close

Enter

Log in using OpenID

Ders 8

embedDownload
17.12.2014
Bellek
Kodlama
Depolama
Geri çekme
«Bellek»siz «öğrenme»den söz edilemez
Prof. Dr. Nesrin Hisli Şahin
PSK 101
2014-2015
Bellek
Ve Çocukları..
Epik şiirler
Tarih
Taklit
Flüt
Dans
Koroda şiirler
Tragedya
Komedi
Astronomi
Tanrıça Mnemosyne
Frank M. Longo
Stanford Üniversitesi Konferansları 2010
Bellek: Hatırlama ve Unutma
Mnemosyne Çeşmesi
Trophonius Kahini
Lethe Çeşmesi
Frank M. Longo
Stanford Üniversitesi Konferansları 2010
1
17.12.2014
Belleği inceleme yolları
• Belleğe «sistemler»
yaklaşımı
Nerede?
• Belleğe «moleküler»
yaklaşım
Nasıl?
Eric Kendal, Howard Huse Medical Center, Holiday Lectures, 2008
Belleğe sistemler yaklaşımı
• Bellek nerede depolanmaktadır?
• Tarihsel yanıtlar
–Franz Joseph Gall
–Pierre Paul Broca
–Karl Wernicke
–Wilder Penfield
Franz Joseph Gall
1758-1828
• Tüm zihinsel süreçler biyolojiktir ve beyinle
bağlantılıdır
• Herhangi bir zihinsel fonksiyon beynin
üzerinde lokalize edilebilir mi?
• 40 farklı işlev beynin üzerinde değişik
bölgelerde bulunmaktadır
• Kullanılan bölgeler dışa doğru çıkıntı yapar
• Entellektüel işlevler
– Ön beyin
• Hisler
– Orta beyin
• Romantik duygular
– Arka beyin
2
17.12.2014
Pierre Paul Broca 1824-1880
Beynin dışına değil içine bakmak lazımdır
Asıl önemli olan korteks üzerindeki şişliklerdir
Özel sorunları olan kişileri incelemiştir
Afazi hastası Leborgne
Hasta konuşulan dili anlıyor
Islık çalabiliyor
Ama konuşamıyor
Öldükten sonra beyni
incelendiğinde sol beyninde motor
bandın altında bir bölgede hasar tespit
ediyor
Bölgenin adını konuşma merkezi olarak
«Broca alanı» koyuyor
Karl Wernicke 1848-1905
Broca’nın hastalarının tam tersi bir
hasta
Konuşabiliyor ama konuşulanları
anlamıyor
Öldüğünde sol beynin arka kısmında
bir hasarlı bölge bulunuyor
O bölgenin adını «Wernicke alanı»
koyuyor
Ancak konuşma gibi karmaşık bir işlev
tek bir bölgede lokalize değildir
İki alan arasındaki bağlantıları da
içerir
Konuşmada farklı duyusal ve motor
bölgeler devreye girer
Dil kuramı
• Konuşulan bir dili duyduğumuzda ya da bir metni
okuduğumuzda
• O bilgi sinirsel olarak kodlanır ve Wernicke alanına
aktarılır, bir anlam verilir
• Daha sonra acculate fasciculus aracılığıyla Broca
alanına aktarılır; gramatik ögelerine yerleştirilir ve
vokalizasyon bölgesine bağlanır
• Bu bağlantıya bir hasar olursa, anlanan ile ifade
edilen arasındaki bağlantılar kopuk olur
• Bağlantı afazisi
26:43
27:31
3
17.12.2014
Dil ve beyin
• Sol yarımküre
• Tüm dillerin bilişsel
temsili
• İşaret dili de dahil
• Broca alanı
– Her türlü dilin
grameri
– Kelimeleri ve
işaretleri üretmek
• Wernicke alanı
– Kelimeleri ve
işaretleri tanımak
•
•
•
•
Sağ yarımküre
Tüm dillerin duygusal temsili
Sesteki tonlandırmalar
Broca alanına eşdeğer sağ
bölge
– Sesteki ton değişmeleriyle
duygunun ifadesi
• Wernicke alanına eşdeğer sağ
bölge
– Sesteki ton değişmelerinin
anlaşılması
Karl Lashley 1890-1950
Bellek nerede lokalize olmuştur?
Farelerle yaptığı deneyler
Beyinde bellek için özel bir yer yok
Farelere belirli davranışları öğretiyor
Daha sonra kortekste küçük küçük
bölgeleri alıyor
Davranışta fazla değişme yok
Büyük parçalar alırsa o zaman
öğrendiklerini gösteremiyor
Eleştiri: Yüzeysel bölgeler alındığı için
farelerin beyni başka duyumlarla
kompanse ediyor olabilir
James McConnell, 1962 “bellek
aktarımı”
• At solucanlarıyla yaptığı klasik
koşullama çalışmaları
• Sonuç: Öğrenilenler RNA
(ribonucleic acid) ile
aktarılıyor
• RNA deneyimleri depolayan
bir molekül gibi işlev görüyor
• ????
4
17.12.2014
Wilder Penfield 1891-1976
Beyinde acı reseptörleri yoktur
O nedenle kafatasına anestezi verilerek açılabilir
Kişi uyanıkken beyni uyarılıp, ne yaptığına
bakılabilir
Farklı alanların farklı işlevlerle ilişkili olduğunu
buluyor
Beynin temporal bölgesinin altını uyardığında çok
net bir şekilde eski anılarını hatırladığını görüyor
Özellikle Hipokampüs bölgesi bellekle ilişkili
bulunuyor
Hastası: H.M. (Henry Molleson)
9 yaşında bisiklet kazası
20 yaşlarında nöbetler
Medial temporal lobu ameliyatla alınıyor
Nöbetler geçiyor ama bellek gidiyor
Brenda Milner
H.M: Üzerinde yapılan çalışmalar (30 yıl; 100’den fazla makale)
H.M.’in belleğinde bozulmamamış işlevler olduğunu görüyor
Ameliyattan 20 yıl öncesi öğrendiklerine ilişkin bellek yerinde
Uzun süreli bellek başka bir yerde
Tekrara dayalı kısa süreli bellek çok iyi
Prefrontal bölgede
Ancak, yeni kısa süreli bellek bilgisinden yeni uzun süreli bellek
oluşturamıyor
Hipokampüste
Ama yeni motor beceriler öğrenirse, onları yeni uzun süreli
bellek haline getirebiliyor
Ancak ne yaptığını hatırlamıyor
Yaptığının farkında olmuyor
SONUÇ: 2 tür uzun süreli bellek var
Örtük
Açık
Uzun süreli Bellek
• Örtük Bellek
• Motor ve algısal
beceriler
• Duygusal şeyler
• Amigdala
• Serebellum
• Refleks yolları
• Bilinçdışı hatırlama
Clive Wearing 53:00-59:00
Hollywood movie Momento 1:29
•
•
•
•
•
•
Açık Bellek
Olgular, olaylar
Hipokampüs
Medial temporal lob
Bilinçli hatırlama
Çok çok iyi öğrenilen
şeyler örtük belleğe
geçiyor
01:45 Woman who can not forget
5
17.12.2014
Bellek: Bilgi ya da
deneyimin zaman içinde
tutumu
Bellek: Bilgiyi ve
deneyimlerimizi kaydetmemizi,
depolamamızı ve daha sonra
geri çekmemizi sağlayan süreç
Bellek sayesinde…
•
•
•
•
•
•
Yaşamın zenginliği
Deneyimlerden öğrenme
Geçmiş-şimdi-gelecek bağlantıları
Geleceği planlayabilme
Çevredeki değişime uyum yapabilme
Varlığımızı sürdürebilme
6
17.12.2014
Nasıl oluyor?..
• 5 yaşındaki bir çocuk (Rajan), ailesini verdiği bir partideki 50
kadar misafirin araba plakalarına bir süre bakıyor ve daha sonra
ezberinden her plakayı ve bulunduğu sırayı doğru olarak söylüyor
• Aynı çocuk 20 yaşlarında pi sayısının ilk 31,811 sayısını ezberden
hatasız olarak söyleyip (Saniyede ortalama 3.5 sayı) dünya rekorunu
kırıyor
• Sara nöbetleri nedeniyle hipokampüsü ve çevresindeki beyin
dokusu ameliyatla alınan 27 yaşındaki bir hastada “anterograd
amnezi” oluşuyor, 27 yaşına kadar olan pek çok anısını hatırlıyor
ama ameliyat sonrası öğrendiği her şeyi öğrendiği anda unutuyor
• Aynı hasta ameliyat sonrası öğrendiği becerileri sergileyebiliyor,
beceri öğrenebiliyor ama ne öğrendiğini bilmiyor; sadece yapıyor, ne
yaptığını anlatamıyor
Kodlama/Kodlamanın ötesi:
Beceri mi? Yetenek mi?
• “Nemonist”ler: Bellek işini “iyi” yapanlar; Bellek konusunda
olağanüstü becerileri olan kişiler
– “Fotografik bellek” ile ilgisi yok
• BAZıLARıNA GÖRE BECERI (Ericsson, 1993, 2004)
– Daha önceki bilgilerin kullanıldığı, anlamlı birleştirmelerin, etkili
depolamanın ve geri çağırmaların yapıldığı, yoğun tekrarı içeren
çok iyi öğrenilmiş bir beceri
– Temel bellek ilkelerini kullanıyorlar
• Görsel imgeler oluşturuyorlar
• Öyküler yaratıyorlar
• Daha büyük birimlere kümeliyorlar; küçük kümeleri büyük
kümelere aktarıyorlar, Kümeleri anlamlı bilgiler halinde
birbirleriyle birleştiriyorlar
• BAZıLARıNA GÖRE YETENEK (Thompson, 1993)
– Her çaba gösteren aynı düzeye varamıyor
Bellek: Bir “bilgi işleme” süreci
• “Bilgisayar” gibi çalışan bir sistem
• Bilgisayardan farkı: Yüksek düzeyde dinamik
– Rutin olarak “unutması”
– Bilgiyi çarpıtması
– Hiç olmamış olayları olmuş gibi yapılandırması
• Bilgi ile yapılanlar: Sürecin işlevleri
– Bilgiyi Kodlama
• Sisteme gelen bilginin beynin işleyebileceği bir sinirsel koda
dönüştürülerek sistem içine alınması
– Bilgiyi depolama
• Bilginin tutumu
– Geçici tutum
– Kalıcı tutum
– Bilgiyi geri çekme (Hatırlama)
• Depolanmış bilgiye ulaşılması
7
17.12.2014
Bilgiyi kodlama
(Memory encoding)
Biginin “depo”ya girme süreci
• Dikkat (Attention)
– Seçici dikkat (Selective attention)
– Bölünmüş dikkat (Divided attention)
• Aynı anda bir kaç şey yapma (Multitasking)
– Odaklanmış dikkat (Sustained/Focused attention)
• Bilgiyi işleme düzeyleri (Levels of processing)
– Yüzeysel işleme (Amigdala düzeyinde)
– Orta derinlikte işleme
– Derinlemesine işleme (Prefrontal kortekste)
• Zenginleştirme/Ayrıntılandırma (Sol frontal lob ve hipokampüs)
(Elaboration)
– Çok sayıda bağlantı kurma
– Kişiselleştirme
• İmgeleme (Imagery)
– Zihinsel imgeler
• Resim kodunun tutulması sözel koddan daha iyi: “İkili kod hipotezi”, Paivio, 1971
Derin işleme/Yüzeysel işleme
• “İşlemleme düzeyi hipotezi” ne göre daha derinlemesine işlenen bilgi
daha kalıcıdır
• Yüzeysel işlemleme
– Yapısal işlemleme (Sadece görüntü).. Harfler
– Amigdala
• Orta düzeyde derin işlemleme
– İşitsel işlemleme (Fonemik) (Kendi kendimize konuşarak
tekrarlama).. Kelimenin kendisi
• Derin işlemleme
– Semantik işlemleme (Anlamlandırarak işlemleme)
– Üzerinde düşünerek işleme
– Uzun süreli bellekte var olan bilgilerle bütünleştirme
– Bilgiyi “Sahiplenme”
– Prefrontal korteks
Bilgi kodlama yolları
• Zenginleştirme/Genişletme (Elaboration)
–
–
–
–
Yeni bilgiyle ilişkili olabilecek eski bilgileri brleştirme
Örümcek ağı modeli
Kendi hayatıyla ilişkilendirme
Beyinde de gözlemek mümkün
• Daha zenginleştirildiğinde sol prefrontal bölge ve
hipokampüs(somut/soyut ayırımı yapılırsa)
• İmajların kullanımı
– Zihinsel imajlar
– Bellek kodlamasında 2 yol kullanılıyor (İkili kodlama hipotezi)
• Sözel kod
• Görsel kod* (Hem sözel hem resim)
8
17.12.2014
Bilginin depolanması (Memory storage)
•
•
•
•
Sadece iyi kodlama yetmez
Depolanmanın da iyi olması gerekir
Zaman süresi içinde bellekte nasıl tutuluyor
Bellekte nasıl temsil ediliyor
• Üç Aşamalı Model (Atkinson & Shiffrin, 1968)
– Duyumsal Bellek (Sensory memory) (1/4 sn.-birkaç sn.)
– Kısa Süreli İşlem Belleği (Short term memory) (30 sn.)
– Uzun Süreli Bellek (Long term memory) (Yaşam boyu)
Tekrar
Kodlama
Duyusal
girdi
Duyumsal
bellek
Dikkat
İşlem
(Kısa süreli)
belleği
Kodlama
Uzun süreli
bellek
Geri çekme
İlk kapsamlı bellek modeli, Atkinson & Shifrin, 1968
9
17.12.2014
Bilgi işleme süreci
Seçici dikkat
Uyarıcı
Duyumsal
kayıt
İkonlar
Yankı
Uzun süreli
bellek
Geri
çekme
Düzenlilik
Yakalama
Kısa süreli
bellek
İşlenmeden
tekrar
İşlenmeyen veri
Duyumsal Bellek, George Sperling, 1960
– Gelen bilginin duyumsal düzeyde ve kısa
süreli olarak kayıt edilmesi
– Orjinal formunda tutulan çok ayrıntyılı,
zengin kayıtlar, çok fazla bilgi ama çok kısa
süre
– Çoğu bilince geçmez
• Görsel kayıtlar: “İkon”lar (1/4 sn)
• İşitsel kayıtlar: “Eko”lar (2-3 sn)
Kısa Süreli Bellek
(Short term memory),
Gorge Miller, 1956
• Seçici dikkat sayesinde bilginin bir kısmı kısa-süreli belleğe
aktarılır
• Kısa süreli bellek: sınırlı sayıda bilginin geçici süre tutulduğu
süreç
• Kapasitesi ve süresi: 5-9 birim bilgi, 30 Sn.
• Kümeleme
– Tek tek birimleri, anlamlı bütünlere yerleştirmek
– Anlamlı bütünleştirme
• Tekrar
– Kesintisiz olursa uzun süreli belleğe aktarım
– Sözel tekrarla birlikte görsel ve alansal tekrar
– Anlamlandırılabilirse derinlemesine işlenmiş olur ve uzun
süreli belleğe aktarılır
10
17.12.2014
Kısa Süreli Bellek
• Bilginin Tutumu/Kodlanması
– Bellek kodları /Bir tür bilgi ya da uyarıcının zihinsel
temsili
– Bellek kodunun formu her zaman orijinal
uyarıcının formuna uymayabilir
– Görsel kodlar
– İşitsel kodlar
» Okurken genellikle görsel değil işitsel
ve semantik kodlar oluşturuluyor
– Semantik kodlar
– Motor kodlar
Bakmak/Görmek: Sadece yüzleşmek/Tekrarlamak
• Uyarıcıya sadece bakmak, bilgiyle sadece karşılaşmak (Ne
kadar sık karşılaşılırsa karşılaşılsın)
– Uzun süreli belleğe aktarılmaz
• Yüzeysel işlemleme
• Uyarıcıyı tekrarlamak: Üzerinde çaba sarf etmek
– Bilgiyi sadece bir süre tutmak için tekrar etme
• Ezberleme
– Bilgiyi sahiplenmek, uzun süreli belleğin parçası haline getirmek
için tekrar etme
•
•
•
•
•
Özenilerek, açımlayarak, ayrıntılandırarak tekrarlama
Gelen bilginin anlamı üzerinde durarak, ayrıntılandırma
Kendi hayatıyla ilgilendirme, benzerlikler, farklılıklar bulma
Daha önceki bilinenlerle nasıl uyuştuğuna ya da uyuşmadığına bakma
Nasıl kullanılabileceği üzerinde düşünme
Kodlama
Otomatik İşleme
Çabalı İşleme
Zenginleştirerek
Tekrarlama
(Derinlemesine İşleme)
Kendi yaşamınızla
Var olan bilgilerle
Bağlantılar kurma
Bilginin Anlamı
Düzenleme
Sürdürebilmek için
Tekrarlama
(Sığ işleme)
İmajinasyon
Bellek geliştirmek için anlamlı hiyerarşik düzenleme
11
17.12.2014
Kısa süreli bellek ya da İşlem belleği
•
•
•
•
Kısa süreli bellek nasıl çalışır? (Baddeley, 2008)
Bilgiler belleğe nasıl girip çıkıyor?
Problemler nerede çözülüyor?
İşlem belleği (Working memory)
– Bilişssel işlemleri yaparken bilgiyi kısa süreli olarak
tuttuğumuz süreç
– Bilginin bir araya getirildiği, düzenlendiği,
bağlantlarının kurulduğu, kararların verildiği,
problemlerin çözüldüğü süreç
– Aktif bir süreç
İşlem Belleği, Alan Baddeley, 1993
Çalışması
• Pasif değil, aktif, sınırlı-kapasiteli bir süreç
• Bilgiyi geçici olarak depolar
• Problem çözme ve planlama gibi bilişsel süreçleri
destekler
Ögeleri
• Fonolojik Döngü (Konuşmalara/sese dayalı bilgiler)
– Akustik kod (Bir kaç saniyede kaybolur)
– Tekrar
• Görsel Müsvedde Kayıt (Görsel imajlar)
– Görsel ve alansal bilgi
– Kapasitesi sınırlı
• Merkezi işlemci
– Bağımsız olan iki ögeyi ve uzun süreli bellekten
çekilenleri bütünleştirir
12
17.12.2014
İşlem Belleği Ögeleri
• Fonolojik Döngü (Phonological loop)
– Seslerin zihinsel temsillerini kısa süreli tutar
– Konuşmayı dinlerken
– Kendimiz bir şeyi sessizce okurken
– Birinin adını kendi kendimize tekrarlarken
• Görsel Müsvedde Kayıt (Visuospatial working memory)
– Görsel ve alansal bilgiyi kısa süreli tutar
– Birinin yüzünün zihinsel imgesi oluşurken
– Bir odanın görünüşü zihne alınırken
– İşitsel döngü ile aynı anda oluşabilir
• “Tanyeri” derken aynı anda günesin doğuşunun
olduğu bir fotoğrafa ya da bir atın fotoğrafına bakmak
İşlem Belleği Ögeleri
• Merkezi işlemci (Kişinin kendisi/Bilinci)
– Tüm işlemleri yönetme süreci
• Dikkatin yönlendirilmesi
• Sıralama, planlama, strateji seçme
• Öncelikleri belirleme, düzenleme
• Bütünleştirme
– Uzun süreli bellek ve Fonolojik döngü ile Görsel müsvedde
kayıttan gelen bilgilerin kısa süreli olarak tutulduğu,
bütünleştirildiği, değiştirildiği, dönüştürüldüğü ve bilinçli
farkındalık için hazırlandığı süreç (Bilginin kısa süreli olarak
“sahiplenildiği” süreç)
• Zihinden toplama, çıkarma, bölme, ya da diğer tür
işlemleri, “kümeleme”yi, vb. yapma süreci
13
17.12.2014
Uzun Süreli Bellek, Endel Tulving, 1972
• Daha kalıcı anılarımızın tutulduğu
• Sınırsız kapasiteye sahip olan
– Büyük bir bilgisayarın tuttuğundan birkaç milyar daha
fazla bilgiyi tutar
• Bir kez oluştu mu normal koşullarda tüm ömür süren
bellek
• Dikkat süreçleri ile bağlantılı çalışıyor
• Neyin uzun süreli belleğe geçeceğinde dikkat
süreçleri belirleyici oluyor
• Uzun süreli bellektekiler de seçici dikkati belirliyor
İşlem Belleği
Kısa ve uzun süreli
bellekten gelen içerik
üzerinde sınırlı
kapasitede zihinsel
işlem yapar
Pre-Frontal lob
Görme 1 sn
İşitme 5 sn
Fonolojik döngü
«İç ses»
18-30 sn.
Merkezi İşlemci
Planlama
Bilinçli düşünme
Görsel
müsvedde
«İç göz»»
14
17.12.2014
Uzun Süreli Bellek
Kısa Süreli Bellek
Söze
dökülemeyen
Örtük/Bilinçdışı
Söze dökülebilen
Açık/Bilinçli
Episodik
Çağrışımsal
olmayan
Alışma
Sensitizasyon
Prosedürel
bellek
Beceriler
Semantik
Medial temporal lob
Diensefalon
Striatum
Cerebellum
Algısal
temsil
Priming
Neokorteks
Refleks yolları
Klasik
koşullanma
Amigdala
serebellum
Uzun süreli belleğin türleri
Amnezi hastaları, beyin görüntüleme teknikleri,
hayvan deneylerinden elde edilen bilgiler
• Açık Bellek (Söze dökülebilen) (Kim, Nerede?, Ne zaman?, Neden?)
•
– Episodik bellek
– Semantik bellek
Örtük bellek (Söze dökülemeyen bellek) (Nasıl?)
– Prosedürel bellek (Beceriler)
– Hazır olma
– Klasik koşullanmalar
• Yeni anılar oluşurken hem semantik hem de episodik
bellek devrededir
Uzun süreli belleğin türleri
• Açık Bellek
– Söze dökülebilen bilgilerin toplandığı bellek
– Kim?, Ne?, Nerede?, Ne zaman?, Neden?
• Episodik bellek/Otobiyografik bellek: Kişisel
yaşamımızda, neyin , ne zaman, nerede olduğu
bilgileri
• Semantik bellek: Dünya ve dil hakkında, herkesle
paylaşılan genel bilgiler
• Nerede, ne zaman öğrenildiği bilinmez
– Kişi kimliğini «unutabilir» ama genel semantik
bellek yerinde olabilir
15
17.12.2014
Uzun süreli belleğin türleri
• Örtük bellek: Bilinçdışı öğrenmeler; duyumsal algılar; sözel olmayan,
söze dökülemeyen bilgiler
– Yöntemsel bellek (Procedural memory)
• Otomatikleşmiş motor davranışlar
• Söze dökülemeyen ancak yapılan davranışlar
– Klasik koşullanmalar (Classical conditioning)
• Farkında olmadan edinilen davranışlar
• Yapılan uyarıcı birleştirmeleri
– Hazır olma/ Ulaşılabilirlik (Priming)
• Bellekte daha önceden var olan bilginin aktive olup yeni bilginin
öğrenilmesini kolaylaştırması
• Farkında olunmadan kaydedilen bir bilginin daha sonraki
davranışı etkilemesi
• Kişinin bu etkinin farkında olmaması
Uzun süreli belleğin düzenlenmesi
• Anılar gelişigüzel depolanmazlar
• Belirli bir mantıksal düzeni vardır
• Eğer insanlar anılarını düzenleme konusunda dikkatli
olursa onları çok daha kolay geri çekebilirler
• Anıları daha iyi hatırlamak için daha kodlama
aşamasında iyi düzenleme yararlı olur
• Anıların nasıl düzenlendiği konusunda psikologlar çeşitli
kuramlar üretmişlerdir
– Şemalar
– Bağlantısal ağlar
• Semantik ağlar
• Sinirsel bağlantılar
16
17.12.2014
Uzun süreli belleğin düzenlenmesi
• Şemalar /Senaryolar (Olay şemaları)
– Bir bilgi uzun süreli bellekte depolanırken onu halihazırda var olan
bilginin içine uydurmaya/yerleştirmeye çalışırız
– Şemalar, bilgiyi düzenlememize ve yorumlamamıza yardımcı olan
ve zihnimizde daha önceden var olan zihinsel kavramlar ya da
çerçevelerdir
– Çevreyle daha önceki etkileşimlerimizden oluşan şemalar bilgiyi
nasıl kodlayacağımızı, nasıl yordayacağımızı ve nasıl geri
çekeceğimizi etkiler
– Şema kuramına göre uzun süreli bellek çok doğru değildir
– Bellekten bir anıyı geri çekerken olduğu gibi çekemez, yeniden
yapılandırırız
– Yapılandırırken de şemalar devreye girer
Uzun süreli belleğin düzeni
• Semantik, çağrışımsal ağlar yaklaşımı
– Uzun süreli bellek aslında, birbiriyle ilişkili yoğun
bir kavramlar ve fikirler ağıdır
– Her kavram (bilgi birimi) bir düğümle temsil edilir
– Düğümler arası bağlantılar, kavramlar arasındaki
çağrışımlardır
– Bağlantıların bazısı güçlü, bazısı zayıftır
– Aynı kategorideki birimler arasındaki çağrışımlar
daha güçlüdür
– “Ateşleme”: Bir kavramın harekete geçmesi,
diğerinin de ateşlenmesine yol açar
Cadde
Çağrışımsal
Araç
Araba
Kamyon
Otobüs
Ağlar
Semantik
Ağlar
Ambulans
İtfaiye
Arabası
Ev
Yangın
Turuncu
Kırmızı
Sarı
Elma
Yeşil
Kiraz
Gül
Menekşe
Çiçek
Armut
Batan
Güneş
Doğan
Güneş
Bulut
17
17.12.2014
Uzun süreli belleğin düzeni
• Bağlantısal ağlar yaklaşımı
• Bağlantısalcılık (Connectionism) ya da paralel
dağılmış işlemleme (Parallel distributed
processing)
– Bellek, tek bir anıyı bile işlerken beynin tümünde
yayılmış olan çok sayıda sinir hücresinin
bağlantılarında depolanmaktadır.
– Anılar, rutin olarak birlikte aktive olan düzenli nöron
gruplarıdır
Uzun süreli belleğin düzeni
• Sinirsel, bağlantısal ağlar yaklaşımı
(Paralel, yayılarak işlemleme modelleri)
– Bellek tüm beyin içinde sinir hücrelerinin bağlantıları içinde
depolanmıştır ; bunların birkaç tanesi bir araya gelerek tek bir
anıyı oluşturabilir
– Her düğümün kendisi bir bilgi işleme istasyonu gibidir
– Bu ağ içindeki düğümlerin her birinin diğer düğümlerle
bağlantısı vardır ve uyarıcı ve kapatıcı sinyaller gönderirler
– Düğümler, kendilerine gelen uyarıcı sinyaller belirli bir eşiği
geçtikten sonra harekete geçerler
– Her anı, birbiriyle bağlantılı ve aynı anda, paralel olarak aktive
olan düğümlerin özel bir örüntüsüdür ; Bir anı için bunların
yüzlercesi devreye girer
Belleğin beyindeki yeri
• Kısa süreli bellek
– Duyumsal bellek için
• Duyu organlarından gelen uyarıcı bilgisinin sinir sisteminin algılayacağı
kodlara dönüştürülmesi gerek
• Sinir sisteminin de o bilgileri serebral korteksteki duyumsal bölgelere
göndermesi gerek
– İşlem belleği için
• Beynin farklı loblarındaki kortikal ağlar devreye girer ve uyarıcının “tanınma”
işlemini yapmaya çalışır
– Görsel bir imge oluşturmak için görsel kortksteki ve gerçek bir nesneye
bakarken uyarılan bölgeler uyarılır
•
•
•
•
Derinlemesine sözel bilgi işleme sırasında sol prefrontal korteks
Alansal işlem belleği çalışırken sağ prefrontal korteks
Merkezi yönetici işlemleri sırasında frontal loblar
Ama merkezi yöneticinin yeri frontal loblar değil, tüm beyin
devrede
18
17.12.2014
Belleğin beyindeki yeri
• Uzun-süreli bellek
• Pek çok bölge devrede gibi görünüyor
• Ama özellikle hipokampus ve yakınındaki bölgeler daha çok devrede gibi
– Söze dökülebilen bellek
• Hipokampus’ün zarar görmesi uzun süreli sözel belleği bozuyor
• Ancak hasardan önceki bilgiler söze dökülebiliyor, bu da hipokampusun
tümüyle sorumlu olmadığını düşündürüyor
• Ama büyük olasılıkla kısa süreli bellekteki bilgilerin (beynin çeşitli
bölgelerinden aktarılan) uzun süreli belleğe dönüştürüldüğü yer (“bellek
oluşturma, güçlendirme” bölgesi)
• Bir kişisel deneyim için bir bellek oluştu mu beynin çeşitli yerlerinde
depolanıyor ve oradan toplanıyor gibi
• Semantik bilgiler de beynin çeşitli bölgelerinden toplanıyor
• Bilinçli olarak geri çekerken beynin tüm bilgileri devrede
• Talamus da devrede, talamusa hasar hem yeni bilgilerin kodlanmasını hem de
eskilerin geri getirilmesini etkiliyor
• Amigdala da özellikle olayların duygusal boyutunun belleğini ve uzun süreli
belleği oluşturmada önemli
• Amigdala’nın hasar görmesi duygusal ipuçlarından yararlanmamızı engelliyor
Belleğin beyindeki yeri
• Uzun-süreli bellek
– Harekete dökülen bellek
• Serebellum diğer bölgelerle birlikte devrede
• Göz-el koordinasyonu gerektiren işlerde
• Harekete yönelik klasik koşullanmada
– Tavşanların üflenen hava kullanılarak, “ses”e göz
kırpmaya koşullanması
• Serebelluma yönelik bir hasar doğal refleksleri
bozmuyor
– Üflenen havaya yönelik göz kırpma bozulmuyor
19
17.12.2014
Lokalizasyon sorusu..
• Zihinsel işlevler beynin belirli bölgelerinde
yerleşmiş midir?
–Evet, ama tek bölge değil
–Hepsi birbiriyle bağlantılı
• Bellek beynin belirli bölgelerine yerleşmiş
midir?
–Evet,ama çok sofistike bir lokalizasyon
Belleğe «moleküler» yaklaşım
• «Örtük» ve «Açık»
belleğin çalışma
mekanizmaları
• Ortaklıkları nelerdir?
• Farklılıkları nelerdir?
• Moleküler biyoloji
bunları açıklama
konusunda ne kadar
başarılıdır?
Örtük ve Açık Bellek Benzerlikleri
• Deplama aşamaları
– Kısa süreli
• Dakikalar
– Uzun süreli
• Günler
• Tekrarın önemi
– Kısa süreliden uzun süreliye aktarım
için
• İkisinde de uzun süreli bellek işleyişi
– Yeni protein sentezi gerekli
– Yapısal bir değişim
20
17.12.2014
Örtük ve Açık Bellek Farklılıkları
• Depolanan bilginin doğası
– Örtük
• Algısal ve motor beceriler
– Açık
• Bilgiler, kanıtlar, olgular, olaylar
• Depolama bölgeleri
– Örtük
• Refleks yolları, serebellum
– Açık
• Hipokampüs, temporal lob
• Süreçleri
– Örtük
• Bilinçdışı süreçler
– Açık
• Bilinçli süreçler
Örtük Bellek: Kısa süreli/Uzun süreli
• Her türlü böcek ya da hayvanla incelenebilir
– Meyve sinekleri, arılar, omurgasızlar, omurgalılar,
memeliler
• Klasik inceleme modeli
– Deniz salyangozu aplasia
• Çok basit bir sinir sistemi: 20000 nöron
• Çok büyük sinir hücreleri, ganglialarda toplanmış
• İncelenen olgu
– Öğrenilmiş korkular
– Solungacını içe çekme refleksi
• İnceleme süreçleri
–
–
–
–
Sensitizasyon
Habituasyon
Klasik koşullanma
Operant koşullanma
12:30
15:30
Eric Kandell ve
Applysia’sından öğrenilenler
Öğrenme» ve «Bellek» bizi «biz»
yapan süreçlerdir
Hayat belleksiz olduğunda
anlamsızdır
«
Örtük bellek ve açık bellek moleküler
düzeyde incelenebilir
Her ikisinde de uyarıcının tekrar
sayısına bağlı olarak oluşan kısa süreli
ve uzun süreli bellek moleküler düzeyde
incelenebilir
21
17.12.2014
Belleğin beyindeki oluşumu
Beynin sinir sistemi içindeki kimyasal ve fiziksel değişimlerle oluşuyor
Bu değişimler (presinaptik ve post sinaptik nöronlar arasındaki yeni ve güçlendirilmiş bağlantılar)
sayesinde sinaptik etkililik (verimlilik) artıyor
• Sinaptik değişim: Kimyasal değişim
– Eric Kandel, 2001, deniz solucanı, Aplysia californica, çalışmaları
– Bellek oluşturabilen, en basit sinir sistemi olan canlılar (20 000 nöron)
• Solungacının üstündeki bir solunum organına su fışkırtılınca savunmaya geçiyor ve
solungacını geriye çekiyor
• Ama eğer su fışkırtma, kuyruğuna verilen bir elektrik şoku ile birleştirilirse, solungacını ince
bir zar ile örtüyor
• Bir süre sonra sadece su fışkırtma sonucunda solungacını örtmeye koşullanıyor (Bir
davranış belleği oluşturuyor)
• Ama tek su fışkırtma ve şok birleştirmesinde duyusal nöronlar ile motor nöronlar arasında
olup biten biyo-kimyasal olaylarla, birkaç birleştirme sonunda oluşanlar farklılaşıyor
• Tek birleştirmede ortaya çıkan kimyasal reaksiyon geçici oluyor
• Ama birleştirmeler artıp da koşullanma oluşurken bu kimyasal reaksiyonlar ısrarla sürüyor
• Bu koşullanma sırasında çeşitli duyumsal nöronlarda çok miktarda nörotransmitör salınım
noktası oluşuyor
• Postsinaptik motor nöronlarda da (ince derinin solungacı örtmesini sağlayan nöronlar) daha
fazla alıcı bölge oluşuyor
• Bu yapısal değişimler, sinaptik aktarımı kolaylaştırıyor ve bellek oluşturmanın temeli olabilir
Belleğin beyindeki oluşumu
•
Uzun-süreli uyarma (Long Term Potential) : Fiziksel değişim
– Daha karmaşık sinir sistemi olan canlılarla yapılan çalışmalar da sinaptik
değişimin bellek oluşturmadan sorumlu olduğunu destekliyor
– Belirli sinir yollarının hızlı elektriksel ateşlemelerle uyarılması(100/sn)
– Bu hızlı uyarım bitince sinir yolunun daha güçlendiği –günlerce hatta
haftalarca- bulunmuş (sinaptik bağlantılar daha kolay aktive oluyorlar)
– Uzun süreli uyarma: Sinaptik güçteki uzun süreli kalıcılık anlamındadır (LTP)
– LTP’nin oluşabilmesi için bu nöronların içinde ve arasında karmaşık
biyokimyasal olaylar oluşuyor
– Bu olayları engelleyen ilaçlar verildiğinde LTP bloke oluyor
– Bu işlemleri yöneten genler manipüle edilip, genleri eksik fareler üretildiğnde
bu yavrular öğrenemiyorlar ve LTP ortaya çıkmıyor
– LTP’nin oluşması için sinir yollarının yeterince uyarılması ve bu uyarılma
sonucunda postsinaptik nöronların da yapılarını değiştirerek “glutomat”a daha
duyarlı hale gelmesi gerekiyor
– Alıcı bölgelerindeki alıcı noktaların sayısını arttırabiliyor ya da o bölgenin
yapısını değiştirerek (dendritlerinen filizler oluşturarak), alıcı nokta
merkezlerini arttırıyorlar
– Böylece gelecekte post sinaptik nöronu uyarmak için o kadar fazla, üst üste
glutomat salınımına gerek kalmıyor
Eric Kandell ve Applysia’sından öğrenilenler
• Tek elektrik şoku
– Kısa süreli bellek
– Dakikalar
• Tekrarlayıcı şoklar
– Uzun süreli bellek
– Günler
22
17.12.2014
Eric Kandell ve Applysia’sından öğrenilenler
24
6
09:3
20:05
21:05
21:42
25:47
27:47
28:20
38:30
39:53
Eric Kandell ve Applysia’sından öğrenilenler
• Serotonin duyual sinir
hücreleri ile motor hücreler
arasındaki mesajcı
nörotransmitör
• Tek seferlik şok
– Geçici bağlantı
– Anatomik bir değişiklik yok
– Değişim, kısa süreli işlevsel
bir değişim
Eric Kandell ve Applysia’sından öğrenilenler
• Tek nöron düzeyinde yapılan manipülasyon ve
inceleme
– Duyusal sinir ve motor sinir hücreleri
• Aracı sinirlerden salınan serotonin yerine motor
nörona bir pipet aracılığıyla verilen serotonin ile tek
sefer uyarılıyor
– Bir kaç dakika süren geçici bir etki
• Serotonin ile 5 kez uyarılıyor
– Bir günden fazla süren etkilenme
• Bu durum uzun süreli bellek ise ve yapısal değişim
oluşuyorsa, yapısal değişimi engelleyen bir madde
verilirse ne oluyor
– Serotonin üfleme işlemi 5 kez tekrarlansa da
sadece bir kaç dakika sürüyor
– Uzun süreli bellek oluşumu engelleniyor
23
17.12.2014
• Serotonin hücre zarına gelip reseptörlere
bağlandığında bir enzim üretiliyor
• Bu enzim hücre içindeki moleküler
mekanizmaları değiştiriyor
• Birkaç aşamalı değişimden sonra
moleküler yapıdan birisi ayrışıp
presinaptik terminale doğru gidiyor
• Orada Ca kapılarını açıyor ve hücrenin
presinaptik terminaline Ca doluyor
• Bu Ca nörotransmitör keseciklerini
harekete geçiriyor ve sinaps içine
nörotransmitör yayılıyor
• Glutamat salınımı artıyor
• Tekrarlayıcı şoklar
– Anatomik
değişimler
oluyor
– Sinaptik
bağlantılar
güçleniyor
Uzun süreli
örtük/Presinaptik
Uzun süreli
açık/Postsinaptik
Eric Kandell ve Applysia’sından
öğrenilenler: Uzun süreli bellek
• Hücreyi genler düzeyinde etkileyen ve
anatomik değişime yol açan bir süreç
• Genler davranışın nasıl biçimleneceğini
belirleyen basit planlardır
• Genler çevreye hizmet ederler
• Hücreler arasındaki bağlantının,
sinapsların oluşumunu belirleseler de
o bağlantının gücünü belirleyemezler
• Bağlantının gücü ve çalışma biçimi
çeşitli öğrenme türleriyle biçimlenir
• Sinapsların ikili işlevi vardır
– İletişimin yapıldığı «mekan»
– Bellek depolamasının olduğu «mekan»
24
17.12.2014
Eric Kandell ve Applysia’sından öğrenilenler: Uzun
süreli örtük bellek
• Tekrarlayıcı şoklar
– Daha fazla serotonin üretimi
– Hücre içindeki moleküler mekanizmada daha
fazla ısrarlı hareketlilik
– Ayrışan moleküllerin bir kısmı presinaptik
bölgeye gidip Ca’un içeri girmesini sağlarken
– Bir kısmı hücre çekirdeğine gidip orada gen
yazılımını harekete geçirirler (CREB)
– Bu transkripsiyon faktörleri CRE’ye bağlanıp
aktive olduklarında hücre aksonunda yeni
dalların oluşmasına yol açacak genleri
devreye sokar
– Motor nörondaki yeni bir sinaptik bölgeyle
buluşulur
– Bu durum anatomik bir değişmedir
Eric Kandell ve Applysia’sından öğrenilenler:
Uzun süreli bellek
• Uzun süreli belleğin oluşabilmesi
için yeni sinaptik bağlantıların
ortya çıkması gerek
• Yeni sinaptik bağlantıların
oluşması için 2 tür protein gerek
– Neurexin-Presinaptik
– Neurologin-Postsinaptik
• Deniz salyangozonda bu büyüme
çok dramatik
• Kısa süreli bellekteki değişim
– Presinaptik
• Uzun süreli bellekteki değişim
– Presinaptik ve Post sinaptik
Peki ya insanlarda..
• Pratiğe bağlı olarak motor kortekste
ellerin temsil edildiği bölgede yapısal
değişimler
• Ne kadar erken başlanırsa temsil
edilen bölgeler o kadar büyüyor
• Yaşam boyu öğrenme olsa da genç
yaşlarda beynin bu plastisite, yeni
bağlantılar oluşturma özelliği daha
güçlü
• Tek yumurta ikizlerinde bile bu
bağlantılar deneyimlerine göre
değişiyor
25
17.12.2014
Açık Bellek Çalışmaları..
• İnceleme modeli
– Fareler
• İncelenen bellek türü
– Görsel alansal bellek
– «Yer» öğrenmesi
• Merkezi
– Hipokampüs
• Devrede olan süreç
– Bilinçli dikkat
32:328
35:25
Hipokampüs’teki sinaptik yollar
Hipokampüs’teki sinaptik yollar
• Korteksten «girdi»yi alır
• 3 Nöron arasında dolaşır
• Kortekse «çıktı»yı
gönderir
• Moleküler mekanizma
örtük ve açık bellek için
aynı
26
17.12.2014
Hipokampüs’teki sinaptik yollar
• Hipokampüsteki presinaptik
nöron stimule edilirse kısa
süreli bellek; etki dakikalar
sürüyor
• Tekrarlayıcı şekilde stimule
edilirse LTP oluşuyor; Etki bir
günü aşıyor
• LTP Protein sentezi inhibitörleri
ile engellenirse uyarıcı etkisi
dakikalarla kalıyor
LTP Moleküler Ayrıntısı
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Post sinaptik nöron
Normal durumda sadece Na reseptörleri aktif
Tek uyarım olduğunda Ca reseptörleri de aktif
hale geliyor
İçeriye girdiklerinde kalsiyuma duyarlı molekülleri
aktive ediyorlar
Yeni Ca alıcıları oluşuyor
Uyarıcı tekraralarsa aracı sistem eşiğe ulaşıyor ve
dopamin salınımı yapıyor
Dopamin hücre zarında dopamin reseptörlerinden
giriyor
Bir enzim üretiyor
Bu enzim hücre içindeki moleküler yapıları
hareketlendiriyor ve ayrışıyorlar
Bir kısmı hücre çekirdeğine gidiyor
Çekirdekte genleri harekete geçirip yeni bağlantı
noktaları oluşmasına yol açıyor
Farelerde yapılan genetik manipülasyonlar bu
süreci engelliyor
LTP oluşmuyor
Uzun Süreli Bellek (LTP) Moleküler Ayrıntısı
27
17.12.2014
Kısa süreli Bellek: Örtük ya da Açık Bellek
• Benzerlikler (Temel Mekanizmalarda)
– Her ikisinde de ikincil enzim gerekli
– Her ikisinde de işlevsel etkinlikte
değişimler
• Farklılıklar (Ayrıntılarda)
– Örtük bellek
• Presinaptik mekanizmalar
• Transmitörleri çoğaltmak için enzim gerekli
– Açık bellek
• Postsinaptik mekanizma
• Yeni postsinaptik reseptörler oluşturuluyor
Uzun süreli Bellek: Örtük ya da Açık Bellek
• Benzerlikler
– Genlerdeki aktivite yeni presinaptik uzantıların
oluşmasına yol açıyor
– Moleküler biyoloji her ikisindeki normal ve
anormal işleyişi açıklamaya yardımcı
• Farklılıklar
– Örtük bellek
• Serotonin artışı gerekli
– Açık bellek
• Dopamin gerekli
• Hipotalamus gerekli
Yaşlılık ve bellek
• Bellek sorunu yok (%40)
• Bellek sorunu var (%60)
– Normal yaşlanmaya bağlı hafif kayıplar (%30)
– Erken dönem Alzheimer Hastalığı (%30)
• Hücre dışındaki bir protein (Betaamyloid protein)
• Hipokampüste sinapsların işleyişi bozuluyor
– Kısa süreli bellekteki bilgiler uzun süreli belleğe aktarılamıyor
• Hipokampüs bölgesinde hücre ölümüne yol açan plaklar
oluşuyor
• Tüm beyin etkileniyor
• Büyük olasılıkla bu betaamyloid protein, hücre
çekirdeğindeki protein inhibitörlerini devreye sokuyor ve
yeni bağlantılar kurulamıyor
28
17.12.2014
Kalp mi?
Beyin mi?
Frank M. Longo
Stanford Üniversitesi Konferansları 2010
1:50:28
1:52:22
Özet..
• Zihin ve beyin birbirinden ayrılamaz
– Zihnin her işlevi beyin tarafından gerçekleştirilen bir
süreçtir
• Beynin her zihinsel fonksiyonu, beynin değişik
bölgelerindeki farklı sinirsel ağlar tarafından yerine
getirilir
• Her sinirsel ağ aynı iletişim birimlerinden oluşmuştur
(Hücreler ve sinapsları)
• Sinapsların ikili fonksiyonu vardır
– Sinir hücreleri arasında iletişim noktası
– Belleğin depolandığı mekan
• Sinapslar tüm nörolojik vepsikiyatrik sorunlardaki
hedeflerdir
Özet..
• Bizi «Biz» yapan
öğrendiklerimiz ve
hatırladıklarımızdır
• Bizi «Biz» yapan
sinapslarımızdır
29
17.12.2014
Einstein’ın Beyni...
Bilgiyi geri çekme
• Bellekte tutulan bilginin depodan çıkarılma süreci
• Başlangıçta ne kadar iyi kodlandığı ve nasıl tutulduğu, o bilginin
ne kadar yeterli bir şekilde geri çekileceğini belirler
• Sıralamadaki pozisyon etkisi (Serial position effect)
– Bir listenin başındaki ve sonundaki maddeleri daha kolayca
geri çağırabilme eğilimi
• Geri çekme ipuçları ve geri çekme görevi
– Tanıma ve hatırlama
– Kodlama sırasındaki diğer bilgiler etkisi
– Kodlamanın yapıldığı bağlam ve hatırlama
Yeniden Yapılandıran Bellek
• Geri çekilen anılar yaşananların tıpatıp aynısı değildir
• Genellikle yeniden yapılandırılarak aktarılır
• Yanlış olsa da biz onları olduğu gibi aktardığımıza sonuna
kadar inanırız
• Genellikle bu “yeniden yapılandırma” kendimizi korumaya
yöneliktir
– Olumluların daha çok hatırlanması
– Kendimizi koruyacak ayrıntıların daha iyi hatırlanması
– Kendi “şemalarımız”ın süzgecinden geçirerek çarpıtma
– Bilgi kirliliği, yanlış bilgilendirme etkisine dayalı
çarpıtma
30
17.12.2014
– Sıralamadaki pozisyon etkisi: Bir birim bilgiyi hatırlama
yeteneğimiz, o bilginin sisteme giriş sırasından
etkilenmektedir
• Öncelik etkisi:(Primacy effect)
• İlk gelen birkaç bilginin daha kalıcı olması Bilgi, kısa
süreli belleğe geldiğinde hemen tekrar edilerek, uzun
süreli belleğe aktarılma fırsatı var
– Daha sonraki bilgiler için kısa süreli bellek
kapasitesi doluyor
– Kısa süreli bellekte daha kalıcıdır
• Sonralık etkisi: (Recency effect)
• Son gelen bilginin daha kalıcı olması
– Kısa süreli bellekte başka gelen olmadığı için daha
uzun kalıyor ve uzun süreli belleğe gönderilebilir
(Tekrarlanmazsa kayboluyor)
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma
• Hatırlama (Recall) ve Tanıma (Recognition)
– Hatırlamada daha önce edinilen bilginin geri çekilmesi
gerekiyor
– Tanıma daha kolay; bilginin tanıdık gelmesi yeterli
• Belirginlik
– Farklı olan uyarıcılar daha çok dikkati çekip, daha çok
akılda kalıyor
– Kişisel olarak anlamlı olan bilgilerle birleştirince daha
belirginleşebiliyor
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma
• Geri çekme ipuçları ve geri çekme görevi
– Çoklu ipuçlarına göre değişir
– Uyarıcının belirginliğine göre değişir
– Uyarıcının yarattığı uyarım düzeyine, duygulara göre
değişir
– Uyarıcının algılandığı bağlama, duruma ve ruh durumuna
göre değişir
31
17.12.2014
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma
• Çoklu ipuçları
– Kişilerin kendilerinin ürettiği, çok sayıda çağrışımlarla
birleştirilen bilgiler daha iyi hatırlanıyor
• Kodlama aşamasında, kişiselleştirilince daha derin
işleniyor
• Geri çekme aşamasında, yeni bilgiyle birleştirilen
bilgiler kişisel anlam taşıdığı için daha kolay
hatırlanıyor
• Çoklu ipucu olunca biri olmazsa, diğeri bilginin
çağrılmasını kolaylaştırıyor
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma
• Geriye çekme konusundaki özel durumlar
– Otobiyografik anıların geri çekilmesi
• Ergenlik ve gençlik dönemi anılarına yönelik eğilim
• Yaşam dönemleri; Genel olaylar; olaya-özgü bilgi
– Duygusal anıların geri çekilmesi
• Flaş bellek anıları
– Travmatik olayların anıları
• Daha ayrıntılı; çok uzun süre; genellikle daha doğru
– Bastırılmış anılar
• Anksiyeteye karşı savunma olarak
– Tanık ifadelerindeki anılar
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma
• Otobiyografik bellek,
Yaşamımızın öykülerini oluşturan, kişisel olarak
deneyimlediğimiz olayların toplamı
• Genellikle daha olumlu olaylar belleğimizde daha
uzun süre kalıyor
• Hafif depresif olan kişilerde olumlu da olumsuz da
aynı düzeyde kalıyor
• Travmatik olaylar çoğunlukla aynı canlılıkta kalıyor
• Ama canlı olarak hatırlanan her şey her zaman
doğru olmayabilir
32
17.12.2014
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma
• Uyarılma, duygu ve bellek
– Duygusal uyarıcı, strese yol açan uyaranlar bellekte
daha çok yerleşiyor
– Stres hormonları, amigdalayı devreye sokan
nörotransmitörleri arttırıyor
– Amigdala bu duygularla bağlantılı bu bilgileri
hipokampüse kaydediyor
• Laboratuvar ortamında stres hormonunu aktive
eden ya da inhibe eden ilaçlar enjekte edilince
öğrendiklerini hatırlayışları değişiyor
Bilgiyi Geri çekme: Bilgiye ulaşma, hatırlama
• Bağlam, durum ve ruh durumu
• Kodlama özelliği ilkesi: Geri çekme sırasındaki koşullar, kodlama
sırasındaki koşullara uygun olduğu durumda hatırlama daha kolay olur
• Kodlama sırasındaki koşullar daha sonra hatırlama sırasında ipucu
olarak kullanılır
– Bağlama bağlı bellek: “Olay mahalline geri dönmek”
• Bir şeyi kodlandığı çevre içindeyken hatırlamak daha kolaydır
– Duruma bağlı bellek: Uyarılma, ilaçlar ve ruh durumu
• Öğrenme sırasındaki içsel durumumuz (uyarılmışlık düzeyi, ilaç,
alkol, vb.) olduğunda daha iyi hatırlarız
• Ruh durumuyla uyumlu hatırlama: O andaki ruh durumumuza
uygun bilgileri daha iyi hatırlarız
Yanlış bilgi etkileri ve görgü tanığı ifadeleri
• Eğer bellek “yeniden yapılandırma” süreci ise, olaydan sonra ortaya çıkan
bilgiler de bu yapılandırmayı etkiler mi?
• Yanlış bilgi etkisi: Olay sonrası ortaya çıkan yanlı bilgilerle anıların
çarpıtılması
• Yanlı sorular:
– Görgü tanığı sorgulanırken kullanılan bir-iki sözcük bile ifadeyi
etkileyebilir
• İki araba birbiriyle karşılaştıklarında (vurduğunda, çarpıştıklarında,
birbirine girdiklerinde, vb.) ne hızda gidiyorlardı?
• Kaynakla ilgili “kafa karışıklığı”
– Kaynağını bilmediğimiz halde bir şeyi gördüğümüzü, duyduğumuzu,
bildiğimizi sanmak, olaya şahit olduğumuza inanmak
– Oysa ki o “kaynak” gerçekten bizim kişisel yaşantımız olmayabilir
• Bir yanlı sorudaki bilgi kaynağı
• İzlediğimiz bir film
• Gördüğümüz bir gazete haberi
• Bir başka kişiden duyduklarımız
33
17.12.2014
Görgü tanığı olarak çocuklar
•
•
•
•
Cinsel istismar durumlarında genellikle medikal bir kanıt olmayabiliyor
Çocuğun tanıklığına baş vuruluyor
Gerçek mi? Telkine açıklık mı?
– Tek bir yanlı soru etkileyebiliyor
– Tekrar eden yanlı sorular çok daha fazla etkileyebiliyor
– Küçük çocuklar bu “yanlı sorular”ın etkisine çok daha fala açık oluyorlar
– Cinsel istismar sorgulamalarında çocuklar başlangıçta istismarı reddediyor
– Ama çok sayıda sorgulama sonucunda kabul ediyor
– Acaba ilk başta reddetmesi korkudan mıydı?
– Sonradan kabullenmesi yanlı soruların etkisinden miydi?
– Travmatik olayların ayrıntılarının çoğunu hatırlıyorlar ama %15 kadar da
yönlendirici ve yanlı soruların etkisinde kalıyorlar
Profesyoneller ayırt edebilir mi?
– Genellikle hayır.
– Özellikle birkaç kez yapılmış sorgulamalardan sonra
– Çünkü bu bir bilinçli yalan söyleme değil. Çocuklar söylediklerini inanarak
söylüyorlar
– Sorulardaki yanlılığın yönlendiriciliğin kalkması için sürekli çalışmalar var
Hatırlama ile ilişkili faktörler: Üç düzeyli
karşılaştırma
• Biyolojik
– Belleğin evrimsel açıdan işlevsel bir değeri vardır
– Duyumsal, işlemsel ve uzun süreli bellek için beyinde bölgeler vardır
– Kodlama ve hatırlama sırasında beyin aktivitesinde değişimler var
– Stres hormonları ve biyolojik durumlar belleği etkiler
• Psikolojik
– Bellek kodları (görsel, işitsel, semantik, motor)
– İşlem belleği, sürdürme ve ayrıntılandırarak tekrar etme
– Şemalar ve uzmanlık
– Çağrışımlar ağı olarak bellek
– Olay anındaki duygusal uyarılma, geri çekme sırasındaki ruh durumu
• Çevresel
– Bilginin miktarı ve yoğunluğu
– Bilginin sırası
– Uyarıcı özellikleri (belirginlik, hiyerarşik yapı, hoş/hoş olmayan olaylar)
– Geri çekme ipuçları ve bağlama bağımlı bellek
Unutma
•
•
Unutmanın süreci
– Hermann Ebbinghaus’un “anlamsız heceler” çalışması, öğrenilenlerin çabuk
unutulduğunu göstermiş
– Ama öğrenilenler anlamlı şeyler olunca daha uzun süre bellekte kalıyor
Unutmanın nedenleri
– Doğal nedenler
• Geçmişe dönük unutma: Retrospektif bellek sorunları
– Kodlama başarısızlığı
– Bellek kaydının silinmesi
– Araya giren bozucular
– Bilinçli unutma
• Geleceğe dönük unutma: Prospektif bellek sorunları
– Yapılacak şeyleri unutmak
– Organik nedenler: Amnezi
• Geriye dönük amnezi (Retrograd amnezi)
• İleriye dönük amnezi (Anterograd amnezi)
• Demans ve Alzheimer hastalığı
– Gelişimsel nedenler
• Çocukluk amnezisi
34
17.12.2014
Unutmanın nedenleri
• Kodlama başarısızlığı
– Başlangıçta iyi bir kodlama yapılmamış olabilir
– Algıladıklarımızın çoğu uzun süreli belleğe geçecek kadar derin
işlenmiyor, fark edilmiyor
– Fark edilenlerin de hepsi alınmıyor, dikkat başka şeylere yöneliyor
• Bellek kaydının silinmesi
– Duyumsal bellekte ve kısa süreli bellekte kayıtlar zaman geçince
çabucak siliniyor
– Uzun süreli bellekte unutma
• “Çürüme” kuramı: Zaman geçtikçe, kullanılmayan bilgiler söner
– Önceleri kabul görmüş, sonra ölçme zorlukları nedeniyle
gözden düşmüş
– Son yıllarda uzun süreli bellek oluşurken sinir akımlarının
nasıl değiştiği görüldükçe yeniden devrede
– Ancak, “nostalji” ile oluşan hatırlamaları kuram pek
açıklayamıyor
Unutmanın nedenleri
• Araya giren bozucular
– Beynin kısa süreli bellektekileri uzun süreli belleğe aktarması
için zaman gerekir
– Sisteme yeni bilgi girdiğinde, bir önceki bilginin uzun süreli
belleğe dönüştürülmesini bozar
– Uzun süreli bellek bir kez oluştu mu retroaktif ve proaktif
bozucu etki, geri çekme için kullanılan ipuçlarının kendi
aralarındaki rekabetten kaynaklanmaktadır
– “Dilimin ucunda” olgusu: Herhangi bir şeyi hatırlayamadığınız
ama hatırlamak üzere olduğumuz duygusu
• Proaktif bozucular
– Geçmişte öğrenilenlerin yeni öğrenilenlerin belleğe
atılmasını zorlaştırması
• Retroaktif bozucular
– Yeni öğrenilenlerin geçmişte öğrenilenlerin
hatırlanmasını zorlaştırması
Unutmanın nedenleri
• Bilinçli unutma
– Psikoanalitik yaklaşım
• Bastırma: Anksiyete oluşturan anıların bilinçten
bilinçli olarak bloke edilerek korunmaya çalışma
• Bazı araştırmalar destekliyor
• Bazı arştırmalar desteklemiyor
– Güzel ve hoş anılar da unutulabiliyor
35
17.12.2014
Yapılacak şeyleri unutmak
• Prospektif bellek sorunları
– Yapmak üzere planlananların unutulması
– Genellikle içeriği niceliksel olarak az
• Yapılacak bir iş
• Bir işin yapılacağı zaman
– Yaş ilerledikçe artıyor
– Özellikle, laboratuvar ortamlarında işlerin yapılacağı zamanın
unutulması
– Ancak gerçek hayatta durum farklı; ilaçlarını ne zaman alacaklarını
hatırlıyorlar
• Ya bu konudaki motivasyonları daha fazla
• Ya da alışkanlıkları (otomatik süreçler), rutinleri devreye giriyor
Çocukluk (enfantil) amnezisi
• Herkesin karşılaştığı bir amnezi
• Bebeklerde ve çocuklarda uzun süreli bellek var, ama
yetişkinlikte yaşamın ilk birkaç yılı hatırlanmıyor
• Bazı yetişkinler 2 yaş öncesindeki çok özel olayları
hatırlasalar da genellikle 3-4 yaş öncesi hatırlanmıyor
• Nedenleri
– Uzun süreli episodik bellek kayıtlarını tutan, kodlayan
beyin bölgelerinin henüz olgunlaşmamış oluşu
– Miyelinizasyonun tam gelişmemiş oluşu
– Bu anıların, başka ipuçlarıyla beraber derinlemesine
işlenmemiş oluşu
– Açık seçik bir “kendilik” kavramı olmadığı için, anılar
kişisel bir çerçeveye yerleştirilemiyor
Geri gelen bellek tartışması
• Çocuklukta olan travmatik olayların yeniden hatırlanması
• Gerçekten böyle bir şey olmuş mudur?
– Doğal afet, savaş travması vb. çalışmalar olabileceğini düşündürüyor
• Bellek kaybı
• Bazılarında geri gelmesi
• Çoğunluğunda da unutulamaması
– Ama psikolojik travmalardan sonraki bellek kaybı kısa süreli oluyor
– Yönlendirici sorular sonucunda hiç olmamış şeylerin hatırlanması da
olmamış olabileceğini de düşündürüyor
• Eğer olduysa, olayın unutulmasına neden olan şey nedir?
– Bastırma
– Doğal unutma mekanizmaları
– Düşünmekten kaçınma
– Daha az acı vermesi için yeniden yorumlama
• Sonuç
– Bu tür anılara inanmadan önce iyi bir değerlendirme yapmalıdır
– Hemen inanmamalıdır
– Son yıllarda beyin aktivitesinin görüntüleme teknikleriyle arada fark olup
olmadığı incelenmektedir
36
17.12.2014
Hatırlananların yeniden yapılandırılması ve
kültür
•
•
•
Kültürün varlığı, elde edilen bilginin nesilden nesile aktarılmasına bağlıdır
Ama kültür de neyi nasıl aktaracağımızı etkilemektedir
Kültürümüz, olayları, dünyayı, kendimizi yorumlayacağımız şemaların içeriğini
belirler
– Bireyci kültürlerde kendilik
• Kişisel yetenekler, başarılar, beceriler
• Hatırlananlar da kişisel başarılar, kişi güdümlü olaylar
• 3.5 yaşına kadar geri gidebiliyorlar
• Daha kişisel anlamda duygusal anılar
– Toplulukçu kültürlerde kendilik
• Toplumca belirlenmiş kurallara, geleneklere uyum
• Hatırlananlar ailecek, akrabalarla yapılanlar
• 4 yaşlarındakiler kadar geri gidebiliyorlar
• Toplu olarak yapılan daha rutin olaylar
– Kültürün geçmişe verdiği değer
• Geçmiş ne kadar önemseniyorsa, anılar o kadar geriye gidebiliyor
37
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
2
File Size
9 466 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content