bulunacak tazminat hakkı olacaktır.
Tam ikame maliyeti kullanılacaktır.
Mülkiyet sahiplerinin yanı sıra
kullanıcılar da tazmin edilecektir.
Yapılar ve ekinlere yönelik hasarlar da
tazmin edilecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
Yerinden olan kişilere önceki
yaşam standartları, gelir
kazanma kapasiteleri ve
üretim düzeyleri geliştirme
veya en azından eski haline
getirme çabalarında destek
verilmesi gereklidir.
Yoksulluk sınırı altında olanlar,
arazisi
bulunmayanlar,
yaşlılar, kadınlar ve çocuklar
başta olmak üzere hassas
grupların
ihtiyaçlarına
özellikle
dikkat
edilmesi
gerekir.
Zorunlu yeniden yerleşimden
etkilenen bütün insanlara
danışılması ve bu kişilerin
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
edecektir.
AİKB PK5 Paragraf 6;
Etkilenen
kişilerin
arazinin
kullanımının
veya
erişiminin
yasaklanmasından
veya
arazi
edinmeden doğan olumsuz sosyal ve
ekonomik etkileri (i) varlıkların kaybını
ikame
maliyetinden
tazminini
sağlayarak ve (ii) yeniden yerleştirme
faaliyetlerinin uygun bilgi açıklaması,
iletişim
ve
etkilenenlerin
bilgilendirilmiş katılımıyla yapılmasını
sağlayarak
azaltmaktır.
Yeniden
yerleştirilen kişilerin geçim yollarını ve
yaşam standartlarını arazi temelli,
ücret temelli ve/veya işletme temelli
önlemler aracılığıyla sosyo-ekonomik
durumlarında
sürdürülebilir
iyileşmeleri kolaylaştıracak şekilde
iyileştirmek veya asgari olarak
projeden
önceki
konumlarına
getirmektir.
AİKB PK5 Paragraf 17;
Kabul
edilebilir
yeniden
Türk mevzuatında bu açıdan hükümler
bulunmaktadır. Buna karşın, uygulama
içeriği
ve
şekli
uluslararası
standartlardan
farklıdır.
Örneğin,
hassas grup tanımı uluslararası
standartlardan farklıdır. İlgili usullerin
uygulanması hususunda çok fazla
bürokrasi vardır.
Hassas grupların yeniden yerleştirilmesi
5543 sayılı İskan Kanununa tabidir.
Türk Kanunlarında halkın katılımı ile
ilgili
herhangi
bir
hüküm
bulunmamaktadır.
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
YYEP çalışmaları esnasında ilgili
kuruluşlarla koordinasyon içerisinde
(ve ilgili kuruşların izni üzerine) geçim
kaynaklarını
geri
kazandırma
stratejileri ve planları geliştirilecek ve
YYEP
raporunda
sunulacaktır.
Tazminat hesaplamaları etkilenen
geçim
kaynakları
ve
yaşam
standartlarının
eski
haline
getirilmesine
dayalı
olarak
yapılacaktır. Tabii kaynaklara erişimin
etkilendiği
alanlarda,
tazminat
Topluluk Kalkındırma Programları ile
tamamlanacaktır.
YYEP'in
hak
sahipliği matrisi ve geçim kaynaklarını
geri
kazandırma
faaliyetlerinin
hazırlanması
esnasında
bilhassa
kadınlara 47 özellikle önem verilmesi
gerekir.
Paydaş Katılımına ilişkin mevcut
uluslararası
standartlar
kullanılacaktır. YYEP'in oluşturulması
47 Veraset ile ilgili konular Türkiye'de sorunlu olarak nitelendirilebilmektedir. Veraset ile ilgili kanunlarda cinsiyet ve yaşa bakılmaksızın bütün varislere yönelik
eşit haklar talep edilmesine karşın, uygulamada, kadınlar haklarını (muhtemelen, planlanan güzergahtaki belirli yerlerde) kullanamayacaktır, çünkü genel
uygulama arazilerin erkekler kardeşler arasında paylaştırılmasıdır. Kadınların arazilere ilişkin çok kısıtlı bir mülkiyeti bulunmaktadır ve bu durumun kadastro
ölçümleri ve farklı sosyal yardımlardan yararlanmak gibi farklı sebeplerden kaynaklanması yüksek ihtimaldir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
yeniden
yerleşim
planlamasına dahil edilmesi
gerekir.
Komşu topluluklara ilişkin
olumsuz etkilerin en alt
düzeye
indirilmesi
gerekmektedir.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
yerleştirme alternatiflerine ilişkin
etkilenen kişilerle müzakere sürecini
ve onların karar verme sürecine
katılım seviyelerini açıklamalı.
AİKB PK5 Paragraf 18;
YYEP özellikle zarar görebilecek
veya korunmasız olabilecek bireyleri
veya grupları dikkate alacaktır.
Özellikle, YYEP korunmasız ve “risk
altındaki” grupların ve kadınların
yeniden yerleşim sürecinde zarar
görmemelerini,
tam
olarak
bilgilendirilmelerini ve haklarının
farkında olmalarını, mülkiyet tapuları
ve kira anlaşmaları ve tazminat(
tazminat ödemesi için tesis edilen
banka hesapları dâhil) gibi mal
sahipliği
veya
tasarrufa
ilişkin
belgelerin, her durumda gerektiği
şekilde, eş veya ev idaresini tek başına
sağlayanların adına düzenlenmesini ve
beceri eğitimi, kredi ve iş fırsatlarına
erişim gibi diğer yeniden yerleşim
yardımlarının kadınlar için eşit olarak
bulunmasını ve onların ihtiyaçlarına
uyarlanması
sağlayarak
yeniden
yerleştirme
fırsatlarından
ve
menfaatlerinden
eşit
olarak
yararlanabilmelerini
sağlayacak
önlemler içermelidir. Ulusal kanun ve
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Türk Kanunlarında, komşu toplulukların
üyeleri "projeden etkilenen insanlar"
olarak nitelendirilmemektedir. Bu
nedenle, komşu topluluklara ilişkin
olumsuz etkilerin en alt düzeye
indirilmesi ile ilgili herhangi bir hüküm
bulunmamaktadır.
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
ve uygulanması esnasında, bir halka
danışma ve kamuoyuna açıklama
planı oluşturulacak ve uygulanacaktır.
Yakındaki kasabalar ve şehirlerde
yeniden
yerleştirilmeyi
tercih
edebilen haneler az sayıda olacak ve
'komşu topluluklarını' olumsuz yönde
etkilemeyecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
Yeniden yerleşimin izlenmesi,
uygulanması ve etkilerinin
değerlendirilmesine
ilişkin
düzenlemelerin geliştirilmesi
gerekir.
Bağımsız
bir
mekanizmasının
gerekir.
şikayet
kurulması
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
teminat
sistemlerinin
kadınların
mülkiyet sahibi olmalarını veya
mülkiyet
sözleşmeleri
yapmasını
tanımadığı
koşullarda,
mümkün
olduğu ölçüde kadınların teminat
güvencesine erkeklerle eşit erişimini
sağlamak için hüküm konulmalıdır.
AİKB PK5 Paragraf 26;
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Türk mevzuatında bu konuya özgü
herhangi bir hüküm bulunmamaktadır.
YYEP'te girdiler, çıktılar, süreç ve
etkiler, göstergelerin izlenmesine ve
dahili, harici ve katılımcı izleme
düzenlemelerinin kullanımına yer
verilecektir.
Türk Kanunlarında şikayet mekanizması
ile
ilgili
herhangi
bir
hüküm
bulunmamaktadır.
Enerjisa bu hususla ilgili uygun eylemi
gerçekleştirecektir.
Müşteri etkilenen kişilerin tazmin
prosedürlerini
anlamalarını
ve
projenin çeşitli aşamalarında ne
beklemeleri gerektiğini (örn. Onlara
bir teklif yapıldığında ne kadar sürece
cevap vermeleri gerektiğini, şikâyet
prosedürlerini, görüşmeler başarısız
olursa
takip
edilecek
yasal
prosedürleri) bilmelerini sağlamak
amacıyla halkı bilgilendirmek için
Geçim
Araçlarının
Onarılması
Çerçevesinde
kapsanan
bilgiyi
özetlemelidir.
AİKB PK5 Paragraf 4;
Gönülsüz yeniden yerleştirme
önlenmeli
veya
en
azından
azaltılmalıdır.
Ancak,
önlenmez
olduğunda, yeniden iskân edilen
kişiler ve yerleşik topluluklar6
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
Erken / önceden proje halkın
katılımı gereklidir.
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
üzerindeki olumsuz etkileri azaltmak
için
uygun
önlemler
dikkatle
planlanmalı ve uygulanmalıdır.
AİKB PK5 Paragraf 21;
YYEP’nın denetimi PK1’e göre
yürütülecektir ve etkilenen bölge halkı
gibi kilit paydaşların katılımını
gerektirebilir.
AİKB PK5 Paragraf 13;
Yerinden
olmuş
kişilere
tahakkuk eden masrafların
(duruşmalara
katılma
masrafları, yasal ücretler,
taşınma masrafları v.b.) da
karşılanması gerekir.
Müşteri tarafından PK 10’a göre
tesis edilecek şikâyet mekanizması,
ihtilafları tarafsız bir şekilde çözecek
bir başvuru mekanizması dâhil
yeniden yerleştirilen kişiler ve ev
sahibi
bölge
halkının
üyeleri
tarafından yöneltilen tazminat ve
yeniden yerleşim hakkındaki belirli
sorunları süreç içinde bu PK ile tutarlı
bir şekilde vakitlice elde edip çözmek
üzere mümkün olduğunca erken
kurulacaktır. Şikâyetlerin ve onları
çözmek için alınan önlemlerin bir özeti
PK 10’a göre düzenli olarak halka
açıklanacaktır.
AİKB PK5 Paragraf 6;
Etkilenen
kişilerin
arazinin
kullanımının
veya
erişiminin
yasaklanmasından
veya
arazi
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
Türk Kanunlarında erken halkın katılımı
ile
ilgili
herhangi
bir
hüküm
bulunmamaktadır.
Enerjisa bu hususla ilgili uygun eylemi
gerçekleştirecektir.
Türk Kanunlarında yerinden olmuş
kişilerin masrafları ile ilgili herhangi bir
hüküm bulunmamaktadır.
Enerjisa bu hususla ilgili uygun eylemi
gerçekleştirecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Dünya Bankası / IFC Politikası
ALPASLAN II DAM AND HEPP PROJECT
AİKB Politikası
Türk Kanunları ve İlgili Boşluklar
Boşlukların ele alınmasına yönelik
projeye özgü mekanizmalar
edinmeden doğan olumsuz sosyal ve
ekonomik etkileri yeniden yerleştirme
faaliyetlerinin uygun bilgi açıklaması,
iletişim
ve
etkilenenlerin
bilgilendirilmiş katılımıyla yapılmasını
sağlayarak azaltmaktır.
Proje ile ilgili arazi edinimi
nedeniyle işlerini kaybeden
PEK'lerin tazmin edilmesi
gerekir.
Türk Kanunlarında işlerini kaybeden
PEK'ler ile ilgili herhangi bir hüküm
bulunmamaktadır.
Enerjisa bu hususla ilgili uygun eylemi
gerçekleştirecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Ekonomik ve fiziksel açıdan etkilenen kişiler arasındaki fark, önemli bir boşluktur. Bu iki kategori
Türkiye'de farklı kanunlar çerçevesinde ele alınmaktadır ve tazminat hakkı olanlar hassas veya
desteğe ihtiyaç duyan kişiler olarak değerlendirilmemektedir. Başka bir boşluk da bir projeden
doğrudan veya dolaylı olarak etkilenen kişilere ilişkin sosyal etkilerin azaltılmasına yerel kanunlarda
spesifik olarak değinilmemesidir.
Arazi edinimi ve yerinden olma (veya zorunlu yeniden yerleşim) ile ilgili etkiler de dahil olmak üzere
sosyal etkiler sistematik olarak ele alınmamaktadır; hiçbir yasal hüküm proje öneren taraflara sosyal
etki değerlendirmesi ve zorunlu yeniden yerleşim eylem planı hazırlama yükümlülüğü
getirmemektedir. Sosyal konular ÇED bağlamında yüzeysel olarak ele alınmaktadır, çünkü sosyal
konuların kapsanmasına ilişkin herhangi bir gereksinim bulunmamaktadır.
Ayrıca, yerel kanunlarda kiracı çiftçiler veya işyerlerinin kiracıları göz ardı edilmektedir ve kiracılar
ekili ekinler ve/veya diğer taşınmaz varlıklar için tazmin edilmemektedir ya da ekonomik olarak
yerinden edilmiş kişiler tanınmamaktadır ve projelerin bu kişiler üzerindeki olumsuz etkilerinin
azaltılmasına ilişkin herhangi bir hüküm bulunmamaktadır. Orman, hazine ve diğer devlet arazilerini
yasadışı kullananlara da benzer şekilde destek verilmemektedir.
YYEP'te kullanılan arazi değer takdiri metodolojisi ve bu metodolojide ikamemaliyetinin nasıl
yansıtılacağı ayrıntılı olarak ifade edilecektir. Aynı zamanda, özel ve devlete ait arazilerin
edinimlerine ilişkin usuller, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ve Projeye özgü düzenlemeler
kullanılarak, açık bir şekilde tanımlanacaktır. YYEP uygulama usullerinde yerinden bulunmayan hak
sahipleri, kayıp tapu senetleri, kayıt edilmemiş veraset talepleri, hatalı tapu senetleri, eksik kadastro
bilgileri, orman ve hazine arazilerinin özel kullanımı ile ilgili sorunlar da dahil olmak üzere diğer
projelerin karşılaştığı sorunlardan kaçınılmasına yönelik adımlar tanımlanacaktır.
2. 13
Enerjisa Sosyal Politikası
Bir şirket olarak, Enerjisa'nın belirtilen misyonu "Türk enerji sektöründe lider olmak, iş
mükemmeliyeti açısından ölçüyü belirlemek ve en iyi insanlarla çevre dostu, yüksek verimli projeler
uygulamak suretiyle bütün paydaşları için sürdürülebilir değer oluşturmak"tır.
Enerjisa'nın vizyonu "2015'e kadar asgari %10 pazar payı ile Türkiye'de en takdir edilen ve en değerli
dikey entegre enerji şirketi olmak"tır.
Enerjisa'nın proje seçimi ve uygulamasına ilişkin uygulama ilkelerinde, sosyal konular ile ilgili olarak
şu taahhütlere yer verilmektedir:



Olumsuz sosyal etkiler yaratılmamasına ve bu açıdan, olumlu sosyal etkileşimler
sağlayacak projeler geliştirilmesine azami özen gösterilmesi.
Var olduğu toplum ve çevre ile ilgili olarak duyarlı ve sorumlu bir şekilde hareket
edilmesi.
Sosyo-kültürel kalkınmaya olumlu bir katkıda bulunulması için yeniden yerleşim planları
çerçevesinde sosyal sorumluluk faaliyetleri yürütülmesi.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.


ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Faaliyetlerinin yürütüldüğü bölgelerin sosyal kalkınmasına özgü projeler geliştirilmesi.
Yerel halk ve Sivil Toplum Kuruluşlarının proje ile ilgili faaliyetlere ilişkin görüşleri ve
tavsiyelerinin alınması ve bu görüşler ile tavsiyelerin dikkate alınması.
Projelerin hem inşaat hem de işletme aşamasında yerel halkın istihdam edilmesinin ana
öncelik haline getirilmesi.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Bölüm 3.
3.1
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Arazi Edinimi Prosedürleri ve Kurumları
Yeniden Yerleşime İlişkin Devlet Stratejileri
3.1.1 Genel
Alpaslan II Projesine ilişkin arazi edinimi sürecine ulusal düzeyde Türk Kamulaştırma Kanunu ve
uluslararası düzeyde Dünya Bankası/IFC Standartları uyarınca etkilenen varlıkların değerlerinin
belirlenmesi, değerleme prosedürlerinin açıklığa kavuşturulması, tazminat ödenmesi ve PEK'lerle
görüşmeler dahildir. Bu bölümde, Enerjisa'nın araziler ile kamu, özel ve intifa hakkı olan araziler
üzerindeki taşınmaz varlıkların edinimi için izlediği prosedürler açıklanmıştır.
3.1.2 Arazi Edinimi Gereksinimleri
Alpaslan II Projesinin geliştirilmesi için, çoğunlukla özel mülkiyetli arazilerin edinimi gerekmiştir.
Alpaslan II Baraj ve HES Projesi 22 yerleşim birimini etkileyecektir. Bu yerleşim birimleri arasından, 6
yerleşim birimi fiziksel yeniden yerleşimden etkilenmektedir, 16 yerleşim birimi ise arazilerin kaybı
nedeniyle ekonomik olarak yerinden edilmeden etkilenmektedir. Proje tarafından etkilenen 5.924
hektarlık arazi üzerinde 2.772 parsel bulunmaktadır ve bu arazinin 1.781 hektarı özel mülkiyetli
arazidir. Arazi dağılımı Tablo 3.1'de gösterilmektedir.
Tablo 3.1 Alpaslan II HES Projesi Arazi Dağılımı
Parsellerin Dağılımı
Toplam Arazi
(Hektar)
Toplam Arazi
(%)
1.781
1.862
%31
Hazine
693
3.132
%53
Köy Tüzel Kişiliği
12
18
%0,3
Mülkiyeti bilinmeyen
199
897
%15
İl Özel İdaresi Tarafından
Kamulaştırma
TOPLAM
87
14
%0,2
2.769
5.924
%100
Özel
Parsellerin
Sayısı
Kaynak: Enerjisa
3.1.3 Kamulaştırma ve Yeniden Yerleşim ile ilgili Kuruluşlar
Projenin arazi edinimi faaliyetleri açısından bakıldığında, Enerjisa'nın temel ortağı Elektrik Piyasası
Düzenleme Kurumu (EPDK) ve Enerjisa'nın rızaen alım düzenlemeleri ile elde edemediği (veya yasal
olarak elde etme yetkisinin olmadığı) taşınmaz varlıkları kamulaştıracak olan Milli Emlak Genel
Müdürlüğü vasıtasıyla Maliye Bakanlığı olacaktır. Proje Sponsoru olan Enerjisa bütün arazi edinimi ve
yeniden yerleşim maliyetlerinden sorumludur48. Aynı zamanda, yerel arazi edinimi yasal
çerçevesindeki son değişikliklere dayalı olarak, bir kamu veya bir özel kuruluş kamu yararı kararına
dayalı olarak taşınmaz varlıkları elde etsin, hem etkilenen kişilerin kararlardan memnun olmasının
sağlanması hem de halihazırda yoğun çalışan yerel mahkemelerde uzun süreli yasal süreçlerin
engellenmesi için herkesin üzerinde mutabık kaldığı çözümler tercih edilmektedir.
48
Yeniden yerleşimin Devlet tarafından gerçekleştirildiği durumlar haricinde.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Yeniden yerleşim desteği devlet destekli yeniden yerleşimi tercih eden aileler için uzun yıllardır
kalkınma yatırımları açısından sağlanmaktadır. Buna karşın, yerinden edilecek projeden etkilenen
kişiler devlet destekli yeniden yerleşimden ziyade kendi başlarına yeniden yerleşimi tercih etme
eğilimi göstermektedir, çünkü etkilenen kişilere ilişkin tazminat ödemeleri yeterli yeniden yerleşim
konutu zamanında sağlanmadan verilmemiştir. Kanun çerçevesinde geçim kaynağı ile ilgili sorunlar
vurgulanırken ve altyapı, kredi ve diğer kalkınma desteği türleri sıralanırken, gerçek durum yasal
taahhütlerden çok farklı olmuştur. Benzer şekilde, 8. Ulusal Kalkınma Planının (2001-2005) yerinden
edilen kişilerin yeniden yerleşim sürecinin hızlandırılması ve baraj inşaatı nedeniyle yerinden edilen
kırsal kesimdeki kişilerin yeniden yerleşim yerlerinde ekonomik ve sosyal koşulların geliştirilmesi
yönündeki çağrısı yanıt bulmamıştır. Enerjisa adil olmayan tazminat uygulamaları ve insanların
plansız şekilde yeniden yerleştirilmesinden kaçınmaya niyetlidir.
3.1.4 Arazi edinimi ve yeniden yerleşimin kurumsal artalanı
Arazi edinimi ve yeniden yerleşim projeleri çerçevesinde, projelerin karmaşık mahiyeti nedeniyle,
kamu ve diğer kurumların sürece müdahil olması gereklidir. Bu nedenle, Alpaslan II Projesinin
YYEP'inin tasarımı ve uygulaması sürecinde bir dizi ulusal kurum, yerel şubeleri ve yerel yönetim
kurumları ile yakın işbirliği kurulacaktır. Bu kurumların rolü çoğunlukla insanlar tarafından belirlenen
ve seçilen yerlerin özelliklerine dayalı olarak farklılık gösterecektir. Örneğin, etkilenen kişilerin
halihazırda eğitim ve sağlık tesislerinin bulunduğu mevcut bir belediyeye yeniden yerleşmeyi kabul
etmesi halinde, okullar ve sağlık tesislerinin hızlı bir şekilde inşa edilmesi ve bu kurumlara personel
istihdam edilmesi için ilgili bakanlıklarla yakın işbirliği kurulmasına gerek olmayacaktır. Diğer
taraftan, yeniden yerleşim yapılan yerde ev bahçelerine yönelik yeterli su olmaması halinde, Enerjisa
Devlet Su İşlerini de kapsayan Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile işbirliği yapmak zorunda kalabilecektir.
İçme suyu ihtiyaçlarının karşılanması için, Valilikler, belediyeler ve İller Bankası ile işbirliği gerekli
olacaktır.
Yeniden yerleşimin Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından gerçekleştirilmesi durumunda, Valilik
yeniden yerleşim süreçlerinin ilgili diğer bakanlıklar ile koordinasyon halinde yürütülmesi açısından
temel kuruluş olacaktır. Alpaslan II Projesi açısından bakıldığında, Valilikle koordinasyon önemlidir ve
ilgili devlet kuruluşlarının yerel deneyimlerinden bir şeyler öğrenilmesi istenecektir. Yukarıda
belirtildiği üzere, diğer kuruluşlardan destek istenmesinin önemi yeniden yerleşim yerinin
özelliklerine dayalı olarak farklılık gösterecektir.
3.1.4.1
Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK)
EPDK 4628 sayılı Kanun uyarınca kurulmuş ve daha sonra, 4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu
hükümleri uyarınca Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu olarak adlandırılmıştır. 5015 sayılı Petrol
Piyasası Kanunu ve Sıvılaştırılmış Petrol Gazları (LPG) Piyasası Kanununun yürürlüğe girmesi ile
birlikte, Kuruma petrol ve LPG piyasalarını düzenleme ve denetleme yetkisi verilmiştir. Belirtildiği
üzere, bu kurum Enerjisa ile yakın bir şekilde çalışmaktadır ve "kamu yararı" kararının zamanında
alınmasını sağlamaktadır; kamulaştırma planlarını EPDK yönetim kurulu onayına sunacak ve yönetim
kurulu onayından sonra Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'na gönderecektir.
3.1.4.2
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı enerji projelerine ilişkin kamulaştırma prosedürlerinin
uygulanması için onayını Maliye Bakanlığı'na gönderecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
3.1.4.3
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Maliyet Bakanlığı
Maliyet Bakanlığı devlet bütçesinden sorumludur. Bu nedenle, kamulaştırma ve yeniden yerleşim
çalışmalarına ilişkin mali kaynaklar bu bakanlık tarafından yıllık devlet bütçesine konacaktır. Daha da
önemlisi, Hazine çalışmalarını Bakanlık altında yürütmektedir ve Proje için gerekli olması halinde,
Hazine arazilerinin satın alınması için yakın işbirliği gerekli olacaktır. Ek olarak, Maliye Bakanlığı acele
kamulaştırma sürecine de müdahil olmaktadır; Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı onayını Maliye
Bakanlığına göndermektedir ve Maliye Bakanlığı onayını Bakanlar Kurulu kararı için Başbakanlığa
göndermektedir. Bakanlar Kurulu onayından sonra, Maliye Bakanlığı enerji projelerinin kamulaştırma
çalışmaları açısından temel uygulama kuruluşu olacaktır.
3.1.4.4
İller Bankası Genel Müdürlüğü
İller Bankası Genel Müdürlüğü Çevre ve Şehircilik Bakanlığına bağlı bir kuruluştur. Bu Müdürlüğün
bölge müdürlükleri bulunmaktadır ve bu müdürlük ilgili görevlerini bu bölge müdürlükleri vasıtasıyla
gerçekleştirmektedir. Bu Müdürlük, belediyeler ve belediye birlikleri ile işbirliği içerisinde, kamu
hizmetlerine ilişkin yer üstü yapıları ve altyapılara ilişkin planlar ve projeleri hazırlamaktadır. Ayrıca,
Müdürlük kanalizasyon sistemleri, su temin sistemleri ile su ve atık su arıtma tesislerinin inşaatı için
belediyelere finansman sağlamaktadır. Alpaslan II baraj projesinin yeniden yerleşim çalışmaları
esnasında, bu Müdürlük atıklar, su temini ve atık su sistemleri ile şehir planlaması ile ilgili altyapı
çalışmalarından sorumlu olacaktır. Bu kurumun Alpaslan II barajının yeniden yerleşim bileşeni
açısından oynayacağı rol, benzer şekilde, bu amaçla seçilen yerin özelliklerine dayalı olarak değişiklik
gösterecektir.
3.1.4.5
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (ÇŞB)
Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü (KHGM) bu Müdürlüğün yürürlükten kaldırılması ile ilgili olarak 13
Ocak 2005'te yürürlüğe konan 5286 sayılı Kanunun kabulüne kadar yeniden yerleşim süreçlerinden
sorumlu kuruluş olmuştur. Bu Kanunun yayınlanmasıyla birlikte, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı 16
Mart 2005 tarihi itibariyle yeniden yerleşim süreçlerinden sorumlu kuruluş olmuştur. Bu kuruluşun
temel sorumluluğu devlet binalarının inşaatı ve bakımı, kentsel alanlara yönelik uzamsal planların
hazırlanması ve onaylanması, kentsel alanlardaki altyapı standartlarının belirlenmesi ve doğal
afetlerin etkilerinin azaltılmasına ilişkin tedbirlerin tasarlanmasını kapsamaktadır. Devlet destekli
yeniden yerleşim projelerinde, bu Bakanlığın bütün birimleri önemli roller oynamaktadır ve İller
Bankası Genel Müdürlüğü ile yakın bir şekilde çalışmaktadır.
3.1.4.6
Orman ve Su İşleri Bakanlığı (OSİB)
Orman ve Su İşleri Bakanlığı (OSİB) yeniden yerleşim projeleri esnasında ortaya çıkan çevresel
sorunların kontrolünden sorumludur ve danışmanlık da sağlamaktadır. Her şeyden önce, kurum
Projenin yeniden yerleşim faaliyetlerinin seçilen yeniden yerleşim yerinde olumsuz etkilere sebep
olmamasını sağlamak zorunda olacaktır. Bunun yanında, OSİB'in ormanlık arazilerin kullanımına izin
verme yetkisi bulunmaktadır. OSİB kırsal yeniden yerleşimi seçen orman köylülerinin Orman
Kanunun ilgili maddelerine göre yeniden yerleştirilmesini sağlamaktadır. OSİB altında, Orman-Köy
İlişkileri Genel Müdürlüğü (ORKÖY) orman köylerinde sürdürülebilir kalkınmaya destek verilmesinden
sorumludur.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
3.1.4.7
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
İçişleri Bakanlığı
İçişleri Bakanlığı kamu güvenliği, köylerin genel idaresi, yerel kalkınmanın desteklenmesi, yerel
yönetimlerin idaresi ve denetlenmesi ile savaş hali ve doğal afetlerde sivillerin korunmasına ilişkin
sivil savunma hizmetlerinin sağlanmasından sorumludur.
Yeniden yerleşim projeleri bağlamında, Bakanlığın temel sorumluluğu ilgili devlet kurumlarının
koordine ve idare edilmesidir. Yeniden yerleşim yeri (yeni köy v.b.) seçim sürecinin sona ermesi ile
birlikte, söz konusu seçim ilgili Valilik ile koordinasyon halinde İçişleri Bakanlığı tarafından Meclisin
onayına sunulacaktır.
3.1.4.8
Muş Valiliği
Türkiye'de, her il Cumhurbaşkanı onayıyla Bakanlık Kurulu tarafından atanan bir vali tarafından idare
edilmektedir. Valiler merkezi hükümetin ana temsilcileri olarak görev yapmaktadır ve İçişleri
Bakanlığına rapor sunmaktadır. Bir ildeki her ilçenin ilçede bulunan kendi yönetimi bulunmaktadır.
İlçe yönetimi bir kaymakam, birtakım merkezi hükümet temsilcileri ve bir ilçe yönetim kurulundan
meydana gelmektedir. Bir ilin valiliği bir ilde en yüksek makamı temsil ederken, kaymakamlık ilçe
düzeyindeki en yüksek makamdır. Ek olarak, bu kurumlar, Alpaslan II projesinin yeniden yerleşim
topluluğunun geliştirilmesi gibi kalkınma projelerinin verimli bir şekilde ve zamanında
gerçekleştirilmesinin sağlanması amacı ile merkezi hükümet kurumlarının alt birimlerinin bir araya
getirilmesi açısından temel bir rol oynamaktadır. Bu nedenle, Enerjisa'nın sosyal ekibinin Muş Valiliği
ile yakın ilişkiler kurması zorunludur. Ayrıca, valilik İl Özel İdaresi ve bütçesini kullanarak köylere
yönelik yatırımları da destekleyebilmektedir. Alpaslan II HES açısından bakıldığında, Muş Valiliği ile
olan ilişkiler halihazırda geliştirilmiştir ve Göçmenler mahallesine (yeniden yerleştirilecek ilk köy)
ilişkin yeniden yerleşim yerinin belirlenmesi açısından dahi, Muş Valiliği yerin belirlenmesi hususunda
çok aktif ve destekçi olmuş ve ilgili izinleri sorumlu devlet kuruluşlarından almıştır. İl Özel İdaresi il
yol şebekesini yönetmektedir ve ilgili bakımları yapmaktadır. Ayrıca, İl Özel İdaresi il yollarının inşa
edilmesi için gerekli araziyi de edinmektedir. İl yollarının inşa edilmesine yönelik olarak arazilerin
edinilmesine ilişkin bir gereksinim olması durumunda, Enerjisa İÖİ ile birlikte çalışacaktır.
3.1.4.9
Belediyeler
Türkiye'de, 5.000'den fazla nüfusun olduğu her kasaba seçilmiş bir belediye başkanının yönettiği bir
belediye şeklinde organize edilmektedir. Belediyeler temel olarak kamu hizmetlerini yürütmektedir.
Belediyeler ilçelere yönelik imar ve zemin planlamasından sorumludur. Yeniden yerleşim planlaması
açısından bakıldığında, belediyeler ile yürütülen birçok görüşme olmuştur ve bu görüşmelere Proje
yaşam döngüsü boyunca devam edilecektir. Enerjisa, etkilenen kişilerin genel yeniden yerleşim
tercihlerini değerlendirmek üzere, Muş İli ve Varto İlçesi belediyelerini ziyaret etmektedir. Projenin
kırsal özelliklere sahip uygun bir alan bulma çabaları yeniden yerleşenlerin verimli bir gelir geri
kazandırma sürecinden faydalanmasını sağlayacaktır. Bu arada, yeniden yerleşenlerin yaşam
standartları ulaşım, enerji, su temini, hijyen, eğitim, sağlık ve din hizmetleri ile ilgili daha iyi
hizmetlere kolay erişim açısından geliştirilecektir. Belediye birimleri ile yakın bir işbirliği yeniden
yerleşim alanının daha iyi altyapı hizmetleri açısından faydalı olacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
3.1.4.10
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Köy Muhtarı
Türkiye'de en küçük yerel yönetim birimi seçilmiş bir köy muhtarı tarafından idare edilen köydür.
Muhtar, ihtiyar heyeti ile birlikte, halkı ilgilendiren projeler ve hizmetlerin planlanması ve
yürütülmesini kontrol etmektedir ve daha yüksek makamların talimatlarını yürütmektedir. Yeniden
yerleşim projeleri esnasında, köy muhtarları köy çıkarlarını temsil etmektedir ve bilhassa maliklerin
belirlenmesi ve yeniden yerleşim araştırması esnasında köy muhtarlarına danışılmaktadır. Etkilenen
yerlerin mevcut köy muhtarları etkilenen maliklerin belirlenmesi, sosyo-ekonomik anketlerin
uygulanması ve katılımcı toplantıların düzenlenmesi ile insanların yeniden yerleşim yerlerine ilişkin
görüşlerinin saptanmasında yardımcı olmaktadır. Enerjisa, arazi edinimi ve yeniden yerleşim
düzenlemelerinin etkilenen kişilerin memnuniyet duyacağı bir şekilde yapılmasının sağlanması için,
köy muhtarları ve ihtiyar heyeti üyeleri de dahil olmak üzere köy kanaat önderleri ile yakın bir şekilde
çalışmaya devam edecektir.
3.1.4.11
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM) yeniden yerleşim faaliyetlerinde yoğun olarak yer
almaktadır. Arazi edinimi ve alım-satımların yanı sıra gayrimenkul varlıkların kaydı TKGM'lerde
yürütülmektedir. Ayrıca, TKGM'lerden bilgi akışı proje planlaması esnasında büyük öneme sahiptir.
Enerjisa baraj inşaatının tamamlanmasından önce bütün taşınmaz varlıkların Proje adına
kaydedilmesi için, TKGM'nin yerel birimi ile yakın bir şekilde çalışacaktır.
3.1.4.12
Yerel STK'lar ve Toplum Kökenli Kuruluşlar
STK'lar genelde yerel kalkınma açısından önemlidir ve Muş yeniden yerleşim toplumunun
geliştirilmesi açısından önemli bir rol oynayabilmektedir. STK'lar Projeden etkilenen alanda gelirlerin
daha verimli şekilde geri kazandırılması açısından önem arz etmektedir. Alanda köylülerin refahına
yönelik çalışmalar yapan iki yerel STK bulunmaktadır. Aşağıda belirtilen STK'lar Alpaslan II Projesinin
PEK'lerinin geçim kaynaklarının geri kazandırılması suretiyle önemli bir rol oynayacaktır. Tarım ve
hayvancılığın iki temel geçim kaynağı olması sebebiyle, aşağıdaki STK'lar proje sonucu kaybedilen
gelirlerin geri kazandırılması için proje ve PEK'lerle birlikte çalışabilecektir.





3.2
Muş Sulama Birliği
Tarlam Tarımsal Yayım ve Danışmanlık Firması
Muş Tarım ve Kredi Kooperatifi
Ziraat Mühendisleri Odası (ZMO)
Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK)
Arazi Edinimi Prosedürleri
3.2.1 Enerjisa'nın İzlediği Arazi Edinimi Süreci
Arazi edinimi süreci birden çok adım vasıtasıyla yürütülmektedir, ancak bu metinde sağlanan
açıklama daha çok kronolojik sıra ile verilmiştirr.

Kamu yararının beyan edilmesi suretiyle, ilgili bakanlık (Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı)
ve, bilhassa, EPDK'nın onayı verilmektedir. Kamulaştırma haritalarının bu aşamada hazır
olmaması durumunda, kamulaştırma alanının gösterilmesi için haritalar (1/25.000 ölçekli)
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.



ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
kullanılmaktadır. EPDK resmi kadastro bilgilerini kamulaştırma dayanağı olarak almaktadır.
Taşınmaz varlıklar ve kaynakların fiili büyüklüğü ve sınırları arazi etütleri ile yapılmaktadır
ve ilgili ölçeğe uygun (genelde 1/5.000 ölçekli) kamulaştırma haritaları hazırlanmaktadır. Bu
haritalar kamulaştırılacak taşınmaz varlıklar ve kaynakların sınırları, yüzey alanı ve
mahiyetini göstermektedir. Tüm kamulaştırma sürecinde önemli bir rol oynayan harita yerel
halkın kamulaştırılacak varlıklar hususunda bilgilendirilmesi amacı ile kullanılmaktadır.
Mülk sahipleri tapu kayıt müdürlüğü vasıtasıyla belirlenmektedir. Bu aşamada, Enerjisa bu
çalışmanın yapılması için bağımsız bir firma (HAPA) ile anlaşmaktadır.
Alpaslan II HES açısından adres sorgulaması çok kolay değildir, çünkü etkilenen arazi parseli
parsellerin büyük bölümünde birden çok malike bölünmüştür ve bu malikler etkilenen
köylerde ikamet etmemektedir. İzleme ve değerlendirme çalışmaları vasıtasıyla, tüm
maliklere yönelik daha ayrıntılı ve kapsamlı bir adres veritabanı hazırlanacaktır. Etkilenen
yerleşim yerlerinin mukimleri olan köylüler ve diğer maliklerin adresleri köy muhtarları
tarafından bilinmektedir.

Tapu kayıt müdürlüğünden alınan bilgiler Enerjisa'nın anlaştığı bağımsız firma tarafından
tekrar teyit edilmektedir. Alpaslan II Projesi açısından bakıldığında, bu teyit YYEP ekibi
tarafından gerçekleştirilmiştir. Yerinde yapılan çalışmalar tapu kaydı ve saha çalışmalarının
yansıttığı mülkiyet verileri arasında önemli farklılıklar olduğunu göstermiştir. Daha fazla
bina/ev bulunmuş ve bunların kayıtsız olduğu görülmüştür. Ayrıca, evlerin çoğunda ev sahibi
olmayanlar ikamet etmektedir. Bunun yanında, tapularını kaydettirmeyen farklı arazi
sahipleri de bulunmuştur.

Etkilenen varlıkların değerlerinin belirlenmesi bir sonraki adımdır ve bağımsız bir firma
tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu değerleme çalışmalarında sorunlar çıktığında ve
müzakereler sona erdiğinde, Enerjisa ilgili varlıkların kamulaştırılması için EPDK'dan yardım
istemektedir. EPDK, kamulaştırılacak varlıklar ve kaynakların değerlerinin belirlenmesi için,
en az üç uzmandan meydana gelen kendi Değerleme Komisyonlarını kurarak, bu bağımsız
değerleme çalışması sonucu hazırlanan değerleme verilerini kullanmaktadır. Değerleme
komisyonu kamulaştırılacak varlıklar ve kaynakların birim ve tavan değerlerini
belirlemektedir.
Müzakere ve satın alma süreci halkın tümüne yönelik katılımcı bilgilendirme toplantıları ile
başlamaktadır ve bu süreçte, Enerjisa'nın arazi edinimi ekibi üyeleri etkilenen varlıklar ve
farklı varlık türlerine yönelik değerleme çalışmasının metodolojisi/sonuçları hakkında
ayrıntılı bilgiler sağlamaktadır. Diğer bir deyişle, Enerjisa bağımsız değerleme firması olan
HAPA'nın bulgularını sunmaktadır ve etkilenen kişilerin bu bulgulara mutabık kalması için
çaba sarf etmektedir49.
Değerleme çalışmalarına ilişkin uzlaşı arayışı bir sonraki adımdır. Bazı durumlarda, etkilenen
mülk sahibi varlık envanterine karşı çıkabilmektedir ve örneğin, kaydedilenden fazla ağacı


49
Bu süreç EPDK tarafından yürütüldüğünde, mülk sahipleri ile değerler üzerinde uzlaşı sağlanması için bir
müzakere komisyonu kurulmaktadır. Her müzakere komisyonunda en az üç üye bulunmaktadır. Komisyon her
mülk sahibine resmi bir mektup göndermektedir (varlık için bir değer teklif etmeden) ve mülk sahibinin 15 gün
içerisinde mülkünün satışı/takasına yönelik bir taleple EPDK'ya yanıt vermesi durumunda, pazarlık çalışmaları
başlamaktadır. Değer belirlendiğinde, devir ve ödeme 45 gün içinde gerçekleşir. Mülk sahibinin bu süreçten
sonra kamulaştırma değerine itiraz etme hakkı yoktur.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
olduğunu iddia edebilmektedir. Diğer durumlarda, mülk sahibi varlıklarının daha fazla
değere sahip olduğuna ilişkin kanıt sağlamak isteyebilmektedir. Bu şekilde, Enerjisa, mülk
sahibi ile birlikte, ilgili varlıkları ziyaret etmektedir ve mülk sahiplerinin iddialarının
doğruluğu ile ilgili bir karar verilmektedir. Diğer bazı durumlarda ise, mülkiyet bilgilerine
karşı çıkılabilmektedir ve Enerjisa da talepleri takip edecektir50.
Enerjisa'nın maliklerin rızaen alım düzenlemelerine yönelik izinlerini alabildiği bütün
durumlarda, tapu kaydı süreci başlamaktadır. Enerjisa bütün malikleri bankaya götürecek,
üzerinde herkesin mutabık kaldığı meblağları yatıracak ve taşınmaz varlığın satın alımının
tamamlanması için tapu dairesine gidecektir. Enerjisa ulaşım, yasal ücretler de dahil olmak
üzere bütün işlem masraflarını karşılamaktadır.
3.2.2 Özel Varlıkların Değerlenmesi
Değerlemeye ilişkin yasal çerçeve Bölüm 2'de ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Değerlemenin
etkilenen verimli varlıktan elde edilen gelirleri tam olarak yansıtmasının sağlanması için, Enerjisa
(anlaştığı bağımsız firma vasıtasıyla) ilgili kişiler, uzmanlar, Sanayi ve Ticaret Odalarının yanı sıra yerel
emlak kuruluşları ile görüşmeler yürütmektedir51. Değerleme süreci esnasında, firma aşağıdaki
hususlar
da
dahil
olmak
üzere
çok
sayıda
kriteri
dikkate
almaktadır:






Arazi veya binanın mahiyeti;
Arazi veya binanın büyüklüğü;
Bütün bileşenlerin ayrı olarak değeri dahil olmak üzere arazi veya binanın değerini
etkileyebilen bileşenler;
Arazi veya bina ile ilgili olarak ödenen vergiler;
Kamulaştırma tazminatı olarak önceden yapılan ödemeler;
Varlık ve/veya kaynaktan elde edilebilen net gelir; ev parselleri açısından bakıldığında,
satılan benzer ev parsellerine yönelik meblağ.
Binaların (Alpaslan II HES açısından, evler, okul, cami ve sağlık birimi52) değerlemesi açısından
bakıldığında, kamu sektörü maliyet yaklaşımını kullanmaktadır. Mülkiyet değerlendirmesine ilişkin
bu yaklaşım, bilgi sahibi bir satın alıcının bir mülkiyetini değerini piyasa fiyatına ve benzer
mülkiyetlerin kiralarına dayalı olarak değerlendireceği hususuna dayalıdır ve benzer özelliklere sahip
arazinin satın alınmasına ve yeni bir bina inşa edilmesine ilişkin maliyet de dikkate alınmaktadır. Bu
yaklaşımda, mevcut binanın yenisiyle değiştirilmesine ilişkin maliyet ve arazi değerinin piyasa
50
Kamulaştırma Kanununa göre, kayıtlı olmayan bir kullanıcının teamüle dayalı mülkiyet hakkı olduğunu iddia
etmesi durumunda, EnerjiSA ilgili alanda araştırmalar yapacak, kanıt toplayacak ve asliye mahkemesine resmi
bir rapor sunacaktır. Mahkemenin kullanıcının resmi bir mülkiyete yönelik koşulları sağladığına karar vermesi
halinde, kullanıcı kamulaştırma değerini kayıt edebilecek ve alabilecektir. Mahkemenin mülkiyete karşı çıkması
durumunda, kullanıcının başka bir dava açma hakkı bulunmaktadır. Bir mülkiyet sahibinin kamulaştırma
sürecinden önce/kamulaştırma süreci sırasında vefat etmesi halinde, kamulaştırma değeri Medeni Kanun
uyarınca varise ödenmektedir.
51
Türk Kanunları çerçevesinde, kamulaştırma değerinin tam "ikame maliyetini" yansıtması gerektiği
belirtilmemektedir.
52
Enerjisa etkilenen bu varlıkların satın alınması için ilgili bakanlıklara ödeme yapacaktır; evler açısından
bakıldığında, özel mülkiyet sahiplerine ödeme yapılacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
değerine eşit olduğu varsayılmaktadır. Buna karşın, aslında, kamu sektöründeki imar kanunları
çerçevesinde, enerji, su ve hijyen açısından yüksek standartların kullanılması ve doğal afete karşı
koruma kanunları ve modern yapı malzemelerinin kullanılması suretiyle, yeniden yerleşim evlerinin
inşa edilmesi gereklidir. Örneğin, bir köylünün tuğla ve kerpiçle inşa edilen bir evi kullanması
durumunda, söz konusu köylü evini başka yerde aynı standartları kullanarak yenisiyle değiştiremez.
Bilhassa, kentsel ve yarı-kentsel alanlarda, bütün yüklenicilerin yapı ruhsatları almak üzere uyması
gereken yapı standartları bulunmaktadır. Bu nedenle, maliyet yaklaşımı ikame değerinden uzaktır.
Ikame maliyetleri, ancak alandaki yeni evlerin standart metrekare fiyatlarının kullanılması suretiyle
en iyi şekilde elde edilmektedir.
Tarım arazilerinin değerlenmesi için net gelir yaklaşımı kullanmaktadır ve net gelir yaklaşımı ikame
maliyetine daha yakındır. Bazı durumlarda, arazinin gerçek değeri gelir potansiyelinden daha yüksek
olabilmektedir. Örneğin, alandaki arazi kıtlığı ve imar durumunun değişme potansiyeli etkilenen
maliklerin gelire dayalı mevcut değer analizinin ortaya çıkardığı tazminattan daha yüksek tazminat
istemesine yol açabilmektedir. Diğer durumlarda, daha yüksek bir teknolojiye muhtemel bir geçiş,
benzer şekilde, algılanan ikame maliyetinin net gelir analizi ile elde edilen değerden çok daha yüksek
olduğu durumlar oluşturacaktır. Bunun yanında, net gelirin hesaplanması için konum ve koşullar
dikkate alındığında, piyasa değeri de göz önüne alınmaktadır. Yıllık ortalama net gelirin ortalama
piyasa satış fiyatına oranı kapitalizasyon oranını verecektir. Kapitalizasyon oranının satıştan kısa bir
süre önce etkilenen alanlardaki fiili piyasa fiyatlarına dayalı olarak hesaplanması nedeniyle, bu oran
kamulaştırılacak tarım arazilerinin tam ikame maliyetini verecektir.
3.2.3 Kamu mülkiyetindeki araziler
Alpaslan II Projesinin Hazine ve Orman arazileri üzerine de etkisi vardır. Hazine ve Orman arazilerini
düzenleyen Türk kanunları uyarınca, bu araziler satılamamaktadır, ancak 49 yıllığına kullanım için
kiralanmaktadır.
Kamuya ait orman arazilerinin edinimine ilişkin yasal prosedür Orman Kanunu (6831 sayılı) ve 2007
yılında değiştirilen Elektrik Piyasası Kanunu (4628 sayılı) uyarınca izlenmektedir. Bu kanunlara uygun
olarak, Enerjisa üretim lisansı süresince (49 yıl) bu arazileri kiralamaktadır. Ruhsat maliyetine 53
tekabül eden kira, etkilenen aynı sayıda ağacın başka bir yere yeniden ekilmesinin maliyeti de dahil
olmak üzere Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından belirlenmektedir. Bu maliyet Enerjisa tarafından
ilgili kamu kuruluşuna ödenmektedir. Sonuç olarak, araziler Projenin üretim lisansı süresince
edinilmektedir.
Bölüm 2'de açıklandığı üzere, bir enerji projesinin kamu yararına olduğunun EPDK tarafından
açıklanması koşuluyla, Türkiye'deki enerji şirketlerine Hazine arazilerini kullanma hakları
verilmektedir. Bu hak, 2001 yılında değiştirilen Elektrik Piyasası Kanunu (4628 sayılı) uyarınca,
inşaatın 2016'ya kadar tamamlanması koşuluyla, Projeye herhangi bir ödeme yapılmadan su tutma
alanındaki araziler için verilmektedir. Kanun uyarınca, Enerjisa Hazineye ait arazilerin kullanımı için
izin isteyecek EPDK'ya bu arazilerin kullanım hakları için başvurmuştur.
53
Orman arazi varlıklarının nasıl değerlendiğine ilişkin ayrıntılara Kısım 4.4.1.5'te yer verilmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Orman Kanununa (Kanun no: 6831) göre, Orman ve Su İşleri Bakanlığı'nın (OSİB) ormanlık arazilerin
kullanımına izin verme yetkisi bulunmaktadır. Arazinin bir devlet projesi için gerekli olması
durumunda, bu amaçla herhangi bir ödeme yapılmamaktadır. Diğer taraftan, Mera Kanununa
(Kanun no: 4342) göre, mera komisyonunun (Muş vali yardımcısı; Milli Emlak Genel Müdürlüğü
temsilcisi; Milli Emlak Genel Müdürlüğünden bir avukat; Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı’ndan
(GTHB) bir ziraat mühendisi; Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü'nden bir teknisyen; bir Ziraat Odası
temsilcisinden bir teknisyen; il gıda, tarım ve hayvancılık müdürlüğünden bir yönetici; il gıda, tarım
ve hayvancılık müdürlüğünden bir teknisyenden meydana gelmektedir) görüşlerine dayalı olarak,
Bakanlığın meraların kullanımının değiştirilmesine izin verme yetkisi bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 3.1.
Kamulaştırma Kanunu
Proje alanındaki
parseller
Hazine Arazisi Parselleri
Özel Mülk
Sahibi
EPDK kamulaştırma kararı
almaktadır
EPDK Milli Emlak Genel
Müdürlüğü ve ilgili İl
Defterdarlığına yazı
yazmaktadır
Belirleme ve
Değerleme
Müzakere
Anlaşma
Kanunun 36. maddesine
göre, valilik izni veya ticaret
odasından alınan belgede,
ilgili şirketin yabancı
sermayeli olmadığı
belirtilmektedir.
Mülk sahibinin
vefat etmesi
durumunda,
mahkemeden
veraset ilamının
alınması gerekir.
Yeni tapu resmi
olarak kaydedilir
Şirket arazi
bedelini maliklerin
banka hesabına
yatırmaktadır.
Anlaşmazlık
Tapu kayıt
dairesinden
alınacak belgeler
için EPDK'ya
mektup
Etüt dairesi
kamulaştırma
planlarını EPDK
formatında
hazırlamaktadır
Kamulaştırma
planları EPDK'ya
gönderilmektedir.
Kamu
kuruluşlarının
kararı için başvuru
yapılması (EPDK
kamulaştırma
planlarını EPDK
yönetim
kurulunun
onayına
sunmaktadır)
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Sonraki sayfada devam etmektedir…
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
EPDK yönetim
kurulunun "kamu
yararı" kararı onayı
Maliklerin kimlik
bilgileri İl Nüfus
Müdürlüğünden
alınmaktadır
27. Madde
EPDK bu onayı
Enerji ve Tabii
Kaynaklar
Bakanlığına
göndermektedir
Maliye Bakanlığı
acil kamulaştırma
kararı için Bakanlar
Kuruluna
başvurmaktadır
Kamulaştırma
kararının resmi
gazetede
yayınlanmasından
sonra, avukat bir
dava açmaktadır
Hakim 7 gün
içerisinde bir
bilirkişi heyetinin
incelemesine karar
vermektedir ve
fiyatlar heyet
tarafından
belirlenmektedir
ETKB bu onayı
Maliye Bakanlığına
göndermektedir
10. Madde
MB, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu
uyarınca, kamulaştırma kararı
almaktadır;
7. Madde; Kamulaştırma Kararı
8. Madde; Müzakereye Davet
10. Madde; Fiyatın Belirlenmesi
Fiyatlar Bakanlık
adına Enerjisa
tarafından
ödenmektedir ve
ilk yasal tebligat
taraflara
gönderilmektedir.
Arazi sahiplerinin
Teklif edilen fiyatı
kabul etmesi
halinde,
Tapular hazineye
kaydedilmektedir.
MB her parsel için
dava açmaktadır
(10. Madde)
Fiyatı kabul etmemesi
halinde, Kamulaştırma
Kanununun 10.
maddesindeki süreç
yukarıda belirtilen
şekilde uygulanacaktır.
Hakim duruşmalar için
bir tarih
belirlemektedir ve
taraflara yasal
tebligatları
göndermektedir.
Duruşmalar sırasında,
tarafların teklif edilen
kamulaştırma fiyatını
kabul etmesi
durumunda, hakim
üzerinde mutabık
kalınan her parsel için
bir belge
hazırlamaktadır ve
bedeller ilgili kişinin
banka hesabına
yatırılmaktadır.
Duruşmalar
sırasında, tarafların
müzakere fiyatına
karşı çıkması
durumunda,
Hakim başka bir
bilirkişi heyetinin
inceleme yapması
yönünde karar
vermektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
3.2.4 Özel mülkiyetli araziler
İlgili kanunlar uyarınca, özel mülkiyetli araziler istekli satıcı/alıcı düzenlemesi veya kamulaştırma
vasıtasıyla edinilmektedir. Bu bağlamda, farklı edinim yöntemleri ile edinilecek özel mülkiyetli
araziler şu şekilde gruplandırılabilmektedir:



Enerjisa tarafından satın alınan araziler;
EPDK tarafından kamulaştırılan araziler ve
İÖİ tarafından kamulaştırılması muhtemel araziler.
İlk aşamadaki arazi edinimleri Enerjisa tarafından istekli alıcı istekli satıcı düzenlemeleri vasıtasıyla
gerçekleştirilmektedir. İkinci aşamadaki arazi edinimleri için EPDK'ya Kamulaştırma Planı
sunulmuştur. Kamulaştırma Planının sunulmasından sonra, EPDK kamulaştırma kararını
açıklayacaktır. Kararın olumlu olması halinde, Enerjisa etkilenen arazilerin bedelinin EPDK'ya
ödenmesini taahhüt edecek, kamulaştırma süreci başlayacak ve bu sürecin ilk adımı etkilenen
maliklerle müzakere edilmesi olacaktır. Müzakere edilen fiyatın değerleme sonucu ortaya çıkan
fiyatın üzerinde olması halinde, Enerjisa EPDK'ya ek finansman sağlayacaktır. Fiyat ile ilgili bir
mutabakat sağlanmasından sonra, ilgili meblağ EPDK tarafından etkilenen arazi sahiplerinin banka
hesaplarına yatırılacak ve tapu devri gerçekleştirilecektir. EPDK ve arazi sahiplerinin bütün yönetim,
kayıt, ulaşım/harcırah masrafları Enerjisa tarafından ödenecektir. Bu arazilere ilişkin nihai müzakere
fiyatlarının rızaen alım müzakerelerinin parçası olarak bu araziler için ödenen fiyatlara uygun olacağı
tahmin edilmektedir, çünkü önceden müzakere edilen fiyatlar piyasa fiyatları için belirleyici
olmaktadır.
EPDK'nın kamulaştırılacak araziler açısından tazminat değeri ile ilgili arazi sahipleri ile mutabakat
varamaması halinde, bu konu mahkemeye intikal ettirilecek ve Bölüm 2'de açıklandığı üzere,
Kamulaştırma Kanunun uygun olarak yönetilecektir.
3.2.5 İÖİ tarafından kamulaştırılması muhtemel araziler
Muş-Varto devlet karayolu ve Muş-Varto kavşağı ve Karaağıl il karayolu baraj su tutma alanından
geçmektedir (toplamda 54 km). Barajın inşa edilmesi durumunda, bu yolların yerinin değiştirilmesi
gerekecektir. KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü) tarafından onaylanan ve sağ sahilden baraj merkez
hattı alanına erişim sağlayan 3,5 km'lik bölümün arazi edinimine ilişkin görüşmeler hala sürmektedir.
Yeri değiştirilecek yol 24 m enindedir ve toplamda 4 şerit bulunmaktadır. Yola (yalnızca 3,5 km) ilişkin
arazi edinimine yönelik ayrıntılar Tablo 3.2'de verilmektedir. Bakım ve yol ile ilgili benzer işler İÖİ
tarafından gerçekleştirilecektir54 çünkü yol il yol ağının bir parçasıdır. İÖİ bu yeni yolun inşaatını da
yönetecek ve bakımını üstlenecektir. İlgili kuruluşlardan gelen "kamu yararı" kararından sonra, İÖİ bu
konuyu en yakın il genel meclisi toplantısına gündem maddesi olarak intikal ettirmektedir. Daha
önceden İÖİ tarafından görevlendirilen değerleme uzmanları arazilerin değerlemesine ilişkin alt ve
üst limitleri belirlemektedir ve arazi sahiplerini müzakereye davet etmektedir. Müzakerelerin
anlaşma ile sonuçlanması halinde, arazi tapusu devredilmektedir ve arazi edinimi
54
Türkiye'de, İÖİ mücavir alan dışındaki yolların inşaatı ve bakımının yanı sıra kamulaştırma süreci esnasında
gerçekleştirilecek çalışmalar konusunda yetkili özerk kuruluştur.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
tamamlanmaktadır; anlaşma sağlanamaması durumunda, yukarıda Şekil 3.1'de açıklandığı üzere,
EPDK'nın devreye girmesi ile kamulaştırma süreci devam etmektedir. Kamulaştırmaya ilişkin İÖİ
prosedürleri yukarıda EPDK'nın kamulaştırılan parsellerine yönelik prosedürlerle aynıdır.
Tablo 3.2 3,5 km'lik yolun yerinin değiştirilmesi nedeniyle arazi edinimi
Etkilenen
Köy
Akpınar
Parsellerin Sayısı
87
Toplam Alan
Hektar
14
Kaynak: Enerjisa
3.2.6 Kullanım Hakkı Tesis Edilen Araziler
'Kullanım Hakkı Tesis Edilen Araziler' bir devlet kurumuna ait olan, ancak köylülerin işgal ettiği
ve/veya kullandığı arazilerdir. Bu arazi kullanımı halihazırda yasal olarak kayıt altına alınmıştır.
Üreticilerin kullandıkları Hazine arazisine yönelik olarak devlete yıllık vergi ödediklerini gösteren yasal
belgeler bulunmaktadır. Proje tarafından etkilendiği belirlenen Hazine arazileri yalnızca 2 dekarlık
arazidir.
Dünya Bankası ve IFC Standartları'nın tanımladığı iyi uygulama uyarınca, kamu arazisi kullanıcıları
daimi ve geçici varlıklarına (ekili ekinler ve/veya kurulu yapılar) yönelik olarak tazmin edilmektedir.
Bu parsellerin yasal kullanıcılarına ilişkin olarak gelecekteki ihtilafların engellenmesi için, Enerjisa
kullanıcı hakları yasal belgesini Hazineden (Maliye Bakanlığı) alacak ve ardından tazminat ödemesini
yapacaktır.
3.2.7 Üçüncü Kişilere Ait Mülkler Üzerindeki Arazi Kullanıcıları
Hanehalkı anketine göre, üçüncü kişilere ait araziler üzerinde ikamet eden ve bu arazilere ekim
yapan hanehalkları bulunmaktadır; bu araziler için herhangi bir kira ödenmemektedir ve kullanıcılar
arazileri kullanmak üzere izin istemediklerinden ve bazı durumlarda, yasal sahiplere haber bile
vermediklerinden bahsetmektedir. Bu kişilerin büyük bir bölümüne araziye ilişkin nakit tazminat
açısından yasal hakları bulunmadığı konusunda bilgi verilmiştir; buna karşın, söz konusu kişiler, arazi
sahibi ile ihtilaf yaşamadığı sürece, araziye ele konulana kadar, arazilerine ekim yapmaya devam
edebilecektir. Araziye ilişkin ödeme yasal sahiplere yapılacaktır.
3.2.8 Tapuları Ölen Bir Kişi Adına Olduğunda Özel Mülkiyetli Arazi Edinimi Prosedürler
Bu prosedür çerçevesinde, arazi sahibinin vefat ettiği teyit edilmektedir, varisler belirlenmektedir ve
varislerle iletişime geçilmektedir, varislerin hakları kayıt edilmektedir ve/veya gerekmesi halinde,
miras hakları mahkeme tarafından belirlenmektedir, bunun ardından, tapusunda herhangi bir sorun
bulunmayan özel mülkiyetli arazilere ilişkin normal prosedürler varislere uygulanmaktadır.
3.3
Şu ana kadar sağlanan Alpaslan II Arazi Edinimi İlerlemesi
Alpaslan II Projesi 22 yerleşim birimini etkileyecektir. Bu yerleşim birimleri arasından, 6 yerleşim
birimi fiziksel yeniden yerleşimden etkilenmektedir, 16 yerleşim birimi ise arazilerin kaybı nedeniyle
ekonomik olarak yerinden edilmeden etkilenmektedir. Proje tarafından etkilenen 5.7924 hektarlık
arazi üzerinde 2.772 parsel bulunmaktadır ve bu arazinin 1.862 hektarı özel mülkiyetli 1.781 araziyi
kapsamaktadır. Projeden Etkilenen Nüfus Projeden etkilenen arazilerin hissedarları, tapulu sahipleri
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
ve fiili kullanıcılarının yanı sıra Hazineye ait kamu arazilerinin kullanıcılarından meydana gelmektedir.
Enerjisa, Proje çalışmalarının başlaması üzerine, Mayıs 2011'de arazi edinimi sürecini başlatmıştır.
Kamu organları, muhtarlar ve yeniden yerleşim sürecine etkisi olması muhtemel bütün kamu
paydaşları ile arazi edinimi toplantıları düzenlenmiştir.
Arazi edinimi süreci Proje etkisi uyarınca iki aşamaya ayrılmaktadır. 1. Aşama arazi ediniminden
etkilenen köyler ve Enerjisa'nın Proje uygulama önceliklendirmesi uyarınca hızlı kamulaştırmanın
gerekli olduğu yerleşim birimlerini kapsamaktadır. Bu yerleşim birimlerinde arazi edinimine öncelik
verilmektedir, çünkü bu yerleşim birimleri Projenin santral alanı ve inşaat alanından etkilenmektedir.
2. Aşama su tutma aşaması esnasında aşamalı olarak etkilenecek on köyü kapsamaktadır; bu
yerleşim birimleri Proje inşaatının tamamlanması sonrası etkilenecektir.
3.3.1 1. Aşamadaki Arazi Edinimi
1. Aşamada etkilenen yerleşim birimlerinin arazi edinimi açısından bakıldığında, müzakereler
esnasında istekli alıcı istekli satıcı arazi edinimine önem verilmiştir. İlk aşamadaki arazi ediniminden
etkilenen köyler Akpınar Köyü, Akkonak Köyü, Dumlusu Köyü ve Göçmenler Mahallesidir. İstekli alıcı
istekli satıcı düzenlemelerine ilişkin ilk müzakereler Göçmenler Mahallesinde Temmuz 2011'de
gerçekleştirilmiştir. Göçmenler Mahallesi Akkonak Köyünün bir mezrasıdır ve köy Varto
55
depreminde büyük zarar görmüştür. Bu nedenle, Göçmenler Mahallesi köy tüzel kişiliğinden
mahrum bırakılmıştır. Bağımsız arazi ve varlık değer belirlemesi yapan danışman firma (HAPA)
bölgedeki etkilene parsellerdeki bütün arazi temelli varlıklar ve Proje etki alanında bulunan konutlara
yönelik değerleme çalışması yapmıştır. Projeden etkilenen insanlara muhtarların yaptığı duyurular
vasıtasıyla istekli alıcı - satıcı müzakere süreci hakkında bilgi verilmiştir. Bu, arazi edinimine ilişkin
müzakerelere katılamayacak hak sahiplerinin kendi adlarına müzakereleri yürütebilecek bir vekil
tayin etmesini sağlamıştır. Tablo 3.3'te istekli alıcı - satıcı düzenlemeleri vasıtasıyla edinilen parsel
sayısı ve toplam arazi miktarı gösterilmektedir.
Enerjisa bağımsız varlık değerlendirme danışmanlık firmasının değerleme çalışmalarına dayalı olarak
bir fiyat politikası belirlemiştir. Enerjisa Projeden etkilenen arazi yapısına dayalı olarak üç fiyat
belirlemiştir Kuru arazilerin bir metrekaresi 5,5 TL olarak belirlenirken, yarı-kuru arazilerin bir
metrekaresi 6,5 TL ve sulu arazilerin bir metrekaresi 7,5 TL olarak belirlenmiştir. Taşınmaz varlıklar
ayrı olarak fiyatlandırılmıştır. Kurumsal sosyal sorumluluk çerçevesinde hareket eden Enerjisa,
Projeden Etkilenen İnsanların konut standartlarının daha yüksek kaliteli konutlara yükseltilmesi için,
kerpiçten inşa edilen evlere de betonarme evlere de aynı fiyatı önermiştir. Köylülerin konutlarının
yapı kalitesinin geliştirilmesinin amaçlandığı bu fiyatlandırma politikası da köylüleri memnun etmiştir.
Ağaçlar türleri ve yaşlarına göre ayrı olarak değerlendirilmiştir. Müzakerelerin bir sonucu olarak,
bütün satın alma kayıt ve koşullarına yönelik olarak Zorova köyü (Göçmenler Mahallesi) ile
mutabakata varılmıştır. Enerjisa, Eylül ayının sonunda, oturanların müsaadesiyle 35 konutun
edinimini gerçekleştirmiştir. Muş etüt grubu tapular ve arazi satışlarının izlenmesi için
görevlendirilmiştir.
55
19 Ağustos 1966'da Muş ilinin Varto ilçesinde 6,9 ölçeğinde bir deprem meydana gelmiştir. Varto'da 2394
kişinin
ölmesine
neden
olan
deprem
bölgede
önemli
hasarlara
yol
açmıştır.
http://earthquakes.sciencedaily.com/l/3877/Turkey-Varto
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Göçmenler Mahallesinden sonra, arazi edinimine ilişkin müzakereler sırasıyla Akkonak ve Dumlusu
köyleri ile gerçekleştirilmiştir. Bu köylerin sakinleri arazilerini kendi rızaları ile satmak istediklerini
belirtmiştir. Müzakereler esnasında, Akpınar köyü sakinleri arazilerini satmak istemediklerini
belirtmiş ve istekli alıcı istekli satıcı yoluyla arazi edinimi iki parsel haricinde tamamlanamamıştır.
Akpınar köyünde Projeden etkilenen diğer kişiler EPDK yoluyla kamulaştırmayı tercih ettiklerini
belirtmiştir.
3.3.2 2. Aşamadaki Arazi Edinimi
Mülk sahiplerinin yüzde 5'inin yurt dışında yaşaması, arazi parsellerinin yüzde 12'sinin sahiplerinin
belirlenememesi, mülk sahiplerinin yüzde 21'inin vefat etmiş olması ve bu nedenle, muhtemelen ek
birden çok hak sahibinin ortaya çıkması ve mülk sahiplerinin yüzde 23'ünün bölge dışındaki
şehirlerde yaşaması sebebiyle, Enerjisa'nın kamulaştırma için Enerji Piyasası Düzenleme Kurumuna
(EPDK) başvurması gerekmektedir.
Enerjisa 2. Aşamadaki araziler için istekli alıcı istekli satıcı görüşmeleri gerçekleştirmemiş ve arazi
ediniminin kamulaştırma yoluyla yapılmasını tercih etmiştir. Enerjisa'nın kamulaştırma tercihinin
temel sebepleri şu şekilde sıralanmaktadır:




Parsellerin birden çok hissedarı bulunmaktadır ve varislere ulaşmak zordur.
Arazi kayıtları eskidir ve arazi tapusu devir prosedürleri uzun bir süre almaktadır.
Muş il merkezindeki tapu kadastro dairesinin kapasitesinin yetersiz olması ve arazi
kadastro dairesinde görevli personel sayısının 15 köye ilişkin satın alma ve satış
prosedürlerini gerçekleştirme açısından yetersiz olması inşaat süresini geciktirecek ve
Projeyi olumsuz şekilde etkileyecektir.
İstekli alıcı satıcı görüşmeleri esnasında, istekli alıcı satıcı yoluyla arazi edinimi başarısız
olduğunda, Projeden etkilenen kişilerle ilişkiler olumsuz şekilde etkilenecektir. Projeden
etkilenen yerleşim yerlerinde Proje nedeniyle ortaya çıkabilecek muhtemel yapıcı
olmayan etkileşimin engellenmesi için, Proje ekibi EPDK yoluyla kamulaştırmayı tercih
etmiştir.
Bu süreç esnasında, 2. Aşamadaki köylere yönelik hak sahibi listesi EPDK'ya sunulmak üzere Enerjisa
tarafından hazırlanmaktadır. Projeden etkilenen köylerin listesi ve nüfusa ilişkin bilgiler Tablo 3.2'de
verilmektedir. Göçmenler Mahallesinin Akkonak köyüne bağlı olması sebebiyle, münferit nüfus
bilgileri Türk İstatistik Enstitüsü (TÜİK) veritabanında mevcut değildir. Buna karşın, Enerjisa
tarafından yürütülen istekli alıcı satıcı görüşmelerine göre, Göçmenler Mahallesinde yaklaşık 35 ev
bulunduğu tespit edilmiştir. Enerjisa yetkilileri, 2. Aşama arazi edinimi sürecinde, Projeden etkilenen
köylülere destek olacaklarını ve kamulaştırma sürecinin hızlandırılması ve köylülerin yeniden
yerleşim sürecinin uygulanması esnasında olumsuz etkilenmemesinin sağlanması için her türlü
desteği vereceklerini belirtmiştir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 3.3 Müzakereler Vasıtasıyla Edinilen Araziler
Köy
Hane
sayısı
AKKONAK
344
DUMLUSU
Toplam
Parsel
Sayısı
Müzakereler
Vasıtasıyla
Edinilen Parsel
Sayısı
Toplam
Arazi
(Hektar)
Müzakereler
Vasıtasıyla
Edinilen Arazi
(Hektar)
Edinilecek
Arazi
(Hektar)
Toplam
Ödeme
Meblağı
(TL)
140
107
316
251
65
18.768.998
63
58
68
63
5
4.528.925
147
AKPINAR
2
308
2
157
2
155
112.750
TOPLAM
493
511
167
542
317
225
23.410.673
Kaynak: Enerjisa
Şekil 3.2. Müzakereler Vasıtasıyla Edinilen Arazi
3.500.000
3.000.000
2.500.000
2.000.000
1.500.000
1.000.000
500.000
0
AKKONAK
Total Land
DUMLUSU
Acquired Land
AKPINAR
Land to Be Acquired
Kaynak: Enerjisa
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 3.3'te belirtildiği üzere, Akkonak'ta proje için gerekli toplam arazi miktarı 140 parselde 316
hektardır. Bunların içerisindeki 107 parseldeki 251 hektar Enerjisa tarafından satın alınmıştır.
Dumlusu açısından bakıldığında, müzakereler faydalı sonuçlar doğurmuştur: 63 parselin 58'i
müzakereler yoluyla satın alınmış ve 63 hektarlık arazi edinimi tamamlanmıştır.
Kamulaştırma sürecinde, PEK'lerin halkla görüşme toplantıları vasıtasıyla arazi edinimi ve tazminat
zaman çizelgesi ile ilgili tatmin edici bilgiler alması gerekir. Ayrıca, ödemelerin zamanlamasının da
önemli olduğunun akılda tutulması gereklidir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 3.4 Projeden Etkilenen Köyler
Köy Adı
Akkonak (Göçmenler
Mahallesi)
Muş / Merkez
Enerjisa
Arazi Edinimi
1. Aşama
Akpınar
Alagün
Aligedik
Muş / Merkez
Muş / Merkez
Muş / Merkez
1. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
İstekli alıcı satıcı / EPDK
EPDK
EPDK
Dumlusu
Kayalık
Mescitli
Aşağıalagöz
Aşağıhacıbey
Bağiçi
Değerli
Kayalıdere
Kayalıkale
Kumlukıyı
Kuşluk
Özenç
Sanlıca
Taşdibek
Tepeköy
Ulusırt
Yurttutan
Zorabat
Muş / Merkez
Varto / Merkez
Muş / Merkez
Varto / Merkez
Varto / Merkez
Varto / Merkez
Varto / Karaköy
Varto / Merkez
Varto / Merkez
Varto / Karaköy
Varto / Karaköy
Varto / Merkez
Varto / Karaköy
Varto / Merkez
Varto / Merkez
Varto / Merkez
Varto / Karaköy
Varto / Merkez
1. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
2. Aşama
İstekli alıcı satıcı / EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
EPDK
56
İlçe
Anlaşma şekli
İstekli alıcı satıcı / EPDK
Arazi Edinimi Etkisi
Göçmenler Mahallesinde tamamen yeniden
yerleşim
Akkonak
köyü
arazilerini
kısmen
kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Kısmen yeniden yerleşim
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Tüm köy yeniden yerleşecektir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Tüm köy yeniden yerleşecektir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Tüm köy yeniden yerleşecektir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Tüm köy yeniden yerleşecektir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Arazilerini kısmen kaybetmektedir
Nüfus56
795
473
822
480
341
216
538
162
391
208
259
86
216
366
30
54
197
187
463
99
539
177
Köylerin nüfus bilgileri TÜİK 2012 ADNKS'nden elde edilmiştir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
3.4
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Yeniden Yerleşim Prosedürleri
Arazi ediniminde olduğu gibi, yeniden yerleşim süreci karmaşıktır ve bu süreçte arazi edinimi
sürecinden daha fazla paydaş bulunmaktadır.
Yeniden yerleşim hak sahipleri şunları kapsamaktadır:





Evleri ve arazileri tamamen kamulaştırılan aileler (geniş ailelerin yanı sıra geniş aile
hanehalkının bulunduğu her çekirdek aile);
Arazi varlıklarının yalnızca bir kısmının kamulaştırılmasına karşın, evlerini kaybeden aileler;
Ekilebilir arazinin büyük bir kısmını kaybetmeleri nedeniyle, yerlerini terk etmek zorunda olan
aileler;
Meralara erişimlerini kaybeden, ancak geçim kaynakları açısından genel olarak hayvan
yönetimine ihtiyaç duyan aileler ve
Kamulaştırma alanında herhangi bir varlığı bulunmayan, ancak diğer kişilere ait evlerde kira
vermeden ikamet eden ve kamulaştırma çalışmalarından en az üç yıl önce kamulaştırma
alanına yerleşen aileler.
Enerjisa'nın yeniden yerleşim sorumlulukları genel olarak şunları kapsamaktadır (Hak Sahipliği
matrisinde ayrıntılı olarak verilmektedir):




Etkilenen bütün mukim insanların kentsel x kırsal yerleşime ilişkin tercihlerinin ortaya
konması;
Ailelerin büyüklüğü ve ihtiyaçları göz önüne alınarak, tam ikame değerine hak kazanamayan
(ev ve diğer verimli varlıkların birden çok hissedara ait olması sebebiyle veya mukim ailenin
diğer kişilere ait evleri kira vermeden kullanması nedeniyle) ailelere ayni yenide yerleşim
desteği sağlanması;
Kredi ayarlanması, yayım hizmetleri, esnaf ve sanatkarlara yönelik iş sermayesi de dahil
olmak üzere gelirlerin geri kazandırılmasının sağlanması için yeniden yerleştirilen ailelere
destek sağlanması;
Aileler geçim kaynaklarını temel olarak hayvancılık ile devam ettirdiğinde, mera arazisine
erişim sağlanması (veya söz konusu erişim güvence altına alınamadığında tohum sağlanması).
Yeniden yerleşim sürecinin adımları Bölüm 5 kapsamında anlatılmaktadır.
3.5
Devlet Destekli Yeniden Yerleşim
Devlet destekli yeniden yerleşimde, yeniden yerleşim araştırması Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
temsilcileri ve Valilik tarafından yürütülmektedir ve iki yeniden yerleşim seçeneği - kentsel veya kırsal
- açıklanmaktadır. Yeniden yerleştirilecek insan sayısının belirlendiği yeniden yerleşim araştırma
sürecinden sonra, bir yerel yeniden yerleşim komisyonu kurulmaktadır. Valinin başkanlık ettiği
komisyon ilgili kuruluşların hem merkezi teşkilatı hem de ilçe yönetimi temsilcileri ve bakanlıkların
(Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Sağlık, Milli Eğitim, Bakanlıkları, İçişleri, Maliye Bakanlıkları v.b.)
temsilcilerinden meydana gelmektedir. Bu komisyonun temel sorumluluğu yeniden yerleşim hak
sahiplerinin belirlenmesidir. Hak sahibi olan ve devlet destekli yeniden yerleşimi tercih eden PEK'ler,
arazi parselleri ve konutların tahsisine kadar ve ilgili mülkün mülkiyetinin devrinden önce, istedikleri
zaman bu haklardan feragat edebilecektir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Süreç Enerjisa'da biraz farklıdır ve alternatif yerler insanlarla birlikte belirlenmektedir ve yeniden
yerleşenler görmeden önce seçilen yerlere yönelik jeo-fiziksel araştırmalar gerçekleştirilmektedir.
Muş Valiliği bu süreçten haberdar edilmektedir ve etkilenen kişiler ve yeniden yerleşim topluluğuna
yönelik kalkınma desteği talep etmek üzere sürece müdahil olmaktadır. Buna karşın, PEK'ler Enerjisa
desteği yeniden yerleşim kararı verdiğinde ve yere karar verdiğinde, bütün yeniden yerleşim
faaliyetlerinin tamamlanması gereken zamanın kısalığı göz önüne alındığında, PEK'lerin fikirlerini
değiştirmelerine izin verilmeyecektir. Evleri ve ev bahçeleri açısından nakit tazminata hak kazananlar
açısından bakıldığında, etkilenen arazi haricinde Enerjisa destekli yeniden yerleşim tercih edildiğinde,
herhangi bir ödeme yapılmayacaktır.
3.6
Arazi edinimi ve tazminata ilişkin roller ve sorumluluklar
Arazi/varlık değerlemesi Enerjisa'nın anlaştığı bağımsız özel bir firma olan HAPA tarafından
gerçekleştirilmiştir. Bu raporun yazıldığı tarihte, HAPA etkilenen bütün köylerde bulunan arazilerin
değerleme çalışmasını yapmıştır. İlk değerleme çalışması arazi edinimi ihtiyacı ve yeniden yerleşim
potansiyelinin en yüksek olduğu alanlar ve inşaat faaliyetlerinin ilk olarak başlayacağı alanlarda
gerçekleştirilmiştir.
Bölüm 3'te belirtildiği üzere, değerleme çalışmaları şu hususlara dayalı olarak gerçekleştirilmiştir: (i)
Arazi fiziksel, tarımsal özelliklerine (örneğin, killi toprak, tarım toprağı, kuru toprak v.b.) dayalı olarak
sınıflandırılmaktadır; (ii) Mevcut ekinler ve ağaçların değeri belirlenmektedir ve (iii) Mevcut yapıların
(örneğin, evler, ahırlar v.b.) belirlenmektedir. Değerleme süreci esnasında toplanan veriler standart
bir formatta tutulmaktadır ve etkilenen bütün alanların fotoğrafları dosyada saklanmaktadır.
Ek 3.1’de Enerjisa’nın çevresel ve sosyal yönetim yapısı gösterilmiştir.
Enerjisa Arazi Edinimi Ekibi Etüt ve Kamulaştırma ekibinin üyeleri, bir mali uzman (muhasebeci) ve
şantiyeden bir kişiden meydana gelmektedir. Bir sosyal uzman (merkezde) Arazi Edinimi Ekibi ile
işbirliği içerisinde çalışmaktadır. Projeler Dairesindeki Etüt ve Kamulaştırma Ekibine uzun yıllar
boyunca DSİ Genel Müdürlüğü'nde bir kamulaştırma uzmanı olarak çalışmış deneyimli bir ekip lideri
başkanlık etmektedir. Üç etüt mühendisinden daha meydana gelen ekip değerleme verilerini
bağımsız değerleme kuruluşundan almaktadır ve Enerjisa yönetimine sunmak üzere bu verileri analiz
etmektedir. Fiili müzakereler ve taşınmaz varlıkların maliklerden projeye devir süreci için, arazi
edinimi süreci tamamlanana kadar iki tam zamanlı ekip üyesi gerekli olacaktır.
Arazi Edinimi Ekibi ve Sosyal Ekibin arazi edinimine ilişkin rolleri ve sorumlulukları şu şekildedir:


Sosyal Ekip bilgilendirme toplantıları düzenlemekte ve halkı ilk olarak arazi edinimi ekibi
ile işbirliği içerisinde proje ve projeden etkilenen alanlar konusunda bilgilendirmektedir.
Etkilenen insanların Enerjisa destekli yeniden yerleşimi tercih etmesi halinde, Enerjisa
sosyal ekibi, girdilerin zamanında sağlanması, yeniden yerleşenler için iş olanaklarının
organize edilmesi, yeni geçim kaynakları seçimleri ve fırsatlarına ilişkin kurs ve eğitim
faaliyetlerinin düzenlenmesi ve kendi başlarına yeniden yerleşim veya Enerjisa destekli
yeniden yerleşimi tercih eden kişilerin baraj tamamlanmadan önce yeniden
yerleştirilmesinin sağlanması için Muş Valiliği, Yüklenici(ler) ve ilgili kamu sektörü
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.














ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
kuruluşlarının yerel şubeleri ile koordinasyon kurmak üzere tam zamanlı bir Toplum
İlişkileri Görevlisi görevlendirmektedir.
Değerleme yöntemleri ve kamulaştırma süreci, bilhassa PEK'lerin Proje ya da arazi
edinimi süreci ile ilgili kaygılarının bulunması halinde, PEK'lere açıklanmaktadır.
Bu toplantılardan sonra sorular için iletişim kurulmasının gerekmesi durumunda, ekip ve
şantiyenin iletişim numaraları da sağlanmaktadır.
Herkesle iletişim kurulması ve herkesin bilgilendirilmesinin sağlanması için, bu toplantılar
genelde çeşitli ziyaretler halinde gerçekleştirilmektedir.
Arazi sahiplerinin kaygılarına dayalı olarak, varlıkların belirlenen değerlerinin gözden
geçirilmesi ve tapu sahiplerinin hem talepleri hem de itirazlarının incelenmesi için ilgili
yere ek bir ziyaret düzenlenmektedir. Bazı durumlarda, arazi sahibi değerleme raporunda
belirtilenden daha fazla dikili ağacı olduğunu belirtebilmektedir ve ekip tarafından ikinci
bir ziyaret gerçekleştirilmesi ve ağaçların yeniden sayılması gereklidir.
Bütün değerleme sonuçları ve bilgilendirme toplantılarının çıktıları ekip içerisindeki
toplantılarda değerlendirilmektedir.
Bütün arazi sahiplerine aynı şekilde muamele edilmesi ve arazi değerlemelerinin tutarlı
ve hakkaniyetli olmasının sağlanması için, tedbirler alınmaktadır. Fiyatlar veya değerleme
yönteminde bir değişiklik / revizyonun gerekli hale gelmesi durumunda, Enerjisa söz
konusu değişiklik / revizyonun her arazi sahibine uygulanmasını sağlamaktadır.
Parselin etkilenen bölümünün geriye kalan bölümden daha büyük olduğu ve tarımsal
üretimin artık hanehalkına yetmeyecek veya etkili/karlı ekim sağlamayacak hale geldiği
durumlarda, tüm parsel satın alınabilmektedir ve bu durumda, ekip üyeleri ayrıntılı bir
analiz yapacaktır.
Arazileri sular altında kalacak bütün çiftçilerin etkilenen parseller Proje tarafından
kullanılana kadar üretimlerine devam etmelerine izin verilmektedir.
Satılacak arazilere yönelik tazminata ilişkin son teklifler hesaplanmaktadır ve arazi
sahiplerine yüz yüze görüşmeler yoluyla açıklanmaktadır ve
Bir mutabakata varıldığında, arazi sahibi arazi tapu devir işlemlerinin tamamlanması için
"Tapu Dairesine" götürülmektedir ve tapu devrinden 2-3 gün sonra, ekip üyeleri
tarafından her arazi sahibi adına bir banka hesabı açılmaktadır (bütün masraflar Enerjisa
tarafından karşılanmaktadır); satın alma fiyatı hesaba aktarılmaktadır.
Arazi tapu devrine ilişkin bütün yasal masrafların yanı sıra gerektiğinde ulaşım, yiyecekiçecek ve konaklama masraflarının da Enerjisa tarafından karşılanması nedeniyle, ekip
üyeleri buna yönelik düzenlemeleri de yapmaktadır ve hesapları tutmaktadır.
Şikayetler izlenmektedir ve ilgili yere yönelik Toplum İlişkileri Görevlileri uygun yanıtları
sağlamaktadır ve ihtiyaç üzerine, arazi edinimi ekibi PEK'lerle bilgilendirme toplantıları
yapmaktadır. Günlük, aylık ve üç aylık izleme verileri tutulmaktadır ve dönem raporları
yayınlanmaktadır. Aylık sosyal ilerleme performans raporları Enerjisa yönetimi, sosyal
ekip ve proje yönetimi ile paylaşılmaktadır.
Arazi edinimi ve/veya yeniden yerleşim ile ilgili gerekli bütün değişiklikler
belirlenmektedir ve sosyal yönetim ekibi tarafından yönetimin onayına sunulmak üzere
çözümler oluşturulmaktadır.
Taşınma desteği takvimi hazırlanmaktadır ve yeniden yerleştirilecek her aileye Enerjisa
sosyal yönetim ekibi tarafından destek olunmaktadır.
YYEP uygulaması esnasında, Enerjisa ekibinde hem YYEP izleme hem de çevresel sorunlarına ilişkin
görüşmeleri gerçekleştirecek ve katılım ve açıklama gereksinimlerini yerine getirecek bir katılım
danışmanı yer alacaktır. Bu danışmanın arazi edinimine ilişkin sorumlulukları şu şekildedir:
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.





ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Paydaşlar ve paydaş temsilcilerinin belirlenmesi;
Halkla görüşülmesi ve halka açıklama yapılmasına uygun şirket yönetimi yapısının
tasarlanması;
Uygunluğuna göre, kabul edilebilir etki azaltma, tazminat ve toplum kalkınma
paketlerinin belirlenmesine yönelik çalışmalara zorunlu olarak yeniden yerleştirilen
kişilerin katılması;
Yeniden Yerleşim Planının planlanması ve uygulanmasının kolaylaştırılması ve
Uygunluğuna göre, Toplum Kalkınma Programlarının planlanması ve uygulanmasının
kolaylaştırılması.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Bölüm 4 Projeden Etkilenen Nüfusa Genel Bakış
4.1
Giriş
Bu bölümde Alpaslan II Projesi için gerçekleştirilen sosyo-ekonomik anketin temel bulguları
sunulmaktadır. Alpaslan II Projesi Muş İlinin Merkez ve Varto ilçelerinde yer almaktadır. İl ekonomik
fırsatların eksikliği nedeniyle dış göçe tabidir57. Muş ilinin yıllık nüfus artışı 2012 yılında %-0,5 olarak
gerçekleşmiştir58. Proje alanı çoğunlukla kırsaldır. Muş ili, Türkiye'nin genel şehirleşme oranı (%77) ile
kıyaslandığında, şehirleşme (%37) açısından geride kalmaktadır59. Ekonomik fırsatlar çok sınırlıdır ve
eğitim ile sağlık gibi sosyal kalkınma göstergeleri Türkiye'den daha düşüktür. Muş ili 81 düzeyinde bir
kalkınma endeksi ile Türkiye'deki en geri kalmış ildir60. Tarım sektörü hala temel istihdam sektörüdür.
Nüfusun yüzde 83'ü61 tarım sektöründe istihdam edilmektedir ve sanayi sektörü yok denecek kadar
azdır ve 2013 yılındaki payı %2'dir. Nüfusun çoğunluğunun yeşil kart haricinde herhangi bir sosyal
güvenlik olanağı yoktur. Muş ilinin eğitim göstergeleri Türkiye ortalamasının çok altındadır; orta
dereceli okul mezunları Türkiye ortalamasının neredeyse yarısı kadardır62. Sağlık sektöründe, hastane
yataklarına ilişkin bir değerlendirme 100.000 nüfus başına düşen hastane yatağı sayısının Türkiye
ortalamasının neredeyse dörtte birine eşit olduğunu göstermektedir (Muş: 71 yatak, Türkiye: 252
yatak)63. Bu nedenle, bütün sosyo-ekonomik göstergeler yerel ekonominin canlandırılması ve ilin
sosyo-ekonomik yapısının geliştirilmesi için Muş'ta yatırımlara ihtiyaç olduğunu göstermektedir.
Alpaslan II Projesinin sulama programının ilin tarımsal ekonomisini geliştirmesi ve Proje alanının
kalkınmasına katkıda bulunması beklenmektedir.
PEK'ların sosyo-ekonomik profilinin değerlendirilmesi ve ihtiyaçları ile önceliklerinin anlaşılması için,
16-28 Haziran 2013 tarihleri arasında bir sosyo-ekonomik anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Sosyoekonomik anketin amacı aşağıda özetlenmektedir:







PEK'lerin demografik hane profilinin araştırılması.
Projenin bir sonucu olarak yeniden yerleşim yapacak hanelerin varlık mülkiyeti, arazi
kullanımı ve mülkiyet yapısının belirlenmesi.
Hanelerin gelir ve gider profillerinin açıklanması ve Projenin hanelerin gelir ve giderlerine
etkisinin ölçülmesi.
Hanelerin ekonomik profilinin çıkarılması ve PEK'lere yönelik gelir kaynaklarının belirlenmesi.
Fiziksel olarak yerinden edilmesi gereken PEK'lerin yeniden yerleşim tercihlerinin sunulması.
PEK'nin proje hakkındaki bilgi düzeyinin değerlendirilmesi ve Projenin etkileri ile ilgili
algılarının yansıtılması.
Hassas gruplar ve hassasiyet özelliklerinin belirlenmesi
57
TÜİK verilerine göre, 2000-2012 yılları arasında Muş'un il nüfusunda yüzde 9'luk bir azalma görülmüştür. Ek
4.1'de Muş ilinin temel sosyo-ekonomik göstergelerine ilişkin güncel bilgiler sağlanmaktadır.
58
Ek 4.1 Tablo 20 - bütün sosyo-ekonomik veri göstergeleri için Ek 4.1'e bakınız
59
Ek 4.1 Tablo 17
60
http://www.dpt.gov.tr/DocObjects/view/14197/BASIN_A%C3%87IKLAMASI-sege_2011-v6.pdf
61
Kaynak TÜİK, tablo 4
62
Ek 4.1 Tablo 33
63
Ek 4.1 Tablo 40
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Sosyo-ekonomik hane araştırmaları esnasında, 321 hane ile anketler gerçekleştirilmiştir (Tablo 4.1).
Tamamen sular altında kalacak dört yerleşim yeri olan Bağiçi Köyü, Tepeköy Köyü, Sanlıca Köyü ve
Kayalıdere'ye ek olarak kısmen etkilenen iki yerleşim yeri olan Akkonak köyü ve Aligedik köyünde
fiziksel olarak yerinden edilecek PEK'ler ankete eksiksiz olarak dahil edilmiştir. Ekonomik olarak
yerinden edilmenin etkisinin değerlendirilmesi için, yalnızca arazi kaybeden yerleşim yerlerine yönelik
örnekleme yapılmıştır. Tamamen su altında kalacak ve kısmen sular altında kalacak yerleşim
yerlerinde, anketörler PEK'leri evlerinde ziyaret etmiştir. Varlığın temel sahibi veya kullanıcısı
oldukları sürece, daimi ve sezonluk olarak köylerde yaşayanlar ankete dahil edilmiştir. Bunun
yanında, evlerin bir temel çalışma için kaydedilmesi amacı ile bütün evlerin fotoğrafları çekilmiştir.
Ekonomik olarak yerinden edilmeden etkilenecek yerleşim birimlerine ilişkin örneklemede etkilenen
hane sayısı 5 haneden az olan yerleşim birimlerine yer verilmemiştir64. Nicel saha araştırmalarına ek
olarak, PEK'lerin kaygıları ve beklentilerinin anlaşılması için nitel çalışmalar da yapılmıştır. Günlük
yaşamlarının daha ayrıntılı olarak anlaşılması, Projeden beklentileri, yeniden yerleşime özgü kaygıları
ve geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin algılarının anlaşılması için, kadınlar, gençler, mera
kullanıcıları, özel sektörle nitel odak grup65 toplantıları düzenlenmiştir.
Tablo 4 1- Yerleşim Birimlerine Göre Anketler
Yerleşim Yeri Adı
Anketlerin Sayısı
AKKONAK66
53
AKPINAR
26
ALİGEDİK
38
AŞAĞIALAGÖZ
Yok
AŞAĞIHACIBEY
19
BAĞİÇİ
35
DEĞERLİ
9
DUMLUSU
16
KAYALIDERE
17
KAYALIKALE
Yok
KUMLUKIYI
Yok
MESCİTLİ
6
ÖZENÇ
5
SANLICA
25
TAŞDİBEK
67
10
TEPEKÖY
83
ULUSIRT
Yok
64
Hane anketlerine ilişkin veritabanı, örnekleme stratejisi, veri girişinin hazırlanmasına yönelik Ek 4.2
Metodolojiye bakınız. Ankete Ek 4.3'te yer verilmektedir.
65
Ek 4.4 Odak grup soruları
66
Göçmenler mezrası da Akkonak köyüne dahildir.
67
Sular altında kalacak Doğudap da dahil edilmiştir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
YURTTUTAN
Yok
ZORABAT
4
KAYALIK
5
ALAGÜN
Yok
KUŞLUK
Yok
TOPLAM
351
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.2
Hanelerin Demografik Profili
4.2.1 Nüfus ve Cinsiyet
Hanehalkı anketlerine göre, 351 hanedeki toplam nüfus 2.299 kişidir. Erkekler toplam nüfusun
%53'ünü oluştururken, nüfusun %47'si kadındır. Anketin temel bulgularından biri Proje alanının yaş
bileşimi olmuştur. Nüfusun çoğunluğu gençlerden oluşmaktadır. Toplam Proje alanı nüfusunun üçte
ikiden fazlası 30 yaşın altındadır (%67) (Tablo 4.2). PEK'ler arasında, kadınların ortalama yaşı 26,34
iken, erkeklerin ortalama yaşı 25,18'dir. Yaşlı nüfus (65 yaş ve üzeri) toplam nüfusun yalnızca %6'sını
meydana getirmektedir.
Tablo 4.2: Yaş Grupları ve Cinsiyet
YAŞ
0-16
16-30
31-50
50-64
65+
TOPLAM
Erkek
469
366
223
96
55
1.209
Kadın
452
258
213
91
76
1.090
Toplam
921
624
436
187
131
2.299
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.2.2 Eğitim
Projeden etkilenen yerleşim yerlerinde eğitim düzeyi çok düşüktür. Türkiye'nin ortalama yüzde 5
olan okur yazar olmayan oranı ile kıyaslandığında68, Proje alanında okur yazar olmayanların ortalama
oranı yüzde 19'a ulaşmaktadır ve Türkiye ortalamasının neredeyse dört katına eşittir. Kadınların okur
yazarlığı erkeklerden çok daha düşüktür ve kadınların yüzde 29'u okuma-yazma bilmemektedir. Proje
alanındaki her üç kadından biri okuma-yazma bilmemektedir. Bu nedenle, PEK'lerle gerçekleştirilecek
bilgi paylaşımlarından eğitim düzeylerinin dikkate alınması ve Projenin yeniden yerleşim yaklaşımı,
faydaları ve muhtemel olumsuz etkilerinin açıklanması için resimlerle birlikte açık bir dil kullanılması
gerekir. Okuma-yazma bilmeme durumunun şikayet ve talepte bulunan vatandaşlar açısından dikkate
alınması gerekir, çünkü PEK'lerin bir bölümünde yazılı şikayet formlarının doldurulmasına ilişkin
beceriler bulunmayabilmektedir. Bu durumlarda, Enerjisa PEK'lere şikayet formlarının doldurulması
hususunda destek verecektir.
68
TÜİK 2012 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) sonuçlarına göre, okur-yazar olmayanların oranı
Türkiye'de genel olarak %4,2'dir. (TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2012 Tablo 18 s. 79;
www.tuik.gov.tr)
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.1: Eğitim ve Cinsiyet
İLKOKUL MEZUNU
İLKÖĞRETİM ÖĞRENCİSİ
OKUR-YAZAR DEĞİL
İLKÖĞRETİM/ORTAOKUL MEZUNU
OKUR-YAZAR
DİĞER
İLKÖĞRETİM/ORTAOKUL TERK
İLKOKUL TERK
LİSE ÖĞRENCİSİ
LİSE MEZUNU
ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİSİ
ÜNİVERSİTE MEZUNU
LİSE TERK
Okul öncesi eğitim
Total
Kadın
Erkek
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Şekil 4.1'de görüldüğü üzere, PEK'lerin büyük bir bölümü ilkokul mezunudur. Eğitim düzeyi
yükseldikçe, PEK sayısında bir düşüş görülmektedir. Projeden etkilenen köylerdeki okullarda, örgün
eğitim yalnızca 4. sınıfa kadar mevcuttur. 4. sınıftan (10 yaş) sonra, öğrencilerin eğitimlerine devam
etmek üzere en yakın ilçeye gitmesi gerekmektedir. Sahada gerçekleştirilen nitel çalışmalar
esnasında, eğitimlerine yatılı okulda devam etmek zorunda kalan öğrencilerin mali sorunlar nedeniyle
okulu bırakma eğiliminde olduğu gözlenmiştir. Projeden etkilenen ailelerle yapılan toplantılarda,
PEK'lerin bilhassa kız çocuklarını yatılı okula göndermeyi tercih etmediğini, çünkü çocuklarının küçük
bir yaşta ailelerinden ayrı kalmasını istemedikleri belirtilmiştir. Cinsiyet uçurumu yüksek öğrenimde
de açık bir şekilde görülmektedir. 2 kadın üniversite mezunu ve 7 kadın üniversite öğrencisi
bulunmaktadır; buna karşın, 30 erkek üniversite mezunu ve 26 erkek üniversite öğrencisi vardır.
Muş'ta üniversiteye erişimle birlikte düşünüldüğünde, zorunlu eğitim etkisi kadınların eğitim
sistemine daha yüksek düzeyde katılımını sağlamaktadır. Ancak, kadın yüksek öğrenim mezunu ve
öğrencisi sayısı hala erkeklerin sayısının gerisinde kalmaktadır.
Resim 4.1: Okuldaki çocuklar (Tepeköy)
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
4.2.3 İstihdam
Tarım Proje bölgesindeki temel gelir kaynağıdır. Anket sonuçlarına göre, PEK'lerin üçte biri kendilerini
"çiftçi" olarak tanımlamaktadır. Bir ev hanımı olunması kadın nüfusun temel iş seçeneğidir. Kadınların
iş yaşamındaki rolü ev sınırları ile sınırlıdır, çünkü kadınlardan evleri dışında çalışmaları
beklenmemektedir. Kadınlar evde hayvanların bakımını yaparken, erkekler tarlalarda çalışmaktadır
veya hayvanları otlatmak üzere evlerden uzak meralara götürmektedir. Girişimcilik çok sınırlıdır;
yalnızca 6 PEK kendilerini esnaf/tüccar olarak tanımlamıştır. Tarımdan sonra, işçilik ikinci önemli
istihdam kaynağıdır. Düzenli ve geçici işler nüfusun yüzde 8'ine ilişkin gelirleri sağlamaktadır (Şekil
4.2). İstihdam analiz edildiğinde, iş gücüne katılıma göre, nüfusun istihdamının yüzde 69'u pasiftir 69.
Gençler kendilerine genel olarak öğrenci şeklinde tanımlamaktadır ve 112 kişi işsiz olduğunu / iş
aradığını beyan etmiştir.
Şekil 4.2: İstihdam (bütün PEK'lerin %'si)
80%
70%
60%
50%
40%
Erkek
30%
Kadın
20%
Ortalama
10%
0%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Yalnızca istihdam açısından aktif durumda bulunan PEK'ler analiz edildiğinde, tarım hakim istihdam
türüdür. Tarım dışında, düzenli ve mevsimlik işler önemli istihdam türleridir. Sanatkar, esnaf ve
zanaatkar sayısı çok sınırlıdır. Kamu sektöründe memur olarak çalışan yalnızca 8 erkek ve 2 kadın
bulunmakta
69
"Pasif" çalışma durumuna ev hanımı, emekli, öğrenci, yaşlı, engelli ve işsiz kategorileri dahildir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.3: Aktif Çalışanların İş Dağılımı (Çalışanların %'si)
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Erkek
Kadın
Ortalama
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.2.3.1 Geçici/Mevsimlik İşçi
PEK'lerle yapılan görüşmeler ve genç nüfusla gerçekleştirilen odak grup toplantıları esnasında,
mevsimlik işçiliğin önemi vurgulanmıştır. "Nerede çalışırsak çalışalım, hasat mevsiminde ailelerimize
destek olmak için Haziran ayında her zaman geri dönüyoruz." Ankette mevsimlik veya geçici
istihdamın etkisinin değerlendirilmesi için bir soruya yer verilmiştir. Soru şu şekildeydi: "Yılda en az bir
aylığına köy dışında yaşayan ve aktif bir şekilde çalışan aile üyesi/hanehalkı var mıdır?" Anket
sonuçlarına göre, anketi yanıtlayanların yalnızca yüzde 13'ünün mevsimlik işçi olarak çalışan bir
hanehalkı üyesi bulunmaktadır (Şekil 4.4).
Şekil 4.4: Hanenizden hiç kimse geçici/mevsimlik işçi olarak çalıştı mı?
Evet
13%
Hayır
87%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Mevsimlik işçisi bulunan haneler açısından bakıldığında, mevsimlik iş geliri hane gelirini
desteklemektedir. Hanelerin mevsimlik işçilerinin %89'u evlerine para göndermektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
4.2.3.2 Yurt dışında istihdam
Göç Proje alanının belirleyici özelliklerinden biridir. PEK'lerin bir bölümü Bursa bölgesi gibi Türkiye'nin
batı bölümüne göç etmiştir ve bir bölümü yurt dışına göç etmiştir. PEK'lerle yapılan ayrıntılı
mülakatlar ve görüşmelere göre iki önemli göç dalgası olmuştur. İlk göç dalgası, Proje alanındaki
konutlar ve altyapının büyük kısmına zarar veren 1966 Varto depreminden sonra gerçekleşmiştir.
Kayalıdere köyü, depremden sonra mevcut yerleşim yerine taşınmıştır. Bunun yanında, Akkonak
yerleşim yerinin Göçmenler mezrası, "köy" statüsünü kaybederek mevcut konumuna yeniden
yerleşmiştir. Bu nedenle, PEK'lerin büyük bir bölümü yurt dışında iş aramaya başlamıştır. PEK'ler
genellikle Fransa veya Almanya'ya göç etmiştir. İkinci göç dalgası, bölgedeki siyasi istikrarsızlığın
PEK'lerin yurt dışında daha iyi bir yaşam tarzı arayışına girmesine neden olduğu 1990'lı yıllarda
görülmüştür. Anket sonuçları PEK'lerin %43'ünün yurt dışında çalışan en az bir akrabası olduğunu
göstermektedir (Şekil 4.5). Yurt dışında çalışan akrabaların oranının yüksek olmasına karşın, yurt
dışından alınan paralar çok düşüktür. Anket çalışmasının sonuçlarına göre, yalnızca 15 hane para
almaktadır. Bu hanelerin üçte biri Tepeköy'de ikamet etmektedir.
Şekil 4.5: Yurt dışında çalışan herhangi bir yakın akrabanız var mı?
Evet,
43%
Hayır,
58%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.2.4 Hane büyüklüğü
Proje alanındaki hanehalkı büyüklüğü çok yüksektir ve hanehalkı başına 6,6 kişi düşmektedir. Proje
alanında büyük aileler bulunmaktadır hanehalklarının yaklaşık üçte ikisinde altı veya daha fazla kişi
bulunmaktadır (Şekil 4.6). 2012 TÜİK verilerine göre, Türkiye'deki ortalama hanehalkı büyüklüğü
3,7'dir70. Muş ili Türkiye'deki en büyük üçüncü hanehalkı büyüklüğüne sahiptir.
Şekil 4.6: Hanehalklarının Nüfus Dağılımı (hanehalklarının %'si)
1-2 kişi,
11%
6 kişi ve
üstü
59%
3-5 kişi,
30%
70
TÜİK Haber Bülteni, İstatistiklerle Aile, Sayı 13662, 13 Mayıs 2013
http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13662
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Hanehalkı anketi sonuçlarına göre, hanehalklarının yüzde 69'u bir aileden meydana gelmektedir (Şekil
4.7). Hanehalklarının yüksek nüfusu ailede çocuk sayısının fazla olmasıyla ilintilidir. PEK'lerin yaklaşık
yüzde 40'ı 0-16 yaşlarında bulunmaktadır (Tablo 4.2). PEK'lerin üçte biri birden fazla aile ile bir evi
paylaşmaktadır. Anket soruları tasarlanırken, bölgenin aile yapısının anlaşılması ve yeniden yerleşim
süreci ihtiyaçlarının belirlenmesi için, "Hanehalkında kaç aile yaşamaktadır?" sorusu eklenmiştir.
Geniş aileler hanehalkı reisi ve ailesi ve evlenmiş oğlu ile ailesi veya ailelerini aynı çatı altında kuran
erkek kardeşleri gibi bir çekirdek aileden fazlasına ev sahipliği yapan hanehalkları şeklinde
tanımlanmaktadır. PEK'lerin beşte biri akrabalığı bulunan iki aile ile birlikte aynı evde yaşamaktadır.
Şekil 4.7: Bir evi paylaşan aile sayısı (hanehalklarının %'si)
6%
5%
Tek çift(tek hane)
İki çift (hane reisi, evli
oğlu gibi)
20%
Üç çift
69%
Üç Çiften Fazla
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Diğer analizler Şanlıca'daki PEK hanehalklarının %88'inin bir aileden meydana geldiğini
göstermektedir (Şekil 4.8). Nitel saha çalışmaları esnasında yapılan gözlemlerden biri PEK'lerin erkek
çocukları evlenirken genelde bahçelerinde ayrı bir ev inşa etmesiydi. Arazi parseli babaya aittir, ancak
yeni inşa edilen evler erkek çocuklara aittir. Hanehalkı başına düşen yüksek çocuk sayısı dikkate
alındığında, evlilikler gerçekleştiğinde, köyde her zaman bir inşaat çalışması bulunmaktadır. Bu
nedenle, Proje için edinilecek ev sayısı 2011'de gerçekleştirilen varlık envanter çalışmasından daha
yüksek olabilecektir, çünkü PEK'lerin yeni evlenenler için yeni evler inşa etmesi veya daha yüksek bir
nüfusu konaklama sağlayacak şekilde mevcut evlerini genişletmesi gerekmektedir. Bunun yanında,
söz konusu evlerde resmi tapular bulunmamaktadır, çünkü bu evler genelde ailenin özel parselinde
inşa edilmektedir. Aligedik köyünde, 2 ve daha fazla sayıda aile aynı hanede birlikte yaşamaktadır.
Kayalıdere köyünde, üçten fazla ailenin aynı evi paylaştığı herhangi bir hane bulunmamaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.8: Yerleşim Yerine göre ev başına düşen aile sayısı
88%
90%
80%
79%
70%
81%
74%
70%
56%
60%
Tek aile
50%
37%
40%
30%
20%
10%
10% 10% 12%
10% 6%
3%
15%
9%
2%
2 aile
3 aile
19%
0%
7%
0% 0%
8%
4%
0%
3den fazla
0%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Anket sonuçlarına göre, köydeki PEK'lerin %65'i doğduklarından bu yana Proje bölgesinde
yaşamaktadır. PEK'lerin %5'i Proje arazisinde doğmuştur, ancak kısa bir süre köyden ayrılıp köylerine
geri dönmüştür ve PEK'lerin %30'u proje bölgesine yerleşmiştir ve yaklaşık otuz yıldır burada
yaşamaktadır. Aligedik'in Taşdibek, Dumlusu ve Fındıklı yerleşim yerlerinde ankete alınan PEK'lerin
tamamı doğduklarından bu yana bu köylerde yaşamaktadır. Tepeköy köyündeki PEK'lerin %72'si
doğduklarından bu yana bu köyde yaşamaktadır, ancak ortalama olarak, PEK'ler 29 yıldır Tepeköy'de
ikamet etmektedir.
Tablo 4.3: Kaç yıldır bu köyde yaşamaktasınız? (PEK %'si)
Yerleşim
Yeri Adı
Göçmenler
Bağiçi
Tepeköy
Kayalıdere
Aligedik
Şanlıca
A.Hacıbey
Akpınar
Taşdibek
Dumlusu
Akkonak
Köy
Doğduğumd
an beri
%83
%32
%26
%94
%84
%96
%94
%65
%100
%100
%96
%59
Burada doğdum,
ancak kısa bir
süreliğine başka
bir yerde yaşadım
%17
%0
%1
%0
%11
%4
%6
%0
%0
%0
%4
%10
...... yıldır (yıl sayısı)
yaşamaktayım
0
%68
%73
%6
%5
%0
%0
%35
%0
%0
%0
%31
Ortalama köyde
kalış süresi (yıl
olarak)
30,26
28,89
25,00
25,00
52,89
25,6
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
grupları71
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.3
Hanehalkı Gelir ve Giderleri
Ankette PEH'lerin birden çok gelir kaynağının bulunduğu belirtilmektedir. Hayvancılıktan elde edilen
gelir PEH'lerin yaklaşık %40'ı için önemli bir gelir kaynağıdır. Ancak, hayvancılık işleriyle uğraşan her
PEH hayvancılık yan ürünlerinin satışından gelir elde edememektedir. Buna karşın, hayvancılık yan
ürünleri PEH'lerin kendi tüketimi açısından önemlidir. PEH'lerin yaklaşık üçte biri geçim kaynaklarını
mevsimlik işler ile desteklemektedir. Odak grup toplantıları ve nitel ayrıntılı mülakatlar esnasında,
gençler mevsimlik işlerin önemini vurgulamıştır. "Kış aylarında burada havalar soğuktur, herhangi bir
gelir olmaksızın evde oturmak yerine, şehirlerdeki iş olanaklarına bakarız. Kafelerde/restoranlarda
mevsimlik işler buluruz. Hava ısındığında ve saman toplama mevsimi geldiğinde, tarlalarda işe geri
döneriz ve ailelerimize destek oluruz". Ulaştırma hizmetlerinden gelir beyan eden 14 PEH
bulunmaktadır (Tablo 4.4). Ulaştırma hizmetlerinden elde edilen gelir yüksektir; yaklaşık 25.000 TL
yıllık gelir düzeyinde, sağlam bir gelir tabanı sağlanmaktadır. Her beş hanehalkından yaklaşık birinde
eve aylık düzenli maaş getiren tam zamanlı bir işçi bulunmaktadır. PEH'lerin dörtte biri bir dul, yaşlı
veya engelli kişiden dolayı yardım almaktadır. Hanehalklarının yalnızca nakit gelir kaynakları genel bir
hanehalkı nakit gelir ortalamasına yönelik olarak tümegelim şeklinde yansıtıldığında, yıllık 20.583 TL
gibi bir gelir hesaplanmaktadır. Proje alanındaki hanehalkı büyüklüğünün 6,6 olduğu dikkate
alındığında, hanehalkındaki kişi başına düşen gelir 3.119 TL'dir. Buna karşın, nakit gelir rakamları
hanehalkının toplam gelirini doğru bir şekilde yansıtamamaktadır, çünkü bu rakam ayni geliri
içermemektedir. Kendi ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik çiftçilik faaliyetleri Proje alanında yaygın bir
şekilde gözlenmektedir. Bunun yanında, PEH'lerin büyük bölümü fiili gelir düzeylerini beyan etme
konusunda isteksiz davranmaktadır ve bazı PEH'ler beyanda bulunmayı bile reddetmiştir.
Tablo 4.4: Beyan Edilen Nakit Gelir Kaynağı (Türk Lirası TL)
Beyan Edilen Gelir Kaynağı
Maaş (memuriyet istihdamı)
Maaş (işçilik istihdamı)
Dükkan Sahibi Maaşı
Emekli Maaşı
Dul, engelli, yaşlı yardımları
Mevsimlik işçilik
Yoksulluk desteği
Yurt dışından gönderilen paralar
Hayvancılık geliri
Hayvancılık yan ürünlerinden
elde edilen gelir
Tarımsal gelir
Bahçe ürünlerinden elde edilen
gelir
Ulaştırma hizmetlerinden elde
Hanehalkı
Sayısı
17
60
11
35
86
94
7
26
143
77
Süre
Ortalama Gelir TL
Yıllık Gelir TL
Aylık
Aylık
Aylık
Aylık
Aylık
Yıllık
Aylık
Yıllık
Yıllık
Yıllık
1.126
1.082
1.457
946
5,10
4.446
180
3.637
16.644
8.675
13.511
12.978
17.482
11.355
6.115
4.446
2.160
3.637
16.644
8.675
59
8
Yıllık
Yıllık
15.107
11.763
15.107
11.763
14
Aylık
2.068
24.818
71
Analiz çerçevesinde, yalnızca arazi kaybından etkilenecek küçük yerleşim yerleri olan Özenç, Kayalık,
Karaağaç, Mescitli, Değerli ve Zorobat tek bir birim şeklinde birleştirilmiş ve buna göre analiz edilmiştir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
edilen gelir
Kira geliri
9
72
İşsizlik yardımı
2
Arıcılık geliri
3
Tarımsal destek
49
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Aylık
Aylık
Yıllık
Yıllık
744
85
6.667
1.415
8.933
1.020
6.667
1.415
Hanehalkı gelirinin neredeyse üçte ikisi tarımdan (hayvancılık üretimi de dahil olmak üzere)
gelmektedir (Şekil 4.9). Hanehalkları bitki ekimi, bahçecilik ve hayvancılık yan ürünleri gibi farklı tarım
türleriyle iştigal etmektedir. Hanehalklarının büyük bir bölümünde, ekimler hayvancılık üretimini
desteklemektedir ve hayvan yemi Proje alanının önemli bir ürünüdür. Tarım dışında, maaşlar PEH'lere
yönelik önemli bir gelir kaynağıdır. Düzenli maaşlar ve mevsimlik maaşlar tarımsal geliri
desteklemektedir.
Şekil 4.9: Gelir Kaynakları, toplam gelir (%'si)
Hayvancılık geliri
Maaş
Tarım geliri
Hayvancılık yan ürünlerinden gelir
Dul, yetim, fakirlik desteği
Sezonluk çalışma
Emeklilik maaşı
Taşıma hizmetleri
Girişimcilik
Yurtdışından para yardımı
Bahçe ürünleri geliri
Kira geliri
Tarımsal destek
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
72
İşsizlik yardımı son üç yılda en az 600 gün boyunca tam zamanlı çalışanlara aylık 405 TL'lik bir ücret olarak
sağlanmaktadır http://www.iskur.gov.tr/tr-tr/isarayan/issizliksigortasi.aspx. Bu tabloda gösterilen ücretler
PEK'lerin beyan edilen gelir kaynaklarıdır. Yalnızca 2 PEK işsizlik yardımı almaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Nakit harcama alışkanlıkları ve hanehalkının harcama davranışının anlaşılması için, hanehalklarından
nakit harcamalarını beyan etmeleri istenmiştir. Anket sonuçlarına göre, PEH'lerin ortalama yıllık
toplam harcaması 26.545 TL'dir. Nakit harcama rakamları hanehalkı nakit gelirinden neredeyse %30
daha yüksektir, çünkü hanehalklarının daha düşük düzeylerde gelir beyan etme eğilimi
bulunmaktadır. Bu nedenle, hanehalkının gelir düzeyinin anlaşılması için, nakit harcamaları nakit
gelirden daha iyi bir göstergedir. PEH'in hanehalkı nakit harcama modelleri ana hanehalkı harcama
kaleminin gıda ile bağlantılı harcamalar olduğunu göstermektedir. PEH'lerin %99'u gıda ile ilgili
harcamaların yıllık ortalama 7.025 TL'ye ulaştığını beyan etmiştir ve bu harcamalar toplam hanehalkı
harcamalarının üçte birini oluşturmaktadır (Şekil 4.10, Tablo 4.5). PEH'lerin gıda ile ilgili kalemlerin
büyük bir bölümünü kendileri üretmesine ve kendi ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik tarım yapmasına
karşın, özellikle yerel üretimin sınırlı olduğu kış aylarında kalemlerin satın alınması gerekmektedir.
Hayvancılık üretiminin Proje alanındaki temel ekonomik faaliyet olması sebebiyle, hayvan yeminin
satın alınması gibi hayvancılık üretimi ile ilgili harcamalar önemli hanehalkı harcama kalemleridir.
Şekil 4.10: Hanehalkı Nakit Harcama Kaynakları (toplam harcama %'si)
30%
Gıda
17%
Hayvan yemi
11%
Ulaşım
Eğitim
7%
Giyim
7%
6%
Tarımsal işçilik
Sigara
4%
Sağlık
4%
4%
Elektrik
3%
Cep telefonu
Veteriner
3%
Isınma
3%
2%
Tohum, gübre vb
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Tablo 4.5: Nakit harcama kalemleri
Harcama kalemleri
Hanehalkı Ortalama
Sayısı
TL
Yıllık
TL
Gıda
Ulaşım
Sigara
Cep telefonu
Elektrik
344
338
195
336
326
7025
2698
1849
762
893
585
225
154
64
74
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Diğer
Kıyafet
Sağlık
Eğitim
Tohum, gübre,
tarımsal girdiler
Tarım işçisi
Hayvan yemi
Veterinerlik
Isınma
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
2
339
324
231
82
53
1575
1051
2415
1590
630
1575
1051
2415
1590
239
202
224
169
2045
6705
936
1228
2045
6705
936
1228
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Harcamalar yerleşim birimlerine göre analiz edildiğinde, tam olarak su altında kalan köylerin kısmen
etkilenen yerleşim birimleri veya yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerinden daha yüksek
harcamaları bulunmaktadır. Ortalama olarak, "Tam olarak su altında kalan Projeden Etkilenen
Yerleşim Yerlerinin" kısmen etkilenen yerleşim birimleri veya yalnızca arazi kaybeden yerleşim
birimlerinden %15 daha yüksek harcaması bulunmaktadır (Şekil 4.11). Daha yüksek harcamalar ile
ilgili olarak, bu PEH'lerin kısmen etkilenen PEH'lere kıyasla daha kolay para harcayabildiği sonucuna
varılabilmektedir. Ayrıca, tam olarak su altında kalan köylerin kısmen etkilenen yerleşim birimleri
veya yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerinden daha yüksek gelirleri bulunmaktadır. Bu yerleşim
birimleri ırmağa yakındır, bu nedenle, sulu tarım yapmaktadır, meralarını hayvancılık için
kullanmaktadır ve daha yüksek gelirler elde etmektedir. Bu nedenle, bu çalışma kapsamında, nakit
harcamalar gelir varsayımlarına yönelik olarak kullanılacaktır.
Şekil 4.11: Proje Etkisine göre Harcamalar
26545
Ortalama
24843
Sadece toprak kaybı
24721
Kısmen su altında kalan
28658
Tamamen su altında kalan
22000
23000
24000
25000
26000
27000
28000
29000
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
PEH'lere yönelik temel gelir kaynaklarından biri ayni gelirdir. Saha çalışmaları boyunca, bütün PEK'ler
bahçe ürünlerinin büyük bir bölümünün evlerindeki küçük bahçelere ekildiğini söylemiştir. Bağiçi
Muhtarı şunları söyledi: "Kendi ihtiyaçlarımız için kullandığımız bütün sebzeler, meyveleri
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
yetiştirmekteyiz". Ayrıca, Muhtar sözlerine şöyle devam etti: "Ailelerimiz büyük, yalnızca gıdaların
satın alınması suretiyle ailelere gıda sağlanması mümkün değil, mümkün olduğu kadar üretim
yapıyoruz ve pirinç ile bitkisel yağ gibi burada yetiştiremediğimiz ürünleri satın alıyoruz." Ortalama
olarak, ayni gelir hanehalkı gelirine yıllık ortalama 10.420 TL katkıda bulunmaktadır73 (Şekil 4.12).
Hanehalkları düşük nakit gelir düzeylerini kendi yetiştirdikleri ürünlerle desteklemektedir. Ayni
kaynaklar arasında un, bahçe ürünleri ve süt, yumurta, yoğurt, peynir ve tereyağı gibi süt ürünleri
bulunmaktadır. Buna karşın, PEH'ler bahçe ürünlerini satmadıklarını vurgulamaktadır ve Tepeköy
köyünden bir PEK şunu söylemiştir: "yalnızca ailelerimize yetecek kadar üretim yapabiliyoruz.
Ailemde 12 kişi var, kendi ürünlerimiz yalnızca bize yetiyor." Bunun yanında, PEH'ler kışın ısınmak
için kurutulmuş tezeğin (Resim 4.2 ve 4.3) yanı sıra kendi kaynaklarından elde ettikleri odunları
kullanmaktadır. Köylerin büyük bir bölümünde, PEK'ler yoksulluk desteği kapsamında sosyal
hizmetlerin dağıttığı kömürü kullandıklarını ve tezek kullandıklarını ve bu nedenle, Proje alanının uzun
dondurucu kış hava koşullarına rağmen ısınma harcamalarının düşük olduğunu belirtmiştir.
Resim 4.2 Sanlica Köyü
Resim
4.3
Tepeköy
Köyü
73
Ayni gelir, anketteki çeşitli sorular vasıtasıyla araştırılmıştır. Hanehalklarına tarımsal üretim (bahçe ürünleri de
dahil olmak üzere) ve satış miktarları sorulmuştur. Pazarda satılmayan ürün miktarına hanehalkının yalnızca
kendi tüketimi için kullanılan hanehalkının ayni gelirinde yer verilmiştir. Hanehalklarının bu ürünleri yerel
pazardan satın almaları halinde ortaya çıkacak giderlerin hesaplanması için, her ürüne yönelik yerel satış rakamı
kullanılmaktadır. Ek 4.2'de hesaplamalar için kullanılan baz fiyatlar belirtilmektedir. Bunun yanında,
hanehalklarına süt ürünleri ve et tüketim alışkanlıkları da sorulmuştur. Bir birim kişisel tüketim fiyatı her
değişken için hesaplanmaktadır. Hanehalklarının her hayvancılık yan ürününden elde ettiği ayni gelirin elde
edilmesi için, her değişkene ilişkin birim fiyat rakamı hanehalkı büyüklüğü ile çarpılmaktadır. Tarım ürünleri ve
hayvancılık yan ürünlerinden elde edilen ayni gelirin eklenmesi suretiyle, bütün ayni gelirlere ilişkin toplam bir
değer hesaplanmıştır. PEH'ler tezekler gibi ayni kalemleri ısınma amacıyla kullanmaktadır. Ayni ısınma
hanehalkı gelirine yıllık ortalama 1.800 TL katkıda bulunmaktadır. Hayvancılık üretiminin desteklenmesine
ilişkin ayni tarım faaliyetlerine bu fiyatta yer verilmemektedir, bunun etkisi hayvancılık bölümünde ve geçim
kaynaklarını geri kazandırma bölümünde ayrıntılı olarak değerlendirilmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.12: Ortalama hanehalkı ayni geliri
11.467
11600
11.372
11400
11200
10.948
11000
10800
10600
10.420
10400
10200
10000
9800
Tamamen su
altında kalan
Kısmen su
altında kalan
Sadece toprak
kaybı
Ortalama
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Reel düzeltilmiş hanehalkı geliri hanehalkı düzeyindeki ayni gelir ve nakit harcamaların toplamıdır.
Analize göre, Projeden etkilenen yerleşim yerlerindeki düzeltilmiş kişi başına düşen hanehalkı geliri
465$'dır (Tablo 4.6). Gelir düzeyleri tam olarak su altında kalan yerleşim birimlerinde en yüksek
düzeydedir ve yalnızca arazi kaybeden yerleşim yerlerinde en düşük düzeydedir. Tam olarak su
altında kalan yerleşim birimlerinin yüksek düzeyde hayvancılık üretimi ve birden çok kaynaktan geliri
bulunmaktadır ve bu durum kişi başına düşen yüksek gelir düzeylerini açıklayabilmektedir.
Tablo 4.6: Hanehalkı Geliri (TL ve Amerikan Doları74)
Yerleşim
Yeri Türü
Nakit harcamalar
Ayni
gelir
Tam olarak
28.658
10.420
su altında
kalan köyler
Kısmen su
24.721
11.467
altında
kalan köyler
Yalnızca
24.843
11.372
arazi
kaybedenler
Ortalama
26.545
10.948
Toplam
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Toplam
Hanehalkı
Yıllık
Gelir TL
37.395
Toplam
Hanehalkı
Yıllık
Gelir $
18.698
Düzeltilmiş75
Kişi Başı
Yıllık Gelir
Düzeltilmiş Kişi
Başı Yıllık Gelir
Kişi /ay
5.843
487
34.758
17.379
5.431
453
33.774
16.887
5.277
440
35.674
17.837
5.574
465
74
Döviz kuru 1 US $= 2 TL Türkiye Merkez Bankası, 1.11. 13 verileri http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/
Düzeltilmiş kişi başı gelir, OECD ve Türk İstatistik Enstitüsü tarafından, fiili kişi başı gelir düzeylerinin
yansıtılması amacı ile kullanılmaktadır. Gelirin hanehalkı büyüklüğüne bölünmesi yerine, yeni metodolojide
hanehalkı üyesinin yaşına göre tüketim alışkanlıkları dikkate alınmaktadır. Hanehalkı referans noktasının ağırlığı
1 olarak alınmaktadır, 14+ yaşındaki hanehalkı üyeleri 0,5 olarak hesaplanmaktadır ve 14'ten küçük hanehalkı
üyeleri 0,3 olarak hesaplanmaktadır.
Kaynak: http://www.tuik.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=13594
75
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
4.3.3 Tarımsal Üretim
Tarım Proje alanındaki temel ekonomik faaliyettir. Tarımsal faaliyetler arasında, hayvancılık en önemli
tarımsal faaliyettir. Üretilen mahsullerin büyük bir bölümünün pazarda pazarlanıp satılmasından
ziyade hayvan yemi şeklinde kullanılması sebebiyle, mahsul üretimi hayvancılığın desteklenmesi için
kullanılmaktadır (Şekil 4.13). PEH'ler tarafından satılan temel ürünler yem bitkileri ve samandır.
Tarımsal ürünler arasında buğday ve arpa gibi temel ürünlerin yanı sıra mısır, yonca, yem bitkileri ve
saman bulunmaktadır. Fasulye, domates ve kavun gibi bahçe ürünleri de Proje alanında
yetiştirilmektedir. Şeker pancarı, yalnızca birkaç PEH açısından, gelir elde etme amacı ile yoğun bir
şekilde satılan ve kullanılan tek üründür. Kavun/karpuz da Proje alanındaki 16 PEH tarafından
satılmak üzere yetiştirilmektedir.
Şekil 4.13: Ürünlerini satan PEH'lerin yüzdesi (üretim yapan toplam PEH'ler)
Saman
Ot
Nohut
Korunga
Fiğ
Yonca
Domates
Fasulye
Şekerpancarı
Mısır
Kavun/karpuz
Arpa
Buğday
0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Tablo 4.7'de görüldüğü üzere, yem bitkileri Proje alanındaki PEH'lerin çoğunluğu tarafından
üretilmektedir ve yem bitkilerini saman izlemektedir. En yüksek verim şeker pancarında
görülmektedir, ancak şeker pancarı yalnızca birkaç PEH tarafından yetiştirilmektedir. Ziraat Odası ile
gerçekleştirilen paydaş görüşmelerine göre, geçmişte, bölgede tütün ve şeker pancarı
yetiştirilmekteydi, ancak uygulanan kota sistemi nedeniyle, bu ürünler eskiden olduğu kadar yaygın
yetiştirilmemektedir. Ayrıca, bitki üretimine ilişkin odak grup görüşmeleri kota sisteminin sınırlı şeker
pancarı üretimine etkisini ortaya çıkarmıştır. Anket sonuçlarına göre, Proje alanındaki şeker pancarı
üretimi yalnızca 9 PEH ile sınırlıdır ve tütünden hiç bahsedilmemiştir. Bölgede sulamanın yetersiz
olması ve uzun ve sert kış koşulları nedeniyle, mahsul üretimi kısa bir süreliğine yapılabilmektedir.
Yem bitkileri ve saman temel ürünlerdir ve gençlerle yapılan görüşmeler esnasında, gençler şunu
söylemiştir: "herkes ailesine destek olmak üzere hasat mevsiminde geri gelmektedir." Saman hasadı
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
esnasında kullanılan teknolojinin modası geçmiştir, bu teknoloji basit bir biçerdöver kullanılması
suretiyle el emeğine dayalıdır.
Resim 4.4 Samanın hasat mevsimi
Tablo 4.7: Yerleşim birimine göre üretim türü
Yerleşim
birimine
göre üretim
türü
Ürünler
Tam olarak su altında
kalan yerleşim
birimleri
Kısmen su altında
kalan yerleşim
birimleri
Yalnızca arazi
kaybedenler
Üretilen
Ortalama
Miktar
(Ton olarak)
#
haneh
alkı
44
17
9
#
ha
ne
hal
kı
27
10
6
#
haneh
alkı
16
29
61
Üretilen
Ortalam
a Miktar
(Ton
olarak)
3
3
25
Ortalama
Üretim
(Ton
olarak)
Buğday
Arpa
Kavun/karpu
z
Mısır
Şeker
pancarı
Fasulye
Domates
Yonca
Fiğ
Korunga
Nohut
Yem Bitkisi
Saman
Üretilen #
Ortalam haneh
a Miktar alkı
(Ton
olarak)
3
29
10
11
10
1
9
17
44
100
38
16
37
133
17
9
1
Yok
1
26
Yok
7
32
133
25
9
7
13
21
9
45
4
35
20
29
43
28
3
5
6
68
48
9
0
10
Yok
11
16
24
11
8
11
26
6
9
9
5
15
1
13
15
23
28
14
4
1
1
45
40
7
10
14
7
33
9
26
16
60
82
68
7
8
12
156
119
2
5
43
31
Toplam
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Kaynak: Hanehalkı Anketi 2013
Tablo 4.8'de tarımsal ürünlerin satış miktarları gösterilmektedir. Anket yalnızca fazla miktarlarda
üretim yapan PEH'lerin ürünlerini sattığını göstermektedir. Tarımla uğraşan PEH'ler arasında satılan
ortalama miktarlar hanehalkı tüketimi için üretim yapanlar da dahil olmak üzere bütün PEH'ler
tarafından üretilen ortalama miktarlardan daha yüksektir. Satılan ve üretilen ürünler arasındaki bu
farklılık PEH'lerin yalnızca üçte birden azının ticaretle uğraşması ve bu PEH'lerin en yüksek
miktarlarda üretim yapan üreticiler olmasından kaynaklanmaktadır. PEH'lerin üretimi kendi
tüketimlerine ilişkin tarım ve hayvancılık vasıtasıyla ayni gelirlerini desteklemektedir. Yem bitkileri ve
samanın büyük bir bölümü hayvanların kış ayları esnasında iyi beslenmesi amacı ile kullanılmaktadır.
Domates ve fasulye gibi bahçe ürünleri de kış aylarında kullanılabilecek şekilde korunmaktadır.
Tablo 4.8: Üretim türüne göre satışlar
Üretim türüne göre
Tam olarak su
satışlar
altında kalan
yerleşim birimleri
Ürünler
Satılan
#
Ortalama
han
Miktar
eha
(Ton olarak)
lkı
Buğday
Arpa
Kavun/karpuz
Mısır
Şeker pancarı
Fasulye
Domates
Yonca
Fiğ
Korunga
Nohut
Yem Bitkisi
Saman
21
58
57
15
116
1
3
52
0
61
20
30
18
16
2
7
3
8
4
5
4
1
3
3
18
9
Kısmen su altında
kalan yerleşim
birimleri
Satılan
#
Ortalama
hane
Miktar
halkı
(Ton
olarak)
3
8
25
2
Yok
Yok
1
1
Yok
Yok
0
1
1
2
7
4
Yok
Yok
Yok
Yok
20
1
28
10
10
3
Yalnızca arazi
kaybedenler
Satılan
Ortalama
Miktar
(Ton
olarak)
12
5
12
1
Yok
0
3
3
Yok
Yok
Yok
14
11
Toplam
#
Satılan
ha
Ortalama
ne
Miktar
hal (Ton
kı
olarak)
3
15
1
34
4
41
1
9
Yok
116
1
1
6
3
3
22
Yok
0
Yok
61
Yok
20
10
25
10
14
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Anket sonuçlarına göre, yalnızca 79 PEH tarımsal ürünlerin satışını beyan etmiştir (Tablo 4.9).
Satışlardan elde edilen ortalama gelir kısmen yüksek nakit getiren bir ürün olan şeker pancarından
elde edilen gelir nedeniyle tamamen su altında kalan köylerde en yüksek düzeydedir. Ortalama
olarak, bitki üretimi 28.071 TL düzeyinde bir yıllık gelir oluşturmaktadır. Bitki üretiminden elde edilen
gelir yalnızca arazi kaybedecek yerleşim birimlerinde en düşük seviyededir.
Tablo 4.9: Tarımsal Ürünlerin satışından elde edilen gelir (TL)
Yerleşim Yeri Türü
Tarımsal Ürünlerin
satışından elde edilen
Hanehalkı Sayısı
Hizmete Ozel
#
hanehal
kı
27
5
11
5
8
6
13
11
1
3
4
38
22
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
ortalama gelir
Tam olarak su altında
kalan köyler
Kısmen su altında
kalan köyler
Yalnızca arazi
kaybedenler
Genel Ortalama
38.348
37
28.916
16
12.928
26
28.071
79
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.3.3.2 Hayvancılık
Bölgedeki ekonomik faaliyet hayvancılık etrafında dönmektedir. Geniş mera arazisi hayvanların
dolaşması ve otlanması için büyük bir alan sağlamaktadır. PEH pazar koşulları ve yerleşim birimine
dayalı olarak büyükbaş hayvan, koyun ve keçi yetiştirmektedir. Anket sonuçlarına göre, PEH'lerin
%80'i hayvancılık yapmaktadır76 (Şekil 4.14). Halkla yapılan görüşmeler ve paydaşlarla gerçekleştirilen
toplantılar esnasında, PEH'ler pazarlardaki ortalama fiyat düşüşü nedeniyle hayvancılık gelirindeki
zararı vurgulamıştır. Saman fiyatları ve hayvancılık girdilerindeki artış maliyetlerini artırmıştır;
meralara erişimleri ve kendi yem üretimleri olmaksızın, hayvancılığın PEH'lere herhangi bir gelir
getirmeyeceğini söylemeye gerek yoktur. Hayvancılıktan elde edilen gelir tarımsal bitki üretiminin
PEH'lerin kış ayları esnasında hayvan yemi olarak kullanabileceği temel bir bileşen olmasından
kaynaklanmaktadır.
Şekil 4.14: Hayvancılık
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
83%
82%
Tamamen su
altında kalan
Kısmen su
altında kalan
80%
Sadece toprak
kaybı
82%
Ortalama
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Kayıtlı hayvancılık ile ilgili resmi veriler tamamen su altında kalan yerleşim birimleri arasında
Tepeköy'ün önemli bir büyükbaş ve küçükbaş hayvan yetiştiricisi olduğunu göstermektedir (Tablo
76
Ankette şu soruya yer verilmiştir: "Herhangi bir hayvan yetiştiriyor musunuz?" ve yüzde 80 "evet" cevabı
alınmıştır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
4.10). Bağiçi köyünde, köy muhtarı köyün toplam büyükbaş hayvanlarının dörtte birine sahip olan ana
yetiştiricidir. Köyler içerisinde, büyükbaş hayvan mülkiyeti hanehalkı başına 1-2 büyükbaş hayvan ile
yaklaşık 30 büyükbaş hayvan arasında değişiklik göstermektedir. Keçi yetiştiriciliği yalnızca Tepeköy
ve Sanlıca'da birkaç hanehalkı tarafından yapılmaktadır.
Tablo 4.10: Yerleşim birimine göre kayıtlı hayvanlar
Yerleşim
Birimleri
#
Toplam
Kayıtlı
Yetiştiri
ciler
#
Aktif Koyun
Yetiştiriciler
i
#
Aktif
Büyükbaş
Hayvan
Yetiştiricileri
#
Aktif Keçi
Yetiştiricil
eri
Tepeköy
Bağiçi
Sanlıca
Kayalıdere
# Arı
yetiştiricil
eri
Toplam #
Büyükbaş
Hayvan
Toplam
# Koyun
Toplam
# Keçi
Toplam
# Arı
kovanı
84
11
45
5
-
1.016
2.621
103
-
53
1
22
-
1
468
33
-
150
42
1
12
1
24
-
15
-
-
75
1
420
-
208
-
-
Aligedik
-
107
4
27
-
Akkonak
1
742
819
-
235
152
-
70
-
-
503
-
-
-
Kaynak: Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Türkvet. Ekim 2013
Resim 4.5 Tepeköy, Koyun yetiştiricisi
Resim 4.6 Yollardaki büyükbaş hayvanlar
Büyükbaş hayvanlar en yaygın yetiştirilen hayvanlardır. Hayvancılık yapan hanehalkları arasında, %79
büyükbaş hayvan yetiştirmektedir. Ortalama olarak, hanehalkı başına düşen büyükbaş hayvan sayısı
12,75'tir; tamamen su altında kalan yerleşim birimlerinde, PEH'lerin yaklaşık 14 büyükbaş hayvanı
bulunmaktadır, bu sayı yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerinde 9,5'e düşmektedir (Tablo 4.11).
Koyun yetiştiriciliği büyük çaplı olarak Tepeköy başta olmak üzere tamamen su altında kalan yerleşim
birimlerinde görülmektedir. Tepeköy dışında, koyun yetiştiriciliği küçük çaplı olarak
gerçekleştirilmektedir; kısmen su altında kalan yerleşim birimlerinde ortalama sürü büyüklüğü 28
koyun iken, yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerinde 36'dır. Kümes hayvanları yetiştiriciliği
yaygındır; hanehalklarının neredeyse üçte ikisi kümes hayvanı yetiştirmektedir ve bu hanehalklarının
ortalama 13 tavuğu bulunmaktadır. Buna karşın, kümes hayvanları genelde hanehalkının kendi
tüketimi için tutulmaktadır; bu nedenle, kümes hayvanları ayni gelir (yumurta ve et vasıtasıyla)
sağlarken, nakit gelir oluşturmamaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 4.11: Yerleşim Yeri türüne göre hanehalkı başına düşen ortalama hayvan mülkiyeti
Hayvan Tam olarak su altında Kısmen su altında
Yalnızca arazi
türü
kalan
kalan
kaybeden
yerleşim birimleri
yerleşim birimleri
yerleşim birimleri
Toplam
hanehalkı Hayvan
hanehalkı Hayvan
hanehalkı Hayvan
hanehalkı Hayvan
büyüklüğü
büyüklüğü
büyüklüğü
büyüklüğü
Büyükbaş
hayvan
Boğa
Koyun
Keçi
At
Eşek
Kaz
Kümes
Hayvanı
Arı kovanı
103
14
61
13
57
10
221
13
2
22
23
26
11
14
80
1
139
27
1
1
11
17
1
22
19
3
4
7
45
1
30
28
1
26
6
10
17
16
8
1
37
36
14
1
5
7
3
61
58
37
15
22
162
1
71
24
1
8
9
13
2
55
-
-
-
-
2
55
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Hayvancılıktan elde edilen gelir özellikle Kurban Bayramı öncesinde hayvanların satışından
gelmektedir 77. Hanehalklarına geçen yıl hiç hayvan satıp satmadıkları sorulduğunda, ortalama olarak,
üçte ikisi hayvan satışı yaptığını beyan etmiştir. Tamamen su altında kalan yerleşim birimlerindeki
PEH'lerin %69'u birkaç hayvan satarken, arazi kaybı olan yerleşim birimlerindeki PEH'lerin %46'sı
hayvan satmıştır. Dana ve sığır satışından elde edilen gelir 2012'de düşük olmuş ve ortalama fiyat
1.400 TL ile 2.500 TL arasında değişmiştir. Bazı PEK'ler ekonomik zorluk yaşadıkları dönemlerde
büyükbaş hayvanlarını 1.000 TL'den bile sattığını belirtmiştir. Sert kış koşulları PEK'leri hayvancılık
maliyetini artıran ek yem satın almaya zorlamıştır. Bazı durumlarda, PEK'ler düşük fiyatlara rağmen
daha fazla zararın önlenmesi için hayvanları satıp nakit paraya çevirmek zorunda kalmıştır ve bu
nedenle, hayvan satışından daha düşük gelir elde edilmiştir. Kayıtlı istatistiklere 78 göre, "tamamen su
altında kalan" ve "kısmen su altında kalan yerleşim birimlerinde" kayıtlı hayvancılık tesislerinin
yalnızca %40'ı aktiftir (Tablo 4.12). Ekim 2013'te, saha ekibi Kurban Bayramı öncesinde yerleşim
birimini bir kez daha ziyaret etmiştir. PEK'lerle yapılan görüşmelere göre, hayvan fiyatları büyükbaş
hayvan büyüklüğüne dayalı olarak büyükbaş hayvan başına 3.000 TL ile 6.000 TL arasında değişmiştir.
Tablo 4.12: Satılan ortalama büyükbaş hayvan büyüklüğü ve satışlardan elde edilen gelir (hanehalkı
başına)
Tam olarak su altında
Kısmen su altında
Yalnızca arazi
Toplam
kalan yerleşim birimleri
kalan yerleşim
kaybeden
Ortalama
birimleri
Satılan Ortalama
Dana #'sı
7
5
yerleşim birimleri
4
6
77
Hanehalkı anketi Haziran 2013'te gerçekleştirilmiştir, bu nedenle sonuçlar 2012 yılındaki hayvan satışlarına
dayalıdır.
78
Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Türkvet. Ekim 2013
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Dana satışlarından
elde edilen
gelir/hanehalkı (TL)
12.563
6.870
6.564
10.090
Satılan Ortalama Sığır
#'sı
6
26
3
10
Sığır satışlarından
elde edilen
gelir/hanehalkı (TL)
12.812
21.968
8.285
13.968
Satılan Ortalama
Koyun #'sı
65
40
19
44
Koyun satışlarından
elde edilen
gelir/hanehalkı (TL)
17.047
10.765
4.610
11.739
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
PEH'ler yalnızca hayvan satışından değil, aynı zamanda hayvancılık yan ürünlerinin satışından da gelir
elde etmektedir. PEH'ler büyükbaş hayvanların süt veriminin yüksek olduğu yaz ayları esnasında süt
satmaktadır. PEH'ler peynir, yoğurt ve tereyağı üretmektedir ve yerel pazarda satmaktadır. Ortalama
olarak, hanehalkları tarımsal yan ürünlerin satışlarından 8.674 TL'lik nakit gelir elde etmektedir.
Tarımsal ürünlerin satışından elde edilen gelir tam olarak su altında kalan yerleşim birimlerinde en
yüksek düzeydedir (13.964 TL) ve yalnızca arazi kaybeden yerleşim yerlerinde en düşük düzeydedir
(2.045 TL). Buna karşın, hayvancılıktan elde edilen ayni gelir önemlidir, çünkü PEH'lerin büyük bir
bölümü kendi ürettikleri süt, peynir, yoğurt ve tereyağını kullanmaktadır. Süt üretimi çoğunlukla
hanehalkının kendi üretimi için gerçekleştirilmektedir; süt üretimi yapmayan yalnızca birkaç PEK
bulunmaktadır. Ayrıca, süt peynir, tereyağı ve yoğurt üretimi için de kullanılmaktadır. Yoğurt ayni
tüketim için yaygın bir şekilde kullanılmaktadır (kısmen su altında kalan ve yalnızca arazi kaybeden
köylerde yüzde 84). Hayvancılık yan ürünleri arasında, et en az satılan üründür. PEH'lerin büyük bir
bölümü canlı hayvan satışı yapmaktadır. Peynir hayvancılığın en çok satılan yan ürünüdür (Tablo
4.13).
Tablo 4.13 PEK'lerin kendi ihtiyaçlarına yönelik üretim yüzdesi (İhtiyaca Yönelik Tarıma Göre)
İhtiyaca
Yönelik
Tarım
%
İhtiyaca
yönelik
tüketim ve
satışlar
%`
İhtiyaca yönelik
tüketim için yeterli
değil
%
Üretim yok
%
Süt üretimi
Tamemen su altında kalan köyler
63
27
2
8
Kısmen su altında kalan köyler
62
28
3
7
Yalnızca arazi kaybedenler
71
15
0
14
47
39
2
12
Peynir üretimi
Tamamen su altında kalan köyler
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Kısmen su altında kalan köyler
74
11
3
12
Yalnızca arazi kaybedenler
66
18
0
16
Tamamen su altında kalan köyler
58
9
6
27
Kısmen su altında kalan köyler
58
3
9
30
Yalnızca arazi kaybedenler
57
0
0
43
Tamamen su altında kalan köyler
71
16
2
11
Kısmen su altında kalan köyler
84
4
3
9
Yalnızca arazi kaybedenler
84
1
0
15
Tamamen su altında kalan köyler
58
17
9
16
Kısmen su altında kalan köyler
61
8
11
20
Yalnızca arazi kaybedenler
74
4
2
20
Tamamen su altında kalan köyler
42
11
13
34
Kısmen su altında kalan köyler
49
5
11
35
Yalnızca arazi kaybedenler
44
0
7
49
Yumurta
Yoğurt
Tereyağı
Et
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Hayvancılık PEH'lerin kendi ihtiyacına yönelik üretimi ve gelir yaratmanın en önemli bileşenidir.
Hayvancılık tarımsal üretim döngüsünün eksiksiz bir ihtiyaca yönelik üretim ve geçim kaynağı yaratma
sistemini desteklediği bir mekanizmadır (Şekil 4.15). PEH'ler hayvanlarını kış aylarında beslemek için
kendi yem bitkileri, ekinlerini üretmektedir. PEH'lerin daha ılık aylarda kullanmak üzere yem bitkisi
üretecek arazisi veya mera arazisi bulunmaması durumunda, hayvancılık uygulanabilir olmayacaktır.
PEH'lerin ayni "yem" katkısı hayvancılığı mümkün hale getirmektedir. Hayvancılığa yem katkısının
ayni gelir kaynağı olarak hesaplanması durumunda, hanehalklarının yıllık ayni geliri yıllık ortama
29.945 TL'ye 79 yükselmektedir ve gıda ile ısınma için kullanılan ayni geliri neredeyse üçe
katlamaktadır.
79
Ayni gelire gıda ile ilgili bütün ihtiyaca yönelik tarım girdileri dahildir. Ekin üretiminin hayvancılığa etkisinin
anlaşılması için, PEH'ler saman, yem bitkisi gibi satılmayan ekinlerin nakit değere dönüştürüldüğünü ve ayni
hayvan yemi desteği olarak kullanıldığı söylemiştir. Halkla yapılan görüşmelerde, PEK'ler hayvancılığın
desteklenmesi için bitki üretiminin önemini vurgulamıştır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.15: Tarımsal Üretim döngüsü
Mahsul
üretimi
saman/yem
bitkisi
Tohum, gübre
Hayvan ve
mahsul
satışından
elde edilen
gelir
4.4
Hayvancılık
Hayvancılık
yan ürünleri
Arazi ve Varlık Mülkiyeti
Anket ile arazi türü ve arazi kullanımına göre PEH'lerin arazi mülkiyet şekillerinin açıklanması
amaçlanmaktadır80. Projeden etkilenen tam arazi büyüklüğü üçüncü parti bir danışmanlık firması
tarafından hazırlanan varlık envanter raporlarında analiz edilmektedir. Projenin etkisinin belirlenmesi
ve etki azaltma mekanizmalarının açıklanması için, varlık envanter verileri 5. bölümde ayrıntılı olarak
analiz edilmektedir. Bu bölümde, mülkiyet şekillerinin anlaşılması ve arazi ile kullanıcı ilişkisinin
tanımlanması için anket kullanılacaktır.
PEH'ler tarafından kullanılan arazi özel arazi ile sınırlı değildir. Kullanılan toplam araziye hazineye ait
araziler, araziden bulunmayan arazi sahiplerinden kiralanan araziler ve resmi tapuları bulunan araziler
dahildir. Ankette şu soru yöneltilmiştir: "Tamamen veya kısmen tarımsal üretim için kullandığınız
toplam arazi miktarı nedir?" Bu şekilde, kullanılan toplam araziye PEH'lerin resmi tapularının
80
Arazi mülkiyeti ve arazi kullanım yapısı karmaşıktır. Birden çok hissedar, eski tarihli senetler ve tapular ile
Hazine arazisinin kapsamlı kullanımı çok katmanlı bir arazi yapısına neden olmaktadır. Proje alanından dışa göç
nedeniyle, göçmenlerin sahip olduğu arazi "icar" mekanizması vasıtasıyla arazide ikamet edenlere
kiralanmaktadır. Bu nedenle, bir PEH tarafından kullanılan toplam arazi büyüklüğü PEH'in tapusunun bulunduğu
araziden daha büyüktür. Mülkiyet yapısına ek olarak, arazi türü önemli farklılıklar göstermektedir ve Proje
alanındaki araziler kuru arazi, sulama yapılan arazi, mera arazileri ve meyve bahçeleri şeklinde çeşitlilik arz
etmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
bulunduğu araziler ve PEH'lerin herhangi bir tapu olmadan kullandığı araziler de dahildir 81. Anket
sonuçlarına göre, aşağıdaki tabloda gösterildiği üzere, tamamen su altında kalan yerleşim
birimlerindeki PEH'ler en büyük arazileri (152 dekar) kullanmaktadır. Tamamen su altında kalan
yerleşim birimlerinde, proje nedeniyle kaybedilen araziler en yüksek düzeydedir; yalnızca arazi
kaybından etkilenen yerleşim birimlerinde, PEH'ler toplam arazilerinin neredeyse %40'ını
kaybetmektedir. Arazi dağılım histogramı arazi kullanımının hanehalkına bağlı olarak önemli
değişiklikler gösterdiğini ortaya koymaktadır (Şekil 4.16). PEH'lerin toplam arazi kullanımının büyük
çoğunluğu 100 dekardan düşüktür ve yalnızca birkaç PEH büyük çaplı arazi (500 dekardan daha
büyük) kullanmaktadır.
Tablo 4.14: Hanehalkı başına Kullanılan Ortalama Arazi (dekar olarak)
Tam olarak su altında kalan
yerleşim birimleri
Kısmen su altında kalan yerleşim
birimleri
Yalnızca arazi kaybeden yerleşim
birimleri
Kullanılan toplam
arazi
(dekar olarak)
152
Proje nedeniyle kaybedilen
arazi (dekar olarak)
138
64
81
33
93
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Şekil 4.16: Arazi Kullanımı Histogramı
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
81
PEH'in belirli sebeplerle arazi tapusu bulunmayabilir. Araziye başka bir mukim / özel kişi sahip olabilir; yasal
mülkiyet mahkemede ihtilaflı olabilir veya arazi Hazineye ait olabilir. Hazinenin sahip olduğu arazi "zilyet"
mekanizması vasıtasıyla kiralanabilir veya herhangi bir ödeme olmaksızın bedava olarak kullanılabilir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Toplam arazi kullanımı Projenin etkisine göre analiz edildiğinde, tamamen su altında kalan
yerleşim birimlerindeki PEH'lerin neredeyse dörtte birinin 10 dekardan daha az arazi kullanabildiği
gözlemlenmektedir (Şekil 4.17). Şekil 4.17'de PEK'lerin sahip olduğu/PEK'ler tarafından kullanılan
toplam arazi büyüklüğü dekar olarak gösterilirken, Şekil 4.18'de Proje nedeniyle sular altında kalması
beklenen arazi büyüklüğü gösterilmektedir82. Büyük çaplı arazi kullanımı (500 dekardan daha fazla)
yalnızca arazi kaybının olduğu yerleşim birimlerinde yok denecek kadar azdır. Tamamen su altında
kalan yerleşim birimlerindeki PEH'lerin neredeyse yarısı 10 dekardan (%45) daha az arazi
kaybetmektedir (Şekil 4.18). Yalnızca arazi kaybında, PEH'lerin yüzde 88'i 50 dekardan daha arazi
kaybetmektedir ve bu durum, PEK'lerin gelir getirisi için kullanılabilecek geriye kalan arazisi olacağını
göstermektedir. Tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerinde kaybedilen arazi ve geriye kalan
arazi arasındaki farklılığa dikkat çekilmesi önemlidir. PEH'lerin bir bölümünün Projenin sonucu olarak
bütün arazi varlıkları sular altında kalmayacaktır. Ancak, fiziksel olarak yerinden edilme bilhassa
tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerinde geriye kalan arazinin kullanımını engelleyecektir,
çünkü PEK'ler yeni yeniden yerleşim sahalarına veya kentsel yerleşim birimlerine taşınacak ve
PEK'lerin geriye kalan araziye doğrudan erişimi bulunmayacaktır. Bu nedenle, PEK'lerin gelir kayıpları
yalnızca sular altında kalan araziden değil, Proje sonucu ekim yapılmayacak geriye kalan araziden de
kaynaklanacaktır.
Şekil 4.17: Proje Etkisine göre toplam arazi kullanımı
100%
90%
23%
25%
22%
26%
80%
70%
60%
50%
0%
18%
24%
33%
26%
4%
27%
27%
30%
28%
Kısmen su altında kalan
Tamamen su altında kalan
6%
32%
10%
Ortalama
Sadece toprak kaybı
14%
40%
20%
4%
19%
18%
25%
10-50
dekar
51-100
dekar
100-500
dekar
0%
10
dekardan
az
500 dekar
+
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
82
Sonuçlar PEH'lerin algıları ve cevaplarını yansıtmaktadır ve bu şekilde, kullanılan toplam arazi ve Proje
nedeniyle sular altında kalması beklenen toplam arazi ile ilgili beyanlarını ortaya koymaktadır. Projeden
etkilenen fiili arazi büyüklüğü PEH'ler tarafından ifade edilen rakamlardan farklı olabilmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.18: Projenin etkisine göre kaybedilmesi beklenen arazi büyüklüğü
100%
90%
39%
33%
12%
14%
6%
7%
2%
80%
70%
60%
39%
49%
50%
40%
Ortalama
Sadece toprak kaybı
Kısmen su altında kalan
3%
45%
10%
1%
16%
32%
30%
20%
22%
29%
0%
24%
11%
10-50
dekar
51-100
dekar
Tamamen su altında kalan
17%
0%
10
dekardan
az
100-500
dekar
500 dekar
+
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Ankette şu ayrı soruya yer verilmiştir: "Proje nedeniyle kaybedilenler haricinde kullanabileceğiniz
başka parsel/arazi var mı?" ve ortalama olarak PEH'lerin %42'si bu soruya "evet" yanıtı vermiştir
(Şekil 4.19). Tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerindeki PEH'lerin dörtte biri bir başka arazisi
bulunduğunu söylemiştir. Proje nedeniyle yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerindeki PEH'lerin
yaklaşık %70'inin tarım için kullanılabilecek başka arazi bulunmaktadır. Tamamen sular altında kalan
yerleşim birimlerinde geriye kalan ortalama arazi 45 dekardır, kısmen sular altında kalan yerleşim
birimlerinde 25 dekardır ve yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerinde 35 dekardır. Etkinin
yalnızca arazi kaybı olduğu yerleşim birimleri açısından bakıldığında, PEH'lerin %30'u Projenin bir
sonucu olarak "arazisiz" kalacağını belirtmiştir. Ekonomik olarak yerinden edilecek PEH'lere ilişkin
etkilerden Bölüm 5'teki Hak Kazanma Matrisinde bahsedilmektedir.
Şekil 4.19: Projeden etkilenmeyen başka parsel/araziniz var mı?
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Sadece toprak kaybeden
Evet
Kısmen su altında kalan
Hayır
Tamamen su altında kalan
0%
20%
40%
60%
80% 100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Sahip olunan arazi türü araziye dayalı geliri etkilemektedir. Örneğin, ırmağa yakın sulama yapılan
arazi değerlidir, çünkü verim daha yüksektir ve çok çeşitli ürünler ekilebilmektedir. Mera arazisi genel
olarak genelde köyün ortak mülkiyetindedir ve hayvancılık yapan kişiler arasında paylaşılmaktadır.
Ankette arazi türleri sulama yapılan arazi, kuru arazi, meyve bahçeleri ve mera arazisi şeklinde dört
kategori halinde ele alınmıştır.
PEH'lerin neredeyse yarısının Projeden etkilenecek sulama yapılan arazisi bulunmaktadır. Anket
verilerine dayalı olarak, tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerinin tapusu bulunmayan arazi
başta olmak üzere Projeden etkilenecek sulama yapılan arazisi daha büyüktür (ortalama 47 dekar)
(Tablo 4.15). Tapusuz arazi genelde PEK'ler tarafından kullanılan hazine arazisidir; çünkü arazi özel
değildir, kullanıcıların resmi mülkiyeti yoktur; ancak PEK'ler araziyi uzun süre boyunca
kullanabilmektedir. Hazine arazisi tamamen sular altında kalan ve kısmen sular altında kalan yerleşim
birimlerinde çoğunlukla hayvanların otlatılmasına yönelik olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.
Her iki yerleşim biriminde, ortalama hazine arazisi kullanımı 100 dekar civarındadır. Hayvancılık ve
PEH'lerin geçim kaynaklarına etkisi dikkate alındığında, hazine arazisinin kullanımı PEH'lerin tarımsal
geliri açısından önem taşımaktadır. Anketler sulama yapılan araziye sahip PEH'lerin yaklaşık yüzde
70'inin arazilerini ortalama 7,72 insanla paylaştığını göstermektedir. (Tablo 4.15) Projeden etkilenen
yerleşim birimlerinde miras nedeniyle çok sayıda hissedar bulunmaktadır. Bir parsel birden çok
hissedara ait olduğunda, arazinin ortak anlaşmayla edinilmesi zor hale gelmektedir.
Tablo 4.15: Sulama Yapılan Arazi Mülkiyeti
Ortalama
Tapulu
Sulama
Yapılan
Arazi
Ortalama
hissedar
sayısı
Ortalama
Tapusuz
Sulama
Yapılan
Arazi
Ortalama
Sulama
Yapılan
Hazine
Arazisi
Kiralanan
Ortalama
Sulama
Yapılan
Arazi
%
hanehalkı
sulama
yapılan
arazi
hissedarl
arı olan
hanehalk
ı %'si83
83
Bu yüzde hissedarları bulunan PEH'lerin kendi sulama yapılan arazisine sahip PEH'ler içerisindeki oranını
göstermektedir
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
(dekar
olarak)
Tamamen
su altında
kalan
köyler
Kısmen su
altında
kalan
köyler
Yalnızca
arazi
kaybedenle
r
Ortalama
(dekar
olarak)
(dekar
olarak)
(dekar
olarak)
46,65
5,34
100,96
78,17
16,38
%54
%80
35,87
6,03
103,67
103,67
-
%49
%67
22,55
12,97
3,83
66,50
76,00
%58
%63
36,09
7,72
65,79
89,95
36,25
%54
%71
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
PEH'lerin yaklaşık üçte birinin kuru arazisi bulunmaktadır. Kuru arazi mülkiyeti tamamen sular altında
kalan yerleşim birimlerinde en düşük seviyededir. Ortalama kuru arazi mülkiyeti tamamen sular
altında kalan yerleşim birimlerinde 56 dekar, kısmen sular altında kalan yerleşim birimlerinde 75
dekardır. Çok sayıda hissedarın bulunduğu kuru araziye sahip PEH sayısı bilhassa kısmen sular altında
kalan köylerde yüksektir ve ortalama 11 kişidir (Tablo 4.16).
Tablo 4.16: Kuru Arazi Mülkiyeti
Tam olarak su
altında kalan
Köyler
Kısmen su altında
kalan
Köyler
Yalnızca arazi
kaybedenler
Ortalama Toplam
Tapulu
Kuru Arazi
(dekar
olarak)
Kuru arazi
hissedar
sayısı
Hazine
Kuru
Arazisi
(dekar
olarak)
92,33
Kiralanan
Kuru
Arazi
(dekar
olarak)
30
kuru
arazi
hanehalkı
%'si
%
hanehalkı
Hissedarlı
4,00
Tapusuz
Kuru
Arazi
(dekar
olarak)
59,17
55,56
%20
%43
74,77
10,65
21,61
19,75
-
%36
%65
30,15
5,36
17,86
18,00
8,00
%35
%65
52,68
7,02
36,77
32,81
22,67
%29
%58
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Ortalama olarak, PEH'lerin dörtte birinin meyve bahçesi veya bahçesi bulunmaktadır. Tamamen sular
altında kalan yerleşim birimlerinde hanehalkı başına düşen arazi ortalaması daha yüksek ve
neredeyse 16 dekarken, ortalama meyve bahçesi büyüklüğü kısmen sular altında kalan köylerde çok
daha düşüktür (6 dekar civarı) (Tablo 4.17).
Tablo 4.17: Meyve bahçesi/ağaç mülkiyeti
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Meyve bahçesi/ağaç
mülkiyeti
Tapulu
meyve
ağacı
Hissedar
Sayısı
Tapusuz
meyve
bahçeleri
Hazineye
ait
meyve
bahçeleri
Kiralanan
meyve
bahçeleri
Meyve
bahçesi
bulunan
PEH %'si
Hissedarları
olan meyve
bahçesi %'si
Tam olarak su altında
kalan köyler
Kısmen su altında
kalan köyler
Yalnızca arazi
kaybedenler
Toplam
15,57
4,19
23,48
8,40
250,00
%37
%73
5,94
4,00
5,00
17,25
-
%10
%44
9,48
4,75
-
-
-
%20
%40
10,33
4,27
22,32
12,33
250,00
%25
%61
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Mera arazilerinin çoğu ortak kullanılmaktadır. Bu nedenle, özel parsel mülkiyeti sınırlıdır. Yalnızca,
PEH'lerin %10'unun beyan edilmiş mera arazisi mülkiyeti bulunmaktadır. Tapusuz mera arazisi
yalnızca birkaç hanehalkı tarafından kullanılmaktadır (Tablo 4.18)
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 4.18: Mera arazisi mülkiyeti
Tamamen su altında
kalan köyler
Kısmen su altında kalan
köyler
Yalnızca arazi
kaybedenler
Genel Ortalama
Ortalama
Tapulu Mera
(dekar olarak)
Hissedar
Sayısı
Ortalama
Tapusuz mera
arazisi
Hazineye
ait
meralar
Mera arazisine
sahip PEH %'si
42,67
3,83
110,67
90
%9
29,05
3,29
100,33
82
%13
26,36
8,50
54,50
25
%11
112,40
5,70
95,58
74,71
%11
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.4.3 Hanehalkı Varlık Mülkiyeti
Etkilenen hanehalklarının çoğunluğunun ortalama yasam standardı bulunmaktadır. Halkla yapılan
görüşmeler esnasında, PEK'lerin çoğunluğu ekonomik zorluklara rağmen yaşam tarzlarından memnun
olduğunu söylemiştir. PEK'lerin merkezi su tedarik sistemine erişimi bulunmaktadır. Hanehalkı varlık
mülkiyeti verileri tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerinde hanehalklarının neredeyse
tamamının renkli bir TV'si olduğunu göstermektedir. Aslında, hanehalklarının %6'sının birden fazla
TV'si bulunmaktadır. Evlerin büyük çoğunluğunda çamaşır makinesi bulunmaktadır. Saha ziyaretleri
esnasında, evlerin büyük bir bölümünde tuvaletlerin dışarıda olduğu görülmüştür; anket sonuçlarına
göre, evlerin yaklaşık dörtte birinde evin içerisinde tuvalet bulunmaktadır. Araba mülkiyeti bir refah
göstergesidir ve PEH'lerin yaklaşık %10'unun arabası bulunmaktadır (Tablo 4.19). Kamyonlar ve
minibüsler gibi daha pahalı varlıklar birkaç hanehalkında bulunmaktadır.
Tablo 4.19: Hanehalkı Varlık Mülkiyeti
Kısmen su altında
kalan köyler
Yalnızca arazi kaybedenler
TV
Tam olarak su
altında kalan
köyler
%95
%86
%83
Çamaşır makinesi
%76
%76
%74
Evin içerisinde tuvalet
%23
%13
%34
Evin dışarısında
tuvalet
Kazan
%86
%84
%68
%16
%16
%15
Motosiklet
%1
%2
%0
Araba
%10
%15
%6
Kamyon
%3
%7
%3
Minibüs
%1
%1
%1
Traktör
%19
%20
%15
Pulluk
%6
%2
%3
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.4.4 Taşınmaz Varlık Mülkiyeti
4.4.4.2 Ev
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Taşınmaz varlıklar ile ilgili sorular tamamen sular altında kalan ve kısmen sular altında kalan yerleşim
birimlerine yönlendirilmiştir. Soruların amacı ev mülkiyeti, ev/ahır yapılarının tapuları ve
kullanımlarının anlaşılmasıdır. Bölüm 5'te, taşınmaz varlıklara ilişkin etki SRM'nin sosyal çalışmaları ve
HAPA danışmanlığın varlık envanter analizine göre ele alınmaktadır. Ancak, bu bölüme yönelik olarak,
ev mülkiyet şekillerinin resmi kayıt belgelerinden ziyade PEH'lerin algılarını temsil etmesi gerekir. Bu
nedenle, anket sonuçlarına göre, sular altında kalacak evlerin %75'i hanehalkının üyelerinden birine
aittir (Tablo 4.20). Ölenlerin adlarına kayıtlı evler %7 düzeyindedir. Herhangi bir kira ödemeden bir
akrabasının evinde yaşayan 21 hanehalkı84 bulunmaktadır. Bu hanehalklarının herhangi bir ev
mülkiyeti bulunmamaktadır, ancak hanehalkları Proje alanında bir akrabanın/arkadaşın evinde
yaşamaktadır. Projenin kendilerine yeniden yerleşim desteği sağlamaması durumunda, bu PEH'ler
Projeden olumsuz bir şekilde etkilenebilecektir. Bu nedenle, bu PEH'lerin Projenin inşaat süreci
boyunca izlenmesi gerekir.
Tablo 4.20: Yaşadığınız evin sahibi kim?
Yerleşim
Yeri Adı
Toplam
Hanehalkımızda
n biri
Hanehalkımızda
n birden fazla
kişi
Ölen baba
/
büyükbab
a
Akrabay
a ait,
kira
ödemesi
yok
146
1
14
21
%75
%1
%7
%11
Kiralı
k
Hisseli
mülkiye
t
Diğerler
i
6
3
4
%
%2
%2
3
Göçmenler
21
0
2
7
0
0
0
%70
%0
%7
%23
%
%0
%0
2
1
1
%
%3
%3
3
1
3
%
%2
%5
0
Bağiçi köyü
23
1
2
4
%68
%3
%6
%12
6
Tepeköy
60
0
7
7
%71
%0
%11
%11
2
Kayalıdere
12
0
0
3
1
0
0
%75
%0
%0
%19
%
%0
%0
0
0
0
%
%0
%0
6
Aligedik
7
0
0
0
%100
%0
%0
%0
0
Şanlıca
21
0
3
0
0
1
0
%84
%0
%12
%0
%
%4
%0
0
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Tapu mülkiyeti su altında kalan evlerinde yaşayan PEK'ler için evlerini gönüllü bir şekilde veya
kamulaştırma amacıyla satmak açısından en önemli göstergelerden biridir. Anket sonuçlarına göre,
PEK'lerin %62'sinin kendi varlıklarına ilişkin tapuları bulunmaktadır (Şekil 4.20). PEK'lerin üçte birinin
tapusu yoktur. Tapusuz evlerin analizlerinde, Kayalıdere köyündeki evlerin çoğunluğunun tapusunun
olmadığı görülmektedir (%93). Bunun yanında, Göçmenler mahallesindeki 17 hanehalkının tapusu
yoktur. Tapusuz evlerin toplam yüzdesi Tepeköy'de %41'dir. Tapulu evlerin oranı Sanlıca ve Bağiçi
84
Bu rakam sosyo-ekonomik anketin sonucu olarak elde edilmiştir. Ev mülkiyet yapısının değerlendirilmesi için,
Ekim 2013'te her evin köy muhtarı ve ihtiyar heyeti ile değerlendirildiği başka bir çalışma yapılmıştır. Bu
çalışmaya göre, 90 kiracı PEH bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
köylerinde çok yüksektir. Sanlıca köyünde yalnızca 3 hanehalkı ve Bağiçi'nde yalnızca 6 hanehalkının
tapusu yoktur.
Şekil 4.20: Evinizin tapusu var mı?
38%
Toplam
62%
12%
Sanlıca
88%
0%
Aligedik
Kayalıdere
100%
93%
7%
41%
Tepeköy
Evet
59%
16%
Bağiçi köyü
84%
Göçmenler
43%
0%
20%
Hayır
40%
57%
60%
80%
100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Evlerin tapusunun bulunmasının dışında, evlerin inşa edildiği arazilerin tapusunun bulunması da
önemlidir. Köylerde gerçekleştirilen nitel araştırma esnasında, meskun arazi üzerinde inşa edilen
aileye yönelik evler, ahırlar, barınaklar, depolar gibi çeşitli yapıların bulunduğu görülmüştür. Bunun
yanında, meskun araziye PEH'in kendi ihtiyacına yönelik ayni tarım yaptığı bahçe de dahildir.
Herhangi bir tapusu bulunmayan hanehalkları açısından bakıldığında, ankette şu soruya yer
verilmiştir: "Evinizin inşa edildiği arazinin tapusu var mı?" Herhangi bir ev tapusu bulunmayan
PEK'lerin yalnızca üçte birinin arazi tapusu bulunmaktadır (Şekil 4.21). Kayalıdere'deki hanehalklarının
arazilere yönelik herhangi bir tapusu bulunmamaktadır. Yapılan görüşmeler esnasında, ankete
katılanlar Kayalıdere ve Kayalıkale köylerinin 1966 Varto Depreminden etkilendiğini ve ardından,
mevcut konumda yeniden yerleşim yapıldığını söylemiştir; bu durum, köyde tapu eksikliğini
açıklamaktadır. Şanlıca köyünde, evlerinin tapusu olmayan PEK'lerin arazilerinin tapusu
bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.21: Meskun araziye ilişkin tapular
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
93%
80%
100%
83%
68%
50%
50%
Evet
32%
20%
Hayır
17%
7%
0%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Anket sonuçlarına göre, tapulu evlerin neredeyse yarısı söz konusu evlerin kullanıcılarına aittir (%47).
Kayalıdere'de, tapusu bulunan yalnızca bir kişi bulunmaktadır. PEH'lerin %25'inin çok eski miras
paylaşımları nedeniyle tapuları bulunmamaktadır. Bu PEH'lerin tapularını güncellemeleri ve bu
tapuları isimlerine kaydettirmeleri önemlidir. Enerjisa'nın bu PEK'lere destek sağlaması ve PEK'leri
arazi/ev tapularının güncelleştirilmesinin önemi hususunda bilgilendirmesi gerekmektedir. Diğer
kategoriye evleri veya "akrabalar ve yakınlara" ait evlere ilişkin köyün ortak alanları, Hazine veya
mera arazileri dahildir. Arazi edinimine ilişkin istekli satıcı-istekli alıcı düzenlemeleri açısından
bakıldığında, şirketin araziyi edinmesi için tapuların güncellenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde,
Enerjisa'nın evleri kamulaştırması gerekmektedir ve ev sahipleri istekli alıcı - istekli satıcı
düzenlemeleri ile sağlanan daha hızlı nakit tazmininden yararlanamayabilir (Şekil 4.22).
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.22: Evinizin tapusu kimin adına kayıtlıdır?
100%
90%
80%
70%
19%
10%
0%
60%
50%
0%
3%
7%
3%
13%
13%
26%
0%
14%
3%
0%
0%
14%
0%
33%
7%
1%
19%
25%
0%
2%
71%
Kira
40%
58%
29%
10%
Akrabaya/ tanıdığa ait kira
vermeden oturuyoruz
Vefat eden baba/dedeye ait
5%
0%
20%
Diğer
Ortak tapu
0%
40%
11%
100%
5%
30%
8%
0%
4%
28%
29%
38%
16%
44%
47%
Haneden birkaç kiþiye
Haneden birine
0%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Anket sonuçlarına göre, PEH'lerin %80'inin halihazırda sahibi olduğu evlerden başka evi
bulunmamaktadır (Şekil 4.23). Ancak, Bağiçi ve Tepeköy köylerinde, her köydeki 10 PEH başka evleri
bulunduğunu belirtmiştir (sırasıyla, %33 ve %17). Ancak, bu evler de kendi evlerindedir ve bu
nedenle, Projenin sonucu olarak sular altında kalacaktır. Proje alanının dışında evi olan yalnızca 12
PEH bulunmaktadır. Bu PEH'lerin yarısının Muş'ta varlığı bulunmaktadır ve geri kalanının diğer illerde
varlığı bulunmaktadır (Şekil 4.24).
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Şekil
4.23:
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Başka
bir
13%
Şanlıca
eviniz
var
(hanehalkı
%'si)
88%
Aligedik
43%
57%
Kayalıdere
42%
58%
17%
Tepeköy
mı?
Yes
83%
No
33%
Bağiçi köyü
Akkonak
67%
7%
93%
20%
Average
0%
80%
20%
40%
60%
80%
100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Şekil 4.23: Diğer evleriniz nerede? (hanehalkı %'si)
Başka bir ilde;
11%
Başka bir ilçede;
3%
Muş
merkezde;
17%
Bu köyde; 66%
Yakın köyde; 3%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.4.4.3 Ahırlar ve Samanlıklar
Hayvancılık Proje alanındaki en temel gelir kaynaklarından biridir. Bu nedenle, PEH'lere ahırlar ve
samanlıklar ile ilgili sorular yöneltilmiştir. Anket sonuçlarına göre, tamamen sular altında kalan köyler
açısından bakıldığında, PEH'lerin %84'ü ahırları ve samanlıklarını kaybedecektir. Kayalıdere'de, bu
rakam %93 gibi yüksek bir rakamken, kısmen etkilenen bir yerleşim birimi olan Aligedik'te bu rakam
%71'dir (Şekil 4.25).
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.25: Ahırınız/samanlık sular altında kalacak mı?
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
1%
15%
0%
23%
0%
16%
0%
7%
14%
0%
20%
1%
15%
80%
84%
14%
84%
77%
Bilmiyorum
93%
84%
71%
Hayır
Evet
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Anket bulgularına göre, ahırlar/samanlıkların %68'inin tapusu bulunmaktadır (Şekil 4.26).
Şekil 4.26: Ahır/samanlığınızın tapusu var mı?
90,00%
Şanlıca
100,00%
Aligediz
Kayalıdere
10,00%
14,29%
0,00%
85,71%
62,50%
Tepeköy
Evet
37,50%
Hayır
93,10%
Bağiçi köyü
6,90%
59,09%
Göçmenler
40,91%
68,39%
Toplam
0%
20%
40%
31,61%
60%
80%
100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Tazminat stratejisinin açıklanması için, PEH'lerin ahırlar/samanlıklara ilişkin tapu/senet yapısının
anlaşılması önemlidir. Tapuların neredeyse yarısı bir hanehalkı üyesine aittir (Şekil 4.27). Ancak, ev
mülkiyetine benzer şekilde, miras ahırlar/samanlıklar için de bir risk teşkil etmektedir. Tapuların
yaklaşık dörtte biri güncelleştirilmiştir ve diğer dörtte birlik bölüm açısından, tapular başka bir akraba
veya ölen bir kişiye aittir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.27: Samanlığınızın tapusu kime ait?
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
25%
5%
64%
25%
45%
33%
13%
8%
0%
30%
0%
20%
22%
50%
22%
0%
14%
0%
6%
33%
0%
Diğer
Ortak hisseli
80%
44%
50%
50%
39%
21%
Vefat eden
baba/büyükbaba
Haneden birine
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.5
Proje Bilgilerinin Yayılması
Nitel ve nicel saha gözlemleri PEH'lerin Alpaslan II Projesini daha önceden duyduğunu
göstermektedir. Ankete katılanların %90'ı Projeyi önceden duyduğunu belirtmiştir (Şekil 4.28).
Şekil 4.28: Alpaslan II Projesini duydunuz mu?
10%
Evet
Hayır
90%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Proje hakkındaki bilgi düzeyi tamamen sular altında kalan köylerde en yüksek düzeydedir. Bağiçi
köyünde Proje hakkında bilgi sahibi olma yüzdesi %97 ile en yüksek düzeydedir. Buna karşın, Projenin
etkisinin asgari olduğu yerleşim birimlerinde (Taşdibek gibi) her dört kişiden üçü Projeyi duymuştur
(Şekil 4.29).
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.29: Yerleşim birimlerine göre, Alpaslan II Projesini önceden duydunuz mu?
Koy grup
93%
7%
Akkonak
96%
4%
Dumlusu
93%
7%
78%
Taşdibek
22%
Akpınar
96%
4%
A.Hacıbey
94%
6%
88%
Şanlıca
12%
84%
Aligedik
6%
84%
Tepeköy
16%
97%
Bağiçi köyü
0%
20%
40%
Hayır
16%
94%
Kayalıdere
Evet
3%
60%
80%
100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Bilgi paylaşımı için kullanılan iletişim araçları da PEK'lerin bilgi kaynaklarının anlaşılması açısından
önem arz etmektedir. PEK'lerin temel bilgi kaynağı aile üyeleri, köylerdeki arkadaşları ve
akrabalarıdır. Kamu görevlileri ikinci önemli bilgi kaynağıdır. Köy muhtarları üçüncü önemli bilgi
kaynağıdır. Enerjisa ve alt yüklenicileri bilgi kaynağı açısından sınırlı bir rol oynamaktadır (Şekil 4.30).
Şekil 4.30: Alpaslan II Projesini kimden duydunuz?
Muhtardan
3%
1%4%
5%
15%
Aile bireyleri, köy halkı,
arkadaşlardan
Yetkililerden
19%
Yerel/ulusal basından
İnternetten
53%
Çevrecilerden
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
PEK'lerin neredeyse tamamının Projeyi duymasına karşın, ankete katılanların ifadelerine dayalı olarak,
Proje ilgili bilgiler sınırlıdır. PEK'lerin %85'i Proje hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığını söylemiştir
(Şekil 4.31). PEK'ler Proje ilgili bilgi paylaşımının yeterli olmadığına inanmaktadır. PEK'lerin çoğunluğu
Proje ile ilgili daha çok şey öğrenmek istediğini söylemiş (%81); PEK'lerin yalnızca %7'si, yeteri kadar
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
bilgiye sahip olmamalarına karşın, Proje ilgili bir şeyler öğrenmeye ilgi duymadığını ifade etmiştir.
Enerjisa Paydaş Katılım Planının uygulanması ve PEK'lerle sürekli ve sürdürülebilir ilişkiler kurulması
suretiyle PEK'lerin daha fazla bilgi sağlanmasına ilişkin taleplerine yanıt verecektir.
Şekil 4.31: Proje bilgileri yeterli mi? Daha fazla bilgi paylaşımına ihtiyaç duyar mısınız?
80%
60%
40%
Daha fazla bilgi
istemiyor
20%
0%
Daha fazla bilgi istiyor
Yeterli
Yetersiz
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
PEH'lere daha fazla şey öğrenmek istedikleri konular sorulduğunda, ilgi çeken hakim konu arazi
edinimi varlık değerlemesidir. (Şekil 4.30). Odak grup toplantıları esnasında, PEH'ler yeniden
yerleşime ilişkin gelecekteki planlar ve programların önemini şu şekilde vurgulamıştır:
" Paramızı ne zaman alacağımızı bilmiyoruz, kimse bize bir tarih veya zaman dilimi vermiyor.
Çoğumuz kendi kaynaklarımızla yeniden yerleşimi tercih edecektir, ne kadar para alacağımı
bilemezsem, nereye gidebileceğimi nasıl bilebilirim? Para ne kadar erken ödenirse, o kadar iyidir. En
azından, seçeneklerimizi araştırabiliriz ve vakitlice bir varlık satın alabiliriz."
PEK'ler köylerin tamamının yeniden yerleşiminin yapılması durumunda, köylerine ne olacağını bilmek
istemektedir. PEK'ler Projenin izlediği arazi edinimi takvimi, süreç ve prosedürleri bilmek
istemektedir. "Diğerleri" kategorisi altındaki yanıtlar analiz edildiğinde, PEK'lerin yönelttiği sorular
çoğunlukla şu şekildedir:
"Bize ne olacak? Nereye gideceğiz? Şirket kayıplarımızı telafi edecek mi? Tazminat ödemelerimizi ne
zaman alacağız? Hazine arazisini yaygın bir şekilde kullanıyoruz ve başka bir arazimiz yok. Bu
durumdan olumsuz etkileneceğiz, şirket Hazine arazisine yönelik tazminat ödeyecek mi?"
Ayrıca, PEK'ler olası çevresel etkiler de dahil olmak üzere Projenin olumlu ve olumsuz etkileri ile ilgili
birtakım sorular yöneltmiştir (Şekil 4.32 ve 4.33).
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.32: Proje ile ilgili en çok ne öğrenmek istersiniz? (Birden fazla cevap verilebilir, hanehalklarının
%'si)
Diğer
İşe girebilir miyiz
İnşaat ne zaman başlayacak
Ne zaman köyü boşaltmamız…
Sadece toprak kaybeden köyler
Eve ev verilecek mi
Yeniden yerleşecek köyler
Genel
Toprağa toprak verilecek mi
Arazi edinimini ne zaman olacak
Paramızı ne zaman alacağımız
Su altında kalınca köye ne…
0%
10% 20% 30% 40% 50%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Şekil 4.33: Diğer kategorilerin dökümü (%)
Tüm konular;
13%
Su seviyesi; 15%
Toprak edinimi
ödemeleri; 40%
Projenin etkisi;
14%
Hazine arazisi
edinimi; 10%
Zamanlaması;
8%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Anket sonuçlarına göre, en güvenilir ve itimat edilen bilgi kaynağı "Kamu Görevlileridir" (Şekil 4.34).
İkinci kaynak köy muhtarıdır ve daha sonra Enerjisa temsilcileri gelmektedir. Anketin en dikkat çekici
çıktılarından biri PEK'lerin güven eksikliğidir. Diğerleri kategorisi kişilerin kendi tanımladığı bir
kategoridir. "Diğerleri" kategorisini seçen anket katılımcılarının büyük çoğunluğu kendilerinden başka
kimseye güvenmeyeceğini söylemiştir. Bazı kişiler köy muhtarlarına bile güvenmeyeceğini söylemiştir.
Enerjisa'nın halkla yapılan görüşmeler esnasında katılıma odaklanması ve PEK'lerin güvenilir ve doğru
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
bilgiye erişim için toplantılara katılımını sağlaması gerekir. Köy muhtarı vasıtasıyla bilgi paylaşımı
Alpaslan II Projesi açısından uygun bir seçenek değildir. Güvenilir kaynaklar arasında köy muhtarının
en güvenilir ikinci kaynak olmasına karşın, hiç kimseye güvenmeyen PEK'lerin sayısı kaynaklara
güvenen PEK sayısından daha yüksektir. PEK katılımına ilişkin şeffaf, kapsayıcı ve katılımcı bir
yaklaşımın izlenmesi güven tesis edilmesi ve yeniden yerleşim seçenekleri ile ilgili bilinçli kararlar
vermelerinin sağlanması için önemlidir.
Şekil 4.34: Proje Bilgilerine ilişkin güvenilir kaynak
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
12% 16%
13%
21%
23% 22%
8% 0%
33% 13%
44% 0%
3%
0% 0%
2% 0% 42%
26%
0%
20%
39%
13%
35%
34%
33%
2%
0% 32% 48%
0% 39%
16%
21%
67%
0%
33%
17%
15%
17%
18%
50% 22%
53% 17% 0%
19% 1%
16%
3%
0%
42% 15%
7% 5%
0%
9% 24%
25%
0%
22% 16%
20% 13%
12%
12%
11%
9%
6%
0%
23% 27%
15%
3%
24%
Diğer
İmam/öğretmen/çevreciler
Hükümet görevlileri
EnerjiSa yetkilileri
Köy halkı/arkadaşlar
Muhtar
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.5.3 Halkla İstişare Toplantıları
ÇED sürecinde halkla halkın katılımı toplantıları gereklidir ve Alpaslan II, ÇED'e yönelik halkla
halkın katılımı toplantıları ulusal kılavuzlar uyarınca gerçekleştirilmiştir85. Anket katılımcılarının yarısı
halkla halkın katılımı toplantısını duyduğunu söylemiştir; ancak, PEK'lerin yalnızca üçte biri toplantıya
katılmıştır (Şekil 4.35). Yalnızca küçük bir grup toplantılara katılıma ilgi göstermemiş veya toplantılara
katılımı reddetmiştir. PEK'lerin %7'si toplantıya katılmayı reddetmiş ve %4'ü toplantıyı bilse bile
toplantıya katılmayacağını söylemiştir (%11). Anket sonuçları PEK'lerin halkla halkın katılımı
hususunda olumlu bir bakış açısı olduğunu ve PEK'lerin önceden bilgilendirilmeleri halinde katılmaya
istekli olduğunu göstermektedir. Enerjisa'nın bu ilgiden yararlanması; köyün ortak alanlarında
tarihleri bildirerek halkın katılımı önce PEK'leri bilgilendirmesi ve PEK'lerin toplantılara katılımını
artırmak üzere tarihler ile halkın katılımı esnasında görüşülecek konular ile ilgili bilgilendirme
broşürlerini her hanehalkına dağıtması gerekir.
85
Bölüm 6, Paydaş Katılımı çerçevesinde paydaş istişareleri ile ilgili ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.35: Halkın Katılımı toplantılarına katıldınız mı?
Duymadım ama
duysaydım da
gitmezdim
4%
Evet katıldım
29%
Duymadım
ama gitmek
isterdim
45%
Duydum ama
gidemedim
15%
Duydum ama
gitmedim
7%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Halkın Katılımı toplantılarına katılan PEK'ler toplantıda sorularına cevap verilmediğini ve toplantının
yetersiz olduğunu söylemiştir (Şekil 4.36). Bu durum PEK'lere en çok sorulan ve görüşülen konular ile
ilgili bilgi verilmesi ve Enerjisa'nın bu sorulara yanıt vermesi gerektiğini göstermektedir86. Tamamen
ve kısmen sular altında kalan köylerdeki odak grup toplantıları esnasında, PEK'ler bilgi eksikliği ile ilgili
kaygıları paylaşmış ve ne zaman veya nasıl yeniden yerleşeceklerini bilmedikleri için gelecekleri
hakkında endişeli olduklarını söylemiştir. Enerjisa'nın PEK'lere arazi edinimi süreci, kamulaştırma,
arazi değerlemesi ve yeniden yerleşim ile ilgili açık, şeffaf ve öz bilgileri eğitim düzeylerine uygun bir
dilde sağlaması önemlidir.
Şekil 4.36: Halkla halkın katılımı toplantılarında Proje ile ilgili yeterli bilgi sahibi oldunuz mu?
Evet, 23%
Hayır, 77%
86
Saha çalışmaları esnasında, köylerden bir dizi soru toplanmış ve Enerjisa'ya iletilmiştir. Bu liste anket
bulgularına benzerdir ve listede PEK'lerin Proje ile ilgili aklında bulunan öncelikli sorular/konular vardır. Altı
çizilen önemli hususlar tazminat ödemesi meblağları ve ödeme takvimi, Hazine arazisine ilişlin ödemeler,
şirketin kamulaştırmayı gerçekleştirecek olması halinde kamulaştırma takvimi şeklinde gerçekleşmiştir. Ortaya
atılan diğer bir husus ek evlerin inşa edilmesi ile alakalı olmuştur; bazı PEK'ler evlilikler nedeniyle 2011
sayımından sonra evler inşa etmiştir; diğer PEK'ler ise yeniden yerleştirilecek olmaları nedeniyle evlerini
geliştirmek/değiştirmekten imtina etmektedir. Arazi edinim takvimi PEK'lere yönelik ev imarlarındaki gelecek
adımları da açıklığa kavuşturacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.5.4 Proje Etkisinin Algıları
Ankette PEK'lerin Projelerin olası olumlu ve olumsuz etkileri ile ilgili algılarının yansıtılması için Proje
etkisi ile ilgili algılara yönelik sorulara yer verilmiştir. Bu soruların amacı olumlu etkilerin belirlenmesi,
önemli olumsuz etkilerin anlaşılması ve herhangi bir olası olumsuz etkinin üstesinden gelinmesine
yönelik etki azaltma mekanizmaları geliştirilmesidir. Bu kısımda PEK'lerin algıları ve Proje ile ilgili bakış
açıları yansıtılmaktadır.
4.5.4.2 Projenin faydaları
Projenin faydaları sorulduğunda, PEK'lerin neredeyse yarısı (%52) şöyle demiştir: "Proje bize değil,
devlete yarar sağlayacaktır". Projelerin arazinin daha yüksek değerlenmesi, sulama projesinin geriye
kalan arazi üzerindeki etkisi ve istihdam fırsatları gibi olası faydaları hanehalklarının yalnızca %8'i
tarafından ifade edilmiştir. Odak grup toplantıları esnasında PEK'ler tarafından diğerleri kategorisinde
verilen yanıtlar şu şekildedir: Projenin herhangi bir olumlu etkisi olmayacaktır, Projenin zorunlu
yeniden yerleşim, evlerin kaybı, memleket köylerinin kaybı, hayvancılık ile tarımdan elde edilen geçim
kaynaklarının kaybı gibi olumsuz etkileri olacaktır (Şekil 4.37).
Şekil 4.37: Projenin olumlu etkisi/faydasının ne olacağını düşünüyorsunuz?
Diğer
40%
Devlete yararı
olur bize bir
yararı olmaz
52%
Olası faydaları
8%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.5.4.3 Olası Olumsuz Etki
PEH'lerden Projenin olası olumsuz etkilerini önceliklendirmeleri istenmiştir (Tablo 4.21). Köylerin
sular altında kalması Projenin olumsuz etkileri açısından en önemli sorun olarak algılanmaktadır.
Buna ek olarak, günlük yaşama ilişkin aksamalar, arazi ve ürünlerin kaybı, mera arazisinin kaybı
PEK'lere yönelik temel kaygılar olarak ortaya atılmıştır. Bu soruya cevap verirken, PEK'lerin büyük
bölümü rahatsızlığını paylaşmış ve aşağıdaki endişeleri paylaşmıştır: "Evlerimizi kaybetmemiz
nedeniyle zarar göreceğiz", "Nereye gideceğiz?" "Hiç mera arazimiz kalmayacak", "Sulama yapılan
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
arazimizi kaybedeceğiz ve elimizde yalnızca yağmurla beslenen arazi kalacak", "Tarım gerileyecek",
"Kültürel artalanımız, evimizden ayrılacağız" "Zorunlu olarak yeniden yerleştirileceğiz".
PEK'ler tarafından ifade edilen yukarıdaki olumsuz sosyal etkilerin azaltılması için, arazi edinimi
politikası ile ilgili önceki hususların PEK'lerle paylaşılması gerekmektedir. Projenin istekli alıcı istekli
satıcı görüşmelerinin aksine kamulaştırma gerçekleştirmesi halinde, PEK'ler bilhassa belirli olmayan
zaman takvimi konusunda endişelenmektedir. Bazı durumlarda kamulaştırma kaçınılmaz olsa dahi,
Projenin istekli alıcı satıcı görüşmelerini tercih etmesi durumunda, paydaşların sayısının fazla olması
nedeniyle, kamulaştırma sürecinin sürekli olarak PEK'lerle paylaşılması gerekir. Arazi ve ev edinimine
yönelik zamanında yapılan ödemeler kendi başlarına yeniden yerleşimi tercih eden PEK'ler başta
olmak üzere PEK'lerin kendi yaşamlarını kurması açısından önemlidir. Ek olarak, geç ödemeler PEK'leri
farklı yeniden yerleşim alternatiflerini değerlendirme şansından mahrum bırakacaktır, çünkü PEK'ler
ne kadar para alacaklarını ve ödemelerin ne zaman yapılacağını bilmeyecektir.
Tablo 4.21: Projenin Olası Olumsuz Etkisi
Konular (PEH'lerin sayısı)
Köyümüz gidiyor, daha ne olsun?
Gürültü
Yolların zarar görmesi
Düzen ve köy ahengi değişecek
Arazi ve ürünlere zarar
Evlere zarar
Ortak alanlara (mera v.b.) zarar
İnşaat nedeniyle kişisel güvenlik riski
Öngörülen sorun yok
Bilmiyorum
Diğerleri
İlk seçenek İkinci seçenek Üçüncü seçenek
120
3
6
27
105
15
19
0
5
8
35
23
3
14
80
70
37
31
2
0
0
35
16
3
17
40
23
27
50
3
0
1
46
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.6
Fiziksel Olarak Yeniden Yerleşim
Anket sonuçlarına göre, PEH'lerin %73'ü Proje etkisi nedeniyle fiziksel olarak yeniden yerleşime
maruz kalacağını beyan etmiştir. İlgi çekici bir biçimde, yalnızca arazilerini kaybedecek bazı PEH'ler
Proje tamamlandığında yeniden yerleşimi değerlendirmektedir. (Tablo 4.22).
Tablo 4.22: Proje etkisi nedeniyle yeni bir yere yerleşmeyi planlıyor musunuz?
Yerleşim Yeri Adı
Evet
Hayır
Bilmiyorum
Toplam
Sayı
%
227
%73
74
%24
10
%3
Göçmenler
Sayı
%
30
%100
0
%0
0
%0
Bağiçi
Sayı
%
34
%100
0
%0
0
%0
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tepeköy
Sayı
%
65
%100
0
%0
0
%0
Doğudap
Sayı
%
16
%94
1
%6
0
%0
Kayalıdere
Sayı
%
16
%100
0
%0
0
%0
Fındıklı (Aligedik mezrası)
Sayı
%
6
%67
3
%33
0
%0
Aligedik
Sayı
%
16
%73
6
%27
0
%0
Şanlıca
Sayı
%
22
%88
3
%12
0
%0
A.Hacıbey
Sayı
%
3
%21
9
%64
2
%14
Akpınar
Sayı
%
8
%36
12
%55
2
%9
Taşdibek
Sayı
%
0
%0
5
%100
0
%0
Dumlusu
Sayı
%
2
%22
6
%67
1
%11
Akkonak
Sayı
%
5
%29
9
%53
3
%18
Köy grupları
Sayı
%
4
%15
20
%77
2
%8
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Yeniden yerleşime maruz kalacak PEH'ler sahip oldukları veya kullandıkları evlerin sular altında
kalacağını ve Proje sonucu hem evlerini hem de geçim kaynaklarını kaybedeceklerini vurgulamaktadır
(Şekil 4.38). Yalnızca arazilerini kaybedecek PEK'ler açısından bakıldığında, fiziksel olarak yeniden
yerleşim sebebi geçim kaynağı kaybıdır. Tüm arazilerini kaybeden PEH'ler açısından bakıldığında,
Proje alanında kalmak mantıksız olacaktır, çünkü çiftçilik ve tarım dışında başka ekonomik fırsat
bulunmamaktadır. Bu PEH'lerin arazilerini değiştirememesi ve geçim kaynaklarını sürdürmek için
yakındaki tarım arazilerine yatırım yapamaması durumunda, köyde kalmak ekonomik açıdan uygun
olmayacaktır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.38: Yeniden yerleşim sebebi
33%
Village groups
33%
Akkonak 0%
80%
Dumlusu 0%
5%
Aligedik 0%
27%
32%
Göçmenler
21%
Genel Toplam
0%
0% 25%
64%
1%
20%
56%
59%
59%
3%
15%
40%
0%9%0%
37%
0%
18% 3%
Bağiçi köyü
0%13%0%
63%
31%
Tepeköy
0%
75%
23%
0%
0% 20% 0%
88%
A.Hacıbey 0%
Kayalıdere
33%
100%
Akpınar 0%
Sanlıca
0%
0%
Geçim kaynaklarım (arazi, dükkân
vs) su altında kalıyor
Hem evim hem geçim
kaynaklarım su altında kalıyor
Köy yaşamaya elverişsiz olacak
0%13%0%
0%13%0%
0% 21% 0%
48%
0%13% 3%
50%
1%11%1%
60%
Kendimize ait evim su altında
kalıyor
80%
Başkasına ait ancak yaşadığımız
bu ev su altında kalıyor
Diğer
100%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Sosyal çalışmalar devlet destekli yeniden yerleşimin PEK'ler arasında tercih edilen bir seçenek
olmadığını göstermektedir (Şekil 4.39). PEH'lerin büyük bir bölümü aşağıdaki paragraflarda görüldüğü
üzere kendi başlarına yeniden yerleşimi tercih edecektir.
"Bizi muhtaç bırakmayan bir tazminat öderlerse, herhangi bir yere gidebiliriz"
(Tepeköy köyünden bir köylü).
"Arazi ediniminden me kadar para alacağımı bilirsem, kendi kararımı verebilirim ve nereye
gideceğime karar verebilirim. Devletin yaptığı konutların çok kaliteli olduğunu düşünmüyorum,
daha iyi konut bulabileceğime eminim"
(Bağiçi köyünden bir köylü).
Yeniden yerleşimin Devlet ile işbirliği içerisinde planlandığı tek yerleşim yeri evlerini ve arazilerini
halihazırda istekli alıcı satıcı görüşmeleri vasıtasıyla satan Göçmenler mahallesidir. Enerjisa ekibi
yeniden yerleşim seçenekleri, devlet destekli yeniden yerleşim gereksinimleri hakkında PEH'leri
bilgilendirecektir ve yeniden yerleşim tercihleri ile ilgili bilinçli karar verebilmeleri için ödeme
koşullarının PEK'lere açıklanması gerekir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Şekil 4.39: Nasıl yeniden yerleştirilmek istiyorsunuz?
100%
90%
23%
80%
70%
56%
70%
73%
60%
73%
84%
84%
Kendi imkanlarımla yerleşmek
isterim
50%
40%
77%
Devlet eliyle Yeniden Yerleşim
tercih ederim
30%
20%
44%
30%
10%
27%
16%
27%
16%
0%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.7
Projeden Etkilenen Yerleşim Yerlerinin Etnik ve Kültürel Geçmişi
Proje alanının etnik bileşimi kozmopolitandır. Tarihsel olarak bakıldığında, bölge Urartu döneminden
kalma bir kalenin kalıntıları ile zengindir. Kale Kayalıdere köyünden geçen bir tepenin zirvesinde
bulunmaktadır. 1925 yılında gerçekleşen bir isyanın lideri Şeyh Sait Kayalıdere köyü yakınında
tutuklanmıştır. Buna karşın, bölgedeki en travmatik olay 19 Ağustos 1966'da gerçekleşen ve
2.000'den fazla kişinin öldüğü yıkıcı Varto depremidir. Varto depreminin anıları hala tazeliğini
korumaktadır.
Köylerin büyük çoğunluğunda Kürtçe konuşulmaktadır, ancak Kürtlere ek olarak, Çerkezler gibi diğer
etnik gruplar bulunmaktadır. Projeden etkilenen en büyük yerleşim yeri olan Tepeköy Kafkasya'dan
göç eden Çerkezler tarafından kurulmuştur. Yerleşim yerine dayalı olarak, dini inanç İslam'ın Şafi veya
Alevi mezhepleridir; ancak, bazı yerleşim yerlerinde karma inançlar bulunmaktadır (Tablo 4.23).
Tablo 4.23: Etkilenen Yerleşim Yerlerinin Etnik ve Kültürel Artalanı
Köy
Eski Adı
İlçe
Etki Derecesi
İnanç
Etnik kimlik
Bağiçi
Çarbuhur
Varto
Tamamen su
altında kalan
Karma (Alevi-Şafi)
Karma (Kürt Çerkez)
Kayalıdere
Xinzora Şér
Varto
Şafi
Kürt
Şanlıca
Şîp
Varto
Şafi
Kürt
Tepeköy
Tepe
Varto
Tamamen su
altında kalan
Tamamen su
altında kalan
Tamamen su
altında kalan
Karma (Alevi-Şafi)
Karma (Kürt Çerkez)
Akkonak
Kotanlı
Merkez
Şafi
Kürt
Aligedik
Aligedik
Merkez
Kısmen su
altında kalan
Kısmen su
Şafi
Kürt
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
altında kalan
Akpınar
Akpınar
Merkez
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Alagün
Mollaxıdıran
Merkez
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Aşağı Alagöz
Aléngoza Jér
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Aşağı Hacıbey
Hecîbega Jér
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Değerli
Anér
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Dumlusu
Sarkisan
Merkez
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Kayalık
Ziring
Varto
Yalnızca arazi
Karma (Alevi-Şafi)
Karma (Kürt Çerkez)
Kumlukıyı
Dérika Anér
Varto
Yalnızca arazi
Karma (Alevi-Şafi)
Karma (Kürt Çerkez)
Mescitli
Kızılmescit
Merkez
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Özenç
Qereseyît
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Taşdibek
Xirbaqub
Varto
Yalnızca arazi
Karma (Alevi-Şafi)
Kürt
Ulusırt
Eyna
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Çerkez
Yurttutan
Îspeya
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Zorabat
Zorava
Varto
Yalnızca arazi
Şafi
Kürt
Kuşluk
Yekmal
Varto
Yalnızca mera
Alevi
arazisi
Kaynak: Köy muhtarları ile yapılan görüşmeler ve http://www.nisanyanmap.com/
Kürt
Dini inançlar ile ilgili olarak, İslam'ın Şafi veya Alevi mezhepleri Projeden etkilenen yerleşim yerlerinde
hakimdir. Proje alanındaki genel resim barışçıl olarak açıklanabilir. Buna karşın, bazen çatışmalar
ortaya çıkmaktadır. Örneğin, temel olarak mera arazilerinin kullanımı nedeniyle Kayalıdere ve
Kayalıkale köyleri arasında çatışma çıkmıştır. İki topluluk arasında hısımlık yoktur. Ancak, geçmişte iki
köy arasında birkaç evlilik yapılmıştır. Kayalıdere köylüleri Kayalıkale köylülerinin izinlerini almadan
büyükbaş hayvanlarını ve koyunlarını mera arazilerine getirdiğini söylemektedir. Kayalıkale köylüleri
mera arazisinin düz olduğunu ve bu nedenle, otlatmaya çok daha uygun olduğunu düşünmektedir.
Kayalıdere köylüleri Kayalıkale köylülerinin mera arazisinde çim biçtiğini de öne sürmektedir. Bu
anlaşmazlık mahkemeye intikal etmiştir. Mahkemenin nihai kararı henüz açıklanmamıştır. Diğer
taraftan, Kayalıkale köylüleri Kayalıkale mera arazisine büyükbaş hayvanlarını ve koyunlarını
götürenin Yeşilpınar köylüleri olduğunu iddia etmektedir. Geçmişte, iki topluluk arasında birtakım
olaylar meydana gelmiştir. Neyse ki, iki topluluk da sağduyulu bir şekilde hareket etmektedir.
Akkonak ve Göçmenler toplulukları arasında gerilim bulunmaktadır. Göçmenler aslında Akkonak'ın
mezrasıdır. İki topluluk arasında hısımlık vardır. Göçmenler'in yeni yerleşim yeri olarak seçilecek yer
hakkında anlaşmazlık ortaya çıkmıştır. Akkonak topluluğu yeni yerleşim alanının Akkonak köyünün
mera arazisi olduğunu ve köyün mera arazilerinin değerli ve sınırlı olması sebebiyle, Göçmenler'in
yeniden yerleşimi için tahsis edilen arazinin kabul edilemez olduğunu ifade etmektedir.
Ayrıca, toplulukların bütünlüğünü kuvvetlendiren birtakım kültürel faaliyetler bulunmaktadır. Her yıl
Muş'ta kutlanan Lale Festivalı, 2010 yılından beri her yıl Hamurpet Gölü çevresinde düzenlenen
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Hamurpet Festivali ve her yıl Varto'daki Koğ Tepesinde düzenlenen Koğ Festivali bahsedilebilecek
kültürel etkinliklerden bazılarıdır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
4.8
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Hassas Gruplar
Hassas gruplar ve hassasiyet tanımı kalkınma literatüründe farklılık göstermektedir87. Zorunlu yeniden
yerleşim halihazırda dezavantajlı bir durumda bulunan ve/veya geçim kaynakları açısından önemli
değişikler ile ilgili olarak sınırlı kapasitesi bulunan gruplar için sosyal ve ekonomik riskler teşkil
etmektedir. Alpaslan II Projesinde, hassas grup tanımı IFC Yeniden Yerleşim Kılavuzuna dayalıdır ve
hassas gruplar "cinsiyet, etnik kimlik, yaş, fiziksel veya zihinsel engel, ekonomik dezavantaj veya
sosyal statü nedeniyle diğer kişilere nazaran yeniden yerleşimden daha olumsuz etkilenebilen ve
yeniden yerleşim desteği ve ilgili kalkınma faydalarını talep etme veya bunlardan yararlanma
kabiliyeti açısından sınırlılıkları bulunabilen kişiler" olarak tanımlanmaktadır88. Bu tanım ışığında,
Alpaslan II Projesindeki hassas gruplar cinsiyet temelli hassas gruplar, yaş temelli hassas gruplar,
engellilik temelli hassas gruplar, ekonomik açıdan dezavantajlı - yoksul ve arazi temelli hassas gruplar
şeklinde değerlendirilmektedir. Her hassas grup kategorisi, hassasiyetin açıklanması ile bağlantılı
olarak, anket bulguları, saha gözlemleri ve odak grup toplantıları esnasında elde edilen bulgular
kullanılarak, aşağıda ele alınmaktadır.
4.8.3 Cinsiyet temelli hassas gruplar
Kadınlar toplam Proje alanı nüfusunun %47'sini oluşturmaktadır, ancak kadınların aile reisi olduğu
hanehalkları toplam hanehalklarının %3'ünden daha azdır. Kadınlar birden çok faaliyet vasıtasıyla
ekonomik gelir getirme faaliyetlerine katılmaktadır, ancak bu işler için çoğunlukla ödeme
yapılmamaktadır. Kadınlar süt, peynir, yoğurt ve tereyağı gibi hayvancılık yan ürünlerinin temel
üreticileridir. Kadınlar, ahırda tutulduğunda, hayvan sürülerinin bakımını üstlenmektedir. Kadınlar
arazilerine ekim yapmaktadır ve kendi ihtiyaçlarına yönelik tarım faaliyetlerinde bulunmaktadır.
Kadınlar domates, fasulye ve diğer sebzelerin uzun süreli saklanması suretiyle ürünlerinin kış
aylarında da dayanmasını sağlayacak şekilde ürünlerini kullanmaktadır. Odak grup görüşmeleri
esnasında, kadınlar günlük yaşamlarının sabah 5:30'da sobayı yakmakla başladığını söylemiştir.
Kadınlar sabahın ilk işi olarak hayvanların bakımıyla meşgul olmaktadır ve ardından, aileye yönelik
kahvaltı hazırlıkları ile işlerine devam etmektedir. Gün boyunca, kadınlar evi temizlemektedir,
yemekleri hazırlamaktadır ve günlük yoğurt, peynir ve süt üretimi yapmaktadır.
87
Hoogeveen J, Tesliuc E, Vakis R, Dercon S “ A Guide to Analysis of Risk, Vulnerability and Vulnerable Groups”
Handbook
for
Preparing
a
Resettlement
Action
Plan,
p.
xi,
http://www.ifc.org/wps/wcm/connect/22ad720048855b25880cda6a6515bb18/ResettlementHandbook.PDF?
MOD=AJPERES
88
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Resim
4.7.
Sanlıca
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
köyündeki
kadınlar
Resim
4.8.
Sanlıca
köyündeki
kadınlar
6,6 düzeyindeki bir ortalama hanehalkı ile birlikte, bazı kadınlar 10 veya daha fazla sayıda çocuk
doğurmaktadır. Ek destek olmaksızın 10 çocuğa bakılması kadınları meşgul etmektedir. Bilhassa yaz
aylarında tarımsal üretim gibi ek iş yükü kadınlara hiç boş zaman bırakmamaktadır. Geleneksel olarak,
kız çocukları küçük bir yaşta evlendirilmektedir (13-14 gibi küçük yaşlarda). Buna karşın, bu durum
hükümetin zorunlu eğitim vurgusu ile değişmektedir. Artık, orta dereceli okuldaki kız çocukları lisede
eğitimlerine devam etmek istemektedir. Bu nedenle, evlilik yaşı artık 20'li yaşların başıdır.
Kadınların hanehalkındaki rolü "ev sınırları" ile sınırlıdır. Kadınlardan ekonomik aktiviteye katılmak
üzere hanehalkı veya köyden ayrılması beklenmemektedir. Kadınların çoğu hanehalkı içerisinde erkek
hakimiyeti olduğunu belirtmiştir ve "erkekler" temel karar verici olarak görülmektedir. Proje ekibinin
bu kadınlara tercihen kendi evlerinde ulaşmaya yönelik özel bir çaba sarf etmemesi halinde,
kadınların sesinin Projede duyulması mümkün değildir. Bazı kadınlar köy içerisinde birbirlerine
haftalık gezmeye gittiklerini söylemiştir.
Kış ayları esnasında, kadınların işleri bahçe işleri olmaması nedeniyle azalmaktadır. Bu nedenle, bazı
kadınlar ek gelir yaratmak için dikiş nakış işleri yapmaktadır. Bazı kadınlar dikiş nakış işleri ve oya işleri
için siparişler almaktadır ve evde bu işleri yapmaktadır; diğer kadınlar ise el işlerini pazarda satılmak
üzere bir esnafa satmaktadır. Ziyaret edilen köylerin birinde (Kayalık), muhtarın eşi el işi eşarpları ve
dikiş nakış işlerini Fransa'daki akrabalarına gönderdiğini ve akrabalarının bu ürünleri Fransa'da kendisi
için sattığını söylemiştir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Resim 4.9 Kayalık köyü
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Resim 4.10. Satışa hazır dikiş nakış işleri
Kadınların projeden beklentileri hanehalkı büyüklüğüne göre farklılık göstermektedir. Ödemelerin
alındığı ve arazi ediniminin tamamlandığı tek yerleşim yeri olan Göçmenler yerleşim yerinde, kadınlar
kırsal yeniden yerleşimi tercih etmektedir. Kadınlar şunları söylemektedir:
"Ortalama olarak, hanehalkımızda 10-20 kişi bulunuyor, bir apartman dairesine hiçbir şekilde
sığamayız. Ayrıca, şehirde yaşamayı kim ister? Apartman etrafında koşan 15 çocuğun bulunduğu bir
komşuyu hayal edebiliyor musunuz? Bunun yanında, şehirde ne yaparız biz? En azından, burada kendi
yiyeceklerimizi yetiştiriyoruz, biraz hayvan yetiştiriyoruz ve geçinip gidiyoruz, bir şehirde ne
yapabiliriz? Herhangi bir becerimiz yok!".
Kadınlara nakit tazminat ödemeleri ile ne yaptıkları sorulduğunda, kadınlardan biri şöyle cevap verdi:
"buna para deniyor, ancak hiçbir iz bırakmıyor"; yani, nakit para herhangi bir varlık olmadan kolayca
harcanıyor ve bu harcama takip edilemiyor. Buna karşın, tamamen sular altında kalacak olan ve
ziyaret edilen diğer yerleşim yerlerinin tamamında, kadınların tercihi şehirlere yeniden yerleşim
olmuştur. Şanlıca köyünden bir kadın şöyle demiştir: "Gece gündüz çalışmaktan bıktım, burada
doğdum ve hayatım boyunca burada kapalı yaşadım. Annem babamdan farklı olarak, en azından
mezarım başka bir yerde olacak!"; Tepeköy köyündeki başka bir PEK şöyle demiştir: "Şehir yaşamı çok
çekici. Evlerin kendi ısıtma sistemi var, hayvan yetiştiremeyeceğiz veya bahçemiz olmayacak, bu
nedenle, çocuklara bakmaktan başka iş olmayacak. Yeniden yerleşimin en iyi yönü: bir şehre
taşınmak!". Bağiçi köyündeki başka bir PEK şehre yeniden yerleşimin bu kadar çekici olmasının
sebebinin çocuklarına yönelik eğitim olanakları olduğunu söylemiştir. "Çocuklarımı yatılı okula
göndermekte zorlanıyorum. 10 bir okulda yalnız bırakılmak için çok küçük bir yaş. Çocuklar
kendilerine zor bakıyorlar ve yatılı devlet okullarında çocuklara sağlıklı bir şekilde bakılmasını
sağlayacak iyi olanaklar yok. Kentsel alanda yeniden yerleşecek olursak, en azından çocuklarım
yanımda olacaktır".
Proje yerleşim yerlerindeki diğer bir özellik ise birden fazla kadınla evliliktir. Birden fazla kadınla evlilik
Türkiye'de kanunlara aykırıdır. Buna karşın, Türkiye'nin doğusundaki kırsal yerleşim yerlerinde, bazı
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
evlilikler birden fazla kadınla evliliğe izin veren dini nikahla gerçekleşmektedir. Birden fazla kadınla
evliliğin her köyde birkaç hanehalkı tarafından gerçekleştirilmesine karşın, her hanehalkı kimin birden
fazla eşinin olduğunu bilmektedir. Bazı hanehalklarında, eş sayısı üçe kadar çıkmaktadır. Kadınlar
şunları söylemektedir: "Ev işlerinde birbirimize yardım ediyoruz ve çocuklara sırayla bakıyoruz".
Buna karşın, evli bir kişinin ikinci ve üçüncü eşlerinin herhangi bir yasal sosyal koruması
bulunmamaktadır, çünkü bu kişiler kanun önünde evli değildir. Bu nedenle, Projenin evlilik
durumlarına bakılmaksızın bütün kadınların haklarını koruma ve tazminatlarını almalarını sağlama
açısından haklarını temin etmesi önemlidir.
4.8.4 Yaş temelli hassas gruplar
Yaşlı nüfus yaş temelli hassasiyet nedeniyle ani değişikliklere daha az uyum sağlayabilmektedir. Proje
alanında, toplam nüfusun yaklaşık %6'sı 65 yaşın üzerindedir. Yaşlı insanların çoğunluğu sülaleleri
(geniş aileleri) ile birlikte yaşamaktadır. Görüşmeler ve ayrıntılı toplantılar esnasında, yalnızca 5 PEK
89
çocuklarının köyde yakındaki evlerde yaşamasına karşın, yalnız yaşayan yaşlılar şeklinde
belirlenmiştir90. Hanehalkının en büyük erkek çocuğunun anne babasının evinde kalması ve eve bir
"gelin" getirmesi gelenek halini almıştır. Projeden etkilenen alanda, bütün erkek çocuklarının
evlerinin olmasını sağlamak üzere yaşlı babanın her erkek çocuğu için aynı parselde birkaç ev inşa
ettiği gözlenmiştir. Bu nedenle, yaşlılar çocukları ile birlikte yaşamaktadır ve çocuklar yaşlı anne
babalarına bakmaktadır. Buna karşın, yaşlarına rağmen, kırsal yerleşim yerlerindeki yaşlılar "işten"
emekli olmamaktadır. Yaşlılar, sağlık koşulları kendilerine elverdiği sürece, tarlalarda çalışmaya veya
hayvanlara bakmaya devam etmektedir. Yaşlıların arazilerine bağlılığı gençlerden daha yüksektir,
çünkü yaşlılar arazilerini memleket toprağı olarak görmektedir. Çocukları kentsel yerleşim birimlerine
göç eden yaşlılar Proje nedeniyle hassas durumda olacaktır. Bazı PEH'ler açısından bakıldığında,
çocuklar Proje alanını yalnızca yaz aylarında ziyaret etmektedir ve yaşlı anne babalar tüm yıl boyunca
Proje alanında kalmaktadır. Bu yaşlı PEH'lerin kentsel yeniden yerleşimi tercih etmesi ve çocukları ile
birlikte taşınması halinde, bu PEH'ler bir kırsal yerleşim yerinden tamamıyla ayrılmanın dışında
çocuklarının sosyal desteğinden sağlanan avantajlardan da kopacaktır. Diğer taraftan, bu PEH'lerin
kırsal yeniden yerleşimi tercih etmesi halinde, yeni bir eve ve yeni bir çevreye uyum sağlamak zor
olacaktır. Bu nedenle, yaşlı nüfusun Proje süresi boyunca yakından izlenmesi gerekmektedir.
Resim 4.11: Anketlerdeki yaşlılar
89
Şanlıca köyünde 3 yaşlı kadın, Tepeköy'de ve Kayalıdere'de birer yaşlı kadın bulunmaktadır. Bağiçi,
Göçmenler, Kayalıdere ve Aligedik yerleşim yerlerinde yalnız yaşayan yaşlı PEK bulunmamaktadır.
90
PEK'ler ayrı evlerde yaşasa dahi, çocukların anne babalarına destek olması gelenek halini almıştır. Çocuklar ev
işlerine yardım etmektedir, anne babalarını sağlık kontrolü için doktora götürmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
PEH'lere engellilik nedeniyle özel bakıma ihtiyaç duyan herhangi bir aile ferdi olup olmadığı
sorulmuştur. 92 PEH (%26) ailelerinde özel tıbbi bakıma ihtiyaç duyan en az bir kişi olduğunu
söylemiştir. Bu kişiler arasında, yaşlılar özel bakıma ihtiyaç duyan kişilerin %28'ini meydana
getirmektedir. Bunun yanında, bazı PEH'ler yaşlı aile fertlerinin 90 yaşın üzerinde olduğunu ve tam
zamanlı bakıma ihtiyacı olduğunu söylerken, bazı PEK'ler ileri yaşta geçirilen inmelerin neden olduğu
fiziksel hareketsizlik nedeniyle özel bakıma ihtiyaç duyulduğunu söylemiştir (Tablo 4.24). Fiziksel veya
ekonomik yeniden yerleşim nedeniyle kesintiye uğrayacak bakımın sürdürülebilirliğinin sağlanması
için, bu PEH'ler Proje esnasında izlenecektir.
Tablo 4.24: Tam zamanlı bakıma ihtiyaç duyan Yaşlı Nüfusun bulunduğu Hanehalkı Sayısı
Yaşlılar arasında
bağımlılık
Fiziksel olarak
hareketsiz
Tam olarak
su altında
kalan
5
Kısmen su altında
kalan
Yalnızca arazi
kaybeden
1
3
5
5
7
Tam zamanlı bakıma
ihtiyaç duyan
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.8.5 Engellilik temelli hassasiyet
Proje alanında, anket sonuçlarına göre, fiziksel veya zihinsel engeli bulunan bir hanehalkı ferdinin
bulunduğu PEH'ler düşüktür (%4)91. Buna karşın, Proje esnasında bu PEK'lere özen gösterilmesi
gerekir, çünkü bu PEK'lerin yeniden yerleşim alanında verimli bir şekilde uyum sağlamasına ilişkin
gerekli koşulların sağlanması için, bu PEK'ler özel bakıma ihtiyaç duyacaktır. Bilhassa, fiziksel açıdan
yeniden yerleştirilen hanehalkları açısından bakıldığında, PEH'lerin engelli fertlerinin yeniden yerleşim
alanındaki olumsuz koşullara karşı korunması için bu bireyler izlenecektir (Tablo 4.25).
91
351 PEH'ten yalnızca 16'sının hanehalklarında bir engelli kişi bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 4.25: En az bir engelli Hanehalkı Ferdinin bulunduğu Hanehalkı Sayısı
Kısmen su
altında kalan
köyler
2
Yalnızca arazi
kaybedenler
Fiziksel Engellilik
Tam olarak su
altında kalan
köyler
4
Zihinsel Engellilik
5
1
2
2
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
4.8.6 Yoksulluk temelli hassas gruplar
Yoksulluk istatistiklerine göre, Doğu Anadolu'nun bölgesel yoksulluk oranı %13,4'tür. Odak grup
toplantıları esnasında, PEH'lerden hassas, yoksul aileleri belirtmeleri istenmiştir. Her köyde, PEK'ler
yoksulluk çeken veya halihazırda köyün sosyal desteği ile yaşamını idame ettiren bir veya iki aileden
bahsedebilmektedir. Anket sonuçları PEH'lerin neredeyse yarısının yoksul olarak tanımlanan kişilere
yönelik bir sosyal sağlık yardımı olan yeşil kartının bulunduğunu göstermektedir. Ancak, ayni gelir
PEH'lerin geçim kaynaklarını desteklemektedir ve bu PEH'leri yoksulluktan kurtarmaktadır. Bu
PEH'lerin herhangi bir ayni gelir olmadan kentsel yerleşim yerlinde yaşayacak olması halinde,
PEH'lerin yoksulluk düzeyleri daha yüksek olacaktır. Ankette yöneltilen gelir ve gider soruları ile
hanehalkı gelir düzeylerinin açıklanması amaçlanmaktadır, ancak bu sorular yoksulluk analizi
açısından somut rakamlar şeklinde dikkate alınamaz92. Halkla yapılan görüşmeler Proje alanındaki
yoksulluk oranının bölgesel eğilimlere benzer olduğunu ve PEH'lerin yaklaşık yüzde 13'ünü
etkilemektedir.
4.8.7 Arazi temelli hassasiyet
Projenin temel etkisi arazi ve ev edinimleri ile ilgili olacaktır. Evleri ve arazilerini kaybeden
hanehalkları fiziksel olarak yerinden edilmeye maruz kalırken, yalnızca arazisini kaybeden PEH'ler
ekonomik olarak yerinden edilecektir. Yeniden yerleşim etkisinin sebep olduğu hassasiyetin
açıklanması için, hanehalklarının varlıklara erişimi ve mülkiyet şekilleri analiz edilmektedir. Saha
çalışmaları ve varlık envanter analizinin bir sonucu olarak, aşağıdaki grupların Projenin arazi ve ev
edinimi etkisi nedeniyle hassas olduğu sonucuna varılmaktadır (Tablo 4.26). Bu PEH'ler aşağıdaki
şekilde kategorize edilebilmektedir:

Birden çok sahibi bulunan ev mülkiyeti: Evlerin çoğunluğuna tek bir PEK sahiptir. Buna
karşın, birden çok hissedarın sahip olduğu, ancak tek bir sahibin kullandığı bir dizi ev
bulunmaktadır. Bu durumlarda, kullanıcı ve diğer sahipler Türk yasal sistemine göre eşit
şekilde tazmin edilecektir. Tazminatın tam ikame maliyetinde fiyatlandırılsa dahi, tazminatın
hissedar sayısına göre bölünmesi nedeniyle, fiili kullanıcı evi yenisiyle değiştiremeyebilecektir.
Bu nedenle, fiziksel olarak yeniden yerleştirilmelerinin sağlanması için, bu PEH'ler izleme
esnasında belirlenecektir.
92
TÜİK'in yoksulluk analizinde, "yoksulluğun" tanımlanmasına yönelik olarak bir yiyecek sepeti veya günde bir
dolar yaklaşımı tanımlanmasından ziyade, bölgesel farklılıklar dikkate alınmaktadır. Analiz bölge temellidir ve
illere ilişkin rakamlar Ekim 2013 itibariyle mevcut değildir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 4.26: Mülkiyete Göre Ev Kullanımı
Köy Adı
Kayalıdere
Bağiçi
Şanlıca
Tepeköy
Göçmenler
Toplam
Evin sahibi
olmayan kişilerin
oturduğu ev
sayısı
8
16
9
6
4
43
2'den fazla sahibin
bulunduğu ev
sayısı93
2
6
8
3
16
35
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013


Evsiz (Kiracılar)94: Anketler ve varlık değerlendirmeleri esnasında, bazı PEK'lerin yaşadıkları
evlere ilişkin yasal tapuya sahip olmadığı gözlemlenmiştir. Bu durumların büyük bir
bölümünde, bu PEK'ler izinlerini alarak bir akrabanın evinde yaşamaktadır ve herhangi bir kira
ödememektedir. Tamamen sular altında kalan yerleşim yerlerinde ve Akkonak köyünün
Göçmenler mahallesindeki ev sahibi olmayan kişiler tarafından yaklaşık 43 ev
kullanılmaktadır95. PEK'ler Türk kanunları çerçevesinde tazmin edilememektedir, çünkü bu
PEK'ler evlerinin yasal tapu sahipleri değildir. Görüşmeler esnasında, bazı kişiler, ev sahibinin
başka bir yere taşınması nedeniyle, akrabalarının evlerinde on yıldan uzun süredir
yaşadıklarını belirtmiştir. Enerjisa bir strateji geliştirecek ve bu kiracıların hiçbirinin Proje
sonucu evsiz kalmamasını sağlayacaktır.
Tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerinde geriye kalan arazisi bulunan ev ve/veya
arazi sahipleri: Tamamen sular altında kalan yerleşim birimlerinin dördü tamamen yeniden
yerleştirilecektir. PEH'in özel arazisi veya mera arazisinin tümünün sular altında kalacak
olmamasına karşın, yerleşim birimlerinin köy statüsünü kaybedecek olması ve bütün evlerin
sular altında kalması nedeniyle, PEH'ler farklı yerlere yeniden yerleşmek zorunda kalacaktır.
Projenin arazi edinim politikası Projeden etkilenecek arazinin (örneğin, sular altında kalan)
edinilmesine dayalıdır. Buna karşın, bu dört yerleşim biriminde, geriye kalan arazisi bulunan,
ancak Projenin tamamlanmasından sonra bu araziyi kullanamayacak olan PEH'ler
bulunmaktadır. Yeniden yerleşim seçenekleri sonucunda bu PEK'lerin aynı köyün daha
yüksek rakımlı yerlerine yerleştirilmemesi durumunda ve bu PEK'lerin gelecekte bu arazinin
kullanımına yönelik herhangi bir aracı bulunmaması halinde, bu ek arazinin Proje tarafından
edinilmesi gerekmektedir. Tamamen sular altında kalan dört yerleşim birimindeki PEK'ler
sular altında kalan arazilerden kaybedilen gelirin yanı sıra Projenin bir sonucu olarak
kullanılamayacak geriye kalan araziden kaybedilen gelir de dahil olmak üzere tüm gelirlerini
93
Analiz HAPA envanter raporlarına dayalıdır
Bilhassa, evin yakın bir akrabaya ait olması durumunda, ev sahipleri ve kullanıcılar arasında herhangi bir resmi
kira kontratı bulunmamaktadır. Ev sahiplerinin ilgili alanda bulunmadığı evler de akraba olmayan kişiler
tarafından kullanılmaktadır. Bu evlerin sahipleri kullanıcıya izin vermektedir, çünkü bu PEK'lerin başka bir evi
bulunmamaktadır.
95
Aligedik ile ilgili bilgiler mevcut değildir.
94
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.




ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
kaybedecektir. Hassasiyetten kaçınılması için, PEK'lerin tüm kayıplarına yönelik tazmin
edilmesi gerekmektedir.
Birden çok hissedarı bulunan arazi mülkiyeti: Ev mülkiyetine benzer şekilde, arazi tapularının
mülkiyeti karmaşıktır. Arazi tapularının çoğunluğu paylaşılmaktadır ve bazı tapularda hissedar
sayısı elliye kadar çıkabilmektedir. Arazi değeri bütün hissedarlar arasında eşit
paylaştırıldığında, fiili olarak araziye ekim yapan ve araziye dayalı olarak gelir elde eden
PEK'ler, gelirlerine göre değil, arazi hisse payına göre tazmin edilmektedir. Enerjisa, bilhassa
yalnızca arazi kaybeden yerleşim birimlerinde, alternatif gelir yaratma uygulamaları
geliştirerek, kullanıcıların arazi ediniminden olumsuz etkilenmemesini sağlayacaktır.
Tapusuz arazi kullanıcıları: Hazine arazisi kullanımı Projeden etkilenen yerleşim birimlerinde
yaygın bir uygulamadır. Hazine arazisinin ekilmesinin "otlakçılık" olarak algılanabilmesine
karşın, Projenin inşa edilmemesi halinde, PEK'ler bu araziyi kullanarak geçim kaynaklarını elde
etmeye devam edecektir. Kullanıcılar Hazine arazisi üzerine diktikleri ağaçlar veya inşa
ettikleri yapılar için tazmin edilecektir. Buna karşın, kullanıcılar arazi kaybı için tazmin
edilemeyecektir. Hazine arazisinin kullanımından elde edilen gelir kaybının azaltılması için,
Enerjisa, yalnızca ekonomik açıdan yerinden edilmeyle karşı karşıya olan PEK'lere kullandıkları
Hazine arazilerinin satın alınması için İÖİ ile işbirliği yapmalarını tavsiye edecektir.
Yalnızca arazilerin kaybedileceği yerleşim birimlerinde Proje sonucu arazisiz kalanlar:
Anketler esnasında, yalnızca arazilerini kaybedecek bazı PEK'ler Proje nedeniyle bütün arazi
varlıklarını kaybedeceklerini söylemiştir. Kırsal bir yerde, arazi temel gelir kaynağıdır. Bu
nedenle, bu PEK'lerin araziye yatırım yapması ve mevcut arazilerini Proje alanından benzer
araziyle değiştirmesi önemlidir. Projenin temel avantajlarından biri Muş Ovalarının
sulanmasıdır Sulanan araziden elde edilen gelirler, yağmurla sulanan arazilerden çok daha
yüksektir. Bu nedenle, Enerjisa alternatif arazi bulunması için bu PEK'lere destek olacak ve
alternatif gelir yaratma faaliyetleri ile ilgili olarak bu PEK'lere tavsiyede bulunacaktır.
Mera arazisi kaybı: Projenin mera arazilerine etkisi, bilhassa Kayalık, Kuşluk ve Değerli gibi
yalnızca arazi kaybından etkilenen yerleşim birimlerinde, önemlidir. Mera arazisi kaybına
ilişkin etki mera arazisi imarları ile azaltılabilmektedir. Buna karşın, mera arazisi imarlar
çerçevesinde, arazinin koruma esnasında "kullanılmaması" gereklidir. Enerjisa mera arazisi
kaybının PEK'lere olan etkisini değerlendirecek ve hayvan yemi desteği, hayvancılık yönetim
programları ve alternatif gelir yaratma mekanizmalarını göz önüne alacaktır (Şekil 4.40).
Şekil 4.40: Yerleşim birimine göre mera arazisi kaybı
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Sular altında kalan mera arazisi/yerleşim birimi yüzdesi
Dumlusu
Yurttutan
Akpinar
Alagun
Ulusirt
Kumlukiyi
Asagialagoz
Mescitli
Akkonak
Tepekoy
Zorobat
Tasdibek
Ozenc
Degerli
Kusluk
Kayalidere
Aligedik
Kayalikale
Bagici
Sanlica
Kayalik
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Kaynak: Hanehalkı Anketi Haziran 2013
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
5. Projenin Etkileri ve Etkilerin Azaltılması
5.1. Giriş
Alpaslan II Projesi dört yerleşim birimini tamamen ve iki yerleşim birimini kısmen etkileyecektir.
Ayrıca, on altı yerleşim birimi arazi kaybı açısından etkilenecektir. Proje istihdam olanakları yaratarak
PEK'lerin hayatlarına katkıda bulunacaktır. Proje altyapı (yollar, köprüler gibi) ile ilgili yerel alım ve
yatırımlara katkıda bulunacaktır. Buna karşın, Projenin bilhassa Proje nedeniyle fiziksel olarak
yerinden edilmek zorunda kalacak PEK'lere olumsuz etkileri olabilmektedir. YYEP'in amacı muhtemel
sosyal olumsuz etkilerin ana hatları ile belirtilmesi ve PEK'lerin geçim kaynaklarının Projeden olumsuz
bir şekilde etkilenmemesi ve PEK'lerin fiziksel olarak yerinden edilmelerine karşın geçim kaynaklarını
sürdürebilmeleri veya geliştirebilmelerinin sağlanmasına yönelik olarak bu olumsuz etkilerin
üstesinden gelinmesine ilişkin stratejiler geliştirilmesidir.
Projenin muhtemel sosyal etkileri arasında, aşağıdakilerle sınırlı olmamak koşuluyla, şu etkiler yer
almaktadır:









Evler, ticari binalar, çiftlik binaları ve ambarlar, çitler ve sulama altyapısı gibi diğer binaların
kaybı;
Tarım arazisinin yanı sıra bu araziler üzerindeki ekili ekinler ve dikili ağaçların kaybı;
Mera arazisinin kaybı;
Su kaynaklarına erişim kaybı veya bunlara erişimin engellenmesi;
Bu kayıplardan kaynaklanan gelirlerde düşüş ve bunun bir sonucu olarak, yeniden yerleşimin
ardından geçim kaynaklarının tekrar kazanılması hususundaki zorluklar;
İnşaat nedeniyle patlamalar, toz ile bağlantılı olarak ekinler, arazi, evlere ilişkin geçici zarar;
Günlük yaşamda geçici gürültü rahatsızlığı;
Ağır makinelerin yollara verdiği geçici zararlar;
Sosyal ilişkilerin kaybı.
PEK'lerin etkilenme düzeyi Projenin su altında kalma etkisi, ev ve arazi mülkiyeti şekli, varlıkların yasal
statüsü (Özel mülkiyet/Hazine) veya PEK'lerin hassasiyeti gibi bir dizi faktöre dayalı olarak farklılık
gösterecektir. Bu faktörler PEK'lerin hayatlarını etkileyecektir. Bu bölüm Projenin arazi edinimi
etkilerinin belirlenmesi ve arazi edinimi ile ilgili olumsuz etkilerin engellenmesine ilişkin azaltma
tedbirlerine göre yapılandırılmaktadır. Projenin beklenen faydaları da bu bölümün son kısmında ifade
edilecektir.
5.2. Proje Arazi Edinimi Etkilerinin Belirlenmesi
Alpaslan II HES'e ilişkin arazi edinimi süreci varlıklar da dahil olmak üzere etkilenen bütün araziler,
tazminat prosedürleri ve hem ilgili Türk kanunları hem de IFC standartları uyarınca projeden
etkilenen kişilerle yürütülen müzakereleri kapsamaktadır. Bu kısımda Alpaslan II Projesine ilişkin arazi
edinimi süreci de incelenmektedir.
5.2.1.
Projeden Etkilenen Arazinin Envanteri
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Alpaslan II Projesi özel mülkiyetli arazinin yanı sıra Hazine arazileri ve mera arazilerini de
etkileyecektir. Tamamen sular altında kalan alandaki bütün taşınmaz varlıklar arazi edinimine tabi
tutulacak ve tazminatlar Bölüm 3'te ifade edilen hususlara göre ödenecektir. Bu kısımda Alpaslan II
HES Projesine ilişkin arazi edinimi ve bununla birlikte taşınmaz varlıklar üzerindeki etkileri
irdelenmektedir.
5.2.1.1 Toplam Arazi Dağılımı
Alpaslan II Projesi çerçevesinde, 5,924 hektar (ha) arazi edinimi gerekmektedir. Tablo 5.1'e göre,
proje için gerekli arazinin çoğu Hazine arazisidir ve 3,132 ha (%53) araziyi kaplamaktadır. Hazine
arazisinden sonra, toplam arazi ediniminin %31'sine tekabül eden 1.862 ha'lık özel mülkiyetli arazi
gelmektedir. "Mülkiyeti bilinmeyen arazi" toplam arazinin %15'sını oluşturmaktadır ve 897 ha'a
tekabül etmektedir. Köy tüzel kişiliğine ait toplam arazi miktarı 17 ha'dır ve 14 ha'lık bölüm İl Özel
İdaresi tarafından yapılacak kamulaştırmaya tabidir (Şekil 5.1).
Tablo 5.1 Proje için gerekli toplam arazi dağılımı
Parsellerin
Dağılımı
Hazine
Özel
Mülkiyeti
bilinmeyen
Köy Tüzel Kişiliği
İl Özel İdaresi
Tarafından
Kamulaştırma
TOPLAM
Kaynak: Enerjisa 2013
Parsellerin
Sayısı
Toplam Arazi (m2)
Toplam Arazi Yüzdesi
693
3,132
53
1,781
1,862
31
199
897
15
12
18
0.3
87
14
0.2
2,772
5,924
100
5.2.1.2 Hazine ve Mera Arazileri
Projenin toplam arazi edinimi etkisinin yarısından fazlası Hazine arazisi ile ilgilidir. Bu nedenle, Hazine
arazisinin yaklaşık 3,132 hektarı Projeden etkilenecektir. Ayrıca, Hazine arazisi her köy tarafından
ortak olarak kullanılan mera arazisini de kapsamaktadır.
Hazine Arazileri
Proje 22 köyün hazine arazilerini etkilemektedir. Tablo 5.2'de gösterildiği üzere, Tepeköy Hazine
arazilerinin büyük bölümünü kaybetmektedir ve 748 ha olan bu miktar toplam Hazine arazilerinin
%24'üne tekabül etmektedir. Kayalıdere yerleşim birimi Tepeköy'ü toplam Hazine arazilerinin
%16'sına tekabül eden 487 ha 'ile izlemektedir. Üçüncü ve dördüncü köyler Bağiçi ve Akkonak
köyleridir. Bağiçi hazine arazilerinin 380 ha’rını kaybederken, Akkonak'ın sular altında kalacak toplam
Hazine arazisi miktarı '371 ha’ dır. Hem Bağiçi hem de Akkonak'ın sular altında kalacak Hazine
arazileri toplamda %24'ye (her biri için %12) tekabül etmektedir. Alikonak proje için gerekli toplam
hazine arazilerinin %11'sine tekabül eden 336 ha ile beşinci sırada yer almaktadır. Tablo 5.2'de
köylere göre etkilenecek hazine arazilerinin dağılımı gösterilmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 5.2: Hazine Arazilerinin Dağılımı
Köy adı
TEPEKÖY
KAYALIDERE
BAĞİÇİ
AKKONAK
ALİGEDİK
MESCİTLİ
SANLICA
KAYALIK
KAYALIKALE
DEĞERLİ
AKPINAR
KUŞLUK
ÖZENÇ
TAŞDİBEK
ALAGÜN
KUMLUKIYI
ULUSIRT
YURTTUTAN
AŞAĞIHACIBEY
ZORABAT
DUMLUSU
AŞAĞIALAGÖZ
TOTAL
Kaynak: Enerjisa
Toplam Arazi
(ha)
748
487
380
371
336
138
112
90
88
70
63
54
45
42
38
23
18
11
9
7
1
1
3,132
Parsel sayısı
189
112
33
40
50
12
87
23
1
17
85
3
11
8
1
1
1
6
8
4
1
693
Mera Arazileri
Mera arazilerinin önemi büyüktür, çünkü hayvancılık Projeden etkilenecek köylerin başlıca ekonomik
gelir kaynağıdır. Bütün mera arazileri Hazineye aittir. Buna karşın, arazi edinimi etkisinin
değerlendirilmesi için, mera arazisi edinimi de ayrı olarak analiz edilecektir. Proje kapsamında, 21
köyün mera arazisi etkilenecektir. Proje ile edinilecek 1.604 ha'ya tekabül eden 120 parsel
bulunmaktadır (Tablo 5.3). Hazine arazisinin yarısından fazlası mera arazisidir (%54). Tablo 5.3'te
görülebildiği üzere, en fazla mera arazisi kaybeden 5 köy Bağiçi, (367 ha), Aligedik (219 ha),
Kayalıdere (169 ha), Tepeköy (166 ha) ve Akkonak'tır (158 ha). Kayalık mera arazisinin tamamını (30
ha) kaybetmektedir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 5.3 Mera Arazilerinin Etkilenen Köylere göre dağılımı
Köy adı
Parsel sayısı
Kamulaştırılan
mera arazisi (ha)
BAĞİÇİ
ALİGEDİK
KAYALIDERE
TEPEKÖY
AKKONAK
MESCİTLİ
KAYALIKALE
SANLICA
KUŞLUK
ÖZENÇ
DEĞERLİ
KAYALIK
TAŞDİBEK
KUMLUKIYI
AKPINAR
ALAGÜN
ULUSIRT
YURTTUTAN
ZORABAT
DUMLUSU
AŞAĞIALAGÖZ
AŞAĞIHACIBEY
TOTAL
Kaynak: Enerjisa
11
14
10
13
13
9
2
8
3
8
6
2
3
1
4
1
1
5
3
2
1
0
120
367
219
169
166
158
89
84
61
54
44
40
30
25
23
20
19
18
10
7
1
1
0
1,604
5.2.1.3 Özel Mülkiyetli Araziler
Alpaslan II HES Projesi çerçevesinde, 1.862 hektarlık bir araziye tekabül eden 1.781 özel mülkiyetli
parselin edinilmesi gereklidir (Tablo 5.4). Tabloda görülebildiği üzere, Bağiçi hem alan(437 ha ) hem
de parsel sayısı (toplamın %24'ünü oluşturan 468 parsel) açısından ilk sırada yer alırken, Tepeköy 393
ha ve 347 parsel (toplam arazinin %21'si) ile ikinci sırada yer almaktadır. Akkonak 316 ha (%17) ile
üçüncü ve Akpınar 157 ha (%9) ile dördüncü sırada yer almaktadır. Kayalıdere 121 ha (%7) ile bu
yerleri izlemektedir. Özel mülkiyetli arazinin dağılımı da aşağıdaki Şekil 5.4'te gösterilmektedir. .
Tablo 5.4 Özel Mülkiyetli Arazilerin Dağılımı
Köy adı
Özel Mülkiyetli
Parsel sayısı
arazi (Hektar)
BAĞİÇİ
TEPEKÖY
437
393
468
347
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
AKKONAK
AKPINAR
KAYALIDERE
ALİGEDİK
DUMLUSU
SANLICA
AŞAĞIHACIBEY
DEĞERLİ
KAYALIK
TAŞDİBEK
MESCİTLİ
ULUSIRT
ÖZENÇ
AŞAĞIALAGÖZ
KUMLUKIYI
ZORABAT
YURTTUTAN
KAYALIKALE
ALAGÜN
KUŞLUK
TOTAL
Kaynak: Enerjisa
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
316
157
121
114
68
50
40
40
35
20
20
19
10
8
8
5
1
0.5
0
0
1,862
140
308
146
89
63
61
12
20
34
18
8
12
21
5
2
24
1
2
0
0
1,781
5.2.1.4 Mülkiyeti Bilinmeyen Araziler96
Proje çerçevesinde mülkiyeti bilinmeyen yüksek miktarda arazinin arazi edinimi gereklidir (897 ha).
Tablo 5.5'te görüldüğü üzere, 12 köyün toplamda 897 hektar araziye sahip 199 parselde mülkiyeti
bilinmeyen arazi bulunmaktadır. Bağiçi (375 haile) ilk sırada yer alırken (%42), Kayalıdere 224 ha
(%25), Tepeköy 162 ha (%18) ve Sanlıca 44 ha(%5) ile izlemektedir. Diğer bir deyişle, mülkiyeti
bilinmeyen arazilerin büyük bir bölümü (%90) tamamen su altında kalacak dört köyün sınırları
içerisinde bulunmaktadır. Bu kadar fazla mülkiyeti bilinmeyen arazinin bulunması EPDK'nın bu sürece
müdahil olmasını kaçınılmaz hale getirilmektedir. Mülkiyeti bilinmeyen araziler Bölüm 2'de daha
ayrıntılı olarak açıklandığı üzere kamulaştırma yoluyla edinilmektedir.
Tablo 5.5 Mülkiyeti Bilinmeyen Arazilerin Dağılımı
Köy adı
BAĞİÇİ
KAYALIDERE
TEPEKÖY
SANLICA
Toplam Arazi
(Hektar)
375
224
162
44
Parsel Sayısı
26
12
51
74
96
Proje sahipsiz parsellerin sahiplerinin belirlenmesi için Tapu ve Kadastro Müdürlüğüne başvuruda
bulunmuştur.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
DEĞERLİ
ULUSIRT
ALİGEDİK
TAŞDİBEK
ÖZENÇ
AŞAĞIHACIBEY
ZORABAT
KAYALIKALE
AKKONAK
AKPINAR
ALAGÜN
AŞAĞIALAGÖZ
DUMLUSU
KAYALIK
KUMLUKIYI
KUŞLUK
MESCİTLİ
YURTTUTAN
TOTAL
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
40
18
11
8
5
4
4
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
897
14
1
9
1
5
2
3
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
199
Kaynak: Enerjisa
5.2.1.5 Köy Tüzel Kişiliği
Köy tüzel kişiliğinin sahip olduğu arazileri kaybeden üç köy bulunmaktadır. Bu köyler Akpınar köyü,
Kayalıdere ve Sanlıca köyleridir . Proje ile edinilmesi planlanan 18 hektara tekabül eden 12 parsel
bulunmaktadır (Tablo 5.6).
Tablo 5.6 Köy Tüzel Kişiliğinin Sahip Olduğu Arazilerin Dağılımı
Köy tüzel Kişi
Akpınar
Kayalıdere
Sanlıca
Toplam
Toplam Arazi (hektar)
17
0.8
0.4
18.2
Parsel Sayısı
9
2
1
12
Kaynak: Enerjisa
5.2.7 Projeden Etkilenen Evler ve Diğer Varlıkların Envanteri
Yukarıda bahsedildiği üzere, proje kapsamında, 4 köy tamamen ve 2 köy kısmen projeden
etkilenecektir. Proje sonucu sular altında kalacak 344 ev bulunmaktadır (Tablo 5.7). Proje tarafından
edinilecek evlerin %83'ü tamamen sular altında kalan köylerde bulunmaktadır. Tamamen sular
altında kalan köyler arasında, Tepeköy en fazla sayıda evi kaybetmektedir (117 ev). Tepeköy'ü Bağiçi
köyü izlemektedir (77 ev). Sanlıca köyü ve Kayalıdere köyü sırasıyla 49 ev ve 44 ev kaybetmektedir.
Kısmen sular altında kalan yerleşim birimleri arasında, Akkonak Köyünün Göçmenler Mahallesi
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
tamamen sular altında kalacaktır. Akkonak Köyünde Proje tarafından edinilmiş 48 ev bulunmaktadır.
Göçmenler mahallesine ilişkin arazi edinimi süreci çoğunlukla rızaen alım satım müzakereleri ile
yürütülmüştür. Evlerin %6'sı kamulaştırma yoluyla edinilmiştir. (Şekil 5.6) Hazine arazisi üzerine inşa
edilen, ancak tapusu bulunmayan 17 ev tespit edilmiştir, ancak Enerjisa tapu bulunmamasına rağmen
bu evler için tazminat ödemiştir. Aligedik köyü Projeden etkilenen en az evin bulunduğu köydür ve
Proje nedeniyle sular altında kalacak 9 ev bulunmaktadır.
Tablo 5.7 Sular Altında Kalacak Ev Sayısı
1. Tamamen Sular Altında Kalacak Köyler
Köy
Ev Sayısı
TEPEKÖY
117
BAĞİÇİ
77
SANLICA
49
KAYALIDERE
44
TOPLAM
287
2. Kısmen Sular Altında Kalacak Köyler
Köy
Ev Sayısı
AKKONAK
31 + 1797
ALİGEDİK
9
TOPLAM
57
ANA TOPLAM
344
Şekil 5.6 Akpınar Köyünün Ev Edinimi Stratejisi (Göçmenler mahallesi)
97
Enerjisa tarafından edinilen 17 ev Hazine arazisi üzerine inşa edilen ve köylüler tarafından kullanılan tapusuz
evlerdir. Enerjisa bu tapusuz evlerin kullanıcılarını eksiksiz olarak tazmin etmiştir.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Kamulaştırılan,
6%
Feragatname,
36%
Satın alınan,
58%
Kaynak: Enerjisa
Arazi envanter sayımı esnasında, arazi üzerindeki bütün taşınmaz varlıklar ve yapılar Projenin erken
bir safhasında bir Danışman şirket (HAPA) tarafından belirlenmiştir. Evlere ek olarak, ambarlar,
samanlıklar, depolar, kümesler, tandırlar sınıflandırılmaktadır ve tam tazminat açısından
fiyatlandırılmaktadır. Ağaçlara yönelik tazminat ağaçların yaşı, türü, tipi, verimlilik ve miktara göre
hesaplanmaktadır. Tam tazminat içerisinde PEK'lerin arazileri üzerindeki bütün taşınmaz varlıklara
ilişkin ödemeler de yer almaktadır. HAPA'nın varlık envanter sayımı analizine göre, Projeden
etkilenecek 223 ambar, 15 samanlık, 125 depo, 89 kümes, 131 tandır, 43 kulübe ve 418.735 ağaç
bulunmaktadır.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Köy
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Parselleri
Sular
Ambarları
Samanlıkları
Depoları
Kümesleri
Tandırların
Atölyelerin
Kulübeleri
Arı
n Sayısı
Altında
n Sayısı
n Sayısı
n Sayısı
n Sayısı
Sayısı
Sayısı
n Sayısı
İlişkin
Kalacak
Ev
Kovanlarına
Yerlerin
Ağaçların
Sayısı
Sayısı
Sayısı
Bağiçi
468
77
63
9
38
25
36
1
11
3
157.208
Kayalıdere
146
44
26
2
13
2
16
0
0
0
52.266
Sanlıca
61
49
27
1
8
13
16
0
1
0
7.323
Tepeköy
347
117
85
2
59
48
48
0
29
0
169.762
TOPLAM
1022
287
201
14
118
88
116
1
41
3
386.559
Tablo 5.8: Tamamen Sular Altında Kalan Köylere İlişkin Varlıkların Envanteri
Kaynak: Enerjisa
Tablo 5.9 Kısmen Sular Altında Kalan Köylere İlişkin Varlıkların Envanteri
Köy
Parselleri
Sular Altında
Ambarların
Samanlıklar
Depoların
Kümeslerin
Tandırların
Atölyelerin
Kulübel
Arı Kovanlarına İlişkin
Ağaçların
n Sayısı
Kalacak
Sayısı
ın Sayısı
Sayısı
Sayısı
Sayısı
Sayısı
erin
Yerlerin Sayısı
Sayısı
Ev
Sayısı
Sayısı
Aligedik
89
9
1
0
0
0
0
1
0
0
590
Akkonak
140
30
20
1
7
1
15
0
2
0
3.281
TOPLAM
229
39
21
1
7
1
15
1
2
0
3.871
Kaynak: Enerjisa
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Tablo 5.10 Yalnızca Arazi Kaybeden Köylere İlişkin Varlıkların Envanteri
Köy
Akpınar
Parsellerin Sayısı
Ağaçların Sayısı
Ambarların Sayısı
308
843
Aşağıalagöz
5
-
Aşağıhacıbey
12
1.003
Değerli
20
258
Dumlusu
63
Kayalık
34
1.148
Kayalıkale
2
-
Kumlukıyı
2
18
Mescitli
8
5.530
Özenç
21
-
Taşdibek
18
1.813
Ulusırt
12
7.557
Yurttutan
1
-
Zorabat
24
10.136
1
TOPLAM
530
28.306
1
Kaynak: Enerjisa
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
5.2.8 Projeden
Varlıkları/Binaları
Etkilenen
Köylerde
proje
tarafından
edinilecek
Kamu/Devlet
Okullar, camiler, köy muhtarlığı idari binası, taziye binaları, su deposu gibi kamu binalarına ilişkin
tazminat ödemeleri yapı türüne bağlı olarak ilgili bakanlıklar veya köy tüzel kişiliğine yapılacaktır. Bu
yapılara ilişkin tazminat değerleri bu binaların kurulan değerleme komisyonu tarafından
hesaplanacak/değerlenecek ikame değeri üzerinden belirlenecektir. Değerleme sürecinden sonra,
proje sponsoru (Enerjisa) sorumlu kuruma bir davetiye gönderecektir (örneğin, okullar için milli
eğitim bakanlığı; camiler için köy tüzel kişiliği v.b.); sorumlu kurumun dilekçeyi kabul etmemesi
halinde, sorumlu kurum, 60 gün içerisinde, bu sorunun çözüme kavuşturulması için Danıştay'a
başvurabilmektedir. İhtilafın hallinden sonra, varlığa ilişkin değer sorumlu kurumun belirlediği Banka
hesabına 15 gün içerisinde aktarılmaktadır.
Bu kamulaştırma süreci Türk kamulaştırma kanununun 8, 10 ve 30. maddelerinde yasal olarak
tanımlanmaktadır98. Yukarıdaki süreçler belirtilen bu maddelere göre gerçekleştirilecektir.
Mezarlıklar, sorumlu belediye ve valilikten ilgili izinlerin alınmasının ardından, PEK'lerin tercihlerine
göre, Enerjisa tarafından proje rezervuar alanı veya yeniden yerleşim alanı dışına taşınacaktır99.
Sular altında kalacak mezarlıklar için;
Sular altında kalan köyler dışında sular altında kalmayacak mevcut arazi olması durumunda, mezarlık
muhtar, köylüler ve il/ilçe mülki amirliği ile mutabakat içerisinde eski mezarlık arazisine
taşınabilmektedir. Tazminat ödemesi köy tüzel kişiliğine toprak mezarlar için 350-400 TL'lik bir
meblağ; üzerinde taşı bulunan mezarlar için 500-550 TL'lik ve mermer kaplı mezarlar için 750 TL'lik
bir meblağ çerçevesinde taşıma ücreti olarak ödenecektir. Eski mezarlıkta mevcut yer olmaması
durumunda, köy yakınında yeni mezarlık arazisinin belirlenmesi için ilgili makamlara bir başvuruda
bulunulmaktadır ve yeni yerin belirlenmesinin ardından, nakiller bu çerçevede yapılmaktadır. Yeni
mezarlık yerinde eski zamanlara ait/tarihi mezarların bulunup bulunmadığının belirlenmesi için,
muhtar tarafından sağlık müdürlüğü ve Müze ve Kültür Varlıkları Müdürlüğüne başvuruda
bulunulması gerekmektedir.
Tablo 5.11: Projeden Etkilenen Köylerde Proje Tarafından Edinilecek Kamu/Devlet Varlıkları
Bina Türü
Tepeköy
Bağiçi
Sanlıca
Kayalıdere
(Göçmenler
Mahallesi)
1
Cami
1
1
1
1
İmam lojmanı
1
1
1
1
1
Okul
2
100
2
1
1
1
Öğretmenlerin lojmanı
1
Yok
1
1
1
Otopark
1
Yok
Yok
Yok
Yok
Taziye Evi
Yok
1
Yok
Yok
Yok
Çoban Evi
1
Yok
Yok
Yok
Yok
98
99
http://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2942.pdf
Mezarlıkların
taşınmasına
ilişkin
ayrıntılar
ekteki
linkte
bulunabilmektedir:
http://www.nvi.gov.tr/Files/File/Mevzuat/Ilgili_Diger_Mevzuat/Yonetmelik/pdf/Mezarl%C4%B1k%20Yerlerini
n%20%C4%B0n%C5%9Faas%C4%B1%20ile%20Cenaze%20Nakil%20ve%20Defin%20%C4%B0%C5%9Flemleri%2
0Hakk%C4%B1nda%20Y%C3%B6netmelik.pdf
100
Okulların biri boştur
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
Mezarlık
1
1
1
1
1
Beton Oluk
1
1
Yok
Yok
Yok
Beton Oluk ve çeşme
1
Yok
2
1
1
Beton su deposu
2
Yok
1
1
1
İstasyon Binası
1
1
Yok
Yok
Yok
Motorlu pompa odası
1
1
Yok
Yok
Yok
Depo
1
Yok
Yok
Yok
Yok
Depo ve tuvalet
Yok
1
1
1
Yok
Beton su basmanı
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
2
Yok
Yok
Yok
Yok
Yok
1
Yok
Yok
Yok
Beton oyun alanı
2
Yok
Yok
Yok
Yok
Odunluk
1
Yok
Yok
Yok
Yok
Ağaç direk ve çelik çit
2
1
Yok
Yok
Yok
Çeşmeli su tankı
1
Yok
Yok
Yok
Yok
Tandır
1
Yok
Yok
Yok
Yok
Kümes
1
Yok
Yok
Yok
Yok
Taş Duvar
Uydu çanağı
Kaynak: Enerjisa
Tablo 5.12: Sular altında kalan köylerdeki okullar ve her okuldaki öğrenci sayıları
Tepeköy
Sular altında kalacak
köylerdeki okulların öğrenci
sayıları
Bağiçi
70
16
Kayalıdere
18
Sanlıca
30
Göçmenler
Mahallesi
21
Kaynak: Enerjisa
5.3 Fiziksel Yeniden Yerleşim Etkileri
5.3.1 Ev Kaybeden PEK'ler ve Yeniden Yerleşim
Toplam 344 evin Proje tarafından edinilmesi beklenmektedir. Bu sebeple, bu mülklerin
sahipleri/kullanıcıları aşağıda verilen AİKB PR5'te (Kutucuk 1101) “Yeniden yerleştirilen kişilerin geçim
yollarını ve yaşam standartlarını arazi temelli, ücret temelli ve/veya işletme temelli önlemler
aracılığıyla sosyo-ekonomik durumlarında sürdürülebilir iyileşmeleri kolaylaştıracak şekilde
iyileştirmek veya asgari olarak projeden önceki konumlarına getirmektir”102 göre fiziksel olarak
yerinden edilecektir.
101
102
AIKB, Performans Koşulu 5, Para 6 dipnot 10 ve 11 sayfa 41
AIKB, Performans Koşulu 5, para 6, sayfa 40
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
"Yeterli ev veya barınak kalite, güvenlik, satın
alınabilirlik,
yaşanabilirlik,
kültürel
uygunluk,
erişilebilirlik ve konumsal
özelliklerle ölçülebilir. Yeterli barınma istihdam
seçeneklerine, pazarlara ve su, elektrik, sıhhi tesisat,
sağlık bakımı ve
eğitim gibi temel altyapılara ve hizmetlere erişime izin
vermelidir. Bu PK yeniden yerleşim alanlarında yeniden
yerleştirilen kişilerin uygun barınmasını ve kullanım
güvenliğini sağlar. Müşterilerin yeniden yerleşim yerinde
özellikle işgal ettikleri arazide yasal olarak kabul
edilebilir hakkı veya hak talebi olmayanlar için
iyileştirilmiş yaşam koşulları önermek için bu paragrafta
yeterli barınmanın bir veya daha fazla yönünü dâhil
etmesi gerekir.Bir yeniden yerleşim yeri zorunlu tahliye
ile yeniden yerleştirilen kişiler koruyorsa, mümkün
olduğunca geniş ölçüde mülkiyet teminatı sağar.
Tablo 5.13: Ev edinimi / etkilenen hane sayısı
Yerleşim birimi
Kayalıdere
Sanlıca
Bağiçi
Tepeköy
Akkonak
Aligedik
Toplam
Kaynak: Sayım
Evlerin sayısı
44
49
77
117
48
9
344
Hane sayısı103
30
27
41
113
2
35
248
Proje nedeniyle 344 ev sular altında kalacak ve 248 PEH Projeden etkilenecektir. Projeden etkilenen
alandaki ev mülkiyeti ve ev kullanım şekilleri oldukça karmaşıktır. PEK'lerin bir bölümünün birden
fazla evi bulunmaktadır ve PEK'ler bu evlerin tamamını kullandığını beyan etmektedir. PEK'lerin bir
kısmı köyde bulunmayan ev sahiplerinin evlerini kullanmaktadır, kendi sahip oldukları evlerini ise
çocuklarına veya kardeşlerine vermektedir. Bunun yanında, bazı evlerde aynı çatı altında yaşayan
birden çok çekirdek aile bulunmaktadır. Türk mevzuatına göre, aynı çatı altında yaşayan çekirdek
ailelerin ayrı olarak yeniden yerleştirilmeyi tercih etmesi durumunda, bu ailelerin ayrı tazminatlar
103
Hane sayısı evin sahipleri/kullanıcıları olan daimi mukim PEK'leri temsil etmektedir. Bazı evlerde ikamet
edilmemektedir ve bazı evler depo olarak kullanılmaktadır. Bunun yanında, bazı PEK'ler birden fazla eve
sahiptir; buna karşın, aynı çatı altında yaşayan ve ek bir hane olarak da sayılan birden fazla çekirdek aile
bulunmaktadır. Mevsimlik kullanıcılar/sahiplere toplam PEK sayısında yer verilmemektedir.
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
alma hakkı bulunmaktadır104. Anket sonuçlarına göre, birden fazla çekirdek ailenin bulunduğu 32 ev
vardır. Bunun yanı sıra, köyde bulunmayan ev sahipleri toplam ev sahiplerinin yaklaşık %16'sıni
oluşturmaktadır (58 ev). Köyde bulunmayan ev sahipleri, daimi olarak köy dışında ikame eden ve
köyü düzenli olarak ziyaret etmeyen ev sahipleridir. Buna karşın, önemli bir bulgu köyde bulunmayan
ev sahiplerinin evlerinin köyde yaşayan diğer hanehalkları (genelde herhangi bir kira kontratı
olmaksızın, bazı akrabalar, bazı tanıdıklar) tarafından kullanılmasıdır. Köyde bulunmayan 18 ev
sahibinin evleri Proje sonucu evsiz kalabilecek diğer kişiler tarafından kullanılmaktadır. Bunun
yanında, PEK'lerin bir kısmının köyde birden fazla evi bulunmaktadır ve bu PEK'ler ikinci evlerinin
başkaları tarafından kullanılmasına izin vermektedir. 25 ikinci ev bu şekilde ev sahibi olmayan kişiler
tarafından kullanılmaktadır.Toplamda, Proje alanında ev sahibi haricinde yaklaşık 43 ev kullanıcısı
bulunmaktadır. Köyde bulunmayan sahiplere ait 40 boş ev/bina yapısı bulunmaktadır. Yurtdışında
veya Türkiye'deki diğer yerleşim birimlerinde ikamet eden sahipler tarafından mevsimlik olarak
kullanılan 39 ev bulunmaktadır (Şekil 5.2).
Şekil 5.2 Evlerin mülkiyet statüsünün dağılımı
Tapu sahibinin kullandığı
evler
4% 2% 3%
Ev kullanıcıları
12%
Sezonluk kullanılan evler
11%
56%
12%
Başka yerde ikamet eden
ev sahiplerinin evleri
Bilinmeyen/köy tüzel
kişiliği
Depo olarak kullanılan
Kaynak: Güncellenmiş ev sayımı
Enerjisa uluslararası kılavuzlara bağlı kalmaktadır. Tapularına105 bakılmaksızın (arazi açısından resmi
yasal hakları olsun veya resmi yasal hakları olmasın), Proje alanının daimi mukimleri106 olan PEK'ler
evlerine yönelik olarak AIKB PK 5 doğrultusunda tazmin edilecektir. 3. Bölümde anlatıldığı gibi arazi
edinimi 2 fazda gerçekleştirilmiştir. Birinci faz arazi edinimi tamamlanmıştır. Akkonak köyü’nün
Göçmenler mezrasındaki tüm evler rızaen alın yoluyla edinilmiştir. Göçmenler mezrasındaki arazi
edinimi, Enerjisa için yol gösterici olmuştur. Şirket Göçmenler arazi edinimindeki adımları gözden
geçirmiş, bu örnekten alınan dersleri stratejisinde değişiklik olarak yansıtmıştır.
104
5543 sayılı İskân Kanunu Uygulama Yönetmeliği; fıkra 17.
Proje alanının özelliklerinden biri evler ve ekim için Hazine arazilerinin kullanımıdır. Enerjisa, resmi olarak
tanınan tapuların bulunmamasına rağmen, Hazine arazisi üzerine inşa edilen taşınmaz varlıklara ilişkin tazminat
vermiştir. Tazminat ev kullanıcısına ödenmiştir.
106
Daimi mukimler birincil evleri Projeden Etkilenen Köylerdede bulunan ve eşik tarihi açıklanmadan önce üç
yıl boyunca mukim olan PEK'lerdir.
105
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
Örnek Olay: Göçmenler Mezrası
Akkonak Köyü ile bu köyün mezrası olan Göçmenler (Zorava) Mahallesi resmi olarak olmayan, tüzel
kişiliği bulunmayan yerleşimdir. Bunun nedeni, 1966 Varto depreminde her iki köyün iskan izninin
ellerinden alınmış olmasıdır. Depremden sonra bu yerleşimler Muş Merkez’deki Sunay Mahallesi’ne
taşınmışlar ve kendilerine geçici yerler gösterilmiştir. Dolayısıyla resmi işlerinde de buraya
bağlanmışlardır. Daha sonra köylüler tek tek dönüp, evlerini eski yerlerinde kendi imkanlarıyla
yeniden yapmıştır. Bu yerleşimler resmi olarak olmadığı için tüzel kişilikleri yoktur ancak devlet
zaman içerisinde altyapı götürmüştür.
Alpaslan II Projesi Göçmenler’de arazi ve evlerin kamulaştırılması rızaen satın alım yöntemi ve
etkilenen evlere tam ikame değerinde ödeme (nakit ödeme) ile yapılmıştır. Projeden etkilenen evler,
tam ikame değeriyle 2011 yılında edinilmiştir. Tüm hane sahiplerine nakit ödeme yapılmasına
rağmen, hane sahiplerinin çoğu evlerini boşaltıp taşınma konusunda tereddüt etmiştir. PEKler
Enerjisa ile evlerinden çıkamama sebebi olarak çevrede iskana uygun arazinin olmamasını, daha
uzakta kırsal alana taşınmayı arzu etmediklerini paylaşmıştır. PEKler kendi meralarının üst kotlarında
iskanlı yerleşim talebinde bulunmuştur.
Mera arazisi Hazine’ye aittir ve mera arazisi üzerinde inşaat yapılamaz. Mera vasfının değiştirilmesi
için bir çok kamu kurumu ile ortak çalışma yapılması gerekmektedir. Bu kamu kurumları Mus Valiliği,
İl Tarım Müdürlüğü, İl Özel İdare Müdürlüğü ve Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüdür.
PEKlerden gelen talepler doğrultusunda Enerjisa Muş Valiliği ile görüşmelerde bulunmuştur.
Göçmenler mezrasının tüzel kişiliği bulunmadığı için, Enerjisa mera vasfının değiştirilmesinde öncülük
etmiş, kamu kurum ve kuruluşlarıyla görüşmelerde aktif rol oynamış ve sürecin takipçisi olmuştur. Bu
süreç içerisinde PEKlerin yeni arsada ev yapma konusunda duruşlarında değişiklik olmuştur. İlk
etapta mera arazisi parsellendiğinde her PEK kendi parselini satın alıp, kendi inşaatını yapacakken,
mera vasfı değişimi sürecinde, PEKlerin arazi edinimi bedellerini harcadıkları, Enerjisa’dan sadece
vasıf değişikliği için destek değil, aynı zamanda arazinin alınması ve inşaatında da destek vermesinin
beklendiği gözlemlenmiştir. Enerjisa PEKlerin iyi niyet göstergesi olarak parselleri kendilerinin alması
gerektiğini vurgulamıştır. İlk ihaleye katılmayan PEKler, ikinci ihaleye katılarak kendi arazilerini satın
almıştır. İnşaatın Nisan 2014’te başlaması beklenmektedir. Enerjisa inşaat sırasında destek vermeye
devam edecektir. Mera vasfı değişikliğindeki adımlar aşağıda özetlenmektedir:
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
Şekil
2011
5.3:
Göçmenler
Örneği
•Göçmenler mezrasındaki vatandaşlar Enerjisa’ya başvurarak yerleşimlerinin baraj gölü altında kalacağını ancak bu
topraklardan gitmek istemediklerini, kendilerine yeni bir yer gösterilmesini ve devletin yeni bir düzenlemeye gitmesini
istediklerini belirttiler.
•Zorava’nın bu talebi Enerjisa tarafından Muş Valiliği’ne taşındı. Köy tüzel kişiliği olmadığından konu valiliğe taşındı.
•Vali Bey’in görevlendirmesiyle İl Tarım Müdürlüğü, Göçmenler Mahallesi’ne en yakın meralara ve arazi vasfına baktı. Akkonak
Köyü’ne ait mera tesbitini yaptı.
•Çevre Şehircilik İl Müdürlüğü ve İl Özel İdaresi giderek bölgede tespit yaptı. Bu kurumlar yerleşme alanının uygun olduğunu
bildirdi.
•Valilik, İl Özel İdaresi’ne burayı iskana hazırlaması için talimat verdi
2012
•Enerjisa, kurumlarca belirlenen bölgedeki mera vasıf değişikliğine giderken ot bedeli için ödeme yapıldı.
•Sonrasında yerleşim yerinin iskanı için “hale hazır”ı çıkarıldı. Bu iş için Muş Harita görevlendirildi.
•Çevre Şehircilik İl Müdürlüğü’nün zemin etüdü sondajları için Enerjisa tarafından jeoteknik sondaj desteği sağlandı.
2013
•Bu aşamadan sonra mera vasıf değişikliğine gidebilmek için İl Tarım Müdürlüğü başkanlığında tüm resmi kurumların
katılımıyla komisyon oluşturuldu.
•Süreç sonunda yeni yerleşim alanı 22 Ağustos 2013 tarihinde resmi gazetede yayınlandı.
•Hazine satışı için tebligatlar 25 Eylül 2013 tarihinde vatandaşlara tebliğ edildi.
•8 ve 9 Ekim 2013’tarihinde Muş Milli Emlak Müdürlüğü’nce parsellerin ihalesi yapıldı ancak vatandaşlar tarafından bu ihaleye
hiç başvuru olmadı.
2014
•Milli Emlak’ça 29 ve 30 Ocak 2014 tarihlerinde yapılan ikinci ihalede satışa sunulan parseller mezra sakinlerince satın
alınmıştır.
•Köylülerce yol, su elektrik ve okul gibi altyapı hizmetleri için İl Özel İdaresi, İl Milli Eğitim Müdürlüğü ve Tedaş a dilekçe ile
başvuruldu.
•İnşaatın başlanması planlanmaktadır.
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
Birinci Etap Ev ve Arazi Ediniminden Çıkartılan Dersler:





Rızaen alımla taşınmaz bedellerinin erken ödenmesi PEKlerin yeniden yerleşim sürecini
hızlandırmamıştır.
Nakit tazminatlar yatırım dışında hanenin diğer ihtiyaçlarını karşılamak üzere
harcanılabilmektedir.
Köy Tüzel Kişiliği bulunmadığından mera vasfının değişikliği için gereken tüm prosedürleri
Enerjisa gerçekleştirmiştir. Bu PEKlerin Enerjisa’dan beklentilerinde artışa sebebiyet
vermiştir. Tam ikame değeri ödenmiş olmasına rağmenler PEKler yeni evlerin inşasını
Enerjisa’dan talep etmeye başlamıştır.
Mera vasfının değiştirilmesindeki uzun süreç PEKlerin yeniden yerleşim sahasına geçişlerini
geciktirmiştir. İki yıl süren görüşmeler, Enerjisa’dan beklentileri arttırmıştır. Vasıf değişikiliği
uzun sürdüğü için PEKler ellerindeki nakit parayı harcamışlardır.
Rızaen toprağını satmayan PEKler kamulaştırmayı tercih etmiştir. Kamulaştırma bedelleri
rıazen alım bedellerinin üstünde belirlenmiştir. Aradaki fiyat farkı sosyal açıdan sıkıntıya yol
açabilirdi ama rızaen alımlar iki sene önce tamamlandığı için PEKler bu konuda tepki
göstermemiştir.
İkinci Etap Ev ve Arazi Edinimi
Enerjisa ikinci etap ev ve arazi ediniminde rızaen alım yerine, kamulaştırma yapacaktır. Kamulaştırma
bedellerinin ödenmesinin yanısıra Enerjisa’nın ev kaybına dair stratejisi aşağıda açıklanmaktadır:



Kamulaştırmaya paralel olarak Enerjisa PEKlerin kırsal ve kentsel olarak yeniden yerleşim
tercihlerini öğrenmekte ve çevredeki yeniden yerleşime uygun olan arazileri araştırmaktadır.
Bu konuda danışılan yerel kamu kurumları: Mus Valiliği, İl Tarım Müdürlüğü, İl Özel İdare
Müdürlüğü ve Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüdür. Göçmenler örneğinde olduğu gibi
Enerjisa kırsal yeniden yerleşimi tercih eden PEKleri, mera arazilerinin üst kotlarına
yerleştirmeyi planlamaktadır.
Kırsal yeniden yerleşim: Kırsal (tarımsal) iskan isteyen hanelerin görüş ve onayını alınarak
mutabık kalınan bir kırsal alana yerleştirilmeleri sağlanacaktır. Enerjisa burada hanelere
asgari mevcut evlerinin standardında olmak koşuluyla benzer yaşam koşullarını
oluşturmalarına olanak sağlayacak şekilde bir yerleşim yeri kuracak ve ev kayıplarına karşılık
yeni bir ev sahibi olmalarını sağlayarak, tam ikame değerinde ev kaybını tazmin edecektir.
Buna ek olarak kırsal iskan isteyen haneler için taşınma desteği de Enerjisa tarafından
sağlanacaktır. Enerjisa Projeden etkilenen hanelerin eline geçecek kamulaştırma bedellerini
etkili bir şekilde değerlendirilebilmeleri için bir Gelir İyileştirme Programı (GIP) oluşturacak
ve GIP kapsamında yönlendirme/danışmanlık desteği sunarak hanelerin kamulaştırma
bedellerini kendi gelirlerini iyileştirmede /geçimlerini sağlamada kullanmaları konusunda
teşvik edecektir. Kırsal iskan isteyip de kamulaştırmadan herhangi bir ödeme alamayan
haneler ise, yeni yerleşim yerlerinde yaşamlarını sürdürecekleri bir ev sahibi olma olanağına
sahip olacaklar ve de geçimlerini sürdürmelerine destek olmak adına IRP’den daha fazla
faydalandırılacaklardır.
Kentsel iskan: Kentsel iskan isteyenlerin ev kayıpları ise tam ikame değerinde nakdi olarak
tazmin edilecektir. Taşınma desteğinin yanı sıra, kente gideceklere de geçim kayıplarına
karşılık alacakları nakdi tazminat miktarları göz önünde bulundurularak, IRP kapsamında
destekleme ve kentsel yaşam uyum çalışmaları yapılacaktır.
Hizmete Ozel
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
Kamulaştırmadan dolayı Türk mevzuatına göre hanelerin evleri için alacağı tazminatlar evlerin tam
ikame değerini karşılamayacaktır. Buna ilaveten bazı evler çok hisselidir ve kamulaştırmadan gelen
tazminatlar mirasçılara bölündüğünde evin kullanıcısının eline geçecek bedel tek başına bir ev sahibi
olmasına yetmeyecektir. Ayrıca başkasının evinde bedelsiz kalan, sadece geçimlik tarım ile hassas
hanelere de AİKB PK 5 doğrultusunda kırsal iskan hakkı tanınacaktır. PEKler de bu Kırsal iskan
stratejisi altinda bu durumda olan kullanıcılara da ev sahibi olmaları olanağı verilecektir.
Kamulaştırmadan alınacak olan nakit gelirler Enerjisa’nın bölgede yürüteceği yerel kalkınma
programı kapsamında yatırım amaçlı ve gelir yolunu yeniden yapılandırma hedefiyle kullanılabilinir.
5.3.2. Yeniden Yerleşim Stratejisi
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJI ve HES PROSİ
Yeniden Yerleşim
Stratejisi
PEKlerin belirlenmesi
Kırsal/kentsel
tercihlerin
belirlenmesi
Kamulaştırmanın
başlanması
Kamulaştırmanın
sonuçlanması
Kırsal
Ödemelerin
tamamlanması
Kentsel yeniden
yerleşim yapacak
PEKlere ikame
bedelinin altında
ödeme yapıldıysa
farkın ödenmesi
Kentsel
Kırsalda yeni ev
Emlak danışmanlık
hizmeti
Taşınma bedeli
Taşınma bedeli
Hassas grupların
izlenmesi
Geçim yolu
yapılandırılması
programı
Geçim yolu
yapılandırılması
programı
Hassas grupların
izlenmesi
Hizmete Ozel
Sayfa 176 of 285
Alpaslan II, HES Projesi Yeniden Yerleşim Eylem Planı
Ekim, 2013.
Hizmete Ozel
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
5.4.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Geçim Kaynaklarına İlişkin Etkiler ve Geçim Kaynaklarının Geri
Kazandırılması
Proje PEK'leri geçim kaynakları açısından da etkileyecektir. Bununla birlikte, fiziksel olarak
yerinden edilecek PEK'ler ekonomik olarak yerinden edilmeden de etkilenecektir. Ekonomik
olarak yerinden edilme Proje nedeniyle kaybedilen arazi büyüklüğü ve doğal kaynaklara (su
kaynakları, elektrik, meralar gibi) sınırlı erişime dayalı olarak farklılık göstermektedir. Bunun yanı
sıra, Proje nedeniyle herhangi bir arazi kaybetmeyen PEK'lerin bir kısmı ortak meralara sınırlı
erişim nedeniyle ekonomik olarak yerinden edilecektir. Proje ile PEK'lerin geçim kaynaklarının
AKIB Performans Koşulu 5 ile uyumlu bir biçimde geri kazandırılması amaçlanmaktadır. Bu
şekilde, PEK'ler tam ikame maliyeti üzerinden tazmin edilmekle kalmayıp, aynı zamanda yaşam
standartlarının geliştirilmesi veya en azından gelir kazanma kapasitelerinin artırılması, üretim
düzeylerinin geliştirilmesi ve yaşam standartları açısından geçim kaynaklarını geri kazanmaları
yönünde olanaklar da sağlanacaktır107.
Geçim kaynağı stratejisinin geliştirilmesi için, PEK'lerin Projeden nasıl etkilendiğinin
değerlendirilmesi önemlidir. PEK'lerin büyük bir bölümünün 10 dekardan az arazi kaybetmesine
karşın (Tablo 5.13), PEK'lerin toplam arazi mülkiyetinin 10 dekardan az olması halinde, etki
önemli düzeydedir. Görüşülen hanehalkları kullanılan toplam arazi ve Projeden sonra geriye
kalan arazi ile ilgili sorular yönelttiler. Anket sonuçlarına göre, etkiler Projenin her yerleşim
birimindeki etki düzeyine göre sınıflandırılabilmektedir. Arazilerinin %20'inden fazlasını
kaybeden PEK'ler toprak ediniminden olumsuz etkilenirler. Toprağın %80ini kaybeden haneler
ise çok yüksek etkiye tabidir, çünkü PEK'nin geriye kalan arazisi - bu arazi etkili bir şekilde
kullanılsa dahi - PEK'lerin geçim kaynaklarının geri kazandırılması için yeterli olmayabilecektir.
Arazilerinin %20-80'ini kaybeden PEK'ler de Projeden olumsuz şekilde etkilenebilecektir ve söz
konusu PEK'ler kapasite geliştirme veya tarımsal üretimlerinin artırılması açısından geçim
kaynaklarının geri kazandırılması hususunda ayni desteğe ihtiyaç duyabilecektir. Bu nedenle,
nakit tazminat gelirlerin eski haline getirilmesi açısından tek başına yeterli olmayacaktır.
Arazilerinin %80'inden fazlasını kaybedenlere geri kalan arazilerini satabilmeleri için fırsat
sunulması gerekmektedir. Enerjisa arazi kaybına uğrayan hanelere geçim kaynaklarının geri
kazandırılması için yerel kalkınma programı uygulayacaktır. Programın detayları aşağıda
belirtilmiştir. (Tablo 5.14 ve Tablo 5.15).
107
AIKB PK 5, Para 18 s.387
Hizmete Ozel
Sayfa 178 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Tablo 5.14: Yerleşim birimine göre arazi kaybı büyüklüğü (%hh)
10 dekardan az
10-50 dekar
51-100 dekar
100-500 dekar
500+ dekar
Tamamen sular
altında kalan
köyler
45
24
11
17
3
Kısmen sular
altında kalan
köyler
29
32
22
16
1
Yalnızca arazi
kaybı
Ortalama
39
49
6
7
0
39
33
12
14
2
Kaynak: Sosyo-ekonomik Hanehalkı Anketi 2013
Tablo 5.15: Arazi Kaybının Geçim Kaynakları Üzerine Etkisi
Arazi kaybı
yüzdesi
(Kaybedilen
Arazi /
Toplam Arazi)
(%)
80'den fazla
60-80
40-60
20-40
%20'den az
Tamamen
Sular Altında Kalan
Köyler (%)
Kısmen
sular
altında
kalan
köyler (%)
Yalnızca Genel
arazi
ortalama
kaybı (%) (%)
64
7
6
7
16
52
6
8
17
16
37
8
11
21
22
53
7
8
14
18
Kaynak: Sosyo-ekonomik Hanehalkı Anketi 2013
Tablo 5.16: Etkiye Yönelik Tazminat Planı
Ikame Maliyeti arazi Ayni
ödemesi
ödemesi
Ağır
Çok Yüksek
Yüksek
Orta
Düşük
tazminat Geriye Kalan Arazinin
Satın Alınması

Kaynak: Sosyo-ekonomik Hanehalkı Anketi 2013
PEK'lerin arazi kaybının sebep olduğu etki yalnızca tarımsal gelir kaybı ile sınırlı değildir ve geçim
kaynaklarının kaybedilmesi anlamına da gelmektedir. PEK'lerin becerileri tarım ve hayvancılıkla
Hizmete Ozel
Sayfa 179 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
ilgilidir ve PEK'lerin yeniden yerleştirilmelerinden sonra istihdam edilmelerini sağlayacak
aktarılabilen becerileri bulunmamaktadır. Ayrıca, hanehalkı anketi sonuçları PEK'lerin birden çok
gelir kaynağı bulunduğunu, ancak temel gelir kaynağının halen araziye dayalı olduğunu
göstermektedir. Gelir kaynaklarının katkısı hane ekonomisi ile kıyaslandığında, hayvancılık da
dahil olmak üzere tarımsal faaliyetlerin oranı yaklaşık %60 düzeyindedir ve hane gelirinin
yaklaşık üçte ikisini oluşturmaktadır. Ayni gelir olmaksızın, PEK'lerin yaşamlarını sürdürmeleri zor
olacaktır. Ayni gelirler PEK'lerin sebzeler ve meyvelere ek olarak kendi ürünlerini (süt ürünleri,
yumurtalar) kullanmalarını sağlamaktadır. Ayni gelirlerin analizi toplam hane gelirinin neredeyse
üçte birinin ayni kaynaklara dayalı olduğunu göstermektedir. Ayni gelire ek olarak, PEK'lerin
geçim kaynakları açısından önem arz eden başka bir değişken de meralardır. Genelde, ortak
mera arazilerinin kullanımı hayvancılık açısından önemli bir katkı sağlamaktadır. Mera arazisinin
yoğun bir şekilde kullanılması suretiyle, PEK'lerin hayvan yemi ile ilgili maliyetlerinin yanı sıra
geçim kaynakları ile ilgili harcamaları da azaltmaktadır. Proje nedeniyle mera arazisi kaybı
PEK'lerin geçim kaynaklarını da olumsuz yönde etkileyecektir, çünkü PEK'ler meralara erişimden
mahrum kalacaktır, hayvan yan ürünlerinin üretimi de azalacaktır. Bu nedenle, geçim
kaynaklarının geri kazandırılması hususunda, mera etkisinin de dikkate alınması gerekir.
Geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin stratejide kısa ve uzun vadeli etki azaltma
çalışmalarına odaklanılmaktadır.
Kısa vadeli etki azaltma faaliyetleri nakit tazminat ile ilgilidir. Bilhassa, kentsel yerleşim
yerlerinde geçim kaynaklarının geri kazandırılması için, ikame değeri yaklaşımı önemlidir. Nakit
tazminat arazilere ilişkin kamulaştırma değerine108 dayalıdır. Nakit tazminatlar kolay harcandığı
için geçim yollarının yeniden yapılanmasında tek başına etkin olamaz. Bundan dolayı Enerjisa
kısa vadeli ve uzun vadeli destek kalkınma programlarıyla geçim yolunu yapılandırmayı
hedeflemektedir.
Nakit tazminata ek olarak, geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin kısa vadeli ayni
yardımlardan biri istihdamdır. Enerjisa, yeni yeniden yerleşim yerlerindeki başa çıkma
stratejilerinin desteklenmesi için, PEK'lere aktarılabilen beceriler kazandırılmasına öncelik
verecektir. Proje çalışan toplamının %30'unu Projeden Etkilenen Yerleşim Birimlerinden istihdam
etmeyi planlamaktadır. Bu yerleşim birimleri arasında, evlerini kaybeden PEK'lere öncelik
verilecektir. PEK'ler, yerinden edilmenin bir sonucu olarak, evlerine ek olarak geçim kaynaklarını
da kaybedebilecektir. Ayrıca, PEK'lere aktarılabilen becerilerin kazandırılması da önemlidir.
Bilhassa, yeniden yerleşim için geriye mera arazisi kalmayacak yerleşim birimlerindeki PEK'ler ve
sınırlı kırsal yeniden yerleşim seçenekleri bulunan PEK'lere Proje tarafından istihdam yönünden
öncelik verilecektir. Bu, Projenin PEK'ler üzerindeki olumsuz etkilerini azaltacak ve PEK'lere
ilişkin önemli faydalar sağlayacaktır. Aksi takdirde, ayni gelirler ve tarımsal gelir desteği
108
Birinci etap kamulaştırma sonuçlarına göre kamulaştırma bedelleri, rızaen alım bedellerinin
üzerindedir.
Hizmete Ozel
Sayfa 180 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
olmaksızın, bu PEK'ler yeniden yerleşim alanındaki yeni koşullarla baş edemeyecektir. PEK'lerin
sürdürülebilir geçim kaynakları kurmak üzere işlerinin olması gerekir. Proje tarafından istihdam
geçim kaynaklarının sürdürülebilirliğinin sağlanması açısından ilk adım olabilecektir.
Uzun vadeli etki azaltma tedbirleri hem ortak arazi hem de özel arazi kayıplarının üstesinden
gelinmesine yönelik ayni tazminat mekanizmalarıdır. Bu etki azaltma tedbirleri açısından
bakıldığında, olumlu bir sonuç gözlenmeden önce, yeterli zaman geçmesi ve yeteri kadar kaynak
harcanması gerekir. Bu nedenle, sonuç nakit tazminat veya tam zamanlı istihdam elde edilmesi
gibi hemen elde edilmemektedir; buna karşın, söz konusu tedbirler gelirler ve geçim
kaynaklarının uzun vadede geri kazandırılması açısından önemlidir.
Gelir Kaynaklarının Yapılandırılması – Yerel Kalkınma Programı
Gelir kaynaklarının yeniden yapılandırılması planının bir parçası olarak Alpaslan II projesi bir
yerel kalkınma programı hazırlayacak ve uygulamaya koyacaktır. Bu yerel kalkınma programı 22
adet projeden etkilenen köyün ekonomik aktivitelerinin yerine konulmasını/geliştirilmesini
hedefler. Bu programın daha detaylı geliştirilebilmesi ve gelir yenileme aktivitelerinin
planlanması için ilk adım olarak bir fizibilite çalışması gerçekleştirilecektir.
Yerel Kalkınma Programının Amacı
Alpaslan II Projesi için yerel kalkınma programının hazırlanmasının amacı genel olarak:


Daha önceden belirlenmiş olan yerel kalkınma projelerinin fizibilitelerinin araştırılması.
Enerjisa’nın bu seçilmiş projeleri uygulayabilmesi için bir yol haritası oluşturulması.
Yerel Kalkınma programının fizibilite çalışmaları sırasında;





Yerel kalkınma inisiyatiflerinin proaktif ve tutarlı olması için genel bir çerçeve
hazırlanması.
Uygulanması planlanan tüm yerel kalkınma aktiviteleri/projeleri belirlenecek ve analiz
edilecektir (zamanlanması, maliyetlendirilmesi ve uygulamadaki rol ve sorumlulukların
belirlenmesi.
En fazla etkisi olması planlanan yerel kalkınma aktivitelerinin önceliklendirilmesi.
Enerjisa ve uygulama partnerlerinin rol ve sorumluluklarının belirlenmesi (devlet, yerel
paydaşlar, sivil toplum ve sivil toplum örgütlerinin ve diğer paydaşların )
Mayıs 2014 de gerçekleşmesi planlanan fizibilite çalışması sırasında bütçe ve zaman
çerçevesi belirlenecektir.
Yerel Kalkınma Programının Çerçevesi
Fizibilite için önceden belirlenmiş programlar aşağıdaki gibi özetlenebilir;
Hizmete Ozel
Sayfa 181 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
1. Topluluk temelli programlar
 Ev ekonomisi geliştirme programı (üretim metotlarının iyileştirilmesi, tüketim
konusunda bilgilendirme, yiyecek tüketiminin etkinleştirilmesi)
 Çevre Sağlığını İyileştirme Çalışmaları: Kanalizasyon ve Arıtmaların İyileştirilmesi
 Hayvan ıslahı
 Hibe programlarına başvurular için danışmanlık hizmetleri.
 Köy Çevre Düzenlemesi.
2. Gelir Getirici, İstihdam Artırıcı Faaliyetler
 Kapasite arttırmak / eğitimler: Kalifiye iş gücü için eğitimler /kurslar (sertifika
eğitimleri, kadınlar için iş kursları)
 Bitkisel Üretimi Geliştirme Programı
 Girişimciliğin desteklenmesi.
 Hayvancılığı Geliştirme Programı
 Alet ve ekipman desteği.
 Veterinerlik hizmetleri desteği.
 Arıcılık
 Koyun yetiştirme (Tarım ve hayvancılık bakanlığı tarafından desteklenen)
3. Hızlı Etki Programları
 İçme suyu problemlerinin giderilmesi
 Köy ortak alanlarının iyileştirilmesi
 Sulama problemlerinin giderilmesi
 Okulların fiziksel iyileştirilmesi
4. Doğal kaynakların iyileştirilmesi ve geliştirilmesi
 Mera İyileştirme ve Geliştirme Programı
 Ağaçlandırma Programı
5.5.
Hassas Gruplara ilişkin Etki
Zorunlu yeniden yerleşim halihazırda dezavantajlı durumda bulunan ve/veya geçim kaynakları ile
ilgili önemli değişikliklere karşı sınırlı kapasitesi bulunan gruplar üzerinde sosyal ve ekonomik
etkiye neden olmaktadır. Projenin hassas gruplarının tanımı ve sosyo-ekonomik özellikleri Bölüm
4 kapsamında ayrıntılı olarak sağlanmaktadır. Projenin cinsiyet temelli; yaş temelli; engellilik
temelli; yoksulluk temelli ve arazi temelli gruplar şeklinde belirtilen hassas gruplara ilişkin etkileri
aşağıda verilmektedir:
5.5.1. Cinsiyet temelli hassas gruplar
Hizmete Ozel
Sayfa 182 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Kadınlar Proje alanındaki genel nüfusun %47'sini oluşturmaktadır. Düşük farkındalık düzeyi ile
hane ve toplum düzeyindeki karar vericilik açısından önemsiz bir role sahip olunması kadınlar ve
diğer hassas grupların proje tarafından oluşturulan olanaklara hakkaniyetli bir şekilde erişmesi
açısından kısıtlamalar getirmektedir.
Yeniden yerleşimin neden olduğu değişikliklerin her iki cinsiyetin üyeleri açısından eşit
yansımaları bulunmamaktadır ve bu değişiklikler kadınlar açısından daha fazla rahatsızlığa neden
olabilmektedir. Üretim sistemlerindeki sıkıntılar, arazi ve hayvan gibi varlıklardaki azalma
nedeniyle, kadınlar ve marjinalleştirilmiş hassas gruplar bir haneyi sınırlı gelir ve kaynaklarla
çekip çevirme gibi ek bir zorlukla karşı karşıya kalmak zorunda olabilecektir.
Projenin bir sonucu olarak, bazı kadınlar yeniden yerleşime tabi olacaktır ve bazıları ise yalnızca
arazi kaybına maruz kalırken, bazı kadınlar her iki olaya maruz kalacaktır. Kentsel yeniden
yerleşime maruz kalacak kadınlar, değişen hanehalkı rolleri ve yaşanan çevredeki değişiklikler
nedeniyle, kültürel adaptasyon sorunu yaşayacaktır. Kentsel yerleşim birimlerine taşınmayı
seçen PEK'ler açısından bakıldığında, kentsel ortama taşınanların yeni yerleşim yerlerine
adaptasyonunun kolaylaştırılması için, kırsaldan kente geçiş esnasında alternatif bilgilendirme
eğitimleri ve çalıştayları tasarlanabilmektedir. Buna ek olarak, kente yerleşen kadınların büyük
bir bölümünün önceki kırsal ortamlarda elde ettikleri becerileri kullanamayacak olmaları
sebebiyle; bu kadınlara kentsel ortamlardaki talepleri ve ihtiyaçlarına göre beceri geliştirme
eğitimleri sağlanabilmektedir.
Etkilenen yerleşim birimlerinde yaşayan kadınların bir bölümü halihazırda iğne işi ve nakışlı el
yapımı başörtüleri gibi gelir getirici faaliyetlerde bulunmaktadır ve bu kadınlar bu becerileri
kentsel ortamlarda kullanmak konusunda teşvik edilebilmektedir ve proje bu kadınların
ürünlerini kentsel ortamlarda pazarlayabilmesi için pazarlama becerileri sağlayabilmektedir.
Kadınların yeni kırsal ortama adaptasyonu zor olabilecektir, çünkü kadınlar komşuları ve sosyal
ağlarını kaybedecektir. Kadınların sıklıkla birbirlerinin evlerini ziyaret ettiği ve sülaleleri ile
birlikte yaşadığı köy ortamı duygusal ve ekonomik destek sağlamaktadır. Projenin PEK'lerin
taşınma önceliğine dayalı olarak köylerdeki mevcut dayanışmanın korunması için komşuların
birlikte taşınmasına vurgu yapmaktadır. PEK'lerin taşınacağı yerlerin de dikkate alınması gerekir,
çünkü odak grup toplantılarındaki bazı kadınlar herhangi bir bağları olmadığı ve yabancı gibi
hissetmek istemedikleri için komşu köylere taşınma konusunda isteksiz olduklarını paylaşmıştır.
Yeni kırsal yeniden yerleşim yerlerinin önceki konut koşullarıyla benzerlik göstermesi, bu
yerleşim yerlerinde geçimlik tarım yapılmasını sağlayacak bahçe/ahır veya diğer olanakların
bulunması gerekir. Bunun yanında, kırsal ortamlarda halihazırda nakış yapan kadınlara
pazarlama becerilerinin genişletilmesi yönünde pazarlama olanakları sunulabilmektedir. Kırsal
alanlara yeniden yerleşen kadınlara tarımsal üretimden kaynaklanan verimliliklerinin artırılması
için intansif tarım tekniği ile ilgili eğitimler verilebilmektedir. Hayvancılık yan ürünlerinin temel
Hizmete Ozel
Sayfa 183 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
gelir kaynakları olması sebebiyle, hayvancılığın geliştirilmesi ve hayvan satış süresinin
genişletilmesine ilişkin kapasite geliştirme faaliyetleri de kadınlar açısından faydalı olacaktır.
Projelerin arazi ve ev ediniminin kadınlar üzerine başka bir etkisi de arazinin ailenin yalnızca
erkek kardeşlerine miras bırakılmasına ilişkin tarihi ve kültürel gerçek nedeniyle kadınların büyük
bölümünün yaşadıkları arazi veya evin tapulu sahibi olmaması ve kadınların geleneksel olarak
mirastan mahrum bırakılmasıdır. Projenin izleme çalışmaları esnasında projeden etkilenecek
köylerde herhangi bir yasal hakkı bulunmayan, ancak sular altında kalacak evlerde ikamet eden
veya araziyi arazi sahibi olarak kullanan, ancak yasal hakları bulunmayan (örneğin, Hazine arazisi)
kadınların belirlenmesine özen göstermesi gerekir.
Proje yerleşim birimlerindeki diğer bir özellik de Bölüm 4'te daha ayrıntılı şekilde belirtildiği
üzere çok eşliliktir. Evli bir adamın ikinci ve üçüncü eşlerinin herhangi bir yasal sosyal koruması
bulunmamaktadır, çünkü bu eşler kanun önünde evli değildir. Bu nedenle, Projenin, izleme
çalışmaları esnasında, bütün kadınların haklarının korunmasını ve kadınların resmi evlilik
durumlarına bakılmaksızın tazminatlarını almasını sağlaması önemlidir.
5.5.2. Yaş temelli hassas gruplar
Yaşlı nüfus yaş temelli hassasiyet sebebiyle ani değişikliklere daha az adapte olabilmektedir.
Yaşlıların büyük bölümü sülaleleri ile birlikte yaşamaktadır. Sular altında kalan köyler arasında
yeniden yerleşimin gerçekleşecek olması sebebiyle, sülalelerin kendi seçecekleri kentsel veya
kırsal yerleşim birimlerine taşınması gerekecektir. Çocukları kentsel yerleşim yerlerine taşınan
yaşlılar Projenin bir sonucu olarak hassas durumda bulunmaktadır. Bazı PEH'lerde, çocuklar
Proje alanının yalnızca yaz aylarında ziyaret etmektedir ve yaşlı ebeveynler yıl boyunca Proje
alanında kalmaktadır. Bu yaşlı PEH'lerin kentsel yeniden yerleşimi tercih etmesi ve çocukları ile
birlikte taşınması durumunda, yaşlılar bir kırsal ortamdan tamamen kopacak, ancak çocuklarının
sosyal desteğinden faydalanacaktır. Diğer taraftan, yaşlıların kırsal yeniden yerleşim talebinde
bulunması durumunda, yeni bir ev ve komşuluk ortamına adapte olunması zor olacaktır ve tam
zamanlı bakımın gerekli olduğu yaşlılar açısından bakıldığında, başka bir yerleşim birimine
taşınılması zorluklar getirebilmektedir ve bu hususa özen gösterilmesi gerekir. Bu nedenle, yaşlı
nüfusun Proje ve taşınma döngüsü boyunca izlenmesi gerekir.
5.5.3. Engellilik temelli hassasiyet
Proje alanında, fiziksel veya zihinsel engelliliği bulunan bir hanehalkı üyesi bulunan PEH'ler
düşüktür (%4). Buna karşın, Proje döngüsü boyunca bu hanehalklarına özen gösterilecektir,
çünkü bu hanehalkları taşınmaya adapte olabilmek için özel bakıma ihtiyaç duyacaktır. Özellikle
fiziksel olarak yerinden edilen hanehalkları açısından bakıldığında, engelli üyelerin bulunduğu
PEH'ler yeni fiziksel ortamın engelliler açısından güvenli bir ortam olmasının sağlanması için
izlenecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 184 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
5.5.4. Yoksulluk temelli hassas gruplar
Yoksulluk istatistiklerine göre bölgenin halihazırda ortalamanın altında bulunmasına rağmen,
köyün geri kalan bölümündeki ortalama yoksulluk düzeyinin dahi altında olan çok yoksul PEH'ler
bulunmaktadır. Bu PEH'ler, muhtarlar ve köylülere danışılması suretiyle, proje görüşmeleri ve
YYEP çalışmaları esnasında belirlenmiştir. Projenin bu hassas ve yoksul ailelerin durumunu proje
yaşam döngüsü esnasında izlemesi ve bu ailelerin ihtiyaçlarına uygun ek avantajlar sağlaması
gerekir.
5.5.5. Arazi temelli hassasiyet
Projenin temel etkisi arazi ve ev edinimi ile bağlantılı olacaktır. Evleri ve arazilerini kaybeden
haneler fiziksel yeniden yerleşime maruz kalırken, yalnızca arazi kaybeden PEH'ler ekonomik
olarak yeniden yerleşime maruz kalacaktır. Yeniden yerleşim etkisinin sebep olduğu hassasiyetin
açıklanması için, hanelerin varlıklara erişimi ve mülkiyet şekilleri analiz edilmektedir. Saha
çalışmaları ve varlık envanter raporu analizinin bir sonucu olarak, aşağıdaki grupların Projenin
arazi ve ev edinimi etkisi nedeniyle hassas olduğu sonucuna varılmaktadır (Tablo 5.17). Bu
PEH'ler şöyledir:
Table 5.17: Azaltıcı Tedbirler
Etkilenen PEK
Etki
Birden
çok
malikin Evlerin çoğunluğu tek bir PEK'ye
bulunduğu ev mülkiyeti
aittir. Buna karşın, birden çok
hissedarın sahip olduğu, ancak tek
bir malikin kullandığı bir dizi ev
bulunmaktadır. Bu durumlarda,
kullanıcı ve diğer malikler Türk
hukuk sistemine göre eşit olarak
tazmin edilecektir. Tazminatın tam
ikame
maliyeti
üzerinden
ücretlendirilmesine
karşın,
tazminatın bir dizi hissedar arasında
bölünmesi nedeniyle, fiili kullanıcı
evini yenisiyle değiştiremeyecektir.
Evi Olmayanlar (Kiracılar)
Anketler ve varlık değerlendirmeleri
esnasında, bazı PEK'lerin yaşadıkları
evlerin yasal tapusuna sahip
olmadığı
gözlenmiştir.
Bu
durumların çoğunda, bu PEKler
akrabalarının izniyle onların evinde
yaşamaktadır ve herhangi bir kira
ödememektedir. Bu PEK'ler Türk
Azaltıcı tedbir
Evin kullanıcısına yeniden
yerleşim mevkiinde ev
hakkı verilecektir.
Evin kullanıcısına yeniden
yerleşim mevkiinde ev
hakkı verilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 185 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Tapusuz arazi kullanıcıları
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
hukuku
çerçevesinde
tazmin
edilememektedir, çünkü bu kişiler
evlerin yasal tapulu sahibi değildir
Hazine arazisinin kullanımı Proje
alanında yaygın bir uygulamadır.
Projenin
uygulanmaması
durumunda Hazine arazisine ekim
yapılmasının "hazıra konmak" olarak
algılanabilmesine karşın, PEK'ler
geçim kaynaklarını bu arazinin
kullanımından elde etmeye devam
edecektir.
Birden
çok
hissedarın Ev mülkiyetine benzer şekilde, arazi
bulunduğu arazi mülkiyeti
tapuları da karmaşıktır. Arazi
tapularının büyük bir bölümü
paylaşılmaktadır ve bazı tapular elli
gibi
yüksek
sayıda
hissedar
tarafından paylaşılmaktadır. Arazi
değeri bütün hissedarlar arasında
eşit olarak paylaşıldığında, araziye
fiili olarak ekim yapan ve gelirlerini
araziye dayalı olarak elde eden
hissedarlar gelirlerine göre değil,
araziye ilişkin hisse paylarına göre
tazmin edilmektedir.
Yalnızca Arazi Kaybı Olan Anketler esnasında, yalnızca arazi
Yerleşim Birimlerinde Proje kaybedilen yerleşim birimlerindeki
Sonucu Arazisinin %80den bazı PEK'ler bütün arazi varlıklarını
fazlasını kaybeden veya Proje nedeniyle kaybedeceğini
Arazisiz Kalanlar
söylemiştir. Bir kırsal yerleşim
yerinde,
arazi
temel
geçim
kaynağıdır. Bu nedenle, bu PEK'lerin
araziye yatırım yapması ve mevcut
arazilerini Proje alanındaki benzer
özelliklere
sahip
arazilerle
değiştirmesi önemlidir.
5.6.
Kullanıcılar
Hazine
arazisine
diktikleri
ağaçlar veya inşa ettikleri
yapılar
için
tazmin
edilecektir. Kırsalda ev
hakkı bu kullanıcılar için
de verilecektir.
Buna
karşın, kullanıcılar arazi
kaybı açısından tazmin
edilememektedir.
Enerjisa, bilhassa yalnızca
arazi kaybının olduğu
yerleşim
yerlerinde
alternatif gelir elde etme
programları tasarlayarak,
kullanıcıların
arazi
ediniminden
olumsuz
şekilde etkilenmemesini
sağlayacaktır.
Enerjisa bu PEK'lere
alternatif arazi bulunması
konusunda destek olacak
ve PEK'lere alternatif
gelir elde etme faaliyetler
tavsiye
edecektir.
Meralar ile ilgili Etkiler ve Meraların Geliştirilmesi ve Islahı
Mera arazisi Proje alanında topluluk yaşamının hayati bir parçası olarak görülmektedir. Her
yerleşim birimi meralarını hayvancılık ihtiyaçlarına göre kullanmaktadır. Mera arazisi hayvancılık
Hizmete Ozel
Sayfa 186 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
faaliyetleri açısından kritik öneme sahiptir. PEK'ler mera arazisini hava koşullarına göre Mayıs'tan
Eylül'e kadar hayvan otlatmak için kullanmaktadır. PEK'ler mera arazisini kullanmak için herhangi
bir ek ödeme yapmamaktadır, çünkü arazi köye aittir. Bunun yanında, hayvancılığın önemli bir
gelir kaynağı olması sebebiyle, PEK'ler mera arazisine büyük önem vermektedir. Her köy
merasının büyüklüğünü tam olarak bilmektedir ve komşu köylerle mera kullanımı/paylaşımı
geçmişte anlaşmazlıklara neden olmuştur109. Proje alanında, 4 yerleşim birimi meralarının
%50'sini kaybedecektir. Aynı zamanda, bu haneler bütün varlıkları, arazileri ve evlerini
kaybedecektir. Proje etki ağırlığı ayrıntıları Tablo 5.18'da gösterilmektedir.
Tablo 5.18: Etkilenen Toplam Mera Alanı ve Etki Ağırlığı
Etki
Ağırlığı
Yerleşim
Birimlerin
in Sayısı
Toplam Mera
Alanı
(Ha)
Kayıp
Oranı
(%)
Haneleri
n Sayısı
1.518
Geriye
Kalan
Mera
Arazisi
(Ha)
754
Tamamen
Sular
Altında
Kalan
Kısmen
sular
altında
kalan
Yalnızca
arazi
kaybı
Yalnızca
Mera
Kaybı
Toplam
4
Nüfus
50
145
954
2
1.428
1050
26
193
1,275
14
3.879
3.469
11
696
4.592
1
90
36
60
5
30
21
6.914
5.310
23
1038
6.851
Kaynak: Enerjisa
Gelir kaynaklarının katkısı hane ekonomisi ile kıyaslandığında, hayvancılık da dahil olmak üzere
tarımsal faaliyetlerin oranı yaklaşık %60 düzeyindedir. (Hane gelirinin yaklaşık üçte ikisi
hayvancılık da dahil olmak üzere tarıma dayalıdır). Mera kaybı toplamda 23 yerleşim yerini
etkileyecektir ve 23 yerleşim yeri yaklaşık 6.851 PEK ve 1.038 hane anlamına gelmektedir.
Ortalama mera kaybı (hane başına) 1.9 hektardır ve bunun yanında, mera kaybı en yüksek
Bağiçi’nde görülmektedir ve Bağiçi’ni Kayalıdere takip etmektedir(Şekil 5.4). Türkiye’de büyükbaş
hayvancılık için gerekli mera alanı Tarım Bakanlığına göre ortalama olarak 0.5 ha’dır, buna karşın
109
Meralara erişim Akkonak ve Göçmenler ile Kayalıdere-Kayalıkale arasındaki anlaşmazlıkların temel
sebebi olmuştur.
Hizmete Ozel
Sayfa 187 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Bölgesel Kalkınma Ajansları sağlıklı hayvancılık için hayvan başına en az 1 ha mera şartı
getirebilmektedir110. Bu koşullar altında bölgede kalan mera, hane başına 5-10 büyükbaş hayvan
sınırı getirmekte ve hayvancılığın gelişmesinde engel teşkil etmektedir (Şekil 5.5).
Şekil 5.4: Hane Başına Düşen Mera Arazisi Kaybı
11,47
10,80
Bagici
8,45
Kayalidere
5,50
3,00
Aligedik
2,08
2,03
1,56
1,20
1,09
1,03
0,91
0,89
0,88
0,42
0,28
0,26
0,15
0,12
0,04
0,02
Sanlica
Ulusirt
Degerli
Tasdibek
Kumlukiyi
Zorobat
Yurttutan
Dumlusu
0,00
2,00
4,00
6,00
8,00
10,00
12,00
Kaynak: Enerjisa
Şekil 5.5: Hane Başına Kalan Mera Arazisi Kaybı
110
Serhat Kalkınma Ajansı, Doğu Anadolu Hayvacılık Çalıştay Raporu, 2011.
Hizmete Ozel
Sayfa 188 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Hane başına kalan mera arazisi(ha)
Ulusirt
Akpinar
6,0
5,6
5,0
5,0
4,7
4,6
3,6
2,8
2,5
2,0
2,0
1,5
0,9
0,6
0,4
0,2
0,0
Mescitli
Akkonak
Alagun
Kusluk
Dumlusu
Tasdibek
Kayalikale
Sanlica
Kayalik
0
5
8,1
8,0
10
27,8
11,7
15
20
25
30
Kaynak: Enerjisa
Hizmete Ozel
Sayfa 189 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Mera arazisi hayvancılık faaliyetleri ile ilgili olarak kullanılmaktadır. Mera arazisi PEK'lerin geçim
kaynakları açısından ek bir ayni yardım sağlamaktadır, çünkü PEK'ler yaz aylarında hayvanlarına
hayvan yemi vermek yerine meraları kullanmaktadır. PEK'lerin hayvanlarını beslemek üzere
kendi kaynaklarını kullanmak zorunda kalması halinde, PEK'lerin hayvancılık harcamaları önemli
ölçüde artacaktır. Bilhassa, evlere ilişkin etkinin asgari düzeyde olduğu Aligedik gibi yerleşim
birimlerinde, meralara ilişkin etki PEK'lerin geçim kaynaklarını etkileyebilecektir. Ayrıca tezek
kullanımı bölgede çok yaygındır. Hayvan sayısının azalması bölgede tezek üretimini de etkiyebilir,
bu da ısınma masrafında artışa yol açabilir.
Şekil 5.6: Mera Arazisi Sular Altında Kalan Yerleşim Birimi Yüzdesi
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Kaynak: Enerjisa
Resim 1: Tamamen taşla kaplı mera arazisi
Hizmete Ozel
Sayfa 190 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Mera kaybına ilişkin geçim kaynaklarının geri kazandırılması için, PEK'lerin geriye kalan mera
arazilerinin geliştirilmesi gerekmektedir. Meraların geliştirilmesi hususunda uzmanlığı bulunan
Mera komisyonu işbirliğine gidilmesi gerekmektedir. Enerjisa meraların geliştirilmesi için teknik
destekte bulunacaktır. Meraların daha yüksek verim getirecek şekilde iyileştirilmesi mera
kaybından doğacak kayıpları engelleyebilir.
5.7.
Yollara İlişkin Muhtemel Etkiler ve Etkilerin Azaltılması
Alpaslan II Projesi sonucu, barajın su tutma alanı nedeniyle, mevcut bazı yolların yerinin
değiştirilmesi gerekecektir. Muş-Varto devlet karayolu ve Muş-Varto kavşağı ve Karaağıl il
karayolu baraj su tutma alanından geçmektedir (toplamda 54 km). Barajın inşa edilmesi
durumunda, bu yolların yerinin değiştirilmesi gerekecektir. KGM (Karayolları Genel Müdürlüğü)
tarafından onaylanan ve sağ sahilden baraj merkez hattı alanına erişim sağlayan 3,5 km'lik
bölümün arazi edinimine ilişkin görüşmeler hala sürmektedir. Yeri değiştirilecek yol 24 m
enindedir ve toplamda 4 şerit bulunmaktadır. Yola (yalnızca 3,5 km) ilişkin arazi edinimine
yönelik ayrıntılar Tablo 3.2'de verilmektedir. Bakım ve yol ile ilgili benzer işler İÖİ tarafından
gerçekleştirilecektir111 çünkü yol il yol ağının bir parçasıdır. İÖİ bu yeni yolun inşaatını da
yönetecek ve bakımını üstlenecektir. Kamulaştırmaya ilişkin İÖİ prosedürleri yukarıda EPDK'nın
kamulaştırılan parsellerine yönelik prosedürlerle aynıdır. Yol inşaatının PEK'lere etkisi genel
olarak arazi edinimi ile ilgili etki olacaktır ve PEK'lerin proje nedeniyle halihazırda arazilerinin bir
bölümünü kaybetmesi nedeniyle, yol inşaatı PEK'lerin daha fazla arazi kaybetmesine neden
olacaktır 112
Tablo 5.19 3,5 km'lik yolun yerinin değiştirilmesi nedeniyle arazi edinimi
Etkilenen
Köy
Akpınar
Parsellerin Sayısı
Toplam Alan (m2)
87
141.090,59
Kaynak: Enerjisa
5.8.
İnşaatın Geçici Çevresel Etkileri
Alpaslan II Projesinin inşaat faaliyetlerinin sebebiyet verdiği geçici etkiler olacaktır. İnşaat süresi
boyunca, ağır makineler kullanılacak, dinamitle patlatma faaliyetleri uygulanacak, etkilenen
köylerden ağır kamyonla nakliye faaliyetleri yapılacak ve inşaat ile ilgili diğer faktörlerin PEK'ler
üzerinde geçici olumsuz etkileri olacaktır. Bu etkiler gürültü ve toz, ekinler ve araziye verilen
zarar, binalara verilen zarar ve heyelanlar şeklinde sınıflandırılabilmektedir. Bu etkiler Projenin
ÇED raporunda ayrıntılı olarak incelenecektir.
5.8.1. Toz ve Gürültü
111
Türkiye'de, İÖİ mücavir alan dışındaki yolların inşaatı ve bakımının yanı sıra kamulaştırma süreci
esnasında gerçekleştirilecek çalışmalar konusunda yetkili özerk kuruluştur.
112
Yol güzergahının herhangi bir eve denk gelmesi halinde, PEK'lerin evlerini kaybetme ihtimali de vardır.
Hizmete Ozel
Sayfa 191 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İnşaat alanlarına yakın yerde bulunan köyler veya inşaattan etkilenen parsellerde projenin
sebebiyet verdiği aşırı miktarda toz bulunmaktadır. Çoğu durumda, asgari miktarda tozun ortaya
çıkmasının sağlanması için yolların sulanması suretiyle şikayetler ivedi bir şekilde ele
alınmaktadır. Buna karşın, bilhassa yaz aylarında, inşaat tozunun ekinler, sebzeler ve ağaçlar
üzerindeki zararının ortadan kaldırılması imkansızdır. İnşaat süreci boyunca, projenin sebep
olduğu toz seviyesinin proje tarafından değerlendirilmesi ve ekinlere verilen zararın tazmin
edilmesi gerekir.
Tünel çalışmaları veya yol çalışmalarına ilişkin patlatma faaliyetleri ve inşaat taşıtları kırsal
yaşama uyumsuz bir şekilde sürekli gürültüye neden olmaktadır. HES'lerin etkileri nedeniyle,
kırsal çevre huzurlu bir ortamdan gürültülü bir şantiyeye dönüşebilmektedir. Köylüler inşaatın
neden olduğu gürültü ve kirlilikten dolayı mutlu değildir. Bu durum Alpaslan II inşaat
faaliyetlerinin yanı sıra yakınlarda yürütülen diğer projelerden de kaynaklanmaktadır. Patlamalar
nedeniyle ortaya çıkan şikayetlerin azaltılması için, PEK'lerin gerçekleşmeden önce patlamalar
konusunda haberdar edilmesi gerekir. Patlamaların yalnızca gündüz gerçekleştirilmesi gerekir.
5.8.2. Ekinler ve hayvanlara verilen zarar
Baraja ilişkin inşaat faaliyetleri sonucu yeni yollar inşa edilecektir. Yeni inşa edilen yollar
hayvanların serbest bir şekilde otlanmasına engel olacaktır. Alanda artan trafik ve inşaat hayvan
refahı açısından tehditlere neden olmaktadır ve inşaat faaliyetleri nedeniyle nehre sınırlı erişim
sebebiyle hayvanların su kullanımı kısıtlanabilmektedir. Enerjisa'nın inşaat faaliyetleri ve çalışma
takvimi konusunda PEK'lerle toplantılar düzenlemesi gerekir. Hayvan sağlığı ve güvenliğine özen
gösterilmesi gerekir.
Aynı zamanda, inşaat faaliyet alanı etrafında bulunan ekinler de zarar görecek ve inşaat
faaliyetlerinin sonucu olarak alan etrafındaki çiftçilerin hasat verimleri düşebilecektir. İzleme
faaliyetleri esnasında, bu PEK'lerin münferit olarak izlenmesi ve sorunlarının münferit olarak
çözülmesi gerekir ve PEK'lerin inşaat faaliyetleri nedeniyle ortaya çıkan kayıpları açısından adil
bir şekilde tazmin edilmesi gerekir.
5.8.3. Heyelanlar
PEK'lerin inşaat süresi boyunca karşılaşabilecekleri muhtemel riskler ve tehlikelerden haberdar
edilmesi gerekir. PEK'ler üzerinde ortaya çıkabilecek olumsuz sağlık etkilerinin engellenmesi için,
patlamalar nedeniyle meydana gelebilecek heyelanlar ve kaya düşmelerinin dikkatli bir şekilde
incelenmesi gerekir. Kayalık zemin bilhassa yol ve tünel inşaatı esnasında uçurumdan taş veya
kaya düşme riski meydana getirmektedir. Örneğin, Akpınar köyü heyelanlar nedeniyle kaya
düşmesine meyillidir. Bütün PEK'lerin sağlık ve güvenliğinin sağlanmasına dikkat edilmesi ve
herhangi bir muhtemel heyelana karşı dayanıklı tel örgü gibi gerekli yan duvar desteğinin
sağlanması gerekir.
5.9.
Projenin Eğitime Etkisi
Hizmete Ozel
Sayfa 192 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Projenin eğitime etkileri en fazla tamamen sular altında kalan köylerde hissedilecektir. Projeden
sonra, 4 köy tamamen ve 2 köy kısmen sular altında kalacaktır. Tamamen sular altında kalacak
bütün köylerde ilköğretim okulu tesisleri bulunmaktadır; bu nedenle, Projenin sonucu olarak, bu
okullar113 kamulaştırılacaktır. PEK'lerin eğitim düzeyi Proje alanında ilk dört yıl ilköğretim
eğitimine genel olarak devam edildiğini göstermektedir; hem kız hem de erkek çocukları okul
çağına (6 yaş) gelinmesi üzerine okula gönderilmektedir114 . 4. sınıftan (10 yaş) sonra, öğrenciler
eğitimlerine yatılı orta dereceli okullarda devam etmek üzere en yakın ilçeye ve Muş ya da
Varto'daki liselere gitmektedir. Türkiye'nin ortalama okuma-yazma bilmeyen oranı olan yüzde 5
ile kıyaslandığında, Proje alanındaki okuma yazma bilmeyenlerin genel ortalaması Türkiye
ortalamasının neredeyse dört katıdır ve yüzde 19'a ulaşmaktadır. Kadınların okur-yazarlık oranı
erkeklerden çok daha düşüktür ve kadınların yüzde 29'u okuma-yazma bilmemektedir. Proje
alanındaki üç kadından biri okuma yazma bilmemektedir.
PEK'nin kentsel alanda yerleşimi tercih etmesi durumunda, eğitim olanakları ve hizmetlerine
erişim daha kolay olacaktır. PEK'lerin kentsel yeniden yerleşimi tercih etmesinin temel
sebeplerinden biri kentsel yerleşim yerlerindeki orta dereceli okullar ve daha iyi eğitim
olanaklarına erişimin geliştirilmesidir. PEK'lerin kırsal alanda yeniden yerleşimi tercih etmesi
durumunda, eğitim hizmetlerine erişim açısından ulusal kurumlar, yerel şubeleri ve yerel
yönetim kurumları ile yakın işbirliğine devam edilecektir. Bu kurumların rolü çoğunlukla
belirlenecek yeni yerleşim yerlerinin özelliklerine dayalı olarak farklılık gösterecektir. Bölgesel
kamu eğitim kurumları, Varto Kaymakamlığı, Varto Halk Eğitim Müdürlüğü ve Varto Milli Eğitim
İlçe Müdürlüğü Proje gereksinimlerine yönelik olarak işbirliği yapılması gereken temel
kuruluşlardır. Bu kurumların işbirliği önemlidir, çünkü bu kurumlar ruhsatlar ve onayları
vermektedir. Onaylar verildiğinde, yeni yerleşim yerlerinde yeni okullar inşa edilecektir.
PEK'lerle bilgi paylaşımı yapılırken, PEK'lerin eğitim düzeylerinin dikkate alınması gerekir.
Yeniden yerleşime özgü bilgilendirme çalışmalarında, Projenin yeniden yerleşim yaklaşımı,
avantajları ve muhtemel olumsuz etkilerinin açıklanması için resimlerle birlikte açık bir dil115
kullanılması gerekir. Okuma-yazma bilmeyen kişiler açısından bakıldığında, Enerjisa PEK'lerin
şikayet formlarını doldurmasına yardımcı olacaktır. Enerjisa'nın Kurumsal Sosyal Sorumluluk
(KSS) politikası eğitime önemli bir destek sağlamaktadır. Enerjisa çantalar, kalemler, sınıf
materyalleri de dahil olmak üzere okul kitleri dağıtmaktadır ve Proje sınırları dahilindeki mevcut
113
Tepeköy'de toplam 60 öğrencisi bulunan iki okul bulunmaktadır, Bağiçi'nde 45 öğrencisi olan bir okul
vardır, Şanlıca'da 40 öğrencisi olan bir okul bulunmaktadır, Kayalıdere'de yaklaşık 40 öğrencisi olan bir
okul vardır.
114
İlköğretim eğitimine başlangıç yaşı son iki yılda değişmiştir. 2012'de, ilköğretim okulu başlangıç yaşını
72 aya (5 yıl) düşüren yeni bir düzenleme yapılmıştır. Buna karşın, Ağustos 2013'te, düzenleme eğitime
daha sonra başlama taleplerini kapsayacak şekilde değiştirilmiş ve ebeveynlerin okula başlangıcı bir yıl
daha (6 yaş) ertelemesine izin verilmiştir. http://bursa.meb.gov.tr/www/milli-egitim-bakanligi-okula-kayityasi-konusunda-yonetmenlik-degisikligine-gitti/icerik/603
115 Türkçe'ye ek olarak, Kürtçe Proje alanında yaygın olarak konuşulmaktadır. Bilgilerin iki dilde de
sağlanması gerekir.
Hizmete Ozel
Sayfa 193 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
okulları yenilemektedir. Bunun yanında, proje tarafından inşa edilen yeni yollar ve köprülerin
sular altında kalmayan köyler üzerinde olumlu bir etkisi bulunacaktır, çünkü söz konusu köyler
bu yolları kullanabilecek ve sağlık, eğitim, pazarlama ve boş vakitleri geçirme amacıyla Muş ve
Varto merkezlerine daha iyi erişim sağlayabilecektir.
5.10. Projenin Sağlığa Etkisi
Projenin sağlık altyapısına doğrudan olumsuz etki yapması beklenmemektedir, çünkü PEK'lerin
(Projeden Etkilenen Köyler) hiçbirinde sağlık merkezi yoktur. İki haftada bir köyleri ziyaret eden
aile hekimleri rutin kontroller ve çocuklara ilişkin aşılama çalışmalarını gerçekleştirmektedir.
Köylüler diğer sağlık ihtiyaçları için Muş veya Varto'ya gitmektedir. Projeden sonra, PEK'ler sağlık
hizmetlerine ilçe ve il merkezlerinden erişmeye devam edecektir. Proje tarafından yeni yollar ve
köprüler inşa edildiğinde, sular altında kalmayan köyler bu yolları kullanabilecek ve sağlık,
eğitim, pazarlama ve boş vakitleri geçirme amacıyla Muş ve Varto merkezlerine daha iyi erişim
sağlayabilecektir. Yeni yerleşim yerleri PEK'lere yönelik daha iyi kalitede su temini ve hijyen
olanakları sağlayacak ve bu şekilde, PEK'lerin genel sağlık ve refahını geliştirecektir.
İnşaat aşaması esnasında, Proje nedeniyle olumsuz etkiler ortaya çıkabilecektir. PEK'ler Projenin
inşaat süresi boyunca karşılaşabilecekleri muhtemel riskler ve tehlikelerden haberdar edilecektir.
Halk ve hayvan sağlığına gelebilecek zararların engellenmesi için, Proje sahası çitlerle
çevrilecektir. Bunun yanında, PEK'ler üzerinde ortaya çıkabilecek olumsuz sağlık etkilerinin
engellenmesi için, patlamalar nedeniyle meydana gelebilecek heyelanlar ve kaya düşmeleri
dikkatli bir şekilde incelenecektir. Kayalık zemin bilhassa yol ve tünel inşaatı esnasında
uçurumdan taş veya kaya düşme riski meydana getirmektedir. Bütün PEK'lerin sağlık ve
güvenliğinin sağlanmasına dikkat edilmesi ve herhangi bir muhtemel heyelana karşı dayanıklı tel
örgü gibi gerekli yan duvar desteğinin sağlanması gerekir. Bölgesel kamu kurumları, Varto
Kaymakamlığı ve Sağlık İlçe Müdürlüğü Proje gereksinimlerine yönelik olarak işbirliği yapılması
gereken temel kuruluşlardır.
5.11. Altyapıya Etki
PEK'lerde merkezi su, elektrik şebekeleri ve yollar gibi temel altyapı bulunmaktadır. Köylerin
hiçbirinde herhangi bir kanalizasyon altyapısı bulunmamaktadır; buna karşın, her köyde borulu
su altyapısı ve elektrik altyapısı bulunmaktadır. Buna karşın, köylülerin bir bölümü yetersiz su
temini ve sıklıkla kesilen ve güvenilir olmayan elektrik altyapısından şikayet etmektedir. Her köye
erişim mevcut yollar vasıtasıyla sağlanmaktadır, ancak bazı köylerin yolları diğer köylerin
yollarından daha gelişmiştir.
Enerjisa Murat nehri üzerine büyük bir köprü inşa etmiştir. Köprünün inşaatına Ağustos 2012'de
başlanmış ve köprü Ağustos 2013'te halkın kullanımına açılmıştır. Köprüye ilişkin maliyet yaklaşık
3,5 milyon Türk Lirası (TL) olmuş ve tamamen Enerjisa tarafından karşılanmıştır. Murat nehrinin
sol sahilinde bulunan köyler bu köprü inşaatından iyi bir şekilde faydalanmaktadır. Bu köprünün
inşa edilmesinden önce, köylüler nehirden karşıya geçmek için sallar kullanmış ve bir bölümünde
Hizmete Ozel
Sayfa 194 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
bazı köylülerin öldüğü birtakım kazalar yaşanmıştır. Köprüden en fazla faydalanan köyler
şunlardır: Kıyıbaşı, Dumlusu, Göçmenler (Zorava), Akkonak, Aligedik, Karaağaç, Mescitli, Alagün,
Bostankent, Keçidere. Köprü PEK'ler tarafından çok takdir edilmektedir, çünkü köprü PEK'lerin
evlerine güvenli bir şekilde erişmesini sağlamaktadır. Bu yerleşim yerleri artık güvenli bir ulaşım
bağlantısı ile Muş ve Varto'ya kolay bir şekilde bağlanabilmektedir.
Bir dizi temel sosyal altyapı baraj gölü nedeniyle sular altında kalacaktır. Normalde, Enerjisa bu
yapıların masrafını ilgili bakanlıklara ödeyecek ve bu yapılar yeniden yerleşim yerlerinde yeniden
inşa edilecektir. Örneğin, bir cami ve çeşitli okullar etkilenecektir. Etkilenen alanının
topoğrafyasının baraj gölünün oluşturulması sonucu değişmesi nedeniyle, bazı yapılara erişim
sağlanması zor hale gelebilecektir. İlgili bakanlıkların onay vermesi durumunda, yeni tesislerin
Proje kapsamında tamamlanmasının sağlanması için, yakın bir diyaloğa ihtiyaç olacaktır. Her
durumda, yeni sosyal altyapının inşası Projeden etkilenen insanlar için en az 10-20 ek iş
yaratacaktır. Proje faaliyetlerine paralel olarak, köylerin altyapısı ve bu köylere giden yolların
geliştirilmesi planlanmaktadır. İnşaat faaliyetlerinin gerçekleştirilmesine katkıda bulunulmasının
yanında, bu gelişmelerin etkilenen PEK'ler açısından oldukça olumlu bir etkisi olacaktır.
Proje ihtiyaçlarını yerel olarak karşılayacak ve Projeden etkilenen alandaki altyapının
geliştirilmesine ilişkin olanaklar sağlayacaktır. Ayrıca, yeni yollar, köprülerin inşaatı ve altyapının
geliştirilmesinin sular altında kalan yerleşim yerlerinin yanı sıra sular altında kalmayan köylere de
olumlu etkisi olacaktır. Bu nedenle, bu köyler de bu yolları kullanabilecek ve sağlık, eğitim,
pazarlama ve boş vakitleri geçirme amacıyla Muş ve Varto merkezlerine daha iyi erişim
sağlayabilecektir.
Halkla görüşme süreci altyapı açısından da önemlidir, bu nedenle, bu konuya da ciddi bir şekilde
eğilinecektir. PEK'lerin bu konu ile ilgili görüşmeleri dikkate alınacak; Projenin etkili bir şekilde
uygulanması için bu görüşler dikkate alınarak planlar ve programlar hazırlanacaktır.
5.12. Ortak Varlıklara ilişkin Etki
Sular altında kalacak köylerde kamu binaları bulunmaktadır. Okullar, camiler, köy muhtarlığı idari
binası, taziye binaları, su deposu gibi kamu binalarına ilişkin tazminat ödemeleri yapı türüne
bağlı olarak ilgili bakanlıklar veya köy tüzel kişiliğine yapılacaktır. Bu yapılara ilişkin tazminat
değerleri bu binaların ikame değeri üzerinden belirlenecektir. Diğer taraftan, bu binaların
arazilerine ilişkin tazminat yapılan değerlemelere dayalı olarak sorumlu kurumlara ödenecektir.
5.13. Sosyal Bağlar ve İlişkilere İlişkin Etki
Alpaslan II Projesi PEK'lerin günlük yaşamları ve toplum yaşamını kesinlikle etkileyecektir. Saha
çalışmaları esnasında, PEK'lerin Proje etkisine ilişkin algıları çoğunlukla toplum ve köy yaşamının
kaybı ile ilgilidir. Komşuluk ilişkileri ve akrabalar ile bağların kaybı tamamen sular altında kalan
köyler açısından önemli bir sorundur. Köylüler arasındaki sosyal bağlar o kadar güçlüdür ki,
PEK'ler yıllardır birbirini tanımaktadır ve PEK'lerin büyük bir bölümü aynı köyde yaşamaktadır.
Hizmete Ozel
Sayfa 195 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Hanehalklarının büyük bölümünün kendi köylerinde veya komşu köylerde akrabaları
bulunmaktadır. PEK'lerin kırsal yeniden yerleşimi tercih etmesi durumunda, yeni yeniden
yerleşim alanlarında, toplum ve komşuları arasındaki mevcut bağlar korunabilecektir. Buna
karşın, kentsel yeniden yerleşimi tercih eden PEK'ler açısından bakıldığında, yaşadıkları
yerlerdeki kişilerle oluşturdukları sosyal çevre çoğunlukla kaybedilecektir. Ayrıca, Enerjisa
yeniden yerleştirilen kişilerin bağlarının geliştirilmesi için Muş merkez ve Varto ilçesi yakınındaki
kentsel yerleşim yerlerine yeniden yerleştirilecek PEK'lere yönelik olarak yerel STK'ların
kurulmasına destek verebilecektir.
Projenin bir başka etkisi de bazı hanehalklarının köylerin yeniden yerleştirilmesi nedeniyle
yaşayabileceği "sosyal dışlanma" olabilecektir. Proje nedeniyle bütün evler sular altında
kalmayacak ve bazı köylerde sular altında kalmayan birkaç ev kalacaktır116. Geriye kalan PEK'lerin
yeniden yerleşim hakkı bulunmayacaktır, çünkü bu PEK'lerin evleri Projenin etki alanı içerisinde
değildir. Buna karşın, Projenin sosyal dışlanmaya neden olması durumunda, PEK evinin
kamulaştırılmasını talep edebilmektedir. Bu husus etkilenen PEK'lerin ikamet ettiği arazi veya ev
bahçelerini de kapsayacaktır. Buna karşın, etkilenen altyapı sebebiyle ekonomik olarak
ekilmesinin imkansız hale gelmesi durumunda, haneye ait tarımsal arazi tazmin edilmeyecektir
(örneğin, sulama sisteminin kapatılması veya yol ağının olumsuz şekilde etkilenmesi).
Komşu topluluklar Proje tarafından dikkate alınması gereken başka bir sosyal sorundur. Arazi
edinimi ve yeniden yerleşim PEK'ler arasındaki ilişkileri de etkileyebilmektedir. PEK'lerin kırsal
yeniden yerleşimi topluluklar arasında yeni anlaşmazlıklara neden olabilecektir. Bazı köylerin
bilhassa farklı etnik ve mezhep gruplarından olan "yabancıları" kabul etmeme eğiliminde olduğu
bilinmektedir117. Bu nedenle, yeniden yerleşim seçenekleri dikkate alınırken, etnik artalan ve
köyler arasında geçmişte yaşanan sorunlara önem atfedilmesi gerekir. Proje ile ilgili algıları ve
kaygılarının anlaşılması için komşu topluluklara danışılması gerekir.
Mera arazilerinin etkilenen bütün topluluklar açısından büyük önemi vardır. Mera arazilerinin
fonksiyonu yalnızca mera arazilerinde otlatma yapılması ile sınırlı değildir; ayrıca, tüm kişilerin
kış aylarında büyükbaş ve küçükbaş hayvanı besleyebileceği otlarda sağlanmaktadır. Bunun
yanında, bazı topluluklar ısınma amacı ile kullanacakları odunları da mera arazilerinden
sağlamaktadır. Etkilenen bütün toplulukların temel ekonomik faaliyetlerinin hayvancılık olması
sebebiyle, mera arazilerinin topluluklar arasında anlaşmazlıklara neden olma ihtimali
bulunmaktadır. Bazı komşu topluluklar mera arazilerinin kullanımı ile ilgili anlaşmazlıklar
116
Şanlıca köyünde geriye beş ev kalacaktır.
Kayalık ve Ulusırt'ta PEK'lerle yapılan görüşmeler esnasında, Tepeköy köyü ile sorunlar olduğu
vurgulanmış ve "bütün Tepeköy köylülerinin" sevilmediği söylenmiştir. Ayrıca, Tepeköy köylüleri de
gerilime neden olan birtakım "sorunlu haneler" olduğunu ve PEK'lerin hiçbirinin onlarla aynı yerde ikamet
etmek istemediğini belirtmiştir. Ayrıca, yerel bağlamda yapılan görüşmeler Tepeköy içerisinde gerilimli
durumlar olduğunu gösterecektir.
117
Hizmete Ozel
Sayfa 196 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
yaşamıştır118. Proje çerçevesinde, çok fazla miktarda mera arazisinin kamulaştırılması gereklidir
ve bu durumun komşu topluluklar arasında potansiyel anlaşmazlıklar yaratma ihtimali
bulunmaktadır. Her topluluğun ne kadar az mera arazisi varsa, mera arazilerinin sınırları ve
kullanımı ile ilgili yeni anlaşmazlıklar çıkma ihtimali artmaktadır.
118
Kayalıdere ve Kayalıkale köyleri mera arazisi kullanımı ile ilgili bir ihtilaf yaşamıştır ve iki köy bu konu ile
ilgili mahkemelik olmuştur. Akkonak köylüleri Göçmenler mahallesinin mera arazisine meskun kullanım
için erişmesinden rahatsız olmuştur.
Hizmete Ozel
Sayfa 197 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Bölüm 6: Haksahipliği Matriksi
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
Tapulu Tek
Sahip
Daimi
Mukimler
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tamamen sular altında kalan
yerleşim birimlerinin tek
tapulu sahiplerinin yeniden
yerleşim
açısından
iki
seçeneği
bulunmaktadır.
Bunlar
kendi
başlarına
yeniden yerleşim ve Devlet
destekli yeniden yerleşimdir.
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
için sağlanacaktır
Arazilerinin %100'ünü
kaybeden PEK'ler
Arazinin
net
gelir
kapitalizasyon ve ikame
değerine dayalı olarak,
adil tazminat ödenecektir.
Enerjisa, ilgili devlet
kurumları ile işbirliği
içerisinde,
"kullanıcılara"
alternatif
arazi
yatırım seçenekleri
sunacaktır.
Ayni
yeniden
yerleşim
desteği
sağlanacaktır.
Kendi Başına
Yerleşim
Yeniden
Nakit
tazminat:
Kendi
başlarına yeniden yerleşim
isteyen ev sahipleri ek
binalar da dahil olmak üzere
evler ve bahçe parselleri için
tam ikame değerine dayalı
olarak tazmin edilecektir.
Tazminat
değeri
geçim
kaynaklarının
geri
kazandırılmasına
dayalı
olarak
hesaplanacaktır.
Kentsel yerleşim yerlerinde
geçim kaynaklarının geri
kazandırılması için, ikame
değeri yaklaşımı önemlidir.
119
Arazi Edinimi
Kendi başlarına yeniden
yerleşmeyi tercih edenler
açısından
bakıldığında,
kentsel ve kırsal yerleşim
yerlerindeki
uygun
konutların belirlenmesi için
destek sağlanacaktır. Kentsel
yeniden yerleşim açısından
bakıldığında, Muş ili için
destek sağlanacaktır.
Enerjisa’nın yeniden yerleşim
için seçtiği yerleşimide ev
tercih eden PEKlere, kendi ev
koşullarına benzer koşullarda
ev tahsis edilecek ve taşınma
yardımı yapılacaktır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde
Arazilerin edinimi
kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
PEK'ler,
Kamulaştırma
Kanununun
27.
Maddesine dayalı olarak
izlenecek kamulaştırma
süreci
esnasında
bilgilendirilecek
ve
danışmanlık
hizmetleri
sağlanacaktır.
Baraj ve/veya yol inşaatı
esnasında ortaya çıkması
halinde, varlıklara yönelik
hasarların
tazminatı
üçüncü bir kişi tarafından
belirlenen
değerlere
dayalı olarak ödenecektir.
Enerjisa
geçim
yollarının
yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden
etkilenen
tüm
PEKler
bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
Arazi sahibinin diktiği
çok yıllık ağaçlar ve
ektiği
ekinler
kapitalizasyon
gelir
akışına dayalı olarak
nakit şekilde tazmin
edilecektir.
Baraj ve/veya yol
inşaatı esnasında zarar
gören
varlıklara
yönelik
tazminat
üçüncü
bir
kişi
tarafından belirlenen
değerlere dayalı olarak
ödenecektir.
Değer
tam ikame maliyetine
dayalı olacaktır.
Ödeme sahibin adına
banka
hesabına
yapılacaktır.
Tamamen sular altında kalan yerleşim birimleri Bağiçi, Tepeköy, Şanlıca, Kayalıdere'dir
Hizmete Ozel
Sayfa 198 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
İkamet
Durumu
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Evlerin edinimi
kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
olması durumunda, Enerjisa
bu
malzemelerin
yeni
yerleşim yerine taşınması için
ödeme yapacaktır.
Değer
tam
maliyetlerine
olacaktır.
Kamulaştırma fiyatları tam
ikame bedelinin altında
olursa, kentsel yeniden
yerleşim tercihi yapan
PEKler için Enerjisa aradaki
fark ödemesini
tamamlayacaktır.
PEK'ler,
Kamulaştırma
Kanununun 27. Maddesine
dayalı
olarak
izlenecek
kamulaştırma
süreci
esnasında bilgilendirilecek
ve danışmanlık hizmetleri
sağlanacaktır.
Tam
ödeme
sahiplerin
hesabına yatırılmadan önce,
hiçbir ev bahçesi veya ev
Proje amaçlarına yönelik
olarak kullanılmayacaktır.
PEK'ler mülkiyetleri için tam
ikame değeri alacaktır. Baraj
ve/veya
yol
inşaatı
esnasında ortaya çıkması
halinde, varlıklara yönelik
hasarların tazminatı üçüncü
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
ikame
dayalı
Kentsel yerleşim yerlerinde
yaşanacak olması halinde,
başa çıkma stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen
beceriler
kazandırılması amacı ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun
bütün
PEH'leri
istihdam edecektir.
Kadınlar ve gençlere yönelik
olarak bir beceri setinin
oluşturulmasına
ilişkin
kapasite geliştirme eğitimleri
ve çalıştayları sağlanacaktır.
Enerjisa
geçim
yollarının
yeniden yapılandırılması için
yerel kalkınmay programı
hazırlamaktadır.
Projeden
etkilenen tüm PEKler bu
programdan
faydalanabilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 199 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
İkamet
Durumu
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
bir kişi tarafından belirlenen
değerlere
dayalı
olarak
ödenecektir. Değer tam
ikame maliyetlerine dayalı
olacaktır.
PEK'lerin
kamulaştırma
süreci ile ilgili bütün yasal
masrafları ve tapu masrafları
tazmin edilecektir.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
haneler için yeni yeniden
yerleşimde ev hakkı
tanıyacaktır. Tercihini yeni
evden yana kullanan
hanelere kamulaştırma
sonucunda belirlenen
bedeller tam ikameye
tamamlanmayacaktır. Çünkü
bu hanelere yeni ev verilerek
yeniden yerleşim koşulları
yerine getirilmektedir.
Devlet Destekli Yeniden
Yerleşim:
Devlet destekli yeniden
yerleşim Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı
tarafından
sağlanmaktadır.
PEH'ler
Hizmete Ozel
Sayfa 200 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Arazi Edinimi
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
için sağlanacaktır
Mevsimlik arazi sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Mevsimlik sahiplerin de
yukarıda
belirtilen
şekilde daimi mukim
sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
Uygun değil
Yukarıdaki ile aynı
Uygun değil
Yukarıdaki ile aynı
Bu PEK'lerin gelir
kayıplarının tazmin
Kullanıcının diktiği çok
kentsel bir yerleşim yeri
veya kırsal bir yerleşim
yerine yerleşmeyi tercih
edebilmektedir.
Devlet
destekli yeniden yerleşimin
ayrıntıları için Bölüm 2'ye
bakınız.
Mevsimlik
Mevsimlik arazi sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Mevsimlik sahiplerin de
yukarıda belirtilen şekilde
daimi mukim sahiplerle aynı
hakları bulunmaktadır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
Süreç yukarıda belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Süreç yukarıda belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Yerinde
bulunmayan
mülk sahibi
Yerinde bulunmayan arazi
sahipleri Proje tarafından
bilgilendirilecektir. Yerinde
bulunmayan sahiplerin de
mukim
sahiplerle
aynı
hakları bulunmaktadır.
Uygun değil
Yerinde
bulunmayan
arazi
sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Yerinde
bulunmayan
sahiplerin de mukim
sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
Süreç yukarıda belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Süreç yukarıda belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Tamamen
Sular
Daimi
Tapusu bulunmayan ev
sahipleri ek binalar da dahil
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer araziler
Hizmete Ozel
Sayfa 201 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Altında
Kalan
Yerleşim
Yerindeki
Tapusuz
Tek Sahip
olmak üzere evleri için tam
ikame
değerine
dayalı
olarak tazmin edilecektir.
için sağlanacaktır
Kendi başlarına yeniden
yerleşmeyi tercih edenler
açısından
bakıldığında,
kentsel ve kırsal yerleşim
yerlerindeki
uygun
konutların belirlenmesi için
destek sağlanacaktır. Kentsel
yeniden yerleşim açısından
bakıldığında, Muş ili için
destek sağlanacaktır. Kırsal
yerleşim birimleri açısından
bakıldığında,
mevcut
alternatif arsa parselleri
bulunması için ilgili devlet
kuruluşlarıyla
işbirliği
içerisinde
arazi
edinimi
desteği sağlanacaktır.
üzerinde bulunan tapusuz
ev sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
edilmesi için, ayni
tazminat programı
geliştirilecektir.
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı
İskan
Kanununa
dayalı
olarak
Devlet
destekli
yeniden
yerleşime
hak
kazanacaktır.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
haneler için yeni yeniden
yerleşimde ev hakkı
tanıyacaktır. Tercihini yeni
evden yana kullanan
hanelere kamulaştırma
sonucunda belirlenen
bedeller tam ikameye
tamamlanmayacaktır. Çünkü
bu hanelere yeni ev verilerek
yeniden yerleşim koşulları
yerine getirilmektedir.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde
olması durumunda, Enerjisa
bu
malzemelerin
yeni
yerleşim yerine taşınması için
ödeme yapacaktır.
Enerjisa
geçim
yollarının
yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden
etkilenen
tüm
PEKler
bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
yıllık ağaçlar ve ektiği
ekinler kapitalizasyon
gelir akışına dayalı
olarak nakit şekilde
tazmin edilecektir.
Araziye giriş / inşaat
esnasında
zarar
verilen her türlü ekine
ilişkin
tazminat
ödenecektir.
Bu
durumda,
zarar
maliyeti üçüncü bir
kişi
tarafından
belirlenecektir.
Ödeme sahibin adına
banka
hesabına
yapılacaktır.
Kentsel yerleşim yerlerinde
yaşanacak olması halinde,
başa çıkma stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen beceriler
kazandırılması amacı ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun bütün PEH'leri
Hizmete Ozel
Sayfa 202 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer araziler
üzerinde bulunan tapusuz
ev sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Bu PEK'lerin gelir
kayıplarının tazmin
edilmesi için, ayni
tazminat programı
geliştirilecektir.
Yukarıdaki ile aynı
Yerinde bulunmayan
sahipler,
ağaçların
sahipleri
olduğunu
kanıtlayabilmesi
halinde, çok yıllık
ağaçları için tazmin
edilecektir.
istihdam edecektir.
Mevsimlik
Sahipler
Tamamen
Sular
Altında
Kalan
Tapulu
Ortak Sahip
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı
İskan
Kanununa
dayalı
olarak
Devlet
destekli
yeniden
yerleşime
hak
kazanacaktır.
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
için sağlanacaktır
Yerinde
bulunmayan
mülk sahibi
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı
İskan Kanununa dayalı
olarak Devlet destekli
yeniden yerleşime hak
kazanacaktır.
Uygun değil
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer araziler
üzerinde bulunan tapusuz
ev sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Uygun değil
Daimi
Evlerin edinimi
kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
Ayrıntılı analizden sonra,
kırsal ve kentsel yeniden
yerleşim desteği açıklığa
kavuşturulacak ve ortak
mülkiyetli
evin
fiili
"kullanıcısına" sağlanacaktır.
Arazilerinin %100'ünü
kaybeden PEK'ler
Ortak mülkiyetli
arazi "kullanıcısına"
öncelikli istihdam
sağlanacaktır.
PEK'ler, Kamulaştırma
Kanununun 27. Maddesine
dayalı olarak izlenecek
kamulaştırma süreci
esnasında bilgilendirilecek
ve danışmanlık hizmetleri
sağlanacaktır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda, destek Muş ili
için
verilecektir.
Kırsal
yerleşim isteyenler için kırsal
Her sahibin paylarına
göre, arazinin net gelir
kapitalizasyon ve ikame
değerine dayalı olarak,
adil tazminat ödenecektir.
Arazilerin edinimi
kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
Enerjisa, ilgili devlet
kurumları ile işbirliği
içerisinde,
"kullanıcılara"
alternatif arazi
yatırım seçenekleri
sunacaktır. Ortak
Arazi sahibinin diktiği
çok yıllık ağaçlar ve
ektiği ekinler
kapitalizasyon gelir
akışına dayalı olarak
ve payları ile orantılı
olarak nakit şekilde
tazmin edilecektir.
Baraj ve/veya yol
Hizmete Ozel
Sayfa 203 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
İkamet
Durumu
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
5543 sayılı İskan Kanununa
dayalı olarak, etkilenen evde
ikamet eden ailelere yeniden
yerleşim hakkı tanınacaktır.
meskun
arazi
oluşturulmasına
yönelik
olarak ilgili devlet kuruluşları
ile işbirliği içerisinde yeniden
yerleşim
seçenekleri
oluşturulacaktır.
PEK'lere
yeni evlerinin inşaatı için
arazi
ve
malzeme
sağlanacaktır.
PEK'ler, Kamulaştırma
Kanununun 27.
Maddesine dayalı olarak
izlenecek kamulaştırma
süreci esnasında
bilgilendirilecek ve
danışmanlık hizmetleri
sağlanacaktır.
mülkiyetli arazinin
mukim
kullanıcılarına ayni
yeniden yerleşim
desteği
sağlanacaktır.
Ortak sahiplerden birden
fazlasının evi paylaşması
durumunda, 5543 sayılı
İskan
Kanununa
dayalı
olarak, her sahibe yeniden
yerleşime yönelik bir ev
verilebilecektir.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
hanelerde evin kullanıcısı
için yeni yeniden yerleşimde
ev hakkı tanıyacaktır.
Tercihini yeni evden yana
kullanan hanelere
kamulaştırma sonucunda
belirlenen bedeller tam
ikameye
tamamlanmayacaktır. Çünkü
kullanıcı haneye yeni ev
verilerek yeniden yerleşim
koşulları yerine
getirilmektedir.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda,
Enerjisa
PEK'lere
uygun
kentsel
yerleşim yeri bulmada destek
olacaktır.
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
için sağlanacaktır
Enerjisa
geçim
yollarının
yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden
etkilenen
tüm
PEKler
bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
inşaatı esnasında zarar
gören varlıklara
yönelik tazminat
üçüncü bir kişi
tarafından belirlenen
değerlere dayalı olarak
ödenecektir. Değer
tam ikame maliyetine
dayalı olacaktır.
Ödeme sahibin adına
banka hesabına
yapılacaktır.
Ödeme sahibin adına
banka hesabına
yapılacaktır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde
olması durumunda, Enerjisa
bu
malzemelerin
yeni
yerleşim yerine taşınması için
ödeme yapacaktır.
Kentsel yerleşim yerlerinde
yaşanacak olması halinde,
başa çıkma stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
Hizmete Ozel
Sayfa 204 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
aktarılabilen
beceriler
kazandırılması amacı ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun
bütün
PEH'leri
istihdam edecektir.
Kadınlar ve gençlere yönelik
olarak bir beceri setinin
oluşturulmasına
ilişkin
kapasite geliştirme eğitimleri
ve çalıştayları sağlanacaktır.
Tamamen
Sular
Altında
Kalan
Tapulu
Ortak Sahip
Tapulu
ortak sahip
Mevsimlik
Yerinde
Bulunmayan
Sahip
Mevsimlik arazi sahipleri
Proje tarafından
bilgilendirilecektir.
Kamulaştırma bedellerine
göre nakit tazminatları
ödenecektir.
Her sahibin paylarına göre
evin
tam
ikame
maliyetlerinde
nakit
tazminat
ödemeleri
yapılacaktır.
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEK'ler
için sağlanacaktır
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
Uygun değil
Evlerin
edinimi
kamulaştırma
yoluyla
gerçekleştirilecektir.
PEK'ler,
Kamulaştırma
Mevsimlik arazi sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Mevsimlik sahiplerin de
yukarıda
belirtilen
şekilde daimi mukim
sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
Yukarıdaki ile aynı
Yukarıdaki ile aynı
Yerinde
bulunmayan
arazi
sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Yerinde
bulunmayan
sahiplerin de yukarıda
belirtilen şekilde daimi
mukim sahiplerle aynı
nakit tazminat hakları
bulunmaktadır.
Uygun değil
Yukarıdaki ile aynı
Hizmete Ozel
Sayfa 205 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Arazi Edinimi
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Ayrıntılı analizden sonra,
yeniden yerleşim desteği
açıklığa kavuşturulacak ve
ortak mülkiyetli evin fiili
"kullanıcısına" sağlanacaktır.
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer araziler
üzerinde bulunan tapusuz
ev sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Enerjisa
geçim
yollarının
yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden
etkilenen
tüm
PEKler
bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
Kanununun 27. Maddesine
dayalı
olarak
izlenecek
kamulaştırma
süreci
esnasında bilgilendirilecek
ve danışmanlık hizmetleri
sağlanacaktır.
Tapusuz
ortak sahip
Daimi
Tapusu bulunmayan ev
sahipleri ek binalar da dahil
olmak üzere evleri için tam
ikame değerine dayalı olarak
tazmin edilecektir.
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı
İskan
Kanununa
dayalı
olarak
Devlet
destekli
yeniden
yerleşime
hak
kazanacaktır.
Enerjisa evin asıl kullanıcısı
olan
PEK’e
yeniden
yerleşimde
ev
hakkı
verecektir.
Nakit
verilmeyecektir.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda, kırsal yeniden
yerleşimin sağlanması için
kırsal
meskun
arazi
oluşturulmasına
yönelik
olarak ilgili devlet kuruluşları
ile işbirliği içerisinde yeniden
yerleşim
seçenekleri
oluşturulacaktır.
PEK'lere
yeni evlerinin inşaatı için
arazi
ve
malzeme
sağlanacaktır.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda,
Enerjisa
PEK'lere
uygun
kentsel
yerleşim yeri bularak, kentsel
yerleşime destek olacaktır.
Çok yıllık ağaçlar ve
ekinler kapitalizasyon
gelir akışına dayalı
olarak nakit şekilde
tazmin
edilecektir.
Ekili ekinlere ilişkin
ödeme araziye ekim
yapan
PEK'lere
yapılacaktır.
Araziye giriş / inşaat
esnasında
zarar
verilen her türlü ekine
ilişkin
tazminat
ödenecektir.
Bu
durumda,
zarar
maliyeti üçüncü bir
kişi
tarafından
belirlenecektir.
Ödeme hak sahibi
PEK'ler adına banka
hesabına yapılacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 206 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer araziler
üzerinde bulunan tapusuz
Enerjisa
geçim
yollarının
yeniden
yapılandırılması için
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
için sağlanacaktır
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde
olması durumunda, Enerjisa
bu
malzemelerin
yeni
yerleşim yerine taşınması için
ödeme yapacaktır.
Kentsel yerleşim yerlerinde
yaşanacak olması halinde,
başa çıkma stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen
beceriler
kazandırılması amacı ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun
bütün
PEH'leri
istihdam edecektir.
Kadınlar ve gençlere yönelik
olarak bir beceri setinin
oluşturulmasına
ilişkin
kapasite geliştirme eğitimleri
ve çalıştayları sağlanacaktır.
Tapusuz
ortak sahip
Mevsimlik
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
Taşınma yardımı yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler
için sağlanacaktır
Yukarıdaki ile aynı.
Hizmete Ozel
Sayfa 207 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Tamamen
Sular
Altında
Kalan119
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı
İskan
Kanununa
dayalı
olarak
Devlet
destekli
yeniden
yerleşime
hak
kazanacaktır.
Tapusuz
ortak sahip
Yerinde
Bulunmayan
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı
İskan
Kanununa
dayalı
olarak
Devlet
destekli
yeniden
yerleşime
hak
kazanacaktır.
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
Başka bir destek
sağlanmayacaktır.
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve
Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
ev sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden
etkilenen
tüm
PEKler
bu
programdan
faydalanabilecektir.
Hazine,
orman
veya
kamuya ait diğer araziler
üzerinde bulunan tapusuz
ev sahipleri kullandıkları
arazi
için
tazmin
edilmeyecektir.
Başka bir destek
sağlanmayacaktır.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve Ekinlerin
Kaybı
Tazminat Politikası
Yerinde bulunmayan
sahipler,
ağaçların
sahipleri
olduğunu
kanıtlayabilmesi
halinde, çok yıllık
ağaçları için tazmin
edilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 208 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Tapulu Tek
Sahip
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Daimi
Mukimler
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tamamen sular altında kalan
yerleşim birimlerinin tek
tapulu sahiplerinin yeniden
yerleşim
açısından
iki
seçeneği
bulunmaktadır.
Bunlar
kendi
başlarına
yeniden yerleşim ve Devlet
destekli yeniden yerleşimdir.
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler için
sağlanacaktır
Kendi
Başına
Yerleşim
Yeniden
Nakit
tazminat:
Kendi
başlarına yeniden yerleşim
isteyen ev sahipleri ek binalar
da dahil olmak üzere evleri
için tam ikame değerine
dayalı
olarak
tazmin
edilecektir. Tazminat değeri
geçim kaynaklarının geri
kazandırılmasına
dayalı
olarak
hesaplanacaktır.
Kentsel yerleşim yerlerinde
geçim
kaynaklarının
geri
kazandırılması için, ikame
değeri yaklaşımı önemlidir.
Kendi
başlarına
yeniden
yerleşmeyi
tercih
edenler
açısından bakıldığında, kentsel
ve kırsal yerleşim yerlerindeki
uygun konutların belirlenmesi
için
destek
sağlanacaktır.
Kentsel
yeniden
yerleşim
açısından bakıldığında, Muş ili
için destek sağlanacaktır. Kırsal
yerleşim birimleri açısından
bakıldığında, mevcut alternatif
arsa parselleri bulunması için
ilgili
devlet
kuruluşlarıyla
koordinasyon halinde arazi
edinimi desteği sağlanacaktır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde olması
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Arazinin net gelir
kapitalizasyon, ikame
değerine dayalı olarak,
adil
tazminat
ödenecektir.
Arazilerin edinimi
kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
PEK'ler, Kamulaştırma
Kanununun
27.
Maddesine
dayalı
olarak
izlenecek
kamulaştırma süreci
esnasında
bilgilendirilecek
ve
danışmanlık
hizmetleri
sağlanacaktır.
Arazi
ilişkin
edinimine
tazminat
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
Bu
yardım
arazilerinin
%80'inden
fazlasını kaybeden
bütün
PEK'lere
sağlanacaktır.
Çok yıllık ağaçlar ve
ekinler
kapitalizasyon gelir
akışına dayalı olarak
nakit şekilde tazmin
edilecektir.
Tamamen
sular
altında
kalan
yerleşim
yerlerindeki
arazisi
bulunmayan
kişiler ve PEK'lere
Proje
tarafından
yeniden istihdam
olanakları
sunulacaktır.
Baraj ve/veya yol
inşaatı
esnasında
zarar
gören
varlıklara
yönelik
tazminat üçüncü bir
kişi
tarafından
belirlenen değerlere
dayalı
olarak
ödenecektir. Değer
tam
ikame
maliyetine
dayalı
olacaktır.
Enerjisa,
ilgili
devlet kurumları
ile
işbirliği
içerisinde,
"kullanıcılara"
Ödeme sahibin adına
banka
hesabına
yapılacaktır.
120
Kısmen sular altında kalan yerleşim yerleri Aligedik ve Akkonak Köyleridir. Aligedik köyü üzerindeki arazi edinimi etkisi sonucu, 9 evin fiziksel olarak yeniden
yerleşimi gerekli olacaktır. Akkonak köyünde, fiziksel olarak yeniden yerleştirilen tek mahalle Göçmenlerdir; 48 ev edinimi gerçekleştirilmiştir ve bu haneler
yeniden yerleştirilecektir. Hem Aligedik hem de Akkonak köyleri Proje nedeniyle arazi kaybetmektedir. 16 yerleşim yerinin geri kalan bölümü Proje nedeniyle
yalnızca arazi kaybetmektedir.
Hizmete Ozel
Sayfa 209 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Evlerin edinimi kamulaştırma
yoluyla gerçekleştirilecektir.
PEK'ler,
Kamulaştırma
Kanununun 27. Maddesine
dayalı
olarak
izlenecek
kamulaştırma
süreci
esnasında bilgilendirilecek ve
danışmanlık
hizmetleri
sağlanacaktır.
Tam
ödeme
sahiplerin
hesabına yatırılmadan önce,
hiçbir ev bahçesi veya ev Proje
amaçlarına yönelik olarak
kullanılmayacaktır.
Baraj ve/veya yol inşaatı
esnasında ortaya çıkması
halinde, varlıklara yönelik
hasarların tazminatı üçüncü
bir kişi tarafından belirlenen
değerlere
dayalı
olarak
ödenecektir. Değer tam ikame
maliyetine dayalı olacaktır.
Arazi Edinimi
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
durumunda,
Enerjisa
bu
malzemelerin yeni yerleşim
yerine taşınması için ödeme
yapacaktır.
PEK'lerin
sahip
olduğu toplam arazi
miktarına
dayalı
olarak ödenecektir.
alternatif
arazi
yatırım seçenekleri
sunacaktır.
Ayni
yeniden yerleşim
desteği
sağlanacaktır.
Kentsel yerleşim yerlerinde
başa
çıkma
stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen
beceriler
kazandırılması
amacı
ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun bütün PEH'leri istihdam
edecektir.
Kadınlar ve gençlere yönelik
olarak bir beceri setinin
oluşturulmasına ilişkin kapasite
geliştirme
eğitimleri
ve
çalıştayları sağlanacaktır.
Arazilerinin
%80'inden fazlasını
kaybeden PEK'ler:
Yukarıda
belirtilen
tazminatlara ek olarak,
sahip
oldukları
arazilerin önemli bir
bölümünü kaybeden
PEK'ler diğer ayni
yardımları almaya da
hak kazanacaktır.
Enerjisa
geçim
yollarının yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden etkilenen
tüm PEKler bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
Ödeme sahibin adına
banka
hesabına
yapılacaktır.
Ekinlere
kazara
verilen
zarar
(örneğin, yol inşaatı
esnasında)
inşaat
yüklenicisi
tarafından
tazmin
edilecektir. Tazminat
bir yıllık ekin değeri
üzerinden
ödenecektir.
PEK'lerin kamulaştırma süreci
ile ilgili bütün yasal masrafları
Hizmete Ozel
Sayfa 210 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
ve tapu masrafları tazmin
edilecektir.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
haneler için yeni yeniden
yerleşimde
ev
hakkı
tanıyacaktır. Tercihini yeni
evden yana kullanan hanelere
kamulaştırma
sonucunda
belirlenen
bedeller
tam
ikameye tamamlanmayacaktır.
Çünkü bu hanelere yeni ev
verilerek yeniden yerleşim
koşulları
yerine
getirilmektedir
Devlet Destekli Yeniden
Yerleşim:
Devlet destekli yeniden
yerleşim Çevre ve Şehircilik
Bakanlığı tarafından
sağlanmaktadır. PEH'ler
kentsel bir yerleşim yeri veya
kırsal bir yerleşim yerine
yerleşmeyi tercih
edebilmektedir. Devlet
destekli yeniden yerleşimin
Hizmete Ozel
Sayfa 211 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Arazi Edinimi
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler için
sağlanacaktır
Mevsimlik
arazi
sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Mevsimlik sahiplerin
de yukarıda belirtilen
şekilde daimi mukim
sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
Yukarıdaki ile aynı
Yukarıdaki ile aynı
Yerinde
bulunmayan mülk
sahiplerine başka
bir destek
sağlanmayacaktır.
Yukarıdaki ile aynı
ayrıntıları için Bölüm 2'ye
bakınız.
Mevsimlik
Yerinde
bulunmayan
mülk sahibi
Mevsimlik arazi sahipleri
Proje
tarafından
bilgilendirilecektir. Mevsimlik
sahiplerin
de
yukarıda
belirtilen şekilde daimi mukim
sahiplerle
aynı
hakları
bulunmaktadır.
Süreç
yukarıda belirtilen şekilde
yürütülecektir.
Yerinde bulunmayan arazi
sahipleri Proje tarafından
bilgilendirilecektir.
Yerinde
bulunmayan sahiplerin de
mukim sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
Yerinde bulunmayan mülk
sahiplerine başka bir destek
sağlanmayacaktır.
Süreç
yukarıda
belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Süreç
yukarıda
belirtilen
şekilde
yürütülecektir.
Yerinde bulunmayan
arazi sahipleri Proje
tarafından
bilgilendirilecektir.
Yerinde bulunmayan
sahiplerin de mukim
sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
Süreç
yukarıda
belirtilen
şekilde
yürütülecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 212 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Tapusuz
Tek Sahip
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Daimi
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Tapusu
bulunmayan
ev
sahipleri ek binalar da dahil
olmak üzere evleri için tam
ikame değerine dayalı olarak
tazmin edilecektir.
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler için
sağlanacaktır
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer
araziler üzerinde
bulunan tapusuz ev
sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Bu PEK'lerin gelir
kayıplarının
tazmin edilmesi
için, ayni tazminat
programı
geliştirilecektir.
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı İskan
Kanununa dayalı olarak Devlet
destekli yeniden yerleşime
hak
kazanacaktır.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
haneler için yeni yeniden
yerleşimde ev hakkı
tanıyacaktır. Tercihini yeni
evden yana kullanan hanelere
kamulaştırma sonucunda
belirlenen bedeller tam
ikameye tamamlanmayacaktır.
Çünkü bu hanelere yeni ev
verilerek yeniden yerleşim
koşulları yerine
getirilmektedir
Kendi
başlarına
yeniden
yerleşmeyi
tercih
edenler
açısından bakıldığında, kentsel
ve kırsal yerleşim yerlerindeki
uygun konutların belirlenmesi
için
destek
sağlanacaktır.
Kentsel
yeniden
yerleşim
açısından bakıldığında, Muş ili
için destek sağlanacaktır. Kırsal
yerleşim birimleri açısından
bakıldığında, mevcut alternatif
arsa parselleri bulunması için
Muş'un ilgili kuruluşlarıyla
işbirliği içerisinde arazi edinimi
desteği sağlanacaktır.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
Yukarıdaki ile aynı.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde olması
durumunda,
Enerjisa
bu
malzemelerin yeni yerleşim
yerine taşınması için ödeme
yapacaktır.
Başa çıkma stratejilerinin
Hizmete Ozel
Sayfa 213 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer
araziler üzerinde
bulunan tapusuz ev
sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Enerjisa
geçim
yollarının yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden etkilenen
tüm PEKler bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen beceriler
kazandırılması amacı ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun bütün PEH'leri istihdam
edecektir.
Mevsimlik
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı İskan
Kanununa dayalı olarak Devlet
destekli yeniden yerleşime
hak
kazanacaktır.
Süreç
yukarıda
belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Yukarıdaki ile aynı
Süreç
yukarıda
belirtilen
şekilde
yürütülecektir.
Yerinde
Bulunmayan
Yerinde bulunmayan sahipler
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı İskan
Kanununa dayalı olarak Devlet
destekli yeniden yerleşime
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer
araziler üzerinde
bulunan tapusuz ev
sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Yerinde bulunmayan
sahipler, ağaçların
sahipleri olduğunu
kanıtlayabilmesi
halinde, çok yıllık
ağaçları için tazmin
edilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 214 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
hak
Tapulu
ortak
sahipler
Daimi
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
kazanacaktır.
Her sahibin paylarına göre
evin tam ikame maliyetlerinde
nakit tazminat ödemeleri
yapılacaktır.
Evlerin edinimi kamulaştırma
yoluyla gerçekleştirilecektir.
PEK'ler, Kamulaştırma
Kanununun 27. Maddesine
dayalı olarak izlenecek
kamulaştırma süreci
esnasında bilgilendirilecek ve
danışmanlık hizmetleri
sağlanacaktır.
5543 sayılı İskan Kanununa
dayalı olarak, etkilenen evde
ikamet eden ailelere Devlet
tarafından yeniden yerleşim
hakkı tanınacaktır.
Ortak sahiplerden birden
fazlasının
evi
paylaşması
durumunda, 5543 sayılı İskan
Kanununa dayalı olarak, her
sahibe
Devlet
tarafından
yeniden yerleşime yönelik bir
ev verilebilecektir.
Ayrıntılı
analizden
sonra,
yeniden
yerleşim
desteği
açıklığa kavuşturulacak ve
ortak mülkiyetli evin fiili
"kullanıcısına" sağlanacaktır.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda, kırsal yeniden
yerleşimin sağlanması için
kırsal
meskun
arazi
oluşturulmasına yönelik olarak
ilgili devlet kuruluşları ile
işbirliği içerisinde yeniden
yerleşim
seçenekleri
oluşturulacaktır. PEK'lere yeni
evlerinin inşaatı için arazi ve
malzeme sağlanacaktır.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda, Enerjisa PEK'lere
uygun kentsel yerleşim yeri
bularak, kentsel yerleşime
destek olacaktır.
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler için
sağlanacaktır
Arazinin net gelir
kapitalizasyon
ve
ikame değerine dayalı
olarak, adil tazminat
ödenecektir.
Arazilerin edinimi
kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
PEK'ler, Kamulaştırma
Kanununun 27.
Maddesine dayalı
olarak izlenecek
kamulaştırma süreci
esnasında
bilgilendirilecek ve
danışmanlık
hizmetleri
sağlanacaktır.
Arazi edinimine
ilişkin tazminat
PEK'lerin sahip
olduğu toplam arazi
miktarına dayalı
olarak ödenecektir.
Nakit tazminat
Bu yardım
arazilerini ve
arazilerinin
%80'inden
fazlasını
kaybeden bütün
PEK'lere
sağlanacaktır.
Tamamen sular
altında kalan
yerleşim
yerlerindeki
arazisi
bulunmayan
kişiler ve PEK'lere
Proje tarafından
yeniden istihdam
olanakları
sunulacaktır.
Enerjisa, aşağıdaki
hususların
sağlanması için,
yerel STK'lar ve
kurumlarla
işbirliği yapılması
suretiyle, geriye
kalan arazilerinde
verimliliğin
Arazi sahibinin
diktiği çok yıllık
ağaçlar ve ektiği
ekinler
kapitalizasyon gelir
akışına dayalı olarak
ve payları ile orantılı
olarak nakit şekilde
tazmin edilecektir.
.
Baraj ve/veya yol
inşaatı esnasında
zarar gören
varlıklara yönelik
tazminat üçüncü bir
kişi tarafından
belirlenen değerlere
dayalı olarak
ödenecektir.
Değer tam ikame
maliyetine dayalı
olacaktır.
Ödeme sahibin adına
banka hesabına
yapılacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 215 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde olması
durumunda,
Enerjisa
bu
malzemelerin yeni yerleşim
yerine taşınması için ödeme
yapacaktır.
tapudaki paylarına
göre hissedarlar
arasında
paylaşılacaktır.
artırılması amacı
ile PEK'lere destek
verecektir: Tarım
desteği,
hayvancılık
geliştirme
programları,
alternatif
yatırımlar,
pazarlara erişimin
geliştirilmesi v.b.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
evin kullanıcısı hane için yeni
yeniden yerleşimde ev hakkı
tanıyacaktır. Tercihini yeni
evden yana kullanan hanelere
kamulaştırma sonucunda
belirlenen bedeller tam
ikameye tamamlanmayacaktır.
Çünkü bu hanelere yeni ev
verilerek yeniden yerleşim
koşulları yerine
getirilmektedir
Kentsel yerleşim yerlerinde
başa
çıkma
stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen
beceriler
kazandırılması
amacı
ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun bütün PEH'leri istihdam
edecektir.
Kadınlar ve gençlere yönelik
olarak bir beceri setinin
oluşturulmasına ilişkin kapasite
geliştirme
eğitimleri
ve
çalıştayları sağlanacaktır.
Arazilerinin
%80'inden fazlasını
kaybeden PEK'ler:
Yukarıda
belirtilen
tazminatlara ek olarak,
arazilerini kaybeden
ve sahip oldukları
arazilerin önemli bir
bölümünü kaybeden
PEK'ler diğer ayni
yardımları almaya da
hak kazanacaktır.
Baraj ve/veya yol
inşaatı
esnasında
ortaya
çıkması
halinde,
varlıklara
yönelik
hasarların
tazminatı üçüncü bir
kişi
tarafından
belirlenen değerlere
dayalı
olarak
ödenecektir.
Değer
tam
ikame
maliyetlerine
dayalı
olacaktır.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
Enerjisa
geçim
yollarının yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden etkilenen
tüm PEKler bu
programdan
faydalanabilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 216 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Mevsimlik
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Mevsimlik arazi sahipleri
Proje tarafından
bilgilendirilecektir. Mevsimlik
sahiplerin de yukarıda
belirtilen şekilde daimi mukim
sahiplerle aynı hakları
bulunmaktadır.
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEK'ler için
sağlanacaktır
Yukarıdaki ile aynı
Yukarıdaki ile aynı
Yukarıdaki ile aynı
Nakit
tazminat
tapudaki
paylarına
göre
hissedarlar
arasında
paylaşılacaktır.
Başka bir destek
sağlanmayacaktır.
Yukarıdaki ile aynı
Enerjisa
geçim
yollarının yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden etkilenen
tüm PEKler bu
programdan
Ortak
sahiplerin
bulunması
durumunda,
ekili
ekinlere
ilişkin
ödeme araziye ekim
yapan
sahiplere
yapılacaktır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
Süreç yukarıda belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Yerinde
Bulunmayan
Her sahibin paylarına göre
evin tam ikame maliyetlerinde
nakit tazminat ödemeleri
yapılacaktır.
Başka bir destek
sağlanmayacaktır.
Süreç yukarıda belirtilen
şekilde yürütülecektir.
Tapusuz
ortak
sahipler
Daimi
Süreç yukarıda
belirtilen şekilde
yürütülecektir.
Tapusu
bulunmayan
ev
sahipleri ek binalar da dahil
olmak üzere evleri için tam
ikame değerine dayalı olarak
tazmin edilecektir.
Ayrıntılı
analizden
sonra,
yeniden
yerleşim
desteği
açıklığa kavuşturulacak ve
ortak mülkiyetli evin fiili
"kullanıcısına" sağlanacaktır.
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
Kullanıcının kentsel
yerleşimi
tercih
durumunda, kırsal
yeniden
etmesi
yeniden
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer
araziler üzerinde
bulunan tapusuz ev
sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 217 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı İskan
Kanununa dayalı olarak Devlet
destekli yeniden yerleşime
hak
kazanacaktır.
yerleşimin sağlanması için
kırsal
meskun
arazi
oluşturulmasına yönelik olarak
ilgili devlet kuruluşları ile
işbirliği içerisinde yeniden
yerleşim
seçenekleri
oluşturulacaktır. PEK'lere yeni
evlerinin inşaatı için arazi ve
malzeme sağlanacaktır.
Enerjisa Kırsal Yeniden
Yerleşim:
Enerjisa kırsalda yerleşimi
tercih eden ve daimi ikameti
Projeden etkilenen köy olan
evin kullanıcı hane için yeni
yeniden yerleşimde ev hakkı
tanıyacaktır.
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
faydalanabilecektir.
Kullanıcının kentsel yeniden
yerleşimi
tercih
etmesi
durumunda, Enerjisa PEK'lere
uygun kentsel yerleşim yeri
bularak, kentsel yerleşime
destek olacaktır.
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler için
sağlanacaktır
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzeme kaynaklarını
kullanabilecektir ve yerleşim
yerinin Muş ili dahilinde olması
durumunda,
Enerjisa
bu
malzemelerin yeni yerleşim
yerine taşınması için ödeme
yapacaktır.
Kentsel
yerleşim
yerlerinde
Hizmete Ozel
Sayfa 218 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Arazi Edinimi
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer
araziler üzerinde
bulunan tapusuz ev
sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Enerjisa
geçim
yollarının yeniden
yapılandırılması için
yerel
kalkınmay
programı
hazırlamaktadır.
Projeden etkilenen
tüm PEKler bu
programdan
faydalanabilecektir.
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
yaşanacak olması halinde, başa
çıkma
stratejilerinin
desteklenmesi için, PEH'lere
aktarılabilen
beceriler
kazandırılması
amacı
ile
Enerjisa mümkün olduğunca
uygun bütün PEH'leri istihdam
edecektir.
Kadınlar ve gençlere yönelik
olarak bir beceri setinin
oluşturulmasına ilişkin kapasite
geliştirme
eğitimleri
ve
çalıştayları sağlanacaktır.
Mevsimlik
Yerinde
Bulunmayan
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
sahipleri de 5543 sayılı İskan
Kanununa
dayalı
olarak
yeniden
yerleşime
hak
kazanacaktır.
Taşınma
yardımı
yeniden
yerleştirilen bütün PEH'ler için
sağlanacaktır
Evlerini kaybedecek tapusuz
ev sahiplerinin eşik tarihten
önce en az üç yıl boyunca bir
evi kullanması halinde, bu ev
Başka
bir
sağlanmayacaktır.
PEH'ler mevcut varlıklarının
yapı malzemesi kaynaklarını
kullanabilecektir.
destek
Hazine, orman veya
kamuya ait diğer
araziler üzerinde
bulunan tapusuz ev
.
Başka bir destek
sağlanmayacaktır.
Yukarıdaki ile aynı
Yerinde bulunmayan
sahipler, ağaçların
sahipleri olduğunu
kanıtlayabilmesi
Hizmete Ozel
Sayfa 219 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki Ağırlığı
Kısmen
Sular
Altında
Kalan /
Yalnızca
Arazi
Kaybı120
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İkamet
Durumu
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Tazminat
Politikası
Diğer Destekler ve Geçim
Kaynaklarının Geri
Kazandırımı
sahipleri de 5543 sayılı İskan
Kanununa dayalı olarak Devlet
destekli yeniden yerleşime
hak
kazanacaktır.
Arazi Edinimi
Tazminat
Politikası
sahipleri kullandıkları
arazi için tazmin
edilmeyecektir.
Diğer Destekler
ve Geçim
Kaynaklarının
Geri Kazandırımı
Ağaçlar, Üzüm
Bağları ve
Ekinlerin Kaybı
Tazminat Politikası
halinde, çok yıllık
ağaçları için tazmin
edilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 220 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Çakışan Hak Sahiplikleri
Projeden Etkilenen
Ev & inşa edilmiş diğer yapıların kaybı
Kişi
Evlerini kaybedecek
Bu PEK'ler hassas gruplar altında
yasal kira kontratı
değerlendirilecek ve inşaat aşaması İzleme
bulunmayan
& Değerlendirme faaliyetleri boyunca
kiracılar / evi
yakından izlenecektir. Evsiz her PEK'ye
bulunmayan PEK'ler
yönelik ayni yeniden yerleşim avantajları
bu PEK'lerin ihtiyaçları ve durumuna göre
yapılandırılacaktır.
Bu PEKlere kırsal
yeniden yerleşimde ev hakkı sunulacaktır.
Yasal kira kontratı
Yasal kontratı bulunan bir kiracının inşa
bulunan kiracılar
edilmiş yapıları veya dikilmiş ağaçları
olması halinde, arazinin yasal sahibine
ödeme yapılacaktır. Arazi sahibi ve kiracı,
kiracının oluşturduğu taşınmaz varlıklara
ilişkin tazminatı bölüşecek veya sorunları
kendi aralarında oluşturdukları yasal
mekanizmalara göre çözecektir.
Yasal ev sahiplerinin kiracılarının evlere
yönelik
tazminat
alma
hakkı
bulunmamaktadır.
Yasal ev sahiplerinin kiracılarının yeniden
yerleşim konutları açısından hakkı
bulunmamaktadır.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Arazi Edinimi
Yasal kira kontratı bulunmayan kiracılar veya evsiz
PEK'ler, arazinin resmi tapu sahipleri olmaları
halinde, arazi edinimi açısından tazmin edilecektir.
Tapusuz arazi açısından bakıldığında, nakit tazminat
Proje tarafından sağlanmamaktadır. Evsiz, hassas her
PEK için, arazi edinimi nedeni ile ortaya çıkan gelir
kaybına dayalı olarak ayni tazminat programı
tasarlanacaktır.
Kiracılar diğer kişilere ait arazi açısından tazmin
edilmeyecektir.
Ağaçlar
Üzüm Bağları ve Ekinlerin Kaybı
Kiracıların ekili ekinlere yönelik tazminat
alma hakkı bulunmaktadır.
Kiracıların ekili ekinlere yönelik tazminat
alma hakkı bulunmaktadır.
Kiracıların, aile olmaları ve kamulaştırma alanında en
az üç yıl (eşik tarih dikkate alınarak) ikamet etmeleri
koşuluyla, devlet destekli yeniden yerleşimden
yararlanma hakkı bulunmaktadır. Arazi üzerindeki
yapılar ve kiracıların sağladığı arazi geliştirmelerine
ilişkin
tazminat
ödemesi
arazi
sahiplerine
ödenmektedir ve kiracılara bu hususlara yönelik
olarak sahipler tarafından ödeme yapılması gerekir.
Kiracı devlet memurlarının devlet destekli yeniden
yerleşimden yararlanma hakkı bulunmamaktadır,
ancak bu kişiler nereye taşınırlarsa taşınsınlar devlet
memuru olmaya devam edecektir.
Kiracı emekliler veya resmi asgari ücretten daha fazla
kazanan sanatkarlar ve küçük esnafların devlet
destekli
yerleşimden
yararlanma
hakkı
bulunmamaktadır.
'Aile' olarak tanınmayan kiracıların herhangi bir hakkı
bulunmamaktadır.
Kamulaştırma alanında üç yıldan az bir süreliğine
ikamet eden kiracıların herhangi bir avantajdan
yararlanma hakkı bulunmamaktadır.
Hizmete Ozel
Sayfa 221 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Sosyal Tecrit
1942 sayılı Kamulaştırma Kanununun121
12. Maddesinde Projenin kamulaştırma
alanı yakınındaki bölgenin mevcut sosyoekonomik düzenini bozması halinde, bu
varlıkların
kamulaştırılabileceği
belirtilmektedir. Bir ev sahibinin Projenin
ekonomik ve sosyal düzeni değiştirdiğini
ve
komşuları/akrabalarını
yerinden
ettiğini ve bu nedenle, evinin tecrit
edildiğini göstermesi durumunda, bu kişi
evinin
kamulaştırılmasını
talep
edebilmektedir. Bu husus etkilenen ikamet
edilen arazi veya etkilenen evin bahçesini
de kapsayacaktır122.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ulusal İskan Kanununun 10. Maddesi çerçevesinde, ev
sahiplerine sosyal tecridi engelleme hakları
sağlanmaktadır.
Bir
ev
sahibinin
Projenin
komşuları/akrabalarını yerinden ettiğini ve bu
nedenle, evinin tecrit edildiğini göstermesi
durumunda, bu kişi evinin kamulaştırılmasını talep
edebilmektedir. Bu husus etkilenen ikamet edilen
arazi veya etkilenen evin bahçesini de kapsayacaktır.
Buna karşın, etkilenen altyapı sebebiyle ekonomik
olarak ekilmesinin imkansız hale gelmesi durumunda,
haneye ait tarımsal arazi tazmin edilmeyecektir
(örneğin, sulama sisteminin kapatılması veya yol
ağının olumsuz şekilde etkilenmesi).
Ayrıca, etkilenen hane de yeniden
yerleşim
desteği
talebinde
bulunabilecektir. Buna karşın, söz konusu
yeniden yerleşimin toplum temelli
yeniden yerleşim Projesinin parçası
olması gerekir. Etkilenen sahip kendi
seçtiği bir yerde münferit olarak bir ev
talebinde bulunamayacaktır.
Kamu/devlet
binaları
Okullar, camiler, köy muhtarlığı idari
binası, taziye binaları, su deposu gibi
kamu
binalarına
ilişkin
tazminat
ödemeleri yapı türüne bağlı olarak ilgili
bakanlıklar ve köy tüzel kişiliğine
yapılacaktır.
Bu yapılara ilişkin tazminat değerleri bu
binaların
ikame
değeri
üzerinden
belirlenecektir.
Bu binaların arazilerine ilişkin tazminat yapılan
değerlemelere dayalı olarak sorumlu kurumlara
ödenecektir.
Uygun değil
Mezarlıklar, sorumlu belediye ve valilikten ilgili
izinlerin alınmasının ardından, PEK'lerin tercihlerine
göre, Enerjisa tarafından proje rezervuar alanı veya
yeniden yerleşim alanı dışına taşınacaktır.
121
Maddede şu ifadelere yer verilmiştir: "Baraj inşaatına ilişkin kamulaştırma çalışmaları sonucu, sosyal, ekonomik çevresel düzene ilişkin değişiklikler sebebiyle
yakındaki taşınmaz varlıkların kullanılamaz hale gelmesi durumunda, bu varlıklar etkilenen varlıkların sahiplerinin yazılı başvurusu üzerine
kamulaştırılabilmektedir". http://www.turkhukuksitesi.com/mevzuat.php?mid=12911
122
Projeden etkilenen yerleşim biriminin sosyo-ekonomik düzenine ilişkin değişiklikler arasında okul, cami, köy tüzel kişiliği gibi herhangi bir kamu tesisinin
kalmaması ve geriye kalan evlerin kamu hizmetlerine olan erişimi kaybetmesi ve sosyal tecrit iddiasında bulunabilmesi olabilmektedir. Ek olarak, arazi kaybının
meralar gibi ortak alanlara erişim kaybına neden olması durumunda, PEK'ler sosyo-ekonomik düzen açısından önemli bir değişiklik olarak tarım faaliyetleri ile
iştigal etmeyi bırakabilecektir. Bu nedenle, PEK'ler sosyal tecrit ile alakalı yeniden yerleşim tercihinde bulunabilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 222 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Değerleme sürecinden sonra, proje
sponsoru (Enerjisa) sorumlu kuruma bir
davetiye gönderecektir (örneğin, okullar
için milli eğitim bakanlığı; camiler için köy
tüzel kişiliği v.b.); sorumlu kurumun
dilekçeyi kabul etmemesi halinde, sorumlu
kurum, 60 gün içerisinde, bu sorunun
çözüme kavuşturulması için Danıştay'a
başvurabilmektedir. İhtilafın hallinden
sonra, varlığa ilişkin değer sorumlu
kurumun belirlediği Banka hesabına 15
gün içerisinde aktarılmaktadır.
Mera arazileri
Mera arazileri üzerindeki bütün binalar ve
yapılar edinilecektir (çeşmeler de dahil
olmak üzere).
Hazineye ait mera arazilerinin edinimi mera
arazisinin tamamen veya kısmen edinimi suretiyle
gerçekleştirilebilecektir.
Mera arazisi kullanıcıları veya köy tüzel kişiliğine
herhangi bir tazminat ödemesi yapılmayacaktır.
Hazineye ait mera arazileri üzerindeki
ağaçlar ve ekinler için tazminat
ödenecektir.
Mera arazisi kayıplarına ilişkin tazminat ödenmesi
için, geriye kalan meraların verim/kalitesinin
artırılması önerilebilmektedir. Bunun sağlanması için,
meraların geliştirilmesi hususunda uzmanlığı bulunan
yerel STK'lar ile işbirliği gereklidir. Meraların daha
yüksek verim getirecek şekilde geliştirilmesi iki yıl
almaktadır ve bu süre zarfında, arazinin nadasa
bırakılması gerekir.
Mera ıslah çalışmalarına acilen başlanması ve yem
desteğine de yer verilmesi gerekir.
Özel sektör
Binaların edinimi kamulaştırma yoluyla
gerçekleştirilecektir.
Uygun değil
Uygun değil
PEK'ler, Kamulaştırma Kanununun 27.
Maddesine dayalı olarak izlenecek
kamulaştırma
süreci
esnasında
bilgilendirilecek ve danışmanlık hizmetleri
sağlanacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 223 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Köyde yaşayan mülk sahipleri için,
tazminat sahibin ticari varlığa ilişkin
gelirinin geri kazandırılmasına dayalı
olarak hesaplanacaktır.
Yasal kira sözleşmesi bulunmayan
çalışanlar ve yöneticiler hassas gruplar
içerisinde tanımlanabilecek ve izleme ve
değerlendirme aşaması boyunca yakında
izlenecektir. Bu kişiler Enerjisa'nın
tazminat
programına
göre
tazmin
edilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 224 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Bölüm 7
7.1
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Halkın Katılımı ve Halkla Görüşme
Halkla Görüşme
Halkla görüşme genelde altyapı yatırımlarına odaklanan bir projenin uygulayıcıları ile yaşamları ve sosyal
yapıları proje faaliyetlerinden etkilenecek kişilerin birbiri ile iletişim kurduğu ve proje ile ilgili görüşlerini
paylaştığı süreçtir. Çoğu durumda, etkilenen nüfuslar hayatlarını yaşama şekilleri açısından önemli bir
değişiklik ihtimali ve toplulukları içerisinde var olabilen sosyal yapılar ile ilgili kayda değer zararlarla karşı
karşıya kalmaktadır; ayrıca, bu nüfuslar geçim kaynaklarını kazanma şekillerinde de ciddi bir sıkıntı ile de
karşı karşıya kalabilmektedir. Bu nedenle, etkilenen nüfuslar proje etkilerinin yaşamlarına getirebileceği
muhtemel değişiklikler konusunda genelde kaygılı ve endişelidir.
Fiziksel veya ekonomik olarak yerinden edilmeyen neden olan projelerin IFC'nin halkı düzenli bilgilendirme
ve halkla görüşme gereksinimlerine ek olarak özel görüşme sorumlulukları bulunmaktadır. Etkili yeniden
yerleşim planlaması için, geniş yelpazede proje paydaşları ile düzenli görüşmeler gereklidir.
Erken Danışma halkın projenin etkileri
ve faydaları ile ilgili beklentilerinin
yönetilmesine yardımcı olmaktadır.
Halkla görüşme süreci yalnızca halka proje ile ilgili faaliyetler konusunda bilgi sağlanması veya görüşleri ile
ilgili halktan bilgi alınmasından ibaret değildir. Bununla birlikte, sağlıklı bir halkla görüşme sürecinin ön
koşullarından biri etkilenen nüfusların proje faaliyetleri ile ilgili ayrıntılı ve doğru bilgilere sahip olmasının
sağlanmasıdır. Ancak halk bu faaliyetler ile ilgili zamanında ve doğru bilgilere sahip olduğunda, sürece
katkıda bulunulabilmektedir. Halkla görüşme süreci çoğunlukla bir projenin tamamlanması ile ilgili
muhtemel engeller ve sorunlara ve bu engellerin müzakereler ve anlaşmalar yoluyla aşılabilmesini
sağlayacak yöntemlere odaklanmaktadır.
Halkla görüşme sürecinin halka belirli görüşlerin sunulması ve halkın bu görüşleri kabul etmesi süreci
olmadığının vurgulanması gerekir. Daha ziyade, süreç proje etkilerinin tartışılması, olumsuz etkilere ilişkin
bütün muhtemel alternatif çözümlerin ayrıntılarının incelenmesi ve bu görüşmeler ile müzakerelerin
sonuçlarına dayalı olarak ortak bir karara varılmasına ilişkin bir forumdur. Halkla görüşmeye ilişkin başka bir
terim de "karar verme ortaklığı" olabilmektedir. Halkla görüşme süreci işlemeden önce etkilenen nüfusların
beklentilerinin doğru bir şekilde anlaşılması önemlidir. Bu nedenle, etkilenen insanların proje faaliyetleri
sırasında ortaya çıkabilecek yeni koşullara ilişkin beklentilerinin ölçülmesi ve anlaşılması önemlidir.
Görüşme süreci bölüm 6.2.’de ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır.
Büyük baraj inşaatı projelerinde insanları yaşamları ve geçim kaynaklarında önemli etkiler yaratılmasına
yönelik bir eğilim vardır. Alpaslan II HES ve Baraj Projesi gibi bazı durumlarda, bu etkiler tüm köylerin baraj
gölünün suları altında kalmasına kadar varabilmektedir. Bu durumlarda etkilenen insanların geçim
kaynakları açısından muhtemelen ciddi etkilerin ortaya çıkması nedeniyle, halkla görüşme süreci etkilenen
insanlar üzerinde proje ile ilgili olumlu izlenimlerin oluşturulmasına yardımcı olmaktadır ve etkilenen
Hizmete Ozel
Sayfa 225 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
insanların karar verme sürecine demokratik bir şekilde katılması suretiyle proje faaliyetleri ile başa
çıkmasına ve muhtemelen bu faaliyetlerden fayda sağlamasına yardımcı olmaktadır.
Ek olarak, baraj ve hidroelektrik santrali inşaatı projelerinin büyük bölümü için büyük arazilerin
kamulaştırılması gereklidir; kamulaştırmayı gerçekleştiren kuruluşun bir özel sektör kuruluşu olduğu
durumlarda, etkilenen nüfusların bazen gerçekçi olmayan beklentileri olabilmektedir. Halkla görüşme süreci
bu beklentilerin düşürülmesine yardımcı olmaktadır ve inşaat ile kamulaştırma sürecine ilişkin makul bir
yaklaşımın temelini sağlamaktadır.
Bu bölüm çerçevesinde, "halkı" projeden olumsuz veya olumsuz bir şekilde doğrudan veya dolaylı olarak
etkilenen kişiler veya kurumlar olarak tanımlamaktayız. Bu terim "paydaşlar" terimi ile birbirinin yerine
geçecek şekilde kullanılmaktadır.
7.1.1 Paydaşların Belirlenmesi
Büyük bir baraj ve hidroelektrik santrali inşaatı projesindeki paydaşlar arasında inşaat faaliyetlerinden
doğrudan veya dolaylı olarak etkilenen aileler, yerel halk, kanaat önderleri, proje destekçileri, kamu sektörü
temsilcileri, etkilenen yerel yönetimlerin personeli, yerel ve ulusal kuruluşlar, yerel ve uluslararası STK'lar,
üniversiteler, araştırma merkezleri, dini gruplar, özel sektör, medya ve işçi örgütü grupları bulunmaktadır.
Ek olarak, bunlar içerisindeki yoksul ve diğer hassas gruplar da süreçteki paydaşlardır.
Baraj alanı sular altında kalana ve baraj elektrik üretmeye başlayana kadar geçen proje aşamaları olan arazi
edinimi, inşaat ve projenin tamamlanması esnasında fiziksel ve sosyo-ekonomik olarak etkilenecek
paydaşlar öncelikli etki kategorisi olarak nitelendirilmektedir (Proje etki alanındaki 22 köy bu kategoriye
girmektedir). Öncelikli etki kapsamındaki yerel toplulukların kategorileri şunlardır: doğrudan etkilenen
kişiler; dolaylı olarak etkilenen kişiler ve hassas gruplar.
İlk grup doğrudan etkilenen kişilerdir (PEK). PEK'ler şunlardan meydana gelmektedir:




Taşınmaz varlıklarının tamamı/bir kısmını kaybeden tapulu daimi mukimler; Bu PEK'ler arazi kaybı
nedeniyle Projeden doğrudan etkilenmektedir ve mali olarak tazmin edilmektedir veya kaybedilen
varlıklar ile ilgili tazminat beklemektedir. Enerjisa'nın bu PEK'lere ilişkin tam listesi bulunmaktadır.
Taşınmaz varlıklara erişimini kaybeden veya kullanım hakkını kaybeden tapusuz daimi mukimler;
Bu PEK'ler Projeden doğrudan etkilenmektedir, ancak tapu sahibi olmadıklarından dolayı, bu
PEK'lerin kayıpları için yasal olarak tazminat alma hakkı bulunmamaktadır, ancak Enerjisa bu kişileri
tam ikame değeri üzerinden tazmin edecektir. Bu PEK'ler de paydaşlardır. Enerjisa'nın bu PEK'lere
ilişkin tam listesi bulunmaktadır.
Taşınmaz varlıklarını kaybeden tapulu, mukim olmayan sahipler; Bölge yüksek bir göç seviyesine
maruz kalmıştır; bu nedenle, söz konusu PEK'ler kaybedilen varlıkları için mali olarak tazmin
edilmektedir. Buna karşın, söz konusu kişiler mukim değildir ve Proje başlamadan önce Proje alanını
terk etmiştir. Bu PEK'ler kaybedilen varlıkları için tazmin edilecektir.
Taşınmaz varlıklarını kaybetmeyen, ancak mera arazilerinin büyük bir bölümünü veya çoğunu
kaybeden daimi mukimler; Bu PEK'ler olumsuz şekilde etkilenecektir, çünkü PEK'ler hayvanlarını yıl
boyunca otlattıkları ortak mera arazisine erişimlerini kaybedecektir. Bu kişilerin geçim kaynakları
proje inşaat dönemi esnasında ve inşaat sonrasında etkilenecektir, çünkü bu kişilerin mera arazileri
azalacaktır ve sonuç olarak, hayvancılık harcamalarında bir artış olacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 226 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.


ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Taşınmaz varlıklarını kaybetmeyen, ancak gayrimenkulleri ve/veya meralarına ulaşım erişiminin
proje inşaatı nedeniyle sınırlı olacağı/engelleneceği kişiler; Bu PEK'lerin kendi arazileri ve/veya
meralara ulaşım erişimi proje nedeni ile sınırlandırılabilmektedir. Bazı insanların ekili arazilere
ulaşım yolu proje inşaat dönemi esnasında ve su altında kalan yapılar/baraj gölü inşaatı ile ilgili
olarak engellenebilmektedir. Bu PEK'ler doğrudan etkilenen kişiler şeklinde sınıflandırılabilmektedir.
Yeni Muş-Varto anayolu üzerinde yer alan ve yerlerinden edilecek olan haneler; Muş-Varto
anayolunun projeden sonra sular altında kalacak bir kesimi, yer değiştirilmesi suretiyle, daha yüksek
kotlara kaydırılacaktır. Yüksek kotlarda yaşayan bazı insanlar yeni yol nedeniyle arazilerini
kaybedecektir. Benzer şekilde, diğer haneler yeni yol inşaatı esnasında çalışmalardan etkilenecektir.
PEK'lerin geçim kaynakları ve refahının projeden etkilenmesi nedeniyle, projenin sosyal etkisi bu PEK'ler
tarafından açık bir şekilde görülebilecektir. Bu PEK'lere yönelik geçim kaynağı geri kazandırma çalışmalarının
genel refah üzerinde önemli bir etkisi olacaktır. Bunun yanında, Enerjisa'nın kurumsal sosyal sorumluluğu,
okul materyallerinin dağıtılması ve okulların yenilenmesi suretiyle halk eğitiminin desteklenmesine ilişkin
genel şirket stratejisi çerçevesinde Proje ile ilgili sorumluluk çalışmaları açısından tamamlayıcı olmaktadır.
Bu nedenle, bu paydaş grubunda katılım eksikliği sosyal riski artırmaktadır, çünkü PEK'ler arasındaki
memnuniyetsizlik Proje döngüsünü olumsuz şekilde etkilemektedir. Bu nedenle, bu kişilerin katılımı
projenin inşaat ve uygulama aşamaları esnasında hayati önem taşımaktadır.
İkinci grup dolaylı olarak etkilenen kişilerdir. Bu grup şu kişilerden meydana gelmektedir:



Etkilenen köylerde etkilenen bir mülkü bulunmamasına rağmen Projenin meydana getireceği
sosyo-ekonomik değişimlerden etkilenen kişiler; Bu kişiler Projeden etkilenen yerleşim yerlerinde
yaşayan, proje nedeniyle arazi veya varlıklarını kaybetmeyen, ancak Projenin sebep olduğu
ekonomik kalkınmadan olumlu şekilde etkilenecek bütün mukimlerdir.
Muş il merkezi ve Varto ilçesinde yaşayan mukimler; Bu kişiler Muş il merkezi ve Varto ilçesinde
yaşayan mukimlerdir ve projeden dolaylı olarak etkilenecektir, çünkü projenin sebep olduğu bütün
inşaat faaliyetleri ve ekonomik kalkınma Muş ve Varto ilçesinin mukimlerini etkileyecektir.
Yerel esnaflar, girişimciler ve ulaşım hizmetleri sınan gruplar; Bunlar Muş İli ve Varto İlçesindeki
nüfus artışı nedeniyle daha fazla olanağa sahip olabilen yerel iş insanları veya ticaretle uğraşan
kişilerdir.
Bu grup projeden dolayı herhangi bir varlığını kaybetmemesine karşın, Projenin meydana getireceği sosyoekonomik ve çevresel değişiklikler nedeniyle, yaşam tarzları etkilenecektir. Bu nedenle, Projenin faydaları
ve risklerini anlama fırsatı sunulması açısından, bu grubun katılımı önemlidir.
Hassas gruplar yerel topluluklar kategorisi içerisindeki son paydaş grubunu oluşturmaktadır. Hassas grup
şunlardan meydana gelmektedir:


Ekilebilir arazilerinin tamamı/çoğunu kaybeden ve uygulamada ekim yapan tek kişi olmalarına
karşın tazminatlarını çok sayıda tapu sahibi ile paylaşmak zorunda olan PEK'ler; Bu PEK'lerin
hassasiyeti Projenin arazi edinimi nedeniyle arazi kaybı ve arazi değerinin artmasından
kaynaklanmaktadır. Bu PEK'ler arazi ikame maliyeti için tazmin edilememektedir.
Ekilebilir arazilerinin tamamı/çoğunu kaybeden ve arazi kayıplarını gidermek için ek arazisi
bulunmayan PEH'ler; Yerine koymaya yönelik arazinin bulunmaması bu kişilerin hassasiyetine yol
açabilmektedir.
Hizmete Ozel
Sayfa 227 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.



ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Arazi kaybetmeyen, ancak kış boyunca kullandıkları mera arazilerinin tamamı veya çoğunu
kaybeden PEH'ler; Hayvancılığın bölgedeki önemli ekonomik faaliyetlerden biri olması nedeniyle,
bu PEK'ler artık hayvanlarını otlatmak için meraları kullanamayacaktır ve bu hayvancılık
faaliyetlerine katılan PEK'lere mali yük getirecektir.
Tapu kaydı olmayan ve bu nedenle, resmi olarak "arazisi" bulunmayan, ancak gelirleri kaybedilen
arazinin ekimine dayalı olan PEH'ler; Projenin arazi edinimi tapu ve arazi kaydı açısından kötü
durumu teyit etmiştir. Arazi ediniminde tapu değişimi zorunlu olduğu için, bu tapular ve kayıtların
sorunlu olmasına karşın, bu PEK'ler araziye erişimlerini kaybetmiştir ve bu nedenle hassas duruma
düşebilmektedir.
Proje alanında yaşayan hassas gruplar; Bu gruplara kadınlar, çocuklar gibi sosyal açıdan hassas
gruplar, sınırlı mobilitesi olan ve çevredeki koşullara bağımlılığı yüksek olan engelliler ve yaşlılar
dahildir. Sosyal açıdan hassas gruplar aşağıdaki kategorileri içermektedir:
o Cinsiyet temelli;
o Yaş temelli;
o Engellilik temelli;
o Yoksulluk temelli;
o Arazi temelli;
o Mera temelli.
Hassas grupların Projenin inşaat ve uygulama aşamalarına ilişkin karar verme sürecine dahil edilmesi
olumsuz sosyal etkilerin en alt düzeye indirilmesini sağlarken, bu kişilere geçim kaynaklarını etkileyecek
sosyal ve çevresel projelere katılma olanağı tanıyacaktır. Sosyal ve çevresel projelere katılımın artması ve
sürekli iletişim ve katılım yoluyla karar verme sürecinin etkilenebilmesi Projenin daha iyi sahiplenilmesine
yol açacaktır.
7.1.2 Devlet Kuruluşları
Kamu paydaşları projenin tasarım, uygulama ve işletme aşamalarına etkisi bulunan devlet kuruluşlarıdır.
Alpaslan II HES projesi kapsamındaki ulusal kamu karar verme ve onay mekanizmaları ÇŞB, GTHB, MEB, SB,
EPDK, Milli Emlak Genel Müdürlüğü (MEGM) ve Türkiye Elektrik İletim Anonim Şirketi'dir (TEİAŞ) ve bu
kuruluşların Projede önemli rolleri bulunmaktadır, çünkü bu kuruluşların onayları ve izinleri Projenin
gerçekleştirilmesi açısından son derece önemlidir.
İl düzeyindeki kamu organları olan Muş Valiliği, Muş İl Özel İdaresi (İÖİ), Muş İl Çevre ve Şehircilik
Müdürlüğü, Muş İl Gıda, Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, Muş İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Muş İl Milli
Eğitim Müdürlüğü ve Muş İl Sağlık Müdürlüğü il düzeyindeki karar verme ve onay mekanizmalarıdır. Bu
kuruluşların izinleri/ruhsatları bütün Proje aşamalarında gereklidir. Bu nedenle, söz konusu kuruluşların
onayı Proje açısından önem arz etmektedir.
Bölgesel Kamu organları olan Varto İlçe Özel İdaresi, Varto Kaymakamlığı, Varto Belediyesi, Varto İlçe Gıda,
Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü, Varto İlçe Orman ve Su İşleri Müdürlüğü, Varto İlçe Halk Eğitim
Müdürlüğü, Varto İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, Varto Tapu Sicil Müdürlüğü ve Varto İlçe Sağlık Müdürlüğü
Proje gereksinimlerine yönelik olarak günlük bazda iletişim kurulması gereken organları meydana
getirmektedir. Projeye tam olarak işlerlik kazandırılması için, bu kurumların işbirliği gereklidir, çünkü bu
kurumlar ruhsatlar ve onayları vermektedir. Bu nedenle, bu kuruluşlar Projenin önemli paydaşları
konumundadır.
Hizmete Ozel
Sayfa 228 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Yerel Kamu Organları Akkonak, Akpınar, Alagün, Dumlusu, Aşağıalagöz, Aşağıhacıbey, Bağiçi, Değerli,
Kayalıdere, Kayalık, Kuşluk, Özenç, Şanlıca, Taşbilek, Tepeköy, Ulusırt, Yurttutan ve Zorabat köylerinin
muhtarlarıdır. Bu muhtarların işbirliği önemlidir, çünkü muhtarlar PEK'ler ve köy kooperatifleri ile iletişimi
sağlayan kişilerdir. Muhtarların köylerin seçilmiş liderleri ve temsilcileri olması sebebiyle, muhtarlar PEK'ler
ve Enerjisa arasındaki iletişim köprüsünü oluşturmaktadır.
7.1.2.1 Yeniden Yerleşim İle İlgili Danışma Gereksinimi
Arazi kamulaştırması ve yeniden yerleşimi düzenleyen temel yasal araçlar çerçevesinde, etkilenen nüfuslara
farklı düzeylerde danışma ve bu nüfusların katılımı gereklidir. Kamulaştırma Kanunu temel olarak etkilenen
nüfuslara bilgi sağlanmasına odaklanmaktadır. İlgili devlet kuruluşlarına danışma gereksinimleri daha
yüksektir. Ayrıca, Kanun çerçevesinde, kamulaştırılan varlıkların değerlerinin belirlenmesine ilişkin
görüşmeler ve müzakereler de gereklidir; bu gereksinim nedeniyle, kamulaştırma kuruluşu Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığı birimleri, diğer devlet kuruluşları ve emlak firmaları gibi ilgili bütün yerel kuruluşların
yanı sıra etkilenen nüfuslarla birlikte çalışmak zorundadır. Bu, devlet destekli yeniden yerleşimde önemlidir,
çünkü mesken yapıları ile birlikte bunlar üzerindeki diğer taşınmaz varlıklara ilişkin tazminat ödemeleri yeni
yeniden yerleşim düzenlemelerinin finanse edilmesi için yeniden yerleşim kurumu tarafından tutulmaktadır.
Yeniden yerleşim evlerinin genelde etkilenen kişilerin projeden önce ikamet ettiği geleneksel evlerden daha
maliyetli olması sebebiyle, etkilenen varlıklar için belirlenen değer ile yeni mesken birimlerinin fiili
maliyetleri arasındaki fark etkilenen kişiler tarafından belirli bir süre zarfında ödenmektedir. Bu nedenle,
ikame maliyetli konsepti devlet destekli yeniden yerleşim düzenlemeleri açısından geçerlilik
taşımamaktadır.
İskan Kanununda etkilenen kişiler ve topluluklarla yalnızca bilgi sağlanmasının ötesine geçen bir
danışma/görüşme düzeyine yer verilmektedir. Bu görüşmeler çoğunlukla yeniden yerleşim sürecinin ev
tasarımı, topluluk yerleşimi gibi daha geniş özelliklerini kapsamaktan ziyade yeniden yerleşim yerinin
büyüklüğünün seçimi ile ilgilidir.
İskan Kanunu Uygulama Yönetmeliğinde açıklamanın görülebilir bir yerde (okullar, camiler, kooperatif
binaları gibi) yazılı bildirimlerle 30 gün boyunca asılarak ilân edilmesi gerektiği belirtilmektedir.
Kadastro Kanunu uyarınca, etüt edilecek bölgelerin kadastro çalışmalarına başlanmadan 30 gün önce Resmi
Gazete, radyo, televizyon ve yerel gazeteler ile diğer geleneksel yöntemlerle bildirilmesi gerekmektedir.
Kadastro etütlerinden en az 15 gün önce, Kadastro Müdürünün etüt edilecek köy, bitişik köy ve belediyeleri
geleneksel yöntemlerle bilgilendirmesi gerekmektedir. Kadastro Teknisyenlerinin kadastro etüdüne
başlamadan yedi gün önce köylüleri etüt edilecek yer hakkında geleneksel yöntemlerle bilgilendirmesi
gerekir.
İskan Kanunu da danışma faaliyetleri ve yer seçimi ile topluluk tasarımı da dahil olmak üzere yeniden
yerleşim seçeneklerine katılımı teşvik etmektedir. Kanun çerçevesinde, halkla görüşme faaliyetlerinin
"yeniden yerleşim inceleme" ve "proje hazırlama" süreçleri esnasında ÇŞB ve İl Valiliği tarafından
gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ayrıca, görüşmeler bilgilendirme daireleri tarafından da yapılabilecektir
(bu Kanunun ek 13. Maddesi uyarınca) ve etkilenen kişilerin yeniden yerleşim tarihi, yeri ve koşulları
hususunda bilgilendirilmesi gerekir. Ayrıca, kanun kapsamında PEK'lerden yeniden yerleşime katılmak
istediklerini gösteren bir dilekçe alınması da gereklidir.
Hizmete Ozel
Sayfa 229 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
7.1.3 Sivil ve Ticari Paydaşlar
Proje için medya, STK'lar ile bölgesel ve yerel ticari birliklerin katılımı da gereklidir. Bilhassa bölgesel ve yerel
medya Muş İli, Varto İlçesi ve Alpaslan II Projesi ile ilgili olarak düzenli bir şekilde güncellenmiş bilgiler
sağlamaktadır. Tüm olaylarda olduğu gibi, medya kamu algısı oluşturulması ve bilgilerin yayılması açısından
önemlidir (Ek 6.1'de Muş Valiliği tarafından akredite edilen yerel medya kuruluşlarının listesi
bulunmaktadır).
STK'ların toplulukların kapasitelerinin geliştirilmesi ve Projenin olumsuz etkilerinin azaltılması açısından
önemli rolleri bulunmaktadır. Bölgede kapasiteleri sınırlı olmasına karşın Projeye müdahil edilebilecek
birkaç STK bulunmaktadır. Muş Ticaret Odası Muş ilinde ticari işbirliğinin geliştirilmesinden sorumlu STK'dır
ve bu Oda PEK'lerin geçim kaynaklarının geri kazandırılması ve bölgenin kalkındırılması açısından yardımcı
olabilecektir. Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı bölgedeki önceki projeleri sayesinde halihazırda projeden
etkilenen alanda uzman konumunda bulunmaktadır. Bu nedenle, bu kuruluşun teknik bilgileri yerel
kalkınma açısından faydalı olabilecektir. Bunun yanında, Enerjisa Ajansın yerel girişimcilerin
desteklenmesine ilişkin kamu-özel ortaklıklarına yönelik kalkınma programları açısından bir yatırımcı
olabilecektir. Bölgesel ve yerel düzeylerdeki Ticari Birlikler de Projenin gerekli paydaşlarıdır, çünkü bu
kuruluşlar topluluğun geliştirilmesi açısından aktif bir rol oynayabilecektir. Muş ve Varto Tarım Kredi
Kooperatifleri alternatif gelir getirici programların oluşturulması ve PEK'lerin daha intansif tarım
tekniklerine yönelik kredilere erişiminin artırılması açısından yardımcı olabilecektir. Ulaşım Kooperatifi, Muş
Ovası Sulama Kooperatifi gibi Muş ve Varto Kooperatifleri PEK'lerin Projeye aktif katılımını artırmaktadır ve
gelirlerin geri kazandırılmasını doğrudan etkilemektedir. Bu kuruluşların paydaşlar olarak katılımı Alpaslan II
HES Projesinin olumsuz sosyal etkilerinin azaltılması açısından hayati önem taşımaktadır.
Tarlam Danışmanlık Muş ilinde kurulmuştur ve 27 ziraat mühendisi, veteriner ve süt ürünleri uzmanı
istihdam etmektedir. Bu firma Sağlık Bakanlığı onaylıdır ve tarımsal üretim ile hayvancılık ile ilgili olarak
bütün köylere danışmanlık hizmetleri sağlamaktadır ve bunun karşılığında devlet tarafından tazmin
edilmektedir. Bu grubun da Alpaslan II HES Projesi esnasında danışılması gereken bir paydaş olarak Projeye
müdahil edilmesi gerekir.
7.2
Paydaşların katılımı ve halkın katılımı
Enerjisa 2010 yılından bu yana Projeden etkilenen alanlara yönelik arazi değerlendirmesi ve varlık envanteri
gibi ön proje çalışmalarını yürütmektedir. 2011 yılı itibariyle ilk olarak Muş merkez ve sonrasında proje
Mayıs 2010
alanında kurulan saha ofisleri ve düzenli saha ziyaretleri vasıtasıyla Enerjisa uzmanları yerel halkı ve diğer
paydaşları Alpaslan II projesine ilişkin teknik çalışmalar, inşaat çalışmaları, arazi değerlendirmesi ve arazi
edinimi süreçleri hususunda bilgilendirmektedir. Bölgedeki bütün paydaşlarla düzenli olarak bilgiler
paylaşılmakta, paydaşların görüşleri dinlenmekte ve soruları yanıtlanmaktadır.
Proje Enerjisa tarafından önceki ruhsat sahibinden satın alınmıştır. 6 Eylül 2010 tarihinde EPDK tarafından
49 yıllık bir üretim izni verilmiştir.
Mayıs 2011
Hizmete Ozel
Sayfa 230 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Görüşülen paydaşlar:




Proje İdari İşler Şefi Muş'ta Proje ofisini kurmuş ve bölgede ilk temasları kurmuştur.
Projeden etkilenen bölgenin haritasının çıkarılması için, "Muş Harita" adlı şirketle görüşülmüştür.
Paydaşlarla görüşülmesi ve paydaşlara bilgi verilmesine ilişkin süreç başlamış ve Muş Valisi, Vali
Yardımcısı, Defterdarlık, Milli Eğitim Müdürü (İlhami Bayraktar), İl Sağlık Müdürü (Sayın Tekin), Milli
Emlak Müdürü (Nihat Bey), Tapu ve Kadastro Müdürlüğü (Sayın Çetin ve Sayın Yalçın), İl Çevre ve
Şehircilik Müdürlüğü (Yusuf Bey), İl Özel İdaresi Genel Sekreteri (Şeyhmuz Yentur), İl Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Müdürlüğü (Murat Bey), İl Emniyet Müdürlüğü (Muharrem Durmuş), İl Jandarma
Komutanlığı (Yarbay Mustafa Karaca) ziyaret edilmiştir.
Bölgedeki siyasi parti temsilcileri olarak TBMM'de temsil edilen AKP, CHP, MHP ve BDP il başkanları
ziyaret edilmiştir. Projeden Etkilenen Köylerin muhtarları ile toplantılar düzenlenmiştir.
Ele Alınan Konular:



Bütün bu ziyaretlerde Alpaslan II Projesi paydaşlara anlatılmıştır.
Bu ziyaretler esnasında, hem paydaşların proje alanlarına ilişkin görüşleri dinlenmiş hem de
Enerjisa'nın refah faaliyeti planları ve bilhassa yerel eğitim hizmetleri için gerçekleştirebileceği
çalışmalar ile ilgili temel bilgiler alınmıştır.
Bu süre zarfında, proje yerel medyada yer bulmuştur.
Temmuz 2011
Görüşülen paydaşlar:
1. aşama kamulaştırma çalışmalarında istekli alıcı satıcı toplantıları;




Proje Yöneticisi Kürşat Kocakahyaoğlu, Harita ve Jeoloji Yöneticisi Ömer Özer (Toplantı Yöneticisi),
Gökhan Sert, Yasemin Eken, Murat Eröz, Ali Erpalak ve Gökşen Can Enerjisa ekibi olarak toplantılara
katılmıştır.
Toplantı toplamda 50 kişinin katılımı ile Akkonak Köyünün Zorava (Göçmenler) Mahallesinde
düzenlenmiştir. İlk olarak, proje ve arazi edinimi prosedürlerine ilişkin bilgiler verilmiştir. Daha
sonra, HAPA Mühendisliğin yaptığı çalışmalar ve tespitler vasıtasıyla elde edilen veriler nüfus ile
paylaşılmıştır. Toplu pazarlık yoluyla bütün katılımcılar ile müzakereye girilmiştir. İstekli alıcı satıcı
müzakereleri Akkonak Köyünün taziye evinde gerçekleşmiştir. Bütün katılımcılarla kişisel ve toplu
görüşmeler yapılmış ve proje ile ilgili bilgi verme sürecine devam edilmiştir.
Dumlusu Köyünde arazileri etkilenen neredeyse bütün tapu sahipleri ile Dumlusu taziye evinde
benzer müzakereler yürütülmüştür. Bu köyün arazilerinin çoğunlukla meskun araziler ve depolama
amacı ile kullanılması planlanmıştır. Bunun yanında, bu üç köyün arazilerinden yol geçecektir.
Toplantı benzer şekilde köylülerin düşünmek için zaman istemesiyle sona ermiştir.
Son olarak, Akpınar köyüne ilişkin arazi edinimi müzakereleri köyün ilköğretim okulunda
gerçekleştirilmiştir. Bu köydeki arazi sahiplerinin çoğunlukla Bursa, Mersin ve yurtdışında yaşaması
sebebiyle, katılımcı sayısı düşük olmuş ve katılımcıların çoğu yasal hak sahiplerinin vekilleri
olmuştur. Muhtar toplantıda "Gerçekten buraya baraj yapacak mısınız?" sorusunu yöneltmiş ve
1960'lı yıllardan bu yana buraya bir baraj yapılacağını duyduklarını, ancak şu ana kadar bu konu ile
ilgili herhangi bir girişim olmadığını belirtmiştir. Proje katılımcılara açıklanmış ve müzakereler
gerçekleştirilmiştir.
Hizmete Ozel
Sayfa 231 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ele Alınan Konular:
Projenin inşaat çalışmalarına nehir yakınında Zorava (Göçmenler Mahallesi) yerleşim yerinin üst
bölümünden geçen nehir kıyısındaki yolun inşa edilmesi ile birlikte Sönmez İnşaat şirketi tarafından
başlanmıştır. Bu süre zarfında, istekli alıcı-satıcı yoluyla arazi edinimi çalışmalarına karar verilmiştir.
Projeden etkilenen araziler ve taşınmaz varlıklara ilişkin değerleme çalışmaları bağımsız bir değerleme
şirketi tarafından hazırlanan haritalara bağlı olarak köylerde gerçekleştirilmiştir. Arazi edinimi duyurusu, iş
sahasına gidilmeden 30 gün önce, ilk etapta arazi edinimi yapılacak köylere (Dumlusu, Akkonak, Akpınar)
yapılmıştır. Açıklamalar ve paydaş listeleri muhtarlar tarafından camiler, taziye evleri ve okullara asılmıştır.
Toplantılardan bir gün önce muhtarların telefonla aranması suretiyle, toplantı yerleri belirlenmiştir. Genel
olarak, yukarıda açıklandığı üzere, projenin arazi edinimi prosedürleri açıklanmış ve istekli alıcı - istekli satıcı
müzakereleri bu ay boyunca düzenlenen toplantılarda başlamıştır.
1. Sosyal Sorumluluk Faaliyeti - Mayıs 2011 sonunda bir heyelan meydana gelmiş ve Muş'tan gelen eski yol
kapanmıştır. İl özel idaresi bölgeye bir hizmet yolu açmış, ancak söz konusu yolun engebeli olduğu
görülmüştür. Köylüler hizmet yolundan hoşlanmadıklarını belirtmiş ve Valilikten eski yolun yeniden
açılmasını talep etmiştir. Bu talep üzerine, Proje Yöneticisi Kürşat Kocakahyaoğlu'nun görüşleri uyarınca
Sönmez İnşaat Şirketi ile anlaşılış ve heyelan nedeniyle kapanan yol açılmıştır.
Eylül 2011
Görüşülen paydaşlar:

Projeye ilişkin ÇED toplantısı Eylül 2011'de düzenlenmiştir Muş Defterdarlığı, İl Özel İdaresi, İl Çevre
ve Şehircilik Müdürlüğü, İl DSİ Müdürlüğü, İl Karayolları Müdürlüğü, İl Tapu ve Kadastro Müdürlüğü,
Varto Kaymakamlığı, Varto Belediye Başkanı, Muş Belediyesi ve proje etki alanındaki 22 köyün
muhtarına duyuru yapılmıştır. Duyurular toplantı tarihinden 30 gün önce ilgili bütün kurumlar ve
muhtarlıklar, camiler ve taziye evlerine asılmıştır. Toplantı Varto Yolu üzerindeki Köprübaşı Alabalık
Tesisinde düzenlenmiştir. Muş İl Orman Müdürü Rıfat Bey toplantıya başkanlık etmiştir.
Ele Alınan Konular:

ÇED raporunun sunumu dışında, bu toplantıda gelecek dönemde iletişimin sağlanması için proje
görevlilerinin irtibat numaraları verilmiş ve proje broşürleri dağıtılmıştır.
Ekim 2011
Görüşülen paydaşlar:
 Proje yöneticileri, 2011 yılı boyunca, inşaat ön değerlendirme çalışmaları ve hidrolik çalışmalar gibi
teknik amaçlarla proje alanına birçok saha ziyareti gerçekleştirmiştir. Alpaslan II projesine ilişkin
bilgilere yönelik olarak kendilerine güncel bilgilerin verilmesi ve yerel topluluğun kaygıları ve
beklentilerinin öğrenilmesi için yerel idareler ve yerel topluluk liderlerine daha fazla ziyarette
bulunulmuştur.

İstekli alıcı satıcı müzakerelerinin parçası olmak isteyen PEK'ler Ekim 2011'den sonra arazi edinimi
prosedürleri ile ilgili yeniden bilgilendirilmiş ve Muhtarlarla düzenlemelerin yapılmasının ardından
22 köy üç kez ziyaret edilmiştir.
Hizmete Ozel
Sayfa 232 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ele Alınan Konular:



Yerel makamlarla yapılan görüşmeler esnasında, projenin muhtemel sosyal avantajları bilhassa
vurgulanmıştır. Proje alanının sosyal, ekonomik, kültürel, endüstriyel ve çevresel altyapısına ilişkin
bilgiler elde edilmiştir. Bölgedeki mülkiyet durumu, tapu temelli sorunlar ve bu sorunların çözümü
için kişiler tarafından izlenmesi gereken prosedürler Tapu Sicil Müdürlüğü ile yapılan görüşmeler
esnasında vurgulanmıştır.
Akkonak Köyünün projeden etkilenen mahallelerinden biri olan Zorava Göçmenler Mahallesinin
hukuki statüsü bulunmamaktadır. Bunun sebebi 1966 yılında meydana gelen Van depreminden
sonra her iki köyün iskan izninin geri alınmasıdır. Bu yerleşim yerleri Muş Merkezdeki Sunay
Mahallesine taşınmış ve resmi işlemleri açısından buraya bağlı olmaları için bu yerleşim birimlerine
yönelik geçici yerler tahsis edilmiştir. Daha sonra, köylüler birer birer geri dönmüş ve kendi
kaynaklarını kullanarak evlerini eski yerlerine inşa etmiştir. Burada yaşayan kişiler arazilerinden
ayrılmak istemediklerini Enerjisa'ya bildirmiş ve kendileri için yeni yerler tesis edilmesini talep etmiş
ve devletten yeni düzenlemeler yapılmasını talep etmiştir. Zorava'nın bu talebi Kürşat
Kocakahyaoğlu ve Ali Erpalak tarafından Muş Valiliğine iletilmiştir. İl Tarım Müdürlüğü Zorava
(Göçmenler) Mahallesine en yakın meralar ve arazilerin özelliklerini incelemiştir. İl Çevre ve
Şehircilik Müdürlüğü ve İl Özel İdaresi alanı ziyaret etmiş ve bölgede tespitler yapmış ve yerleşim
yerinin uygun olduğunu öğrenmiştir. Daha sonra, Valilik bu alanın yerleşim bölgesi haline getirilmesi
için İl Özel İdaresine talimat vermiştir. Enerjisa mera değerine yönelik bir ödeme yapmış ve bölgede
kurumlar tarafından belirlenen meraların özellikleri değiştirilmiştir. Muş Harita firması ile gerekli
prosedürler için anlaşılmıştır. İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğünün toprak etüt sondajları için Enerjisa
tarafından jeoteknik sondaj desteği sağlanmıştır. Bütün bu çalışmaların maliyetleri Enerjisa
tarafından karşılanmıştır. Bu aşamanın ardından, meraların özelliklerinin değiştirilmesi için İl Tarım
Müdürlüğünün başkanlığında bütün resmi kurumların katılımı ile komisyon kurulmuştur. Yeni
yerleşim birimi, bu sürecin sonunda, 22 Ağustos 2013 tarihinde resmi gazetede yayımlanmıştır.
Hazine satışına ilişkin bildirimler 27 Ekim 2013 tarihinde gönderilmiştir.
İstekli alıcı düzenlemeleri esnasında, gerekli teknik destek PEK'lere sağlanmış ve yol yapımı için
gerekli parseller İl Özel İdaresi tarafından teknik edilenlerden yüksek bedellerle satın alınmış ve
ödemeler bir hafta içerisinde satıcıların hesaplarına aktarılmıştır. Akkonak ve Dumlusu Köyleri
projeye yönelik olarak Zorava Mahallesi arazilerinin yaklaşık %98'ini satmak istediklerini bildirmiştir.
Akpınar köyü arazileri/evlerini istekli alıcı-satıcı düzenlemeleri yoluyla satmak istemedikleri, ancak
devletin arazileri/evlerini kamulaştırma yoluyla almasını istediklerini belirtmiştir. Süreç Ekim
sonunda başlamış ve belgelerini hazırlayanlara ilişkin satış prosedürleri Haziran 2012 itibariyle
tamamlanmıştır. Mart-Nisan 2012'de şantiye kamp alanlarına yönelik ek arazi edinimine ilişkin
planlar yapılmıştır. Dumlusu Köyünden yaklaşık 210 dekar arazi edinimi bu amaçla yapılmıştır.
Mayıs-Ağustos 2012
Ele Alınan Konular:







Köylülerle ek arazi edinimi prosedürlerine devam edilmiştir.
Su kotunun ulaşacağı noktaya ilişkin olarak köylülerin bilgilendirilmesi için su kotuna taşlar
yerleştirilmiştir. Bu işlemlerin gerçekleştirilmesi için köylüler istihdam edilmiştir.
Zorava yerleşim birimine ilişkin izleme çalışmalarına devam edilmiştir. Şantiyedeki proje ekibi inşaat
çalışmalarının hızlanması ile güçlendirilmeye başlamıştır.
Yenigün İnşaat Şirketi projenin ana yüklenicisi olmuştur.
Şantiye müdürü olan Muammer Kılıçkan Mart 2012'de şantiye müdürü olarak çalışmaya başlamıştır.
Şantiye kamp alanı inşaatı Haziran'da başlamış ve Ağustos'ta tamamlanmıştır.
Personel Ağustos 2012 başında şantiyede çalışmaya başlamıştır.
Hizmete Ozel
Sayfa 233 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Eylül 2012
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:



Yerel topluluk, görüşmeler esnasında, uzun yıllardır meydana gelen ulaşım sorunları ve kazalarının
önlenmesi için Murat Nehri üzerine bir köprü inşa edilmesi talebinde bulunmuştur. Bu talep temel
olarak Dumlusu, Zorava ve Akkonak Köylerinden alınmıştır. Topluluk kestirme olması açısından
nehri sallar kullanarak geçmek istemiş ve geçmişte sıklıkla ölümler yaşandığı belirtilmiştir. Üst
yönetim bu köprüyü 2012 yılında inşa etmeye karar vermiştir. Köprünün inşaatına Eylül 2012'de
başlanmış ve köprü Mart 2013'te tamamlanmıştır. İnşaatın tamamlanmasından sonra, köprü açılışı
Muş Valisi tarafından gerçekleştirilmiş ve bu konu ile ilgili çok olumlu tepkiler alınmıştır.
Bütün kurumlar ve muhtarlarla yapılan görüşmeler 2012 yılı içerisinde sürdürülmüştür. Muş Valisi
bütün yöneticiler, yerel topluluk liderleri ve diğer kişilerden meydana gelen 60 kişiye bir akşam
yemeği vermiş ve proje ile ilgili bilgiler verilmiş ve görüşmeler yapılmıştır.
2012-2013 eğitim-öğretim yılının başında projeden etkilenen 22 köye 1310 okul çantası, kırtasiye
malzemesi ve hikaye kitabı dağıtılmıştır.
Kasım 2012
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:




Zorava Göçmenler Mahallesinin sakinlerinden biri olan Maaşallah Korkmaz'a Proje Sosyal uzmanı
Beste Yaşarlar ile birlikte bir ziyaret düzenlenmiştir. Köylüler Proje Sosyal Uzmanı olan Beste
Yaşarlar ile görüşmüş ve yeni yerleşim yerine ilişkin genel konular tartışılmıştır.
Zorava Göçmenler Mahallesi, Kasım ayının her haftası, idari işler şefi Ali Erparlak tarafından ziyaret
edilmiştir. Yeni yerleşim yerine ilişkin genel konular ve yeni yerleşim yerine taşınacak Göçmenler
Mahallesi ve Akkonak Köyü arasındaki ihtilafların çözümü bu ziyaretler esnasında tartışılmıştır.
Kıyıbaşı köyü Ali Erparlak tarafından ziyaret edilmiştir. Muhtar ve köylülere taşıtlar ve ağır tonajlı
makinelerin köye zarar verip vermediği sorulmuş (mevcut şantiye yolunun köyün tam ortasında
geçmesi sebebiyle) ve bilgi alışverişi yapılmıştır.
Akpınar köyü Ali Erparlak tarafından ziyaret edilmiştir. Halk tarafından Enerjisa'ya rızaya bağlı olarak
satılmayan yol ve göl alanındaki geriye kalan arazilerine kamulaştırılmasına ilişkin konular köylüler
ile tartışılmıştır.
Ocak 2013
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:

Proje kapsamında yeniden yerleşime tabi olacak bütün köyler (Tepeköy, Bağiçi, Kayalıdere, Sanlıca
ve Aligedik) ziyaret edilmiştir. Ziyaretin amacı ikinci aşamadaki arazi edinimlerinin kamulaştırma
yoluyla yapılacağının açıklanması ve kamulaştırma konusunda bilgilendirme yapılması olmuştur.
Köylülerin arazi edinimlerine ilişkin talepleri alınmış ve ödemelerin mümkün olan en kısa sürede
yapılmasına ve işe alımların artırılması konusunda mutabık kalınmıştır.
Hizmete Ozel
Sayfa 234 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Şubat 2013
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:




Göçmenler mahallesinin yeniden yerleşimine ilişkin arazi tahsis sürecinin hızlandırılması için Milli
Emlak Genel Müdürlüğü ziyaret edilmiş ve sürecin izlenmesi hususunda mutabık kalınmıştır.
Proje kapsamında inşa edilecek koruma noktası ile ilgili olarak, Muş Jandarma Komutanlığı'ndan
Yılmaz Binbaşı ve Ceyhun Başçavuş ile bir toplantı yapılmıştır.
Tepeköy, Bağiçi, Kayalıdere, Şanlıca, Aligedik, Akpınar köylerinin muhtarları ile toplantılar
düzenlenmiş ve muhtarların şikayetleri ile talepleri alınmıştır.
İl Defterdarlığı Müdürü Hatice İşcan Ercoşman ile Milli Emlak Genel Müdürlüğü müdür vekilleri
Nihat Bey ve İstek Hanım ziyaret edilmiştir. İl Özel İdaresi tarafından belirlenen Zorova Göçmenler
Mahallesine ait hazine arazilerinin devrinin ne zaman yapılacağına ilişkin bilgiler elde edilmiş ve
süreçle ilgili görüşme yapılmıştır. Milli Emlak Genel Müdürü bu süreçte sona yaklaşıldığını, ancak,
satışlara başlanmadan önce son kez, Muş İl Tarım Müdürlüğü, Devlet Su İşleri Müdürlüğü, Orman
Müdürlüğü, İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü, İl Özel İdaresi Genel Sekreteri, Kültür ve Tabiat
Varlıkları Kurulu ve İnşaat ve Emlak Dairesi Başkanlığı da dahil olmak üzere bütün kurumlardan bir
görüş mektubu talep ettiklerini belirtmiştir. Bütün kurumlar birer birer ziyaret edilmiş ve görüş
mektuplarının müdürlüklere gönderilmesi için talepte bulunulmuştur.
Mart 2013
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:




Muş Valisi Enerjisa tarafından inşa edilecek ve herhangi bir ücret alınmadan il özel idaresine
verilecek Murat Nehri Geçiş Köprüsü konusunda bilgilendirilmiştir.
İşe alımlardaki artış konusunda Dumlusu köyü muhtarı ve köylüleri ile Akkonak köylüleri ile ayrı
olarak toplantılar düzenlenmiştir.
Enerjisa Şantiye Müdürü ve İdari İşler Şefi, Vali Alı Çınar, İl Özel İdaresi Genel Sekreteri ve
Karayolları Şube Müdürü ile bir toplantı düzenlenmiştir. Murat Nehri Geçiş Köprüsü ile ilgili bir
sunum yapılmış ve bilgiler sağlanmıştır.
Zorova Göçmenler Mahallesine ilişkin olarak Miili Emlak Genel Müdürlüğü ve Gelirler İdaresi
tarafından tahsis edilen yerlerin satışlarına ilişkin görüş mektuplarının elden alınması için kurumlar
ziyaret edilmiştir. Görüş mektupları DSİ, İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğü, Orman Müdürlüğü, İl
Tarım Müdürlüğü ve İl Özel İdaresinden alınmış ve Milli Emlak Genel Müdürlüğüne iletilmiştir. Milli
Emlak Genel Müdürlüğüne bağlı değerleme ekibi aynı gün ilgili yere gönderilmiş ve yerleşim birimi
gösterilmiştir.
Mayıs 2013
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:

Danışmanlık firmasının (SRM) yeniden yerleşim uzmanları ve sosyal uzmanları 5-10 Mayıs tarihleri
arasında proje sahasını ziyaret etmiştir. Projeden etkilenen köyler ziyaret edilmiş ve Proje
paydaşları ile görüşmeler yapılmıştır.
Hizmete Ozel
Sayfa 235 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ

Milli Eğitim Müdürlüğü tarafından kurulan kitap standında Enerjisa tarafından satın alınan 1100
kitap etkilenen 12 köyün ilköğretim okullarına dağıtılmıştır. Alpaslan II HES projesinden etkilenen
köyler arasında bulunan Kayalık ve Aşağıhacıbeyli köylerinin taziye evleri ve cami duvarları için talep
edilen yapı malzemeleri tedarik edilmiş ve ilgili köylerin muhtarlarına teslim edilmiştir.

Özenç, Tepeköy ve Akpınar köylerinin muhtarları ile toplantılar düzenlenmiştir. Muhtarlar
köylerinde kamulaştırılacak arazilerin büyük bir bölümünün mera arazileri olduğunu ve bu mera
arazileri sular altında kaldığında önemli bir mağduriyete uğrayacaklarını, çünkü köylerinin temel
geçim kaynağının hayvancılık olduğunu belirtmiş ve bu konu ile ilgili yardım talebinde bulunmuştur.
Temel olarak devlete ait arazi değerinin kendilerine verilemeyeceği, ancak Enerjisa'nın insanların
kayıp yaşamasının engellenmesi için gerekli çalışmaları yapacağı belirtilmiştir.
Haziran-Temmuz 2013
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:

Toplamda 15 gün süren bir sosyo-ekonomik anket çalışması Yeniden Yerleşim Eylem Planı
kapsamında devam eden bir saha çalışması olarak gerçekleştirilmiştir. Proje Sosyal Uzmanı Beste
Yaşarlar anket çalışmasında yer almıştır. Anket çalışması esnasında, köylülerin temel şikayetleri ve
talepleri alınmıştır.

Göçmenler Mahallesinde arazi edinimi yapılan Projeden etkilenen bütün kişilerin parsel
ayrıntıları/hane ayrıntıları belirlenmiştir. Bu çalışmadan sonra, projeden etkilenen bütün ev
kullanıcıları ve yasal hak sahipleri belirlenmiştir.
Ağustos-Eylül 2013
Görüşülen paydaşlar ve ele alınan konular:

Alınan şikayetler ve taleplere uygun olarak, projeden etkilenen Tepeköy, Akpınar, Aligedik, Mescitli,
Karaağaç mera arazisi, Alagün, Bağiçi, Ulusırt, Kayalık, Aşağıhacıbey, Aşağıalagöz, Değerli, Kumlukıyı,
Taşdibek, Yurttutan, Şanlıca ve Akkonak köylerindeki ilköğretim okullarının bütün onarım ve boya
çalışmaları gerçekleştirilmiştir.

Zorova Göçmenler için belirlenen yeni yerleşim yerinin resmi işlemleri için Ankara'daki resmi
kuruluşlarla görüşülmüş ve bu işlerden sonra bizzat takip yapılmıştır; işlemler sonuçlandırılmış ve
söz konusu arazilerin Muş Defterdarlığı tarafından satışa uygun hale getirilmesi sağlanmıştır.

Topluluk İşleri Görevlisi Murat Yağcı halkla ilişkiler faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi için Eylül 2013'te
proje alanında çalışmaya başlamış; görüşmeleri kaydetmiş, rapor etmiş ve sosyal yönetim
sisteminin önemli bir bileşeni olan şikayet mekanizmasını takip etmiştir.

İkinci Topluluk İlişkileri Uzmanı Süheyla Türkyılmaz paydaşlarla (bilhassa kadınlarla) halkla ilişkiler
faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi ve yeniden yerleşim uygulamalarının desteklenmesi için Kasım
2013'te sahada çalışmaya başlamıştır.

Alpaslan II Baraj Gölü konusunda bilgi verilmesi ve köylülerin arazilerinin bulunduğu iki nehrin
kesişme yerindeki blokta bulunan parsellerin satın alınması için Tepeköy, Bağiçi ve Kayalıdere
köylerinde arazi edinimi görüşmeleri gerçekleştirilmiştir.
Hizmete Ozel
Sayfa 236 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Projeden etkilenen 22 köy ziyaret edilmiş ve proje ile ilgili güncel bilgiler verilmiştir.
Köylülerin istedikleri zaman gidip görüşlerini, şikayetlerini ve taleplerini belirtebilmesi için, proje alanı
içerisinde bir irtibat ofisi kurulmuştur. Toplu ve birebir görüşmeler çoğunlukla ofiste gerçekleştirilmiştir.
Sosyal sorunlar, zorluklar ve Enerjisa'nın bu sorunlara yaklaşımına ilişkin bir toplantı Yenigün İnşaat Şirketi
ile düzenlenmiştir.
7.3 Enerjisa’nın Saha Ekibiyle İlgili Danışmanlık Hizmetlerine Yaklaşımı
Proje planlama ve inşaat dönemi esnasında gerçekleştirilen önceki görüşmelerle paralel olarak, projenin
paydaşları ile halkla ilişkiler faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi için proje alanında 2 Halkla ilişkiler uzmanı
istihdam edilmiştir. Buna ek olarak, bir Halkla İlişkiler Müdürünün istihdam edilmesi için planlar yapılmıştır.
İstihdam edilecek uzmanların işe alınması ile ilgili süreç başlamıştır ve bu kişilerin iş tanımları Ek 6.2'de
ayrıntılı olarak verilmektedir. Bu paydaş katılım planının yazımı esnasında, sahaya yönelik halkla ilişkiler
görevlisi istihdam edilmiştir. Bundan sonrasında Proje ile ilgili bütün paydaş görüşmeleri daha sistematik ve
kapsamlı bir şekilde yapılacak ve paydaş katılım planı uygulaması gelecekte daha sistematik bir yaklaşımla
izlenecektir.
Fotoğraf 1- Kamulaştırma İle ilgili olarak Aligedik'te Yapılan Danışma Toplantısı (17.01.2013)
Hizmete Ozel
Sayfa 237 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Fotoğraf 2- Proje Bilgilendirme Toplantısı (Temmuz 2012)
Fotoğraf 3- Proje Sosyal Görevlisinin PEK'lere ziyareti
Hizmete Ozel
Sayfa 238 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Fotoğraf 4- Proje Sosyal Görevlisinin okullara ziyareti ve kitapların dağıtımı
Hizmete Ozel
Sayfa 239 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
7.4
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Bugüne Kadar Halkla Yapılan Görüşmeler ve Halkın Katılımına İlişkin Görüşleri
ÇED sürecinde halkla görüşmelere gerek duyulmuş ve Alpaslan II ÇED çalışmasına ilişkin halkla görüşmeler
ulusal kılavuzlara uygun olarak gerçekleştirilmiştir. Ankete katılanların yarısı halk danışma toplantısını
duyduklarını belirtmiş; ancak PEK'lerin yalnızca üçte biri toplantıya katılmıştır. Yalnızca küçük bir grup
toplantılara katılmaya ilgi duymamış veya toplantılara katılmayı reddetmiştir. PEK'lerin %7'si toplantıya
katılmayı reddetmiş ve %4'ü toplantıyı bilseler dahi katılmayacaklarını söylemiştir. (%11) Anket sonuçları
PEK'lerin halkla yapılan görüşmeler konusundan olumlu bir görüşünün olduğunu ve PEK'lerin önceden
bilgilendirilmeleri halinde katılmaya istekli olduğunu göstermektedir. Enerjisa'nın bu ilgiden yararlanması;
tarihleri köyün ortak alanlarında duyurarak toplantılardan önce PEK'leri bilgilendirmesi ve PEK'lerin
toplantılara katılımının artırılması için tarihler ve görüşmeler esnasında ele alınacak konularla ilgili
bilgilendirme broşürlerini her haneye dağıtması gerekir.
Halk danışma toplantılarına katılanlar toplantının sorularına yanıt vermediğini ve yetersiz olduğunu
söylemiştir. Bu durum PEK'lerin sorunlar ve sorular olarak yönelttikleri konular hakkında bilgilendirilmesi
gerektiğini göstermektedir123 Tamamen ve kısmen sular altında kalan köylerdeki odak grup toplantıları
esnasında, PEK'ler yeterli bilgi eksikliğine ilişkin kaygılarını paylaşmış ve ne zaman veya nasıl yeniden
yerleştirileceklerini bilmediklerinden ötürü, gelecekleri hakkında endişeli olduklarını belirtmiştir. Enerjisa
PEK'lere eğitim seviyelerine uygun bir dilde arazi edinimi süreci, kamulaştırma, arazi değerlemesi ve
yeniden yerleşim konusunda bilgi sağlamak için sahada iki halkla ilişkiler uzmanı görevlendirmiştir.
7.4.1 Fiziksel Olarak Yerinden Edilme
Tamamen sular altında kalan yerleşim yerlerindeki PEH'ler fiziksel yeniden yerleşimin bir sebebi olarak sahip
oldukları veya kullandıkları evin sular altında kalacak olmasını ve Proje sonucu olarak hem evleri hem de
bütün geçim kaynaklarını kaybedecek olmalarını göstermektedir. Yalnızca arazi kaybedilen yerleşim
birimlerinde, fiziksel yeniden yerleşim sebebi geçim kaynaklarının kaybıdır. Bütün arazilerini kaybeden
PEH'ler açısından bakıldığında, Proje alanında kalmak mantıklı olmayacaktır, çünkü çiftçilik ve tarım dışında
ekonomik olanak bulunmamaktadır. Bu PEH'lerin arazilerini yenisiyle değiştirememesi ve hayvanlarının
yetiştirilmesi için yakındaki tarım arazilerine yatırım yapmaması halinde, köyde kalmanın ekonomik açıdan
fizibilitesi olmayacaktır.
Devlet destekli yeniden yerleşim Projeden etkilenen yerleşim birimleri arasında tercih edilen bir seçenek
değildir. PEH'lerin büyük bölümü kendi başlarına yeniden yerleşmek istediklerini belirtmiştir. Sanlıca
köyünden bir PEK şöyle demiştir: "Bizi mağdur etmeyecek bir tazminat ödenmesi halinde, neresi olursa
gidebiliriz." Bağiçi köyünden başka bir PEK "Arazi ediniminden ne kadar para alacağımı bilirsem, kendi
kararımı verebilirim ve nereye gideceğimi kararlaştırabilirim.”
123
Saha çalışmaları esnasında, köylerden bir soru listesi toplanmış ve Enerjisa'ya iletilmiştir. Liste anket bulgularına
benzerdir ve listede PEK'lerin Proje ile ilgili yönelttiği öncelikli sorular/sorunlar bulunmaktadır. Altı çizilen önemli
konular tazminat ödemesi meblağları ve ödeme takvimi, Hazine arazisine ilişkin ödemeler, şirketin kamulaştırma
yapacak olması halinde kamulaştırma takvimi olmuştur. Dile getirilen başka bir konu da ek evlerin inşa edilmesi
olmuştur; bazı PEK'ler 2011 sayımından sonra evlilikler nedeniyle evler inşa etmiş durumda bulunmaktadır, diğer
PEK'ler ise yeniden yerleşecek olmaları nedeniyle evlerini geliştirme/güncelleme konusunda kendilerini
kısıtlamaktadır. Arazi edinimine ilişkin zaman çizelgesi PEK'lere ilişkin ev geliştirmelerindeki sonraki adımları açıklığa
kavuşturacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 240 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Enerjisa ekibi, yeniden yerleşim tercihleri ile ilgili bilinçli kararlar alabilmeleri için, PEK'leri yeniden yerleşim
seçenekleri, devlet destekli yeniden yerleşim gereksinimleri konusunda bilgilendirecek ve ödeme koşullarını
PEK'lere açıklayacaktır.
İlk görüşmelerin ardından, SRM Danışmanlık ekibi yeniden yerleşim eylem planının hazırlanmasına ilişkin
ayrıntılı bilgiler elde etmek ve etkilenen kişilere proje ile ilgili daha fazla bilgi sağlamak üzere etkilenen
alanlara gitmiştir. Bu ziyaretler esnasında, bir bilgilendirme broşürü hazırlanmış ve köy sakinlerine
dağıtılmıştır (Ek 1.3). Ek olarak, Enerjisa bir bilgilendirme ofisi kurmuş ve kaygılarını belirtmek üzere
etkilenen kişiler tarafından ulaşılabilen ve inşaat faaliyetleri esnasında bazı konularda Enerjisa'nın dikkatini
çeken 2 Topluluk İlişkileri Görevlisi istihdam edilmiştir. Ek olarak, Alpaslan II projesi Şantiye idari işler şefi Ali
Erparlak ve Topluluk İlişkileri Görevlisi kendileri ile doğrudan iletişime geçilmesi için şahsi cep telefonu
numaralarını etkilenen kişilere sağlamıştır.
Fotoğraf 5
Aşağıhacıbey Köyündeki PEK'ler ile Hanehalkı Anketi
Fotoğraf 6
Göçmenler Köyündeki PEK'ler ile Hanehalkı Anketi
Hizmete Ozel
Sayfa 241 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
7.5
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Şikayet Mekanizması
IFC gereksinimleri ile bağlantılı olarak, Enerjisa projeden etkilenen toplulukların çevresel ve sosyal kaygıları
ile şikâyetlerinin alınması ve çözüme kavuşturulması için bir şikayet mekanizması kurmuştur. Enerjisa'nın
şikayet mekanizması aşağıdaki ilkelere dayalıdır: orantılılık, erişilebilirlik, şeffaflık ve kültürel uygunluk. Bu
ilkelerin daha açık hale getirilmesi için, şunlar söylenebilmektedir:





Orantılılık mekanizmanın proje ihtiyaçlarına göre ölçeklendirilmesi anlamına gelmektedir. Olumsuz etki
ihtimali düşük olan bir projede, şikayetlerin ele alınması ve çözüme kavuşturulması için halkla
görüşmeler, telefon hattı, mevcut medya, broşürler ve bir topluluk ilişkileri görevlisi gibi basit ve
doğrudan sorun çözme mekanizmaları tercih edilmektedir.
Erişilebilirlik etkilenen topluluklar ve diğer muhtemel paydaşların bütün kesimlerine yönelik açık,
ücretsiz ve erişim kolaylığı sunan bir mekanizma kurulması anlamına gelmektedir. Buna erişmenin en iyi
yolu irtibat noktasının belirlenmesidir. Bu hem Enerjisa hem de inşaat yüklenicisi için geçerlidir. Bununla
ilgili olarak, uygun becerileri, eğitimi ve topluluk irtibat çalışmalarına aşinalığı bulunan personel sahada
istihdam edilmektedir. Erişilebilirlik Enerjisa'nın yerel topluluklarla daha yapıcı ilişkiler kurmasını
sağlamaktadır. Ayrıca, erişilebilirlik herhangi bir anlaşmazlık veya sosyal huzursuzluğa hızlı ve uygun bir
biçimde müdahale edilmesine yardımcı olacaktır, çünkü sahada tanıdık bir yüzün düzenli olarak
bulundurulması güven tesis edilmesi ve bu şekilde, yapıcı ve daha yakın ilişkiler kurulmasına önemli
ölçüde yardımcı olmaktadır.
Şeffaflık etkilenen toplulukların üyelerinin şikayetlerin ele alınması ve şikayetler hakkında
gerçekleştirilecek düzeltici eylemlerin sonuçlarının iletilmesi konusunda kimin sorumlu olduğunu
bilmesi anlamına gelmektedir. Şeffaflık insanların hem Enerjisa hem de inşaat yüklenicisi tarafından
kullanılacak şikayet mekanizmasına güven duymasına yardımcı olacaktır.
Kültürel uygunluk şikayet mekanizması tasarlanırken ve uygulanırken etnik köken ve din gibi kültürel
hassasiyetlere uygun hareket edilmesi anlamına gelmektedir.
Bu ilkelerin uygulanması için, Enerjisa paydaşlarına erişilebilir olacak ve şikayetlere mümkün olan en
kısa sürede yanıt verecektir. Şikayetlere yanıt verilmesi açısından kritik husus alınan bütün şikayetlerin
kaydedilmesi; topluluk irtibat görevlisinin şikayetlere yanıt vermesi ve düzeltici eylemlerin karşılıklı
olarak kabul edilebilir olmasının sağlanmasıdır. Bu şekilde, şikayetlere verilen yanıtlar her iki taraf için
memnun edici olacak, eylemler takip edilecek ve şikayet sahipleri düzeltici eylemlerin sonuçları
hakkında bilgilendirilecektir.
Proje açısından bakıldığında, sahadaki personel yerel halk, makamlar ve diğer paydaş gruplarıyla yakın
ilişkiler kurulması, gerektiğinde Proje ilerlemesi ile ilgili bilgi verilmesi, Proje ile ilgili kaygılarının dinlenmesi
ve kaydedilmesi, talepler ve şikayetlerin alınması, bunların düzenli olarak kaydedilmesi ve bu taleplerin
mümkün olan en kısa sürede yerine getirilmesi ve şikayetlerin ele alınması için Ankara'daki Proje Ekibi ile
paylaşılmasından sorumlu olacaktır.
Buna ek olarak, gerektiğinde inşaat çalışmalarından ve Projeden sorumlu kişiye doğrudan erişim
sağlanabilmesi için, Enerjisa'nın şantiye telefon numaraları köy muhtarlarına verilmiştir. Kırsal yerleşim
yerlerinin liderleri olan köy muhtarları da, Enerjisa kendilerini bilgilendirdiğinde, Proje ile ilgili bütün
bilgilerin yerel halkla paylaşılmasından ve yerel halkın talepleri ile şikayetlerinin Enerjisa'ya zamanında
iletilmesinden sorumludur.
Hizmete Ozel
Sayfa 242 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
7.5.1 Bir Bakışta Şikayet Mekanizması
Şikayet prosedürleri Enerjisa'nın Sosyal ve Çevresel Ekibinin birincil sorumluluğu olacaktır. Taşınmaz
varlıkların edinimi ve/veya yeniden yerleşim ile ilgili konular proje sosyal ekibi ile koordinasyon halinde
Arazi Edinimi Ekibi tarafından ele alınacaktır. Bu ekiplere ilişkin yönetim sorumluluğu merkezde bulunacak
ve her ekibin bir üst düzey yöneticisi bulunacaktır.
Sahada, halkla ilişkiler uzmanlarının bulunduğu bir saha ofisi kurulmuştur ve bu ekip yazılı veya sözlü olarak
iletilen bütün şikayetleri toplamakla görevlidir. Bütün sözlü şikayetler/öneriler halkla ilişkiler uzmanları
tarafından kaydedilecek ve bu ekip arazi edinimi ve yeniden yerleşimle ilgili konular da dahil olmak üzere
sosyal sorunların giderilmesinden sorumlu olacaktır. Uzmanlar Enerjisa'nın yerel ofisinin diğer birimlerinin
yanı sıra Yüklenici (ve alt yükleniciler) ile de irtibatta olacaktır. Bütün şikayetler/önerileri elektronik ortamda
kaydedecek ve kişinin adı, hane tanımlaması, ilgili etkilenen varlıklar, şikayet veya öneriye ilişkin tam
açıklamayı (şikayetin mahiyeti, tarih, ivedilikle gerçekleştirilen eylemler ve çözümün mahiyeti de dahil
olmak üzere) belirtecektir. Elektronik sistem Sosyal ve Çevresel Ekibin merkez personelinin yanı sıra Arazi
Edinimi Ekibi ile de paylaşılacaktır. Bu ekiplerin her biri içerisinde, Alpaslan II HES ve barajı ile ilgili sorunların
ele alınması için çalışan personel bulunacaktır. Yeniden Yerleşim Eylem Planının hazırlanmasından sorumlu
bir ekip üyesi danışma için Enerjisa'ya sağlanacaktır.
Saha ofisinin başka bir üyesi (başka bir Topluluk İlişkileri Görevlisi) YYEP ile geçim kaynağı geri kazandırma
faaliyetlerine destek olacak ayni yeniden yerleşim desteği ve faaliyetlerinden sorumlu olacaktır. Varlık
edinimi süreci ile ilgili bütün veriler elektronik ortamda tutulacak ve hem günlük eylemlerden sorumlu saha
personeli hem de merkezdeki personelin bilgilere doğrudan erişim olacaktır. Kurulan elektronik sistem
izleme ve değerlendirme sistemi açısından önemli bir girdi teşkil edecektir.
Enerjisa tarafından tasarlanan ve kullanılan şikayet mekanizması şu şekilde yürütülmektedir:



Saha ofisinden bir Halkla İlişkiler uzmanı tarafından PEK'lere haftalık ziyaretler
düzenlenmektedir ve bu ziyaretler esnasında tutanaklar tutulmaktadır ve Ankara'da bulunan
merkez ofise gönderilmektedir.
Şikayet formları Enerjisa çalışanlarının aylık ziyaretleri esnasında köylerde dağıtılmaktadır.
Ayrıca, bu formlar muhtarlardan da edinilebilmektedir. Sözlü şikayetler bire bir görüşmelerde
ve/veya dilekçe yoluyla alınmaktadır.
Bütün şikayetlerin mümkün olduğunca bir ay içerisinde düzeltilmesine çalışılmaktadır. Bunun
mümkün olmaması halinde, şikayeti yapan kişi bir ay içerisinde sürenin uzatılması gerektiği
konusunda bilgilendirilmektedir ve mümkün olması halinde, şikayeti yapan kişinin şikayet
mektubunu imzalaması istenmektedir.
Enerjisa bütün şikayetleri bilgisayarlı bir sisteme kaydedecektir. Enerjisa tarafından görevlendirilen bir
personel şirketin ilgili birimini bilgilendirecek ve şikayeti yapan PEK 7 gün içerisinde süreç hakkında
bilgilendirilecektir. Şikayete ilişkin çözüme 30 gün içerisinde son hali verilecektir. Şikayetin 30 gün içerisinde
çözüme kavuşturulamaması halinde, şikayet sahibi sonuç ve şikayetin çözüme kavuşturulamama nedeni
konusundan bilgilendirilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 243 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Şekil 7.1.
Şikayet Ekibi - Önerilen Kurumsal Düzenlemeler
Enerjisa Merkezi
Sosyal ve Çevre
Ekibi
Bütün yazılı
ve sözlü
şikayetler
Sahada görevli olan
ve arazi edinimi ve
yeniden yerleşimin
izlenmesinden
sorumlu olan sosyal
görevli (YYEP
Koordinatörü)
İnşaat İzleme
Görevlisi
Enerjisa Yerel
Ofisi
Şikayet
görevlisi
tarafından
kaydedilen
şikayetler
Şikayet Görevlisi
Yükleniciler
Alt
yükleniciler
Yerel Şikayet Ele Alma
Komitesi
Organizasyon
Hatları
İletişim Hatları
Hizmete Ozel
Sayfa 244 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
7.6
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Şikayetlerin Türleri
Her tür şikayet ve öneri Enerjisa tarafından alınacaktır. Bu şikayet ve öneriler şikayetlerin ele
alınması için görevlendirilen saha personeli ve/veya Sosyal ve Çevre Ekibi ile Arazi Edinimi
Ekibinin yöneticileri tarafından alınabilmektedir. Daha üst düzey personel ve yöneticilerden daha
güvenilir yanıt alabileceğini düşünebilen kişilerin uygun gördükleri düzeyde irtibat kurabilmesi
için, hem saha personeli hem de merkezdeki yöneticilerin iletişim adresleri sağlanacaktır.
Saha personeline iletilen şikayetler ve öneriler sözlü veya yazılı olarak sağlanabilmektedir. Bütün
sözlü şikayetler ve öneriler, mümkünse, şikayet sahibinin huzurunda elektronik ortamda
kaydedilecektir. Şikayetin telefonla sağlanması durumunda, saha personeli şikayet sahibinin
beyanının kaydedilmesini sağlayacak ve şikayet sahibinin kaydı görmek üzere istediği zaman
gelebileceğini iletecektir.
Girdilerinin bir mektup veya e-posta halinde sağlanması için merkez personeli veya
yöneticilerine yönelik şikayetler ve öneriler de teşvik edilecektir; bu şikayetler de standart,
kapsamlı bir şikayet ele alma kayıt sisteminde elektronik olarak kaydedilecektir. Merkeze
gönderilen çok sayıda şikayet olması halinde, Enerjisa bir merkez personeli görevlendirecektir.
Bu, merkeze ulaşmak isteyen PEK'ler ve diğer topluluk üyelerinin ücretsiz olarak telefon
görüşmesi yapabilmesini ve ilgili kişiyle ivedilikle konuşabilmesini sağlayacaktır. Merkez
yöneticilerinin çok fazla farklı projeden sorumlu olmaları sebebiyle, bu yöneticiler çok fazla
seyahat etmektedir ve PEK'ler kendilerini aramak istediklerinde merkezde bulunmayacaktır.
PEK'lere şikayetlerinin iletilmesi için telefon, e-posta ve posta adresleri sağlanacaktır. Ayrıca, bu
bilgiler de etkilenen bütün topluluklar ve muhtarlarına bir poster vasıtasıyla sağlanacaktır. Bir ilk
bilgilendirme broşürü halihazırda merkezi bir telefon numarası ve şantiye ofislerinin telefon
numaraları ile dağıtılmaktadır (Ek 1.3). Ek olarak, ilgili bilgiler saha ofisi içerisinde ve
dışarısındaki görülebilir çeşitli yerlerde mevcut olacaktır.
Proje inşaatı esnasında, aşağıdaki türde şikayetler ortaya çıkabilecektir:

Varlık sayımında bulunmayan binalar ve diğer taşınmaz varlıklara ilişkin
beklenmedik kalıcı zararlar;

Varlık sayımında bulunmayan binalar ve diğer taşınmaz varlıklara ilişkin
beklenmedik geçici zararlar;

Kamulaştırma sürecinde bulunmayan yerel yolların kesilmesi ve geçitlerin
kapanması;

Alternatif geçiş yollarının hazırlanmasından önce yerel yolların zarar görmesi
sonucu pazarlanabilecek ürünlerin zarar görmesi;
Hizmete Ozel
Sayfa 245 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ

Alternatif geçiş yollarının hazırlanmasından önce okul hizmetleri ve/veya mallar
ile hizmetlere erişimin kesilmesi;

Proje inşaatı nedeniyle geçici olarak kullanılan veya kiralanan arazilerin
haklarının yeterli şekilde iade edilmemesi;

Geçici olarak kullanılan arazi üzerindeki ekinlere verilen zarar;

Yetersiz veya uygunsuz geçici arazi kullanımı;

Köy içi yollar, su temini ve hijyen ile elektrik de dahil olmak üzere etkilenen
topluluklardaki altyapının bozulması;

Trafikte yoğunlaşma olması ve trafik kazalarının önlenmesine yönelik yeterli
güvenlik tedbirlerinin alınmaması;

Sağlık sorunları, yaralanmalar ve kazalar;

Yüklenicinin PEK'ler başta olmak üzere etkilenen topluluk üyelerinin işe
alınmasına karşı ayrımcı bir tavır izlediğini gösteren adil olmayan işe alma
uygulamalarının algılanması;

Yüklenicilerin personelinin kötü davranışlar sergilemesi;

Hayvanlara verilen zarar ve

Kuyular, duvarlar ve meralara verilen zarar.
Arazi edinimi ve yeniden yerleşim ile ilgili şikayet türleri ve uygulama düzenlemelerindeki
değişiklik önerileri arasında şunlar bulunabilmektedir:

Arazi, ekinler, ağaçlar ve diğer taşınmaz varlıklara ilişkin ihtilaflı tazminat
değerleri;

İhtilaflı kamulaştırma ve/veya arazi edinimi etütleri;

İhtilaflı taşınmaz varlık değerlemesi;

Tanımlama veya mülkiyet sahipleri ile ilgili sorunlar;

Tapu sicil masraflarına ilişkin olarak algılanan sorunlar;

Ödemelerde algılanan gecikmeler;
Hizmete Ozel
Sayfa 246 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ

Hazine ve/veya orman arazileri üzerindeki varlıklara ilişkin tazminatların memnun
edici olmayan bir şekilde ele alınması;

Kiracılar ve hak sahibi olmayan kullanıcılara ilişkin tazminat;

Tazminat ve/veya şikayetlerin ele alınmasından sorumlu personelin kötü
davranışları;

Ekinlere yönelik ödeme (örneğin, ödemelerin resmi maraba veya kiracı çiftçilere
değil hak sahiplerine ödenmesi);

Ticari faaliyetlere ilişkin gelir kayıpları ve

Arazi edinme çalışmalarının tamamlanmasından sonra, ancak su tutma
işleminden önce arazinin ekilmesine yönelik izin alınamaması.
Yeniden yerleşim desteğinin tasarım ve uygulama süreci esnasında ortaya çıkabilecek
şikayetler ve öneriler şunları içerebilmektedir:

Yeniden yerleşim avantajlarına ilişkin haklara yönelik kaygı:

Devlet destekli yeniden yerleşim durumunda geçerlilik taşıyan bazı hakların
PEK'lere sağlanmayacağına (örneğin, kredi) ilişkin şikayetler;

Yapı malzemesi desteklerindeki gecikmelere ilişkin algılanan sorunlar;

Yeniden yerleşim takvimi ve tazminatlarına ilişkin kaygılar;

Hane mallarının mevcut topluluklardan yeni yeniden yerleşim topluluğuna
taşınmasına ilişkin kaygılar;

Ayni yeniden yerleşim avantajlarının tahsis edilmesine ilişkin kaygılar;

Yüklenici tarafından yeniden yerleşim evleri ve bahçelerinin inşaatında işgücü
olarak istihdam edilecek yeniden yerleşim hanelerinden kadınlar ve erkeklerin
yetersiz katılım göstermesi;

Yeniden yerleşim topluluk altyapısının tamamlanmasında yeterli ilerleme
kaydedilmemesi;

Münferit hanelere tahsis edilmeyen arazinin gelecekteki kullanımına ilişkin
anlaşmazlık ve
Hizmete Ozel
Sayfa 247 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Yeniden yerleşen haneler arasında olmayan hanelerin yeniden yerleşim
topluluğunda arazi edinmesi/satın almasına ilişkin kurallar/prosedürler ile ilgili
şikayetler.
Hizmete Ozel
Sayfa 248 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Bölüm 8.
8.1
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İzleme ve Değerlendirme
Amaçlar
İzlemenin amacı Alpaslan II Baraj ve HES Yeniden Yerleşim Eylem Planının (YYEP) uygulanması
hususunda Enerjisa'ya geri bildirim sağlanması ve uygulama düzenlemelerinin zamanında
değiştirilmesinin sağlanması için sorunlar ve başarıların mümkün olduğunda çabuk
belirlenmesidir. Yeniden yerleşim faaliyetleri, yeniden yerleşimin olumsuz etkileri yeniden
yerleşim planı veya çerçevesinde belirtilen hedeflerle tutarlı bir şekilde ele alındığında,
tamamlanmış sayılacaktır. Ayrıca, izleme ve değerlendirme etkilene kişilere yönelik olarak geçim
kaynaklarının sürdürülebilir bir şekilde geri kazandırılmasının başarılı olduğunun teyit edilmesi
açısından da önemlidir.
Alpaslan II HES ve Baraj Projesinde yeniden yerleşim izlemesinin amacı şu hususların
doğrulanması olacaktır:





YYEP'te açıklanan eylemler ve taahhütlerin Enerjisa tarafından eksiksiz olarak ve
zamanında uygulanması;
Etkilenen uygun kişilerin mutabık kalınan zaman dilimleri içerisinde tazminat haklarını
tam olarak alması;
YYEP eylemleri ve tazminat tedbirlerinin etkilenen kişilerin yaşam standartları ve gelir
düzeylerinin sürdürülebilir bir şekilde geliştirilmesi veya geri kazandırılması hususunda
etkili olması;
Projeden etkilenen kişilerin ilettiği şikayetler ve sıkıntıların takip edilmesi ve gerekmesi
halinde, uygun düzeltici eylemlerin Enerjisa tarafından uygulanması ve
Gerekmesi halinde, tazminat tedbirlerinin PEK'lerin yaşam standartları ve gelir
düzeylerinin geri kazandırılması hususunda etkili olmasının sağlanması için uygulama
esnasında YYEP prosedürlerinde değişikliklerin yapılması.
8.1.1 Özgün Bir Yaklaşım: Hane Düzeyinde İzleme ve Değerlendirme
Projeler çoğunlukla yeniden yerleşimde geçim kaynaklarının geri kazandırılması ve
geliştirilmesini yeterli şekilde izleyememekte ve değerlendirememektedir. Bu sorunun şu
hususlar da dahil olmak üzere birden çok sebebi bulunmaktadır:




Projenin etkilenen toplulukların fiziksel olarak yeniden yerleşiminin izlenmesine
ilişkin taahhüt eksikliği;
Yeniden yerleşim sonrası geçim kaynaklarının geri kazandırılması ve geliştirilmesinin
yönetimine ilişkin uygun nitelikli insan kaynaklarının bulunmaması;
Yeterli bir İzleme & Değerlendirme çerçevesinin tanımlanmaması ve buna uygun
hareket edilmemesi ve
Uygun göstergelerin belirlenmemesi.
Hizmete Ozel
Sayfa 249 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Alpaslan II HES ve baraj projesi kümülatif proje girdileri ve çıktılarını izleyecek ve Alpaslan II HES
ve Baraj Projesi esnasında, hane düzeyinde izleme ve değerlendirme de yapılacaktır. Hanelere
ilişkin bütün verilerin tek bir tanımlayıcı kullanılarak kaydedilmesinin sağlanması ve bu nedenle,
her hanenin ilerlemesinin Proje süresince izlenebilmesinin sağlanması için bir veri yönetim planı
oluşturulacaktır. Sular altında kalan köyler ve kaybedilen/yeniden yerleştirilecek evler açısından
bakıldığında, tamamen ve kısmen sular altında kalan köylerde etkilenen her ev için hane
bileşimi/çekirdek aile durumu/hassasiyetler/şikayetler/yeniden yerleşim stratejisi/ayni yeniden
yerleşim desteğinin izlenmesi için ayrı klasörler hazırlanacaktır.
Bu projenin gerçekleştirilecek toplu eylem planları/stratejilerine yönelik daha dinamik bir
yaklaşıma sahip olmasını sağlayacaktır; ek olarak, yeniden yerleşimin olumsuz etkilerinin
zamanında ve daha etkili bir şekilde ele alınması da sağlanacaktır.
İzleme & Değerlendirme ile etkilenen toplulukların gelir ve geçim kaynağı temelli göstergelerinin
geliştirilmesine ilişkin farklı seçenekler araştırılacak ve Bölüm 5'te belirtilen metodolojiler
izlenerek fiili olarak seçilen ve uygulanan politika seçeneklerinden bir model tasarlanacaktır.
Projenin tamamlanmasından sonra, geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin göstergeler
izleme çerçevesine göre izlenecek ve bu şekilde, yeni verilerin değerlendirilmesi üzerinde geçim
kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin başarı teyit edilecek veya uygulamadan doğan sorunlar
açık bir şekilde ortaya konacaktır.
Örneğin, bir proje yüksek kalitede yeniden yerleşim
konutları, hizmetleri ve olanakları sağlayabilecektir,
ancak bunun geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına
olumlu, nötr veya negatif bir etkisinin olup olmadığı açık
değildir. Söz konusu konut, hizmetler ve olanakların
yerel geçim kaynağı sistemleri ile karşılanamadığı, yerel
halkın sisteme bakım yapıp sistemi onarma
kapasitesinin olmadığı ve zorunlu girdilerin yerel olarak
mevcut bulunmadığı birçok örnek vardır. Hane
düzeyinde İzleme & Değerlendirme yapılması suretiyle,
belirlenen kriterlerin altında bulunan haneler
belirlenebilmektedir ve yaşam standartları ile gelirler
geliştirilebilmektedir.
8.2
Gelir, yaşam standartları ve geçim kaynakları ile ilgili dikkate alınması
gereken hususlar
Alpaslan II HES ve Baraj Projesinin proje öncesi düzeylerde ölçülen gelirlerin üretilen mallar ve
hizmetlerden kaynaklanan nakit ve ayni kazançlar açısından geri kazandırılması ve geliştirilmesi
yönünde bir taahhüdü bulunmaktadır. Yaşam standartları taşınmaz varlıkların (evlerinin
büyüklüğü ve kalitesi gibi) yanı sıra diğer varlıklar (mobilyalar gibi) ile çevresindeki şeylerin
kalitesi (yolların kalitesi, pazara ve diğer şehirlere erişim v.b.) de dahil olmak üzere bir hanenin
Hizmete Ozel
Sayfa 250 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
sahip olduğu varlıkları (ve durumlarını) yansıtmaktadır. Geçim kaynakları tarım, maaşlı iş gibi bir
hanenin gelir kaynağı, hane üyelerinin iştigal ettiği çeşitli faaliyetler vasıtasıyla bir gelir elde
edilmesi için kullanılan teknoloji veya teknik bilgi ve temel hizmetlere erişimi (okul, sağlık, yayım
hizmetleri, su ve hijyen v.b.) tanımlayan faaliyetler şeklinde tanımlanacaktır.
Diğer bir deyişle, proje öncesi gelir düzeyleri üretilen ve tüketilen tarımsal ürünler de dahil olmak
üzere bir hanenin bütün gelir getirici faaliyetleri ile bağlantılı olarak hesaplanmaktadır. Yaşam
standartları ikamet edilen yer ve münferit olarak sahip olunan diğer verimsiz varlıkların kalitesi
ile tanımlanacaktır; proje sonrası senaryoda, yaşam standartları, ailelerin kendi başlarına
yeniden yerleşim veya destekli yeniden yerleşimi tercih etmelerine bakılmaksızın, etkilenen evler
açısından önemli ölçüde geliştirilecektir, çünkü yeni evler en azından diğer evler kadar geniş
olacak ve modern yapı malzemeleri kullanılacaktır.
Geçim kaynakları bir hanenin kazançları veya yaşamını şekillendiren faaliyetlere dayalıdır; bu
geçim kaynakları tarımsal veya tarım dışı faaliyetlere dayalı olabilmektedir. Sosyal ve ekonomik
hizmetlere erişim bu faaliyetlerin yanı sıra verimlilik düzeylerini şekillendirmektedir. Bu
hizmetlere erişim değiştikçe, teknoloji veya teknik bilgi gereksinimleri de değişecektir. Örneğin,
bir hanenin tamamen tarım temelli bir yerden tamamen endüstriyel sektöre dayalı maaşlı bir iş
ortamına taşınması durumunda, tarım temelli ortamda verimlilik açısından belirleyici olan
teknoloji ve ekipman gereksiz hale gelecektir; daha ziyade, maaşlı çalışanların becerilerini
güncellemelerini sağlayacak olanaklar bu kişilerin geçim kaynaklarını geliştirme kabiliyetlerinde
önemli bir faktör olacaktır. Bir hane geçim kaynağı yapısını değiştirmeden gelirlerini
geliştirebilecektir; alternatif olarak, gelirler düşerken, geçim kaynakları değiştirilebilecektir.
Yeniden Eylem Planlarının (YYEP'ler) geliştirilmesi ve uygulanmasına ilişkin mevcut uygulamalarla
ilgili yapılan bir değerlendirme şunları göstermektedir:

Yeniden yerleşim programlarının uygulandığı projelerde geçim kaynaklarının geri
kazandırılması ile geçim kaynağı faaliyetlerinin geri kazandırılması arasında denge
kurulması eğilimi bulunmaktadır. Bu yorum geçim kaynaklarının geri kazandırılmasının
arazi ediniminden sonra ve, fiziksel olarak yerinden edilmenin ortaya çıkması halinde,
yeniden yerleşimden sonra meydana gelen nihai bir faaliyet olarak değerlendirilmesine
yol açmıştır. Alpaslan II HES ve barajında olduğu gibi, etkilenen kişiler geçim kaynağı
faaliyetlerinin proje öncesi düzeye getirilmesini istemeyebilecektir ve daha ziyade,
teknik bilgileri ve hizmetlere erişimlerini geliştirirken (ve bu şekilde, gelirleri ve yaşam
standartlarını eski haline getirirken) diğer geçim kaynağı faaliyetlerine bağlı olarak bir
geçim kaynağı yaratmayı isteyebilecektir. Bu nedenle, yukarıda belirtildiği üzere,
gelirlerin geliştirilmesini sağlayan olanakların yaşam standartları ve geçim kaynakları ile
Hizmete Ozel
Sayfa 251 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.



ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
ilgili olanaklardan ayrılabilmesi için, gelirler, yaşam standartları ve geçim kaynakları
arasında ayrım yapılması faydalıdır124.
Geçim kaynağı faaliyetlerinin geri kazandırılmasının gelirlerin sürdürülebilir bir şekilde
geri kazandırılması açısından değerlendirilmesine yönelik bir eğilim bulunmaktadır. Tek
bir ölçütün (örneğin, gelir) geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin bir gösterge
olarak kullanımı şunlara neden olmaktadır: (i) geçim kaynaklarının gerçek yaşamdaki
karmaşıklığının en alt düzeye indirilmesine yol açmış ve bu şekilde, münferit geçim
kaynağı faaliyetleri ve genel geçim kaynaklarının geçerliliği ve sürdürülebilirliğine katkıda
bulunan faktörleri analiz edebilme kabiliyetimizi azaltmıştır; (ii) farklı faaliyetlerden
kaynaklanan gelir akışlarına eşit bir şekilde yaklaşılabileceğini ve söz konusu akışlar
arasındaki değişimlerin kabul edilebilir olarak görülebileceğini göstermiştir ve (iii) sürekli
izleme ve değerlendirme sağlamış ve yeniden yerleşimin başarılı bir şekilde
tamamlanmasının geçim kaynaklarından ziyade gelir düzeyleri açısından tanımlanmasını
teşvik etmiştir. Diğer taraftan, Alpaslan II projesinde gelirler, yaşam standartları ve geçim
kaynaklarındaki değişiklikler izlenecektir.
Projeler hem iç hem de dış danışmanların geçim kaynağı faaliyetlerinin geri
kazandırılmasına ilişkin planlar geliştirme uzmanlığı ve deneyimine dayanmaktadır.
Ancak, söz konusu planlarda çoğunlukla geçim kaynağı geri kazandırma programlarının
belirtilen tasarımına ilişkin mantık oturtulamamaktadır. Bu nedenle, Alpaslan II
projesinin geçim kaynağı faaliyetleri insanların yaptığı seçimler ile tanımlanacaktır. Bu
seçimler arasında bir hanenin etkilenen bütün varlıkları için nakit tazminat almayı ve
yatırım yapılan faaliyetlerden elde edilen gelirlerle yaşamayı tercih ettiği uç durumların
yanı sıra bütün hane üyelerinin dinamik bir işgücü piyasası bulunan yakındaki bir
şehirdeki bir apartman dairesine taşınarak çeşitli sektörlerde (konut, turizm, endüstri,
hizmet v.b.) maaşlı istihdam sektörünü tercih ettiği durumlar bulunacaktır. Bu uç
durumlarda, gelirler geliştirilecek ve yaşam standartları ile geçim kaynakları açısından
ölçülmesi ve değerlendirilmesi gerekecek değişiklikler meydana gelecektir.
Projenin yeri garanti altına alması (projenin bu şekilde değerlendirme yapması halinde),
insanların yeniden yerleştirilmesi ve en önemlisi, projenin geliştirilmesinden sonra
projenin geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin taahhüdünde düşüş
görülmektedir. Bir proje operasyonel hale geldiğinde, yeniden yerleşim ve bilhassa
geçim kaynakları artık projenin aktif olarak kaygı duyduğu hususlar olmaktan
çıkmaktadır. Buna karşın, inşaat aşamasında istihdam azaldığında, geçim kaynaklarının
(bilhassa, geçim kaynağı faaliyetleri) geri kazandırılmasının başarısına özen gösterilmesi
gerekir. Enerjisa'nın amacı budur ve Enerjisa Projenin inşaat aşamasının ötesine geçecek
daha uzun vadeli bir izleme ve değerlendirme süreci tanımlamıştır.
124
Örneğin, Proje nedeniyle gelirlerinin yalnızca bir kısmını kaybedecek haneler tazminatlarını kullanarak
tarımsal verimliliği artırmak üzere ekipman satın alındığında, tarımsal verimlilik önemli ölçüde
artırılabilecektir. Bu hanelerin gelirleri geçim kaynaklarının geliştirilmesi (daha iyi teknoloji) sonucu
arttığında, söz konusu haneler yaşam standartlarını geliştirmeyi veya tarım teknolojisine ek yatırımlar
yapmayı tercih edebilecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 252 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.

8.3
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Geçim kaynaklarının geri kazandırılmasına ilişkin kurum içi proje kapasitesi çoğunlukla
sınırlıdır ve genelde, izleme ve değerlendirme zayıftır. Bu sorun, vasıflı danışmanların
yanı sıra bir Dış Uzman Panelinden destek alınması suretiyle, Enerjisa tarafından ele
alınacaktır.
YYEP İzleme Çerçevesi
Bir izleme ve değerlendirme çerçevesinin 3 bileşeninin şunlar olması gerekir:



Performans izleme (iç izleme)
Etki izleme (dış izleme)
Tamamlama denetimi
Tablo 8.1'de izleme ve değerlendirmedeki bu üç bileşenin ayrıntıları gösterilmektedir.
Tablo 8.1: İzleme ve Değerlendirme Bileşenleri
Bileşen
Faaliyeti
Toplanan bilgi/veri
türü
Bilgi Kaynağı/Veri
Toplama Yöntemleri
Performans
İzleme
Mallar, yapı ve
hizmetlerin tedariki
ve fiziksel teslimatı
da dahil olmak üzere
girdi
göstergelerinin125
önerilen zaman
Aylık veya üç aylık
durum ve mali raporlar
Veri Toplama,
Analiz ve
Raporlama
Sorumluluğu
Proje sponsoru,
Enerjisa'nın
Sosyal-Çevre
Grubu (SÇB) ve
sözleşmeli dış
danışmanları
Raporlama Sıklığı/Kitlesi
Sponsor yönetimi ve
mükrizlerin ihtiyacına
göre altı aylık/yıllık
125
Girdi göstergeleri YYEP kapsamına giren insanlar, ekipman ve malzemeler ile ilgili kaynakları
kapsamaktadır. YYEP'teki girdi göstergesi örnekleri arasında şunlar bulunmaktadır: (a) çeşitli YYEP
faaliyetlerine ilişkin kaynaklar ve finansman meblağları ve (b) arazi edinimi ekibinin kurulması.
Çıktı göstergeleri girdilerle üretilen faaliyetler ve hizmetleri kapsamaktadır. Bir YYEP'teki çıktı göstergesi
örnekleri bir arazi edinimi veritabanı ve varlıkların kaybı için yapılan tazminat ödemeleri olabilmektedir;
Süreç göstergeleri YYEP'ten önce ve sonra erişim kalitesi ve miktarı ile sağlanan faaliyet ve hizmet düzeyi
açısından meydana gelen değişiklikleri temsil etmektedir. Örneklerden biri şikayet mekanizmasının
oluşturulması ve halkla görüşme ile halkı bilgilendirme kanallarının kurulması olacaktır.
Sonuç göstergeleri projenin neden olduğu fiziksel ve ekonomik kayıpların tazmin edilmesine yönelik
tarımsal üretim ve genel gelir düzeylerinin geri kazandırılması ve tazmini, PEK ve topluluğun projeye
yönelik tutumlarındaki değişiklikler ve gelir getirici faaliyetlere yönelik olarak tazminat ödemelerinin
kullanımı gibi etki azaltma faaliyetleri ve tedbirlerinin uygulanmasını kapsamaktadır.
Etki göstergeleri davranış ve tutumlar, yaşam standartları ve koşullardaki orta ve uzun vadeli ölçülebilir
sonuçlardaki değişimi tanımlamaktadır. Etki göstergeleri ile YYEP'in geri kazandırma faaliyetlerinin PEK'nin
sosyal ve ekonomik koşullarının korunmasında ve hatta geliştirilmesinde etkili olup olmadığının
değerlendirilmesi amaçlanmaktadır.
Hizmete Ozel
Sayfa 253 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Etki İzleme
çizelgesi ve bütçeye
göre ölçülmesi
Girdilerin etkinliğinin
temel göstergelere
göre izlenmesi
YYEP
memnuniyetinin
girdilerle
değerlendirilmesi
Tamamlama
Denetimi
Verimlilik
kazanımları, geçim
kaynaklarının geri
kazandırılması ve
kalkınma etkisi gibi
çıktı göstergelerinin
temel duruma göre
ölçülmesi
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Üç aylık veya yarı yıllık
nicel ve nitel
araştırmalar
Halkla yapılan düzenli
toplantılar ve projeden
etkilenen kişilerle
yapılan diğer
görüşmeler; şikayet
yönetimi çıktılarının
gözden geçirilmesi
Performans ve etki
izleme raporları,
bağımsız araştırmalar ve
etkilenen kişilerle
yapılan görüşmelere
dayalı dış
değerlendirme/kapatma
raporu
Dış danışmanlar
ve bağımsız
uzmanlar
(alacaklılar
tarafından)
Sponsor yönetimi ve
mükrizlerin ihtiyacına
göre yıllık veya daha sık
aralıklarla
Sözleşmeli dış
izleme ve
değerlendirme
danışmanları
ENERJİSA ve mükrizler
arasında mutabık
kalındığı şekilde, YYEP
zaman çizelgesinin
tamamlanması üzerine
Performans İzleme Enerjisa'nın fiziksel ilerlemeyi YYEP'te belirlenen aşamalara göre ölçmesini
sağlayan bir iç yönetim fonksiyonudur. Enerjisa YYEP İzleme & Değerlendirme performans
aşamaları örnekleri arasında şunlar bulunabilmektedir:
 Arazi edinimi ve tazminat haklarının etkilenen bütün insanlara zamanında başarılı bir
şekilde sağlandığının teyit edilmesi;
 Yeniden yerleşim faaliyetlerinin planlanan şekilde ilerlemesi;
 Yeniden yerleşim topluluğu inşaat takvimine (karar verilmesi durumunda) uygun hareket
edilmesi;
 Yeniden yerleşim konut ve altyapı faaliyetlerinin (karar verilmesi durumunda) etkilenen
nüfuslar açısından memnuniyet verici olması;
 Etkilenen hanelere istihdam sağlanması;
 Etkilenen topluluklara hakkaniyetli bir şekilde yaklaşılması;
 Yaşam standartlarının geliştirilmesine ilişkin tedbirlerin uygulanması;
 Faaliyet takviminin uygulanması;
 Sorunlar ve anlaşmazlıkların ortadan kaldırılması;
 Şikayetlerin etkilenen nüfusları memnun edecek şekilde izlenmesi ve şikayet formlarının
kaydedilmesi;
 Yeniden Yerleşim Eylem Planında yapılan düzeltmelerin kaydedilmesi ve etkilenen
topluluklarla paylaşılması;
 Geri bildirimin düzenli olarak istenmesi;
 Etki stoklarının alınması ve
 Sonuçların dış uzmanlar ve ilgili diğer paydaşlar ile yıllık olarak paylaşılması.
Hizmete Ozel
Sayfa 254 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
YYEP faaliyetlerinin bütün proje uygulama faaliyetleri ile eşleştirilmesi için, YYEP performans
izlemesi Enerjisa'nın genel proje yönetimine entegre edilecektir (Şekil 8.1).
Hizmete Ozel
Sayfa 255 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Şekil 8.1
YYEP İzleme ve Değerlendirme Çerçevesi
Tazminat
ödemesi
Arazi/kaynak
erişim
iddialarının
çözüme
kavuşturulm
ası
Geçiş
yardımları
İşletme yer
değişimi,
tazminatı ve
yeterliliği
Yeniden
yerleşme
yerlerinin
hazırlanması
ve yeterliliği
İç YYEP
uygulamasının
aşağıdaki
hususlara ilişkin
bir kontrol ile
doğrulanması
Altyapı
onarımı, yer
değişimi
veya
yenisiyle
değiştirilmes
i
Konut
İnşaatı
Hassas
grupların
rehabilitasyo
nu
İstihdam
sağlanması,
yeterliliği ve
gelir
düzeyleri
Hizmete Ozel
Sayfa 256 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Doğrulama ve saha kontrolünden sonra;
PEK'lerin bilgisi ve
kaygılarının
değerlendirilmesi
için açık uçlu
tartışmalarla
rastgele bir PEK
örneklemi ile
görüşülmesi
Halkla görüşmelerin
yapılması
Etkinliği ve YYEP'e
uygunluğunun
değerlendirilmesi için,
yeniden yerleşim
sürecinin bütün
düzeylerde gözlenmesi
Şikayet türleri ve
şikayetlerin şikayet
prosedürlerine
uygunluğunun
kontrol edilmesi
Temel durumla
karşılaştırma
yapılması
Gerekli eylemler ve
YYEP'teki boşluklar
ile ilgili olarak proje
yönetimine
tavsiyede
bulunulması
Hizmete Ozel
Sayfa 257 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Etki İzleme - Etki izleme çerçevesinde, YYEP ve uygulamasının etkilenen nüfusun ihtiyaçlarını
yerine getirme konusundaki etkinliği ölçülmektedir. Etki izleme dış izleme uzmanları tarafından
gerçekleştirilecektir. YYEP'in etkileri nüfusun yeniden yerleşimden önceki temel koşullarına göre
izlenecektir. Etki izleme Proje öncesinde, esnasında ve sonrasındaki etki azaltma tedbirlerinin
etkinliğini sağlayacak ve gerekli olabilecek değişiklikler açısından Enerjisa'ya geri bildirim
sağlayacaktır. Etki izleme Projeden olumsuz yönde etkilenen geçim kaynaklarının geri
kazandırılması ve geliştirilmesine yönelik olarak Proje etkileri ve gelir geri kazandırma
çalışmalarına odaklanacaktır.
Projenin gelir geri kazandırma ve geçim kaynağı geri kazandırma çalışmalarının başarılı olması ve
etkilenen nüfusun tercih edilen yeni yerlerde başarılı bir şekilde yerleşmesinin sağlanması için,
etki izlemenin YYEP esnasında ve sonrasında devam etmesi gerekir.
Düzenli dinamik izleme (hane düzeyinde veri analizine kadar) Enerjisa'nın etkilenen nüfus
içerisinde kümülatif düzeyde veya hane düzeyinde meydana gelen sorunları (örneğin, ekin
verimlerinde azalma, hane gelirlerinde azalma v.b.) belirlemesine yardım edecektir.
Hem Enerjisa hem de dış izleme uzmanları için Proje alanından uzağa taşınmayı tercih eden
etkilenen hanelerin gelir geri kazanma davranışının gözlenmesi zor olabilecektir. Buna karşın,
yakındaki kentsel alanlara yeniden yerleşen hanelerle selektif olarak bağlantıya geçilmesi için
etki izleme göstergelerine dayalı olarak bir çalışma gerçekleştirilecektir. Asıl topluluklardan
uzağa yeniden yerleşmeyi tercih eden etkilenen nüfuslar evleri etkilenenler veya arazilerini satan
ve başka bir yere yatırım yapanlardan meydana gelebilmektedir. Eşik tarihinden önce diğer
alanlarda ikamet eden hanelerin gelirleri ve geçim kaynakları126 şikayet kayıtları dışında
izlenmeyecektir.
8.4
Personel ve Kaynaklar
İki ekip performans izleme, etki izleme ve tamamlama denetiminden sorumlu olacaktır:




Enerjisa'nın Sosyal-Çevre Grubu performans izleme yönetiminden sorumlu olacaktır;
Dış uzmanlar/danışmanlar ilk performans izlemesinden sorumlu olacaktır ve
Bağımsız izleme uzmanları etki izleme ekibinin sonuçlarını izleyecek ve geri bildirimlerini
doğrudan Enerjisa Sosyal ve Çevre Ekibine verecektir.
Enerjisa personeli ve dış danışmanlar YYEP Tamamlama Denetiminin hazırlanmasına
destek verecektir.
Bağımsız uzmanlardan meydana gelen bir ekip etki izlemesini gerçekleştirecektir. Dış izleme
uzmanlarına ilişkin veri toplama araçları arasında doğrudan gözlemler, etkilenen nüfuslar ve
126
Eşik tarihi Enerjisa'nın bağımsız bir kuruluş tarafından hazırlanan değerleme ile birlikte etkilenen
varlıklara ilişkin bilgileri etkilenen topluluklarla paylaştığı tarih olarak belirlenmektedir. Bu gelişme Kasım
2009'da meydana gelmiştir.
Hizmete Ozel
Sayfa 258 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
diğer yerel paydaşlarla gerçekleştirilen grup ve münferit nitel görüşmeleri, Mart 2014'ten
itibaren başlayan ve Nisan 2015'te gerçekleştirilecek temel durum güncellemesinden sonra 2018
sonu itibariyle sona eren altı aylık raporlar olacaktır127.
Etkilenen hanelerin yanı sıra komşu toplulukların arazi ediniminden önce ve sonra sosyoekonomik durum ile ilgili olarak kaydettiği ilerleme belirlenecek ve Tablo 7.3'te belirtilen
tanımlanmış göstergeler vasıtasıyla karşılaştırılacaktır. Hem iç hem de dış izleme YYEP
Tamamlama Denetimi ile birlikte sonuca ulaşacaktır. İç ve dış izlemeye ilişkin süreç ve raporlama
dönemlerine yönelik ayrıntılı açıklamalar Tablo 7.2'de verilmektedir.
8.5
Veri Toplama Gereksinimleri
Veri toplama çalışmalarının yapılması için, her haneye yönelik tek bir tanımlayıcı kullanılacak ve
belirli bir haneye ilişkin bütün veriler bu tanımlayıcı ile izlenecektir. Bu sistemin uygulamaya
konması uzunlamasına izleme yapılabilmesini ve yeniden yerleşimin bütün hanelere ilişkin net
etkilerinin görece hızlı bir biçimde analiz edilebilmesini ve uygulama süreci esnasında düzeltici
eylemlerin gerçekleştirilebilmesini sağlayacaktır. Bu yaklaşım halihazırda YYEP'in hazırlanması
esnasında kullanılmış, sayım verileri ile hanehalkı anketi verileri birbirine bağlanmış ve arazi ile
varlıklara ilişkin fiili etkileri tam olarak saptanmıştır. İzleme ve değerlendirme çalışması ile
birlikte, mevcut uygulamadaki sorunlar belirlenecek ve veri toplama gereksinimlerinin
geliştirilmiş bir versiyonu ortaya konacaktır.
8.6
YYEP Tamamlama Denetimi
YYEP tamamlama denetiminin temel amacı Enerjisa'nın etkilenen nüfusun yaşam standartlarını
geri kazandırma çalışmasının uygun bir şekilde ortaya konduğu ve uygulanıp uygulanmadığının
belirlenmesidir. Denetimde YYEP'te taahhüt edilen fiziksel girdilerin sağlandığı ve bütün
hizmetlerin gerçekleştirildiğinin teyit edilmesi gerekir. Ev sahibi nüfus da dahil olmak üzere
etkilenen nüfusun sosyo-ekonomik durumunun nüfusun yerinden edilmeden önceki temel
durumlarıyla (sayım ve sosyo-ekonomik çalışmalar vasıtasıyla belirlendiği üzere) karşılaştırmalı
olarak, YYEP'in hazırlanması esnasında belirlenen izleme göstergelerine ve YYEP'in uygulanması
esnasında yapılan değişikliklere göre ölçülmesi gerekir. Denetimin zamanlamasının, proje
tamamlanmadan önce denetçiler tarafından tavsiye edildiği üzere, Enerjisa'nın düzeltici
eylemleri (bulunması halinde) gerçekleştirmesini sağlaması gerekir.
8.7
Raporlama
YYEP izleme raporları Tablo 8.2 uyarınca hazırlanacaktır.
127
Temel durum güncellemesinin arazi ediniminin tamamlanmasına ve
seçenekleri/yerinin tamamlanmasına yakın bir zamanda gerçekleştirilmesi gerekir.
yeniden
yerleşim
Hizmete Ozel
Sayfa 259 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Tablo 8.2: İç ve Dış İzleme Raporları
Sıklığı
Hazırlayan
Kime
Görüş
İzleme
Raporu Türü
Altı aylık
Enerjisa SÇG Enerjisa yönetimi ve YYEP'e göre ilerlemenin
Performans
Grubu ve Dış Dış İzleme Uzmanları özetlenmesi; arazi
İzleme
Danışmanlar
ile
paylaşılabilmektedir
Enerjisa yönetimi ve
alacaklılar
Etki İzleme
Altı aylık
Bağımsız
uzmanlar
(alacaklıların
uzmanları)
Tamamlama
Denetimi
Raporu
İnşaatın
tamamlanmasından
24 ay sonra veya dış
izleme uzmanlarının
yaşam standartları
ve geçim
kaynaklarının geri
kazandırılmasına
ilişkin değerlendirme
çalışmalarını
tamamladığı zaman
Dış
danışmanlar
edinimi ve yeniden
yerleşim ilerlemesinin
özetlenmesi; sorunlar ve
mutabık kalınan ilgili
eylemlerin ana hatları ile
belirtilmesi; şikayet
durumunun özet takvimi;
iş gücü analizleri; paydaş
veya etkilenen kişilerle
yapılan görüşmeler veya
toplantıların tutanakları
Yaşam standartlarının
geri kazandırılması, geçim
kaynaklarının geri
kazandırılmasına ilişkin
ilerleme
değerlendirmesinin
özetlenmesi; YYEP ile ilgili
kaygılanılan herhangi bir
sorunun tartışılması;
uyumsuzluğun olduğu
alanlar ve mutabık
kalınan düzeltici
eylemlerin belirlenmesi
ve yeniden yerleşim
durumunun özeti
Enerjisa'nın YYEP'te
belirlenen taahhütlere
uygun hareket ettiğinin
ve arazi edinimi ile
tazminat ödemelerinin
Dünya Bankası/IFC
ilkeleri uyarınca
tamamlandığının teyit
edilmesi
Hizmete Ozel
Sayfa 260 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
8.8
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İzleme ve Değerlendirme Takvimi
Burada sunulan izleme ve değerlendirme takvimi genel YYEP uygulama takviminin parçasıdır ve
YYEP uygulaması esnasında yapılan fizibilite çalışmalarının yanı sıra Proje faaliyetleri süresince
gerçekleştirilecek sürekli izlemeyi kapsamaktadır. Ayrıntılı izleme takvimi Tablo 8.3'te
sunulmaktadır.
Hizmete Ozel
Sayfa 261 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Table 8.3
Alpaslan II Projesi YYEP İzleme ve Değerlendirme Takvimi
2014
1.
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
İZLEME FAALİYETLERİ
İç Performans İzleme
Etkilere yönelik Dış İzleme
Q3’te
başlatılacak
haftalık ve
aylık izleme
Enerjisa, üç
aylık
izlemeler ise
ve
Enerjisa’nın
idanışmanları
tarafından
yapılacaktır.
Starting Q3
2014
quarterly
İnşaat sonrası izleme
Q4
Temel durum güncellemesi
Q4
YYEP Tamamlama Denetimi
Q4
Hizmete Ozel
Sayfa 262 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
8.9
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
İzleme Göstergeleri
Tablo 8.4 İzleme Çerçevesi ve Göstergeleri
Enerjisa YYEP İzleme Çerçevesi
İzleme Göstergesi
YYEP'e Göre Performans
Tedbirler
Arazi satın alma sözleşmelerinin imzalanmasına ilişkin
ilerleme - sözleşme sayısı ve tamamlanma %'si
İzleme Sıklığı
Aylık
Süre
YYEP
Tamamlama
Denetimine
ilişkin
arazi
edinimi
tamamlanması
İzleme sorumluluğu
Enerjisa Saha Temsilcileri; SosyalÇevre Grubu (SÇG); Dış
danışmanlar
Mart 2014'te altı
ayda bir
hazırlanmak
suretiyle
başlamaktadır
YYEP
İnşaat
Tamamlamasına
ilişkin arazi edinimine
başlanması
Enerjisa Saha Temsilcileri ve SÇG
Sahiplere tazminat ödenmesi - sayı ve tamamlanma
%'si
İnşaat için edinilen arazi miktarı - dekar olarak toplam
İstekli alıcı satıcı düzenlemeleri ile anlaşma yapılan
varlıklar, toplamdaki %'si
Kamulaştırma için EPDK'ya aktarılan varlıklar,
toplamdaki %'si
Alanda yeniden yerleşmesi için mutabakata varılan
haneler - sayı, toplamdaki %'si
Yapılan ve ele alınan şikayet sayısı, şikayetlerin türü
Halkla görüşme faaliyetleri, düzenlenen toplantı ve
katılan PEK sayısı
Alternatif yatırım olanakları ile ilgili olarak PEK'lere
sağlanan bilgiler
Proje inşaatı esnasında ortaya çıkarılan kültürel
varlıklar
Yaşam Standartlarının Geri
Kazandırılması
Enerjisa, Yüklenici ve alt-yükleniciler tarafından
PEK'lere sağlanan iş olanakları
Arazi sahiplerine tazminat ödenmesi - meblağ, sayı,
tamamlanma %'si
Dış danışmanlar
Bağımsız Uzmanlar
tarafından)
(alacaklılar
Hizmete Ozel
Sayfa 263 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Diğer kullanıcılara tazminat ödenmesi - sayı,
tamamlanma %'si
Mutabık kalınan ücretler ve zamana uygun olarak
ödenen tazminat
Hak sahiplerinin tazmin edilen/geri kazandırılan diğer
kayıpları (yollar, sulama kanalları, pissu boruları) diğer tazminatları türü ve sayısı, toplamdaki %'si
Ele alınan özel ihtiyaç türleri - destek/yardım sayısı ve
mahiyeti
Yeniden yerleşim topluluğu inşaat ilerlemesi (elde
edilen arazi, kendi başlarına araziden uzağa taşınmayı
tercih eden PEK'lerin sayısı, belirlenen yüklenici v.b.)
Yeniden yerleşim evlerinin inşaatında kaydedilen
ilerleme, toplam maliyete göre tamamlanan iş %'si
Yeniden yerleşim topluluğuna ilişkin altyapı inşaatında
kaydedilen ilerleme, toplam maliyete göre
tamamlanan iş %'si
Yeniden yerleşim evlerinin bahçe parsellerinin
geliştirilmesinde kaydedilen ilerleme, toplam maliyete
göre tamamlanan iş %'si
Fizibilite çalışmalarında tanımlanan gelir getirici
faaliyetlerin uygulanmasında kaydedilen izleme
PEK'lerin yeniden yerleşim topluluğunun inşaatına
katılımı, Yüklenici tarafından iş sağlanan PEK sayısı
Kuruluş tarafından edinilen kamu mülkiyetindeki arazi,
dekar olarak ve toplamdaki %'si
Ikame düzenlemelerinin yapıldığı kamu binaları,
anlaşma türü, ilgili kategorideki toplam içerisindeki
maliyet %'si
Etkilenen yollar ve diğer lineer altyapı ile
tazminat/ikame için ilgili kuruluşlarla yapılan
Hizmete Ozel
Sayfa 264 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Gelirlerin Geri Kazandırılması
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
düzenlemeler, ilgili kategorideki toplam içerisindeki
maliyet %'si
Projeden önce ve sonraki gelir ve gider modellerinde
yaşanan değişiklikler - gelir artışı meblağı veya %'si
Alanda kalmayı tercih edenlerle karşılaştırılmak
suretiyle kendi başına yeniden yerleşenlerin
performansı, gelirdeki değişim %'si
Tarım dışı faaliyetlerden elde edilen hane gelirindeki
değişiklikler, toplam hane geliri %'si
Elde edilen yeni taşınmaz varlıklar, yatırım yapılan
tazminat %'si
Nitel çalışmalara
dayalı
olarak
Ekim
2014'te
başlayarak
ve
son temel durum
güncellemesi ile
2017'de
sona
ererek 2 yıl
boyunca
yıllık
bazda
YYEP
Tamamlama
Denetimine
ilişkin
arazi
edinimi
tamamlanması
Temel
durum
güncellemesine
dayalı
olarak
Ekim
2014'te
başlayarak
ve
YYEP
tamamlama
denetimi
ile
2016'da
sona
ererek 2 yıl
boyunca
yıllık
bazda
YYEP
Tamamlama
Denetimine
ilişkin
arazi
edinimi
tamamlanması
Enerjisa Saha Temsilcileri ve SÇG
Dış Danışmanlar
Bağımsız Uzmanlar
tarafından)
(alacaklılar
Mevcut ve kullanılan kredi yeterliliği, yapılan yatırım
%'si
Tasarruflardaki değişimler, hane geliri %'si
Proje ile ilgili faaliyetlerden elde edilen gelir, hane
geliri %'si
Geçim
kaynaklarının
kazandırılması
geri
Alınan eğitim, işbaşı veya diğer eğitim türlerini alan
PEK sayısı ve %'si
Tarım teknolojisindeki değişiklikler, alınan tazminat
%'si olarak ekipman ve makinelere yatırım %'si
Etkilenen hane başına bahçeciliğe özgü değişiklikler
Etkilenen hane başına tarımsal çıktıya özgü
değişiklikler
Etkilenen hane başına hayvancılık çıktısına özgü
değişiklikler
Dış Danışmanlar
Bağımsız Uzmanlar
tarafından)
(alacaklılar
Hizmete Ozel
Sayfa 265 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Topluluk Memnuniyeti
Yeniden Yerleşim Yerinin (karar
verilmesi halinde) yeterliliği
Halkla Görüşme ve Şikayetler
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
PEK'lerin arazi edinimi sürecine tepkisi
PEK'lerin yaşam standartlarının geri kazandırılmasına
tepkisi
Diğer paydaşların yukarıdaki hususlara karşı tutumları
PEK'ler ve diğer paydaşların algılamalarına göre
geleceğe yönelik görüşler
Sürekli
Yeniden yerleşim arazisinin koşulları
Yeniden yerleşim konutlarının koşulları
Altyapı sistemlerinin (yollar, elektrik, su temini ve
hijyen) koşulları
Ulaşım ve iletişim olanakları
Bahçe parsellerinin koşulları
Yeniden yerleşim tesislerinin (cami, okul, dükkanlar,
sağlık tesisi) koşulları
PEK'lerin arazi edinimi ve tazminat sürecine ilişkin
anlayışı - gözlem ve doğrudan iletişim ile toplanan geri
bildirim
Şikayetlerin türleri - yapılan ve ele alınan şikayetlerin
sayısı ve çıktılar
Ekim 2014'ten
başlayarak altı
ayda bir
Enerjisa Saha Temsilcileri ve SÇG
Dış Danışmanlar
Bağımsız Uzmanlar
tarafından)
Enerjisa Saha Temsilcileri ve SÇG
Dış Danışmanlar
Bağımsız Uzmanlar
tarafından)
Sürekli
(alacaklılar
(alacaklılar
Enerjisa Saha Temsilcileri ve SÇG
Dış Danışmanlar
Hizmete Ozel
Sayfa 266 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
9. Bölüm YYEP Bütçesi
Bu bölümde yer alan bütçe, Yeniden Yerleşim Eylem Planında (YYEP) özetlenen yeniden yerleşim
faaliyetlerinin tüm maliyetleri açıklanmaktadır. Bunların arasında:







Arazi tazminatı tahminleri;
Nakit ödenen ev tazminatı tahminleri;
Ortak varlıklar için tazminat tahminleri;
Kapasite oluşturma fizibilite çalışmaları;
Kapasite oluşturma çalışmaları;
Riskler ve azaltma önlemleri
YYEP izleme ve değerlendirme çabaları yer almaktadır.
Hesaplamalar TL üzerinden yapılmış olup, Avroya dönüştürülmüştür. Merkez Bankasının son 4 yıllık Avro
ortalamasına dayanarak 1 Avro 2,44 TL kabul edilmiştir.
9.1
Arazi Edinimi Bütçesi
YYEP faaliyetlerinin parçası olarak, Enerjisa tarafından bir arazi ve varlık araştırması gerçekleştirmesi için
kiralanan özel bir şirket olan HAPA etkilenen bölgelerde çalışma yapmış ve etkilenen arazi üzerindeki
yapıların ve ağaçların bir listesini oluşturmuştur. HAPA, her bir arazi ve arazi üzerindeki varlık türü için
değer tespit yapmak amacıyla değerleme metodolojisini kullanmıştır. Bu değerlemeler, etkilenen arazide
uygulanan tarım türü, arazinin verimliliği, ağaçların türü ve yaşı, inşaatta kullanılan malzemeler, binaların
yaşı ve etkilenen arazide halihazırda mevcut olan herhangi bir sulama altyapısı gibi çok sayıda etmeni göz
önünde bulundurmuştur.
Geriye kalan etkilenen parseller için arazi edinim faaliyetleri, gönüllü alıcı ve satıcı anlaşmaları yerine
kamulaştırma ile yapılacaktır. Hazine arazisi üzerine inşa edilen evler ve hazine arazisine dikilen ağaçlar
peşin ödeme ile tazmin edilecektir. Bu bütçenin hesaplanması esnasında aşağıdaki varsayımlar
kullanılmıştır:
Arazi edinimi:




Arazi edinimi maliyeti üç ana kategori altında hesaplanmıştır. Bunlar; projeden etkilenen
alanda arazi değerleri, mera ödemeleri ve bu alanda yer alan ağaçların maliyetleridir.
Arazi edinimi altında olduğu varsayılan alan toplamı 29,989,485 m2dir. Ortalama tazmin
değeri ise 3 Avro/m2dir.
Enerjisa, Dumlusu ve Akkonak köylerinde rızaen alım-satım anlaşmalarının olduğu
müzakereler yürütmüştür.
Arazi edinimi süreci iki aşamada yürütülecektir. Birinci aşamada, Akkonak ve Dumlusu ve bazı
Akpınar köyleri için olan arazi edinimi, gönüllü alıcı ve satıcı anlaşmalarının olduğu
müzakereler ile tamamlanmıştır. Üzerinde anlaşmaya varılmayan, projeden etkilenen
insanlara ait özel parseller arazi edinimi yöntemiyle alınmıştır. İkinci aşamada ise, kalan özel
araziler kamulaştırma yöntemiyle tamamlanacaktır.
Hizmete Ozel
Sayfa 267 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Meralar


Etkilenen toplam mera alanı 16, 486,996 m2dir. Ortalama tazmin değeri ise 0.15 Avro/m2 dir.
Meralarla ilgili olarak Enerjisa mera tazminat değeri ödeyecektir.



Etkilenen ağaçlar için olan toplam alan 20,357 m2 dir.
Bağlık alanların maliyeti toplam fiyata dahil edilmiştir.
Enerjisa, hazine arazileri üzerinde olan ağaçların bedelini de ödeyecektir.
Ağaçlar
Arazi edinimi bütçesi HAPA değerlemelerine, gönüllü alıcı ve satıcı düzenlemelerine ve arazi ediniminin
ilk aşamasında halihazırda ödenmiş olan kamulaştırma ödemelerine dayanmaktadır. Arazi edinimine dair
tahmini maliyetler Tablo 9.1'de gösterilmiştir.
Tablo 9.1: Öngörülen Arazi Edinimi Bütçesi
A1) Arazi Değerleme Maliyeti
Rızaen alım-satım anlaşması
(Dumlusu, Akkonak)
1. Aşama EPDK (Akkonak ,
Dumlusu ve Akpınar'ın geri kalanı)
(Ağaçlarla birlikte)
2. Aşama EPDK (Öngörülen
tazminat HAPA değerlemesinden
%10 daha yüksek)
Arazi Edinimi Maliyeti:
A2) Mera-Otlak Maliyeti
1. Bölüm (İnşaat Alanı)
2. Bölüm (Rezervuar Alanı)
Diğerleri (Taş ocakları, vb.)
Mera Ot Maliyeti:
A3) Ağaç Giderleri
Rızaen alım-satım Anlaşması
1. aşama EPDK
2. aşama EPDK
Hazine
Ağaç Maliyeti:
Genel Toplam
Toplam Alan
(m2)
Ortalama Değer
(Avro)
Toplam (2013)
(Avro)
3,165,413.03
3.03
9,595,752.49
2,232,970.84
3.00
6,704,516.86
24,591,101.64
29,989,485.51
3.00
3.00
73,694,016.84
89,994,286.18
Toplam Alan
(m2)
1,663,836.16
14,375,750.60
447,409.73
16,486,996.49
Ortalama Değer
(Avro)
0.29
0.13
0.26
0.15
Toplam (2013)
(Avro)
478,802.34
1,880,843.03
116,803.28
2,476,448.65
Toplam Alan
(m2)
2,574
187
1,500
16,096
20,357
Ortalama Değer
(Avro)
Toplam (2013)
(Avro)
25,302.25
32,310.66
1,939,060.35
137,975.47
2,134,648.73
94,605,383.57
Hizmete Ozel
Sayfa 268 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
9.2
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Arazilerde Bulunan Evler ve Yapılar
Sayım ve YYEP faaliyetleri, etkilenen alanda sadece evlerin değil, daha başka çok sayıda yapının da var
olduğunu ortaya koymuştur. Evlerin kamulaştırılması için olan bütçe 344 ev için geçerlidir. Bütçe iki ana
kategoride hesaplanmaktadır.
Bunların ilkinde, Enerjisa bütün yapılar için HAPA değerlemesine dayalı bedel ödemesi yapacaktır.
Süreçte, hem rızaen satın alım ve hem de kamulaştırma uygulanacaktır.
İkinci kategori ise, etkilenen hanelerdeki tapusu olan ve olmayan evler için yapılacak tazminatlara ilişkin
olacaktır.











Enerjisa tazminat birim değerini 200.82 Avro/m2 olarak hesaplamıştır. Bu değer için, Çevre ve
Şehircilik Bakanlığı'nın 2013 yılı için Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri baz alınmıştır. Kamulaştırma
hesaplamalarında bu bedel birim değer kabul edilecektir..
Ortalama ev alanı 100 m2 kabul edilmiştir..
Tazminat birim değeri, kamulaştırma değerine ek olarak ödenecektir. Enerjisa, arazi üzerindeki
tüm ev ve yapıları kamulaştıracaktır. Kamulaştırma miktarının 200.82 Avro/m2'den düşük olması
halinde, Enerjisa farkı ödeyecektir.
Tapusu olan 236 tane ev bulunmaktadır. Akkonak'ın Göçmenler Mahallesindeki tapusu olan 31
evin edinimi rızaen satın-alım anlaşmalarıyla gerçekleştirilmiştir. Evlerden 8’inin maliki
bilinmemektedir. Bu 8 evin 5’inin tapulu olduğu varsayılmıştır. Buna göre tapulu geriye kalan
tapulu ev sayısı 210’dur (236-31-5). Tahmini tapulu 40 evin sahipleri köyde ikamet etmemekte
veyahut mevsimlik olarak evlerini kullanmaktadırlar. Bu evlerde çıkartıldığında (210-40) Enerjisa
geriye kalan kalan tapulu 170 ev için kamulaştırmaya başvuracaktır.
Proje alanında tapusu olmayan 100 ev bulunmaktadır. Bu evler, hazine arazi üzerinde inşa
edilmiş olan evlerdir. Bunların arasından 18 tanesi Akkonak Köyü Göçmenler Mahallesinde
bulunmaktadır. Durumu bilinmeyen 3 tane ev bulunmaktadır ve bunlar da dahil edilmiştir.
Tahmini tapusuz 30 evin sahipleri köyde ikamet etmemekte veyahut mevsimlik olarak evlerini
kullanmaktadırlar Bu durumda geriye tapusu olmamasına karşın bedellerinin ödenmesi gereken
55 ev kalmaktadır (100-18-3-30).
Projeden etkilenen hanelerden 25 tanesinde hane halkı sayısı 10'un üzerindedir. Bu da yeniden
yerleştirme için daha büyük evlere ihtiyaçları olacağı anlamına gelmektedir. Bu 25 hanenin
içerisinde 15 hanenin evlerinin tapusu bulunmaktayken, kalan 10 hanenin evlerinin tapusu
yoktur.
Enerjisa, bu 25 hane için ekstra 50 m2 lik alan tutarında tazminat desteği sağlayacaktır.
Enerjisa, çoklu hisse sahibinin olduğu evlerdeki kullanıcılar için tazminat desteklerini peşin
ödeyecektir. Çoklu hisse sahibinin olduğu kalıcı hane kullanıcı sayısının 74 olduğu tahmin
edilmektedir. Enerjisa, bu haneler için tam kamulaştırma ücreti karşılığı bedeli ödeyecektir.
Enerjisa, ahır, kümes gibi yapıların yanı sıra samanlık ve ahır gibi diğer binalar için peşin tazminat
bedelleri ödeyecektir. Bu yapıların toplam alanı için HAPA firmasının hazırladığı veri tabanı
kullanılacaktır. Enerjisa geçim yapıları için 59.43 Avro/m², diğer yapılar için 34.84 Avro/m² ödeme
yapacaktır. Bu bedeller için Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 2013 yılı için hazırladığı Yapı Yaklaşık
Birim Maliyetleri baz alınmıştır.
Enerjisa, tahmini 300 kalıcı ve mevsimlik ikamet eden haneye yeniden yerleşim çalışmaları
kapsamında taşınma yardımı sağlayacaktır.
Tüm tapu, noter ve kamulaştırma maliyetleri Enerjisa tarafından ödenecektir.
Hizmete Ozel
Sayfa 269 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Tablo 9.2, evler ve diğer yapılar için edinim bütçesini göstermektedir.
Tablo 9.2: Ev ve Diğer Yapılar Bütçesi
B1) Ev ve Diğer Yapı Maliyetleri
Rızaen Satın-Alım Anlaşması (ahır, tel kafes, vb. Dahil)
1. Aşama EPDK
Rezervuar Alanı
Rezervuar Alanı (Hazine)
Toplam
B2-1) Tazminat Değeri (Tapusu Olan)
Ev başına tazminat birim bedeli
Ev sayısı
Ortalama Ev büyüklüğü
Toplam ev büyüklüğü
Kamulaştırma Birim değeri
Kamulaştırma dışında kalan tazmin birim bedeli
Ödenecek Tazminat Miktarı
B2-2) Çoklu Hisse Sahibi olan Hane Kullanıcıları için Peşin
Tazminat Desteği
Ortalama Kamulaştırma Ev Ödemesi
Ev sayısı
Ortalama Hisse Sahibi Sayısı
Hissedar Başına Ödeme
Kamulaştırma Birim Değeri
Ödenecek Tazminat Miktarı
Toplam
Alan (m2)
4573.85
226.49
102,819
34,316
Birim
Avro/m²
Sayısı
m²
m²
Avro/m²
Avro/m²
Avro
Birim
AVRO
Sayısı
Hisse Sahibi
AVRO
AVRO/m²
AVRO
Toplam (Avro)
643,330.26
19,934.06
6,477,395.30
1,765,420.13
8,906,079.75
Birim değeri
200.82
170
100
17,000
111.89
88.93
1,511,885.25
Birim değeri
11,188.52
74
10
1,118.85
10,069.67
745,155.74
B3) Tazminat Değeri (Hazine Arazisinde ve Tapusuz Olanlar)
Tazminat Birim Değeri
Evler
Ortalama House Size
Toplam boyut
Kamulaştırma Birim değeri
Tazminat Birim değeri
Ödenecek Tazminat Miktarı
Birim
AVRO/m²
Sayısı
m²
m²
AVRO/m²
AVRO/m²
AVRO
Birim değeri
200.82
55
100
5,500
0
200.82
1,104,508.20
B4-1) (Tapulu) Çoklu Haneler İçin Büyük Ev Desteği
Tazminat Birim değeri
Evler
AVRO/m²
Sayısı
200.82
15
Hizmete Ozel
Sayfa 270 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Ortalama Ev Boyutu
Toplam boyut
Kamulaştırma Birim değeri
Tazminat Birim değeri
Ödenecek Tazminat Miktarı
m²
m²
AVRO/m²
AVRO/m²
AVRO
50
750
111.89
88.93
66,700.82
B4-2) (Hazine Arazisinde ve Tapusuz Olan) Çoklu Haneler için
Büyük Ev Desteği
Tazminat Birim değeri
Evler
Ortalama Ev Boyutu
Toplam Boyut
Kamulaştırma Birim değeri
Tazminat Birim Değeri
Ödenecek Tazminat Miktarı
AVRO/m²
Sayısı
m²
m²
AVRO/m²
AVRO/m²
AVRO
200.82
10
50
500
0
200.82
100,409.84
B5-1) Geçim Kaynağı için Kullanılan Yapılar için Peşin
Tazminat Desteği
Tazminat Birim değeri (Ahır, kümes, vb.)
Ahırlar, kümesler
Ortalama boyut
Toplam boyut
Kamulaştırma Birim değeri
Tazminat Birim değeri
Ödenecek Tazminat Miktarı (Ahır, kümes, vb.)
AVRO/m²
sayısı
m²
m²
AVRO/m²
AVRO/m²
AVRO
59.43
250
30
7,500
47.95
11.48
86,065.57
B5-2) Diğer Dış Binalar için Peşin Tazminat Desteği
Tazminat Birim değeri (Diğer dış binalar )
Diğer dış binalar (Samanlık, Depo, vb.)
Ortalama boyut
Toplam boyut
Kamulaştırma Birim değeri
Tazminat Birim değeri
Ödenecek Tazminat Miktarı (Samanlık, Depo, vb.)
AVRO/m²
Sayısı
m²
m²
AVRO/m²
AVRO/m²
AVRO
34.84
172
10
1,720
17.42
17.42
29,959.02
B5) Taşınma Desteği
Evler
Taşıma Değeri
Toplam
Birim
Sayısı
AVRO/ev
AVRO
Birim değeri
300
163.93
49,180.33
B5) Tapu, Noter ve Diğer Kamulaştırma Maliyetleri
Birim
Birim değeri
Hizmete Ozel
Sayfa 271 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Birim değeri
Evler
Toplam
Ev ve Diğer Yapı Maliyetleri Genel Toplamı
9.3
AVRO/ev
Sayısı
AVRO
409.84
300
122,950.82
12,722,895.32
Ortak Kullanılacak Tesislerin İnşası (Yeniden Yerleşim Alanlarında)
Yeniden yerleşim yerinin altyapı yatırımlarına ihtiyacı olacaktır. Bu yatırımların kesin yapısı, seçilen yere
bağlı olacaktır. Bu nedenle aşağıda görülen bütçe, yeni bir yerleşim alanının seçilmesi halinde ortaya
çıkabilecek olan ihtiyaçlara dair yaklaşık bir tahmin içermektedir. Bütçede ayrıca yeniden yerleşim
alanlarındaki sosyal altyapı yatırımları bulunmaktadır. Tabloda, her satırdaki unsur için olan varsayımlar
yer almaktadır. Bütçeye dahil edilen ortak tesisler arasında okullar, camiler, vb. bulunmaktadır.
Tablo 9.3: Ortak Varlık Yatırımları Bütçesi
C) Ortak Varlıklar
C1) (Yeniden Yerleşim Alanlarında) Ortak Tesislerin İnşası
C2) Ortak Tesislerin Altyapı Hizmetleri
Genel toplam
9.4
Maliyetler (AVRO)
3,688,524.59
819,672.13
4,508,196.72
Gelir Yaratıcı Faaliyetler
YYEP'de, projeden etkilenen alanlarda hayata geçirilecek olan bir dizi gelir yaratıcı faaliyet ve fizibilite
çalışması bulunmaktadır. Fizibilite çalışmaları 2015 yılı içerisinde hayata geçirilecektir ve bu çalışmalar
Yeniden Yerleşim Eylem Planında tanımlanan gelir yaratıcı faaliyetlerin gerçek uygulamalarına rehberlik
edecektir. Bu nedenle aşağıdaki bütçe yol göstericidir ve fizibilite çalışmalarının bulgularına
dayanmaktadır
Tablo 9.4: Gelir Yaratma Bütçesi
Faaliyetler
Maliyetler
(AVRO)
D1) Yerel Kalkınma Programı (YKP) Fizibilite Çalışması (Tarım,
hayvancılık, iş olanakları, vb.)
163,934.43
D2) Yerel Kalkınma Programının (YKP) Kapasite Geliştirme Faaliyetleri
(Mesleki ve Kapasite oluşturma eğitimleri, tarımsal ve hayvansal
eylemler, vb.)
819,672.13
D3) Diğer Sosyal Sorumluluk Projeleri
Genel toplam
409,836.07
1,393,442.62
Hizmete Ozel
Sayfa 272 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
9.5. Riskler ve Azaltma Planları
Proje, uygulama sürecinde karşılaşma olasılığı olan sorunlar için risk ve azaltma bütçesi hazırlamıştır.
Tablo 9.5, risk ve azaltma planları bütçesini göstermektedir.
Tablo 9.5: Risk ve Azaltma Planları Bütçesi
Riskler
F1) Yeniden yerleşim yapılacak alan için arazi edinim finansal
kapasitenin olmaması
F2) Baraj sularının tutulmasından önce yeniden yerleşim
yapılacak alanların hazır olmaması
İnşaat malzemesi desteği
Abonelik işlemleri
F3) Adaptasyon sorunları
Genel toplam
9.6
Azaltma Planları
Yeniden yerleşim arazisi için ön
ödeme (%25)
Kira desteği
İzleme ve Değerlendirme Faaliyetleri
Bu bölüm izleme ve değerlendirme faaliyetleri için tahsis edilen bütçeyi içermektedir.

Enerjisa Sosyal ve Çevre Grubu, performans izleme yönetiminden sorumlu olacaktır;

Dış uzmanlar/ danışmanlar, iç performans izlemesinden sorumlu olacaktır;

Bağımsız izleme uzmanları ise etki izleme ekibinin sonuçlarını izleyecek ve geri bildirimlerini
doğrudan Enerjisa Sosyal ve Çevre Grubu ekibine verecektir.

Enerjisa personeli ve dış uzmanlar, YYEP Tamamlama Denetiminin hazırlığına destek olacaktır.
Tablo 9.6: YYEP İzleme ve Değerlendirme Bütçesi
İzleme ve
Değerlendirm
e Bütçesi
İç İzleme
2014
2015
2016
2017
72,600.55
72,600.55
72,600.55
72,600.55
Dış İzleme
54,450.41
54,450.41
54,450.41
54,450.41
İnşaat Sonrası
İzleme
YYEP
Tamamlama
Denetimi
Genel Toplam
2018
2019
2020
290,402.21
54,450.41
50,820.39
272,252.07
50,820.3
9
50,820.39
50,820.39
127,050.
97
127,050.
97
127,050.
97
177,871.
35
Total (EURO)
152,461.16
50,820.39
105,270.
80
50,820.3
9
50,820.3
9
765,935.82
Hizmete Ozel
Sayfa 273 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
9.7
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Toplam Bütçe
Tablo 9.7, 2020 yılına kadar olan tüm YYEP bütçesini genel toplama açısından özetlemektedir. Söz konusu
tablo, bu bölümde sunulan tüm bütçe verilerini özetlemektedir.
Tablo 9.7: Toplam YYEP Bütçesi
Toplam Bütçe
A)
Arazi edinimi
B)
Ev ve Diğer Yapılar
C)
Ortak Kullanılacak Tesisler
D)
Gelir Yaratma
E)
Riskler ve Azaltma Planları
F)
İzleme ve Değerlendirme
Genel toplam
Maliyetler (AVRO)
94,605,383.57
12,722,895.32
4,508,196.72
1,393,442.62
765,935.82
94,605,383.57
113,995,854.05
Hizmete Ozel
Sayfa 274 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
Bölüm 10
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Uygulama Takvimi
Alparslan II Projesi YYEP için belirlenen uygulama takvimi, planlama ve hazırlık, kamulaştırma, kırsal
yeniden yerleşimin, inşa sonrasının ve yeniden yerleşimin planlaması, gelir kaybının ikamesi ve ayni
yeniden yerleşim desteği ile izleme ve değerlendirmeden oluşmaktadır. Bu faaliyetlerin inşaat öncesi,
inşaat ve operasyon dönemleri boyunca sürmesi planlanmıştır.
YYEP faaliyetleri takvimine bu Bölümde yer verilmiştir.
Arazi edinimi sürecinin 3. Bölümde özetlenen prosedürleri izlemesi, kamulaştırma sürecinin ise 2014 yılı
baharında başlaması beklenmektedir. Kamulaştırma için olan tazminat ödemelerinin 2016 yılının
sonbaharında tamamlanmış olması beklenmektedir. Bunun gerçekleştirilebilmesi için, planın
uygulamasında aşağıdakilere özellikle önem verilecektir.
Gelir ve geçim kaynaklarının eski haline gelmesi için, tazminatların ikame değeri üzerinden ödenmesi
önemlidir. Bunun için de şunlar gerekmektedir:
1.
2.
Mümkün olan en kısa zamanda nakdi tazminatların ödenmesi
a.
Enerjisa, kalan taşınmaz malların kamulaştırılması için EPDK'nın desteğini almaya
çalışacaktır. Enerjisa, etkilenen mülk sahiplerinin gecikme olmaksızın tazminatlarını
almalarına olanak sağlamak amacıyla yerel komisyonların etkili bir biçimde işlediğinden
emin olmak için EPDK ile yakın bir biçimde çalışacaktır;
b.
Tüm etkilenen alanlar için değerleme çalışmasının bir an önce tamamlanmasını
hızlandıracaktır;
c.
Dayanağı olmaksızın yüksek olan beklentileri daha iyi idare edebilmek amacıyla, yakınlardaki
barajlar için değerleme ve tazminat çalışmaları yapacaktır;
d.
Alınan peşin tazminatların, gelir ve geçim kaynaklarının ikame etme amacıyla için
kullanılması konusunda danışma hizmetleri sunacaktır ve
e.
Tüm tazminatların ödenmesine kadar alanın sular altında kalmasına engel olacaktır.
Fiziksel olarak yerinden edilen hane halkları için kırsal yeniden yerleşim amaçlı seçenekler
sunulması
a.
Enerjisa, Projeden etkilenen kişilerin yeniden yerleşim için kentsel veya kırsal bölge
tercihlerini değerlendirmeye başlamıştır. Enerjisa, projeden etkilenen tüm kişilerin
tercihlerini belirlemelidir.
b. Enerjisa, Tepeköy ile başlayarak, sular altında kalmış dört yerleşim yeri için kırsal alan seçim
fizibilite çalışmalarına başlamıştır.
c. Enerjisa, Mahkemenin kamulaştırma kararına bağlı olarak, kırsal yerleşim için uygunluk son
işlem tarihini Haziran 2014'te duyuracaktır.
d. Enerjisa, kırsal yerleşim için başvuruları alacak ve tüm başvuru sahiplerinin uygunluklarını
Hizmete Ozel
Sayfa 275 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
değerlendirecektir.
e. Enerjisa, yerleşim seçimini sonuçlandıracak ve arazinin yerleşim arazisine dönüştürülmesi için
mevcut yerel kamu yetkilileri ile işbirliği çalışmaları gerçekleştirecektir.
f.
Enerjisa, yeniden yerleşim alanlarının inşası işini alt yükleniciye verecektir. Ev türleri,
projeden etkilenen kişilerin katılımıyla tasarlanacaktır.
g. Enerjisa, elektrik, su tedariki ve kanalizasyon, köyler arası yollar ve köy ortak mallarının inşası
gibi yeniden yerleşim alanlarının alt yapı gereksinimleri için kamu paydaşlarıyla işbirliği
gerçekleştirecektir.
h. Tüm inşaat çalışmalarının tamamlanmasının ardından Enerjisa, projeden etkilenen kişilere
evlerin tahsisini gerçekleştirecektir.
i.
3.
4.
Enerjisa taşıma hizmetlerine yardımcı olacak ve bu hizmetleri yerel olarak ayarlayacaktır.
Etkilenen insanların katılımıyla, yatırım olanaklarını belirlemek ve kapasite oluşturmak
amacıyla fizibilite çalışmaları gerçekleştirilmesi:
a.
Etkilenen insanları, hem yerel hem de uluslararası politikalar kaynaklı hakları konusunda
bilgilendirme;
b.
Etkilenen insanları, yoğun hayvancılık ve/veya etkili tarım üretimi, vb. gibi alanlarda kredi,
yayım hizmetleri, modern uygulamalar ve diğer destekler konularındaki kurumlar hakkında
bilgilendirme;
c.
Meralarının bir kısmını (yani araziye dayalı hayvancılık gelirini) kaybeden kişiler için mera
alanlarının geliştirilmesi ve rehabilitasyonunu inceleme;
d.
Gelirlerin gecikme olmaksızın ikame edilebileceği, kısa başlangıç dönemleri olan eylemlere
odaklanma;
e.
2014 yılının başlarında aşağıdaki alanlarda fizibilite çalışmalarını tamamlama:

Arazinin tarıma uygunluğu;

Tarım kredileri yerine nakit hibelerin sağlanması;

Meraların geliştirilmesi ve rehabilitasyonu konusunda fizibilite çalışmalarının
yapılması;

Hayvancılık alanında gelişmeler; yoğun tarımsal başarı ve bölge ve insanlar için
adapte edilen uygulamalar;

Kadınların ihtiyaç ve taleplerine göre biçimlenen beceri oluşturma eğitimlerine ek
olarak, etkilenen haneler için ihtiyaç değerlendirmesi ve planlı kapasite oluşturma
eğitimleri ve mesleki eğitimler için kapasite yaratma/ eğitimlerini belirleme.
Yeniden yerleşim bölgesinin inşası bitene ve insanlar kırsal veya kentsel yerleşimlerdeki yeni
evlerine taşınana kadar alanın sular altında kalmasından kaçınılması.
a.
Yeniden yerleşim alanlarının belirlendiğinden ve etkilenen hanelere gösterildiğinden emin
olma;
Hizmete Ozel
Sayfa 276 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
b.
Kırsal ve kentsel yeniden yerleşim seçeneklerinin incelenmesi;
c.
Ayni yeniden yerleşim yardımı (emlak danışmanlığı, taşınma desteği) ve taşınma ve yer
değiştirme desteğinin sağlanması;
d.
Sosyal etki değerlendirmesi gerçekleştirme ve yerel toplum için olumlu etkiler sağlama ve
e.
Yeniden yerleşmeyi kendileri gerçekleştirmeyi tercih edenler dahil olmak üzere, tüm
etkilenen kişilerin hareketleri için zamanına uygun düzenlemeler yapılması.
5.
Yeniden yerleşim eylem planının duyurulması, geri bildirim alınması ve ihtiyaç duyulan
ayarlamaların yapılması.
6.
Atılan tüm adımların, etkilenen insanlara danışarak ve onların katılımıyla gerçekleştirildiğinden
emin olunması.
7.
Tüm faaliyetlerin yakından izlenmesi.
Hizmete Ozel
Sayfa 277 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
10.1
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Uygulama Takvimi
Uygulama Takvimi
Alpaslan II Projesi YYEP – Uygulama Planı
FAALIYETLER
1.
2013
2014
2016
2017
2018
2019
2020
PLANLAMA VE HAZIRLIK
Etkilenen haneler hakkındaki ön araştırma
Mayıs
YYEP Araştırması
Haziran
YYEP Hazırlığı
Kasım
YYEP Onayı
Şubat
YYEP Bildirimi
1. çeyrek
2.
2015
(Tamamlama Süresi)
KAMULAŞTIRMA FAALIYETLERİ
I. Aşama Kamulaştırma
EPDK Başvurusu
Ocak
Kamulaştırma Ödemelerinin Alınması
Kasım
Tam ikame maliyetleri için bedel ödemeleri
Uygun
değil
II. Aşama Kamulaştırma
EPDK Başvurusu
4. Çeyrek
Kamulaştırma Ödemelerinin Alınması
3. Çeyrek
Tam ikame maliyetleri için bedel ödemeleri
3. Çeyrek
3.
KIRSAL ALAN SEÇİMİ (Karar verildiyse)
Kırsal Yeniden Yerleşim Alanı Seçimi için Ön
Çalışma
Projeden etkilenen insanların kentsel ve kırsal
yerleşim tercihlerinin değerlendirilmesi ve kırsal
alan seçimi
Kırsal Yeniden Yerleşim Alanlarına Karar Verilmesi
Kırsal yeniden yerleşme alanları için teknik
fizibiliteler
3 ve 4.
çeyrek
2 ve 3.
çeyrek
3 ve 4.
çeyrek
2. Çeyrek
Hizmete Ozel
Sayfa 278 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
4.
GELİR KAYBINI İKAME ETME FAALIYETLERİ
VE AYNİ YENİDEN YERLEŞİM DESTEĞİ
4.1. Ayni
3 ve 4. çeyrek
Yeniden yerleşim kırsal ev inşası
Ayni Yeniden Yerleşim Desteği (Emlak
danışmanlık hizmeti, engelliler ve yaşlılar için
taşınma desteği, vb.)
Taşınma ve yer değiştirme desteği:
Evsizler/ hassas kişiler/ arazisi olmayanlar/ sınırlı
tazminat miktarı olan kullanıcılar için bakım
evlerinin sağlanması
4.2. Gelir Kaybının İkame Edilmesi
Proje tarafından öncelikli istihdam
Kentsel yaşam ve geçiş konusuna odaklanan
çalıştay ve eğitimler
Kapasite oluşturma eğitimleri ve mesleki eğitimler
Kısmen etkilenen mera alanlarının geliştirilmesi ve
rehabilitasyonu
Tarım ve hayvancılık alanında üretim desteği
Kadınların ihtiyaç ve taleplerine uyarlanmış beceri
oluşturma eğitimleri
5.
İZLEME FAALİYETLERİ
İç izleme
Etkiler için dış izleme
3 ve 4. çeyrek
1. Çeyrek
4. Çeyrek
1. Çeyrek
1. Çeyrek
4. Çeyrek
Sürekli
Sürekli
3. Çeyrek
Sürekli
Sürekli
Sürekli
Sürekli
Sürekli
Sürekli
Sürekli
2 ve 4. çeyrek
3. Çeyrek
3. Çeyrek
3. Çeyrek
Sürekli
2 ve 4. çeyrek
2 ve 4. çeyrek
3. Çeyrek
2 ve 4. çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
3. Çeyrek
2 ve 4. çeyrek
2 ve 4. çeyrek
2 ve 4. çeyrek
İnşaat sonrası izleme
Dayanak güncellemesi
3. Çeyrek
YYEP Tamamlama Denetimi
3. Çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
2 ve 4.
çeyrek
Hizmete Ozel
Sayfa 279 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
YYEP Ekleri
Bölüm 1.
Ekler
Ek 1.1 Muhtar Görüşmeleri
Ek 1.2 Proje Bilgi Broşürü
Bölüm 2.
Ekler
Ek 2.1 HAPA tarafından izlenen değerleme sürecinin detayları
Bölüm 3.
Ekler
Ek 3.1 Enerjisa'nın sosyal yönetim yapısı
Bölüm 4.
Ekler
Ek 4.1 Muş ili hakkında sosyo-ekonomik güncelleme
Ek 4.2 Metodoloji
Ek 4.3 Hanehalkı Anket Soruları
Ek 4.4 Odak Grubu Soruları
Ek 4.5 Odak Grubu ve Detaylı Görüşme Notları
Bölüm 5.
Ekler
Ek 5.1 Ev Bedelleri
Bölüm 6.
Ekler
Ek 6.1 Muş Valiliği tarafından akredite edilen yerel medya kurumlarının listesi
Ek 6.2 Muş Bölgesi Enerjisa Sosyal Ekibi İş Tanımları
Hizmete Ozel
Sayfa 280 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Referanslar
Referans
Yıl
Kaynak
Link
Erişim tarihi
Bilim, Sanayi ve
Teknoloji Bakanlığı
2012
81 ilin Durum Raporu
15.11.2013
Birleşmiş Milletler
İnsan Hakları Yüksek
Komiserliği
2011
Devlet Planlama
Teşkilatı (DPT)
2011
İş Dünyası ve İnsan
Hakları Rehber
Prensipleri- Birleşmiş
Milletler 'Koruma,
Saygı Gösterme ve
Telafi Etme'
Çerçevesi
İl Bazında
Güncellenmiş Sosyoekonomik Gelişmişlik
Düzeyleri
https://www.sanayi.gov
.tr/Files/Documents/81il-durum-raporu-201211052012113452.pdf
1[1]http://www.ohchr.o
rg/Documents/Publicati
ons/GuidingPrinciplesBu
sinessHR_EN.pdf
15.11.2013
Dinçer, Özaslan,
Kavasoğlu
2003
http://www.dpt.gov.tr/
DocObjects/view/14197
/BASIN_A%C3%87IKLA
MASI-sege_2011-v6.pdf
www.dpt.gov.tr/DocObj
ects/Download/8143/20
03-05.pdf
DSİ- Su Yapı
Mühendislik
2008
Dünya Bankası
2003
15.11.2013
Ekvator Prensipleri
Haziran 2013
2013
Ekvator Prensipleri
Haziran 2013
http://www4.worldbank
.org/afr/ssatp/resources
/html/genderrg/Source%20%20docu
ments%5CTool%20Kits%
20&%20Guides%5CDesi
gning%20Projects/TLPR
O10%20invol%20resettl
ementsourcebookWB.p
df
.e uatorprinciples.com/resource
s/e uator principles III.
pdf
Encon Danışmanlık
2008
Enerji Piyasası
Düzenleme Kurulu
2013
Alpaslan II ÇED
Raporu
EPDK veri tabanı
http://www.EPDK.org.tr
/index.php/electricitymarket/legislation
15.11.2013
Gıda, Tarım ve
Hayvancılık Bakanlığı
2013
İller ve Bölgeler
Sosyoekonomik
Kalkınma Düzeyi
araştırması, Devlet
Planlama Teşkilatı
(DPT)
Alpaslan II HES
Projesi Rezervuarı ve
HES Projesi
Kalkınma
Projelerinde
Gönülsüz Yeniden
Yerleşim Kaynak
Kitabının Planlama ve
Uygulaması
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
Turkvet'e kayıtlı olan
hayvan arşivleri Ekim
Hizmete Ozel
Sayfa 281 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
2013
HAPA Değerleme
Danışmanlık Firması
Hoogeveen J, Tesliuc
E, Vakis R, Dercon S
2011
http://www.findthe
data.org/
2013
http://www.milliem
lak.gov.tr/
2013
Hazine Arazisi
Satışları Broşürü
Kalkınma Bakanlığı
2013
10. Kalkınma Planı
(2014-2018)
Özbudak ve Bekleyen
2006
Sağlık Bakanlığı
2012
"Diyarbakır Dicle
Mahallesindeki
Evlerden Elde Edilen
Patolojik Bulgular "
Anadolu Üniversitesi
Bilim ve Teknoloji
Dergisi Cilt:7-Say: 2 :
343-356 (2006)
2011 yılı Yıllık Sağlık
İstatistikleri
Serhat Kalkınma Ajansı
2011
Sosyal Riski Azaltma
Ltd.Şti
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
2004
2012
Arazi Değerleme
Grup Raporu
Risk, Hassasiyet ve
Hassas Gruplar,
Dünya Bankası
Politika Araştırma
Makalesi
Türkiye: Varto
Depremi, 1966
Doğu Anadolu
Büyükbaş Hayvancılık
Geliştirme Çalıştayı
Raporu
Alpaslan II HES Hane
Halkı Araştırması
Gelir Yapısı Anketi
2010
2012 yılı Muş ili için
Adrese Dayalı Nüfus
Kayıt Sisteminde
(ADNKS) Seçilen
Gösterge Sonuçları
Gelir ve Yaşam
Koşulları Araştırması
2011
http://earthquakes.findt
hedata.org/l/3877/Turk
ey-Varto
http://88.255.232.18/ta
rim/bro-uerler.html
http://kalkinma.gov.tr/
DocObjects/view/15089
/Onuncu_Kalk%C4%B1n
ma_Plan%C4%B1.pdf
http://www.academia.e
du/480445/Pathological
_findings_obtained_fro
m_the_evler_in_Dicle_
Quarter_Diyarbakir
15.11.2013
http://sbu.saglik.gov.tr/
Ekutuphane/kitaplar/siy
_2011.pdf
15.11.2013
http://www.tuik.gov.tr/
Kitap.do?metod=KitapD
etay&KT_ID=8&KITAP_I
D=166
http://www.tuik.gov.tr/i
lGostergeleri/iller/MUS.
pdf
http://tuikapp.tuik.gov.t
r/adnksdagitapp/adnks.
zul
15.11.2013
http://www.tuik.gov.tr/
Kitap.do?metod=KitapD
etay&KT_ID=7&KITAP_I
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
Hizmete Ozel
Sayfa 282 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
2012 İstatistiklerle
Türkiye 2012
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
Nüfus ve Konut
Sayımı 2011
Türk Standartları
Enstitüsü
2012
Hane Halkı İş Gücü
İstatistikleri 2011
Türk Standartları
Enstitüsü
2013
Bölgesel Göstergeler
Türk Standartları
Enstitüsü
2011
İnşa İzni İstatistikleri
2010
Türkiye Mühendisler
ve Mimarlar Odaları
Birliği
2006
Enerji Raporu
Türkiye Toplu Konut
İdaresi Başkanlığı
2010
Konut Edinme
Rehberi
Uluslararası Finans
Kurumu
2012
Performans
Standartları 5 Arazi
edinimi ve yeniden
yerleşim
Uluslararası Finans
Kurumu
2012
Çevre ve Sosyal
Sürdürülebilirlik
Performans
Standartları
Uluslararası Finans
Kurumu
2002
Yeniden Yerleşim
Eylem Planı
Hazırlama Rehberi
WWF-Turkey
2013
10 Soruda
Hidroelektrik
Santraller
D=232
http://www.tuik.gov.tr/
Kitap.do?metod=KitapD
etay&KT_ID=0&KITAP_I
D=5
http://www.tuik.gov.tr/
Kitap.do?metod=KitapD
etay&KT_ID=11&KITAP_
ID=276
http://www.tuik.gov.tr/
Kitap.do?metod=KitapD
etay&KT_ID=8&KITAP_I
D=25
http://tuikapp.tuik.gov.t
r/Bolgesel/sorguSayfa.d
o?target=tablo
http://www.tuik.gov.tr/
Kitap.do?metod=KitapD
etay&KT_ID=9&KITAP_I
D=66
http://www.tmmob.org.
tr/resimler/ekler/90f2ac
a5c640289_ek.pdf
http://www.toki.gov.tr/
docs/yayinlar/KonutEdi
nmeRehberi.pdf
http://www.ifc.org/wps
/wcm/connect/3d82c70
049a79073b82cfaa8c6a
8312a/PS5_English_201
2.pdf?MOD=AJPERES
http://www.ifc.org/wps
/wcm/connect/1154828
04a0255db96fbffd1a5d
13d27/PS_English_2012
_FullDocument.pdf?MOD=AJ
PERES
http://www.ifc.org/wps
/wcm/connect/22ad720
048855b25880cda6a65
15bb18/ResettlementH
andbook.PDF?MOD=AJP
ERES
http://awsassets.wwftr.
panda.org/downloads/1
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
Hizmete Ozel
Sayfa 283 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
Meraların
Amenajmanında
Teknik Yöntemler
www.agri.ankara.ed
u.tr
www.gazetea24.co
m
2013
Kinin Ölçüsü Arttı
(25.09.2013)
www.haber10.com
2013
Dev Yatırım
(21.10.2013)
www.haber7.com
2013
Muş Ovasına 3 Milyar
Liralık Yatırım
(19.10.2013)
www.haberturk.com 2013
Hazine Gibi Yatırım
(20.10.2013)
www.hurriyetemlak.
com
2013
Muş Listesinde Satılık
Evler
www.iskur.gov.tr
2013
İşsizlik Sigortasının
Kapsamı
www.konyanet.tr
2013
Muş'a 2 Milyarlık Dev
Yatırım (21.10.2013)
www.milliyet.com.tr
2013
Muş Ovasına 3 milyar
liralık yatırım
(19.10.2013)
www.mus.gov.tr
2013
Sosyoekonomik Yapı
www.nisanyanmap.
com
2013
Index-Anatolicus
0_soruda_hidroelektrik_
santraller_web.pdf
http://www.agri.ankara.
edu.tr/fcrops/1283_Mer
a_Amenajmaninda_Tek
nik_Yontemler.pdf
http://www.gazetea24.c
om/yerel-basinhaber/kinin-olcusuartti_11367467.html
http://www.haber10.co
m/haber/425706/#.Um
kYn_lHK5U
http://ekonomi.haber7.
com/turkiyeekonomisi/haber/10861
39-mus-ovasina-3milyar-liralik-yatirim
http://ekonomi.habertu
rk.com/para/haber/886
880-hazine-gibi-yatirim
http://www.hurriyeteml
ak.com/konutsatilik/mus/listeleme?rs
c=eRNA3xMId-o6NjOxkWPUd6fVSvxs6
C2TXgoDqLsx2pe7MZKrl
e4q2ojRv3xzA0c&new=
1
http://www.iskur.gov.tr
/trtr/isarayan/issizliksigort
asi.aspx
http://www.konya.net.t
r/ekonomi/musa-2milyarlik-dev-yatirimh82038.html
http://ekonomi.milliyet.
com.tr/mus-ovasi-na-3milyar
liralik/ekonomi/detay/1
778859/default.htm
http://www.mus.gov.tr/
default_b0.aspx?conten
t=1007
http://www.nisanyanm
ap.com/?y=&t=mu%C5
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
15.11.2013
Hizmete Ozel
Sayfa 284 / 285
ENERJİSA ENERJİ ÜRETİM A.Ş.
ALPASLAN II BARAJ VE HES PROJESİ
www.tcmb.gov.tr
2013
Enflasyon Oranı
www.tuik.gov.tr
2013
2012 Gelir ve Yaşam
Koşulları Araştırması
Basın Bülteni
(23.09.2013)
%9F&lv=1&u=1&ua=0
http://www.tcmb.gov.tr
/yeni/eng/
http://www.tuik.gov.tr/
PreHaberBultenleri.do?i
d=13594
15.11.2013
15.11.2013
Hizmete Ozel
Sayfa 285 / 285
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
6
File Size
7 248 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content