close

Enter

Log in using OpenID

1306 - Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi

embedDownload
T.C.
Ege Üniversitesi
Diş Hekimliği Fakültesi
Ortodonti Anabilim Dalı
HASTALARIN ORTODONTİK TEDAVİDEN
BEKLENTİLERİ
BİTİRME TEZİ
Stj. Diş Hekimi Yaşam Özgür ÖZGÜN
Danışman Öğretim Üyesi: Prof. Dr. Gökhan ÖNÇAĞ
İZMİR-2015
ÖNSÖZ
“Hastaların ortodontik tedaviden beklentileri” isimli bu tez çalışmasını
bana öneren ve beni çalışmanın aşamalarında yönlendiren değerli danışman
tez hocam Prof. Dr. Gökhan Önçağ’a teşekkürü bir borç bilirim.
Çalışmamızın anket formunu hazırlamadaki katkılarından dolayı Ege
Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Psikoloji Bölümü Öğretim görevlilerinden
Doç.Dr. Mert Teközel ve Arş.Gör. Nihan Selin Soylu’ya, verilerin istatistiksel
analizlerin yapılmasındaki yardımlarından dolayı Ege Üniversitesi Tıp
Fakültesi Biyoistatistik ve Tıbbi Bilişim bölümü öğretim görevlilerinden
Prof.Dr. Timur Köse’ye teşekkürlerimi sunarım.
İZMİR-2015
Stj. Diş Hekimi Yaşam Özgür Özgün
İÇİNDEKİLER
1.Giriş ve Amaç ………………………………………………………………1
2.Genel Bilgiler ……………………………………………………………….2
3. Materyal ve Metod ………………………………………………………...7
4.Bulgular ……………………………………………………………………..14
5.Tartışma ve Sonuç………………………………………………………….21
6.Özet…………………………………………………………………………...25
7.Kaynaklar……………………………………………………………………..27
8.Özgeçmiş...............................................................................................31
1.GİRİŞ VE AMAÇ
Maloklüzyon, alt ve üst çenenin kapanış halinde iken, dişler arasındaki
oklüzal ilişkinin bozulması ile ortaya çıkan oklüzyon bozukluğu olarak
tanımlanmaktadır(1).
Maloklüzyonların neden olduğu problemlerden biri de diş ve yüz
estetiğinin bozulmasıdır. Estetiğin bozulmasıyla psikososyal problemler
ortaya çıkmakta, ortodontik tedavi görme istekleri uyanmakta ve tüm bu
problemler nedeniyle hastalar ortodontik tedavi görmek için ortodonti
kliniklerine başvurmaktadırlar(2,3).
Son yıllarda, araştırma görevlileri ve klinisyenler hastaların kendi ağız
sağlığı düzeyine ve ağız sağlığı sistemine bakışına artan bir ilgi
göstermişlerdir(4,5).
Hastaların
beklentilerini
doğru
değerlendirmek;
ağız
sağlığı
ihtiyaçlarını, hastaların tedaviden ne kadar tatmin olduklarını ve en sonunda
da sağlık sisteminin kalitesini anlamak için esastır(6,7).
Ortodonti alanında, maloklüzyonlar ve dentofasiyal anomalilerin ciddi
fiziksel, sosyal ve psikolojik üzüntülere sebep olabileceği uzun zamandır
biliniyor(8,9).
Hastaların ortodontik tedavi süreciyle ve tedavinin günlük yaşamları ve
yaşam kaliteleri üzerine nasıl etki edeceğiyle ilgili beklentilerini daha iyi
anlamak birçok açıdan önemlidir.
Bu çalışmamızdaki amacımız, ortodonti kliniğine başvurmuş hastaların,
ortodontik
tedaviler
hakkında
görüşlerini,
kimin
tarafından
tedaviye
yönlendirildiklerini, tedavi süreciyle ilgili endişe ve beklentilerini belirlemektir.
2. GENEL BİLGİLER
Günümüzde
Ortodonti
kliniklerine
birçok
hasta
başvurmaktadır.
Ortodonti kliniklerine başvuran bu hastaların tedaviden ne gibi beklentileri
vardır? Ya da bu hastaların ne kadarı kendi ortodontik düzensizliğinin
bilincindedir? İşte bu sorulara yanıt alabilmek için hastaların ortodontik
tedaviye yönelik ne tür beklentiler içinde olduklarını ve ortodontik
düzensizliklerinin ne kadar farkında olduklarını anlamaya yönelik sorular
içeren bir anket formu oluşturulmuştur. Bu anket formunun Ege Üniversitesi
Dişhekimliği fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı’na ortodontik tedavi olmak
üzere başvurmuş daha önce ortodontik tedavi görmemiş hastalara
uygulanması planlanmıştır.
Ortodontik anomlilerin az bir bölümü kalıtsal olup, çoğunluğu sonradan
kazanılmış
anomalilerdir.
Ülkemizde
sonradan
kazanılmış
anomaliler
içerisinde en büyük yeri diş çürüğü nedeniyle süt dişlerinde mezyo-distal
yönde meydana gelen kayıplar ve süt dişlerinin erken çekimi sonucu
meydana gelen anomaliler oluşturmaktadır. Bu tür anomalilerin koruyu
tedavisinin temelini, bütün diş hekimliğinin koruyucu tedavisinin de temelini
oluşturan diş çürüğü profilaksisi oluşturmaktadır. Bütün bireylere erken
yaşlarda diş fırçalama alışkanlığı kazandırılmalıdır. Ayrıca flor ve fissür
sealent uygulamaları çürük profilaksisi dolayısıyla da ortodonti açısından
büyük önem taşımaktadır(10).
Ortodonti
alanında
son
on
senelik
periyottan
öncesine
kadar
uygulamalar, görünüm ve estetik kriter alınmaksızın, sadece fonksiyonel
olmasına bakılarak dizayn edilmekteydi. Hastalar ise: genellikle dişlerinin
maloklüzyonlarının tedavisinde yapılan uygulamalarda seçenek tanınmayan
çocuklardı. Tedavi yetişkinlere nadiren önerilmekteydi(11)
Yetişkilerin ortodontik tedaviyi kabul etmemelerindeki neden, o
görünüşteki bir uygulamanın onları sıkmasıydı. Sosyal hayatları ve iş
yaşamlarında çocuk gibi değerlendirilme olasılıkları onları ürkütmekteydi. Bu
korku ortodontik uygulama yapılmış hastaların sosyal hayatlarına sağlıksız ve
itici bir gülümsemeyle yansıdı. Bu hastaların görünümlerini düzeltme
2 isteklerine karşın, ön dişlerdeki metal braketlerin yarattığı psikolojik travma
tolere edilebilecek gibi değildi(12).
Hastanın tedaviye uyumu da tedavi sürecini etkileyen bir faktördür.
ortodontist ve hasta arasındaki karşılıklı ilişkinin boyutu uygulanan tedavinin
gidişatını etkileyebilir. Ancak ortodontistin bir hastasını uyumsuz olarak
görmesi bu hastanın tedavinin gidişatından ve sonuçlarından memnun
olmadığını göstermez(13).
Tedavi beklenenden daha uzun sürdüğünde tedaviye katılım ve ilgi
yavaş yavaş azalır ve katılım gerektiği kadar uzun sürmez. Bu da örneğin
daimi dişlerinin yerlerini almalarındaki gecikmeye bağlı olabilir. Puberte
dönemindeki
görünüm
ve
buna
eşlik
eden
davranış
değişiklikleri
önemsenmelidir. İyi bir iletişim tedavi sonuçlarını çok çabuk etkiler. hastanın
uyumunu geliştirmede hastayı övme ve ailenin eğitimi en önemli unsurlardır.
Hastanın her geçen gün daha uyumlu olmasını sağlamak için ödül programı
da uygulanabilir. Yoğun bir tedavi programında iyi bir hasta hekim ilişkisinin
sağlanması zor olabilir. Ancak bunun sağlanması iyi bir bilgi transferine
bağlıdır ve dolayısıyla da iyi bir sonuca sebep olur. Bununla beraber hastanın
daha çok rahatlamasına ve tedaviye daha çok katkıda bulunmasına neden
olur(14)
Ortodontik tedavi, hasta ve ortodontistin algılayışına göre değişebilen,
isteğe bağlı bir tedavidir(2,15). Bir hastanın ortodontik olarak tedavi edilip
edilmemesine karar verilirken, hastada mevcut olan maloklüzyon ile ilişkili
objektif tedavi ihtiyacının ortodontist tarafından belirlenmesi kadar, hastanın
kendi ortodontik tedavi ihtiyacının ne derece farkında olduğunun da bilinmesi
önemlidir. Hastaların maloklüzyonları algılayışları, genelde maloklüzyonun
objektif değerlendirilmesi ile orantısızdır(2,16). Bu amaçla bu tür çalışmaların
daha fazla yapılması ile kafalardaki soru işaretlerinin tamamen silinmesi
gereklidir.
Bu değerlendirmelerin yapılabilmesi için, birçok indeks geliştirilmiştir. Bu
indekslerin çoğu tedavi ihtiyaçlarını belirlemek için kullanılır. Bu indekslerin
bazıları epidemiyolojik çalışmalar için de kullanılır.
3 Ortodontik tedavi ihtiyacı indeksi (Index of Orthodontic Treatment NeedIOTN), maloklüzyonu, ortodontik tedaviden en çok yararlanması muhtemel
olan bireyleri tanımlamak amacıyla bireylerin dental sağlıkları ve algılanan
estetik bozuklukları ile ilişkili olan çeşitli okluzal özelliklerin önemi açısından
sıralar. İndeks bir estetik bir de sağlık komponentinden oluşur(17).
Hastaların maloklüzyonlarıyla ve ortodontik tedaviyle ilgili düşünceleri,
ailenin ve çevrenin düşünceleri ve bakış açısı, maloklüzyonların ve tedavi
sonuçlarının kişinin sosyal hayatına etkileri ve hastanın beklentileri çeşitli
yıllarda araştırılmıştır.
Araştırmalar sonucunda dento-facial görünüşün çok önemli olduğu
görülmüştür. Amerika'da ve İngiltere'de yapılan çalışmalarda iyi bir dentofacial görünüme sahip olan çocukların daha arkadaş edinebilir bulunduğu,
öğretmenleri tarafından da daha zeki ve yeterli bulunduğu görülmüştür. Ciddi
malokluzyonu
bulunan
çocuklarda
bu
durum
bir
eksiklik
gibi
görülmektedir(18).
Yapılan çalışmalarda çocukların, dento-facial görünüüşleriyle ilgili alay
konusu olmayı başka sebeplerden dolayı alay konusu olmaktan daha üzücü
buldukları
saptanmıştır.
Ortodontik
tedavi
görenler
ve
görmeyenler
karşılaştırıldığında görenlerin dış görünüşleriyle ilgili daha rahat olduğu ve
kendilerini daha güzel gördükleri görüldü. Kısaca ortodontik tedavi dentofacial görünümünden memnun olmayanların psikolojisi üzerinde etkili olur.
Tedavide hastayı merkeze almak, onun isteklerine göre ayarlamalar yapmak
tedavinin başarısı için gereklidir. Çünkü tedavi ihtiyacı sadece sağlık ve
fonksiyonlarla ilgili değildir. Hekimin hastayı anlaması ve beklentilerine cevap
vermesi gerekmektedir. Görünüşün profesyonelce değerlendirilmesi hastayı
etkileyebileceği gibi hastanın düşünceleri de profesyonel değerlendirmeyi
etkileyebilir(19).
Dental anksiyete ve korku tedavinin önündeki en önemli engellerden
biridir. Anksiyete,durum ve özel (kişisel) olarak ikiye ayrılabilecek bir
davranıştır. Durum anksiyetesinde kişinin emosyonel durumunda değişkenlik
vardır ve düzensizlikler gösterir. Kişisel anksiyete ise bireyseldir, daha
düzenlidir ve kalıcıdır(20).
4 Yapılan çalışmalar göstermiştir ki; durum anksiyetesi tedavinin başında
yüksek oluyor. Bunun nedeni de tedaviden beklentiler ve yaratacağı
rahatsızlık hakkında duyulan kaygıdır(20).
Burden ve arkadaşları(21) tarafından İngiltere'de yapılan çalışmada
yaşları 15 ve 16 olan 506 öğrenci üzerinde Ortodontik Tedavi İhtiyacı İndeksi
(IOTN) kullanılmış ve malokluzyona sahip çocukların daha çok erkek olduğu
ve görüntülerinden daha az memnun oldukları görülmüştür.
Ingervall ve arkadaşlarının(22) bulgularına göre kadın hastalar erkek
hastalara göre malokluzyonlarından daha fazla şikayetçidirler. Aynı şekilde
Gravely(23) tarafından İngiltere'de yapılan çalışmada kızların erkeklere
oranla malokluzyonlarının daha çok farkında olduğu ve tedaviyi kabul etmeye
daha istekli oldukları görülmüştür.
Kıyak çalışmasında(24) hastaların ortodontik tedavi görmesindeki
motivasyonlarını öncelikle estetik ve ağız sağlığının yaşam kalitesi üzerine
etkisine bakış açılarına bağlamıştır.
Ayrıca kendisini ağız sağlığı bakımından negatif olarak değerlendiren
her hastanın da tedavi görmek istemediğini belirtmiştir.
Bos ve arkadaşlarının(25) bulgularına göre; fasiyal görünümlerinden
memnun olmayan hastalar fasiyal öğeleri içinde daha çok dişlerinden
memnun olmadıklarını ifade etmişlerdir. Ayrıca çoğu hasta dentofasiyal
görünümünü değiştirmek için ilk önce ortodontik tedavi görmeyi tercih
etmiştir. Aynı çalışmada bulgulara göre dentofasiyal memnuniyet yaşla ilgili
olup 13-16 yaş arası bayanlar diğer yaştakilere göre maloklüzyonlarından
daha şikayetçidirler.
Gosney(26) çalışmasındaki bulgulara göre; kadın hastalar erkek
hastalara göre dişlerindeki diastemaların, çapraşıklıkların ve rotasyonların
daha bilincindedirler. Ve kadın hastalar erkek hastalara oranla daha çok sabit
ortodontik tedaviyi tercih etmektedirler.
5 Mahmoud ve arkadaşlarının(27) bulgularına göre yine dentofasiyal
görünümden memnuniyet yaş arttıkça azalmaktadır. Yetişkinler adolesanlara
göre dentofasiyal görünümlerinden daha şikayetçidir.
Tung ve Kıyak(28) çalışmalarına göre ortodontik tedaviye başvuran
hastalar ortodontik tedavi sonucundan gelişmiş bir özgüven ve gelişmiş oral
fonksiyon beklediklerini belirtirken genel sağlıklarında fazla bir değişiklik
beklemediklerini belirtmişlerdir.
6 3.MATERYAL VE METHOD
Bu çalışmada bireylerin ortodontik tedaviyle ilgili düşüncelerini ve
tedaviden beklentilerini anlamaya yönelik anket çalışması yapıldı.
Anket formu; hastaların cinsiyetini, yaşını, eğitim durumunu, tedaviye
nasıl yönlendirildiğini, ortodontik tedavi yaptırmak isteme nedenini, ortodontik
düzensizliğin hastanın yaşam kalitesini ne derece etkilediğini,yüz estetiğinde
dişlere verdiği önemi, hastanın tedavi sonucundan ne gibi beklentilerinin
olduğunu ve hangi yöntemle tedavi olmak istediğini araştıran 10 sorudan
oluşmaktaydı.
Bu anket 2014-2015 öğretim yılı içerisinde Ege Üniversitesi Diş
Hekimliği Fakültesi ortodonti kliniğine başvuran 97 hastaya uygulanmıştır.
Anket sorularının, her yaştaki katılımcının anlayabileceği bir dille
hazırlanmasına özen gösterilmiştir. Bazı sorularda cevap şıklarına “diğer”
seçeneği eklenerek, hastanın mevcut cevaplar dışındaki görüşlerini ankete
yansıtmasına olanak tanınmıştır.
Çalışma grubunu oluşturan 97 hastanın 45’i kız(%46,4), 52’si
erkektir(%53,6). Hastaların yaş ortalaması 20 dir( max.31, min.9).
Verilerin analizi için SPSS kullanılmıştır. Oranlar arası dağılımı
incelemek için ki-kare ve anova kullanılmıştır.
7 ANKET FORMU
Sayın katılımcı,
Bu anket Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi kurumu bünyesinde yürütülen
“Hastaların ortodontik tedaviden beklentileri” konulu araştırma için veri toplamak üzere
hazırlanmıştır.
Anket formunda 10 adet soru yer almaktadır. Araştırmaya katılmak gönüllülük esaslıdır,
araştırmaya katılmak istememeniz durumunda araştırmacıyı bilgilendirmek koşulu ile
araştırmadan ayrılabilirsiniz.
Araştırma sırasında sizden alınan bilgiler araştırmacıda saklı tutulacak ve toplanan veriler
yalnızca bilimsel amaçlarla kullanılacaktır. Ankette bulunan sorulara vereceğiniz yanıtların
doğruluğu, araştırmanın niteliği açısından oldukça önemlidir. Bu nedenle, ankette bulunan
sorulara doğru yanıt vermenizi rica eder, katılımınız için teşekkür ederiz.
HASTA BİLGİLERİ
Yaşam Özgür Özgün
Cinsiyetiniz
:
Kadın
Doğum tarihiniz (gün/ay/yıl olarak yazınız)
:
…../…../…….
Eğitim durumunuz
:
İlkokul
Ortaokul
Lise
Üniversite
Lisansüstü
1-Ortodonti kliniğine kim tarafından yönlendirildiniz?
a-Diş hekimleri tarafından
b-Kendim ulaştım
c-Öğretmenlerim tarafından
d-Arkadaşlarım tarafından
e-Diğer (lütfen
açıklayınız):……………………………………………………………
8 Erkek
2-Neden ortodontik tedavi yaptırmak istiyorsunuz?
a-Dişlerimin görüntüsünden memnun olmadığım için
b-Çevremdeki ortodontik tedavi yaptıranların memnuniyetlerinden dolayı
c-Gıdaları rahat çiğneyebilmek için
d-Çene ağrılarım olduğu için
e-Ailem istediği için
f-Rahat nefes almak için
g-Harfleri düzgün söyleyebilmek için
h-Diğer (lütfen açıklayınız) :…………………………………………………………
1-Gülerken dişlerimi gizlerim.
2-Konuşurken dişlerim gözükmesin diye
elimi ağzıma tutarım.
3-Fotoğraflarda dişlerimi göstermeyi
severim
9 Her zaman
Çoğu zaman
Bazen
Nadiren
Hiçbir
zaman
3- Lütfen aşağıdaki cümleleri okuyup size uygun olan ifadeyi işaretleyiniz.
4-Aşağıdaki ifadelerden çenelerinizin birbirine göre konumuna uyan seçeneği
işaretleyiniz.
a-Alt çenem üst çenemden ileride
b-Üst çenem alt çenemden ileride
c-Alt çenem ve üst çenem aynı hizada
d-Hiçbir fikrim yok
5-Lütfen aşağıdaki ifadelerden kendinize uygun olanı işaretleyiniz.
Dişlerimdeki ortodontik düzensizlik;
a-Konuşmamı etkiliyor
b-İnsanlarla iletişimimi etkiliyor
c-Rahat nefes alamıyorum.
d-Gülerken kötü gözüküyorum
e-Çene ekleminde ağrıya sebep oluyor
f-Besinleri çiğnemekte zorlanıyorum
6-Lütfen, aşağıdaki cümleleri okuyup size uygun olan ifadeyi işaretleyiniz
EVET
Üst dişlerim arasında boşluk var.
Üst ön dişlerimde çapraşıklık
var.
Alt ön dişlerimde çapraşıklık var
Üst ön dişlerim alt ön dişlerime
göre çok önde konumlanmış.
10 HAYIR
BİLMİYORUM
7-Ortodontik tedaviniz için kullanılacak apareyin nasıl olmasını
bekliyorsunuz?
a-Sürekli ağzımda kalacak şekilde.
b-Ağzıma takıp çıkarabileceğim şekilde.
c-Fark etmez.
8-Tedavinin sonunda aşağıdakilerden hangisinin veya hangilerinin
gerçekleşmesini bekliyorsunuz? (Birden fazla seçeneği işaretleyebilirsiniz.)
a-İnsanlarla daha iyi iletişim kurabileceğim.
b-Dişlerim kötü görünüyor diye kafama takmayacağım.
c-Kendime olan güvenim artacak.
d-Konuşmam düzelecek, harfleri daha doğru telaffuz edeceğim.
e-Güzel bir gülümsemem olacak.
f- Daha rahat nefes alabileceğim.
g- Çene ağrılarım dinecek.
11 9-Ortodontik tedavi süresince ne tür sorunlarla karşılaşacağınızı
düşünüyorsunuz?
(Birden fazla seçeneği işaretleyebilirsiniz.)
a-Ağrı olması
b-Dalga geçilmesi
c-Randevu saatleri
d-Randevuya geliş sıklığı
e-Ağız temizliğinin yeterince yapılamaması
f-Konuşma zorluğu
g-Çiğneme zorluğu
h-Hiçbir fikrim yok.
ı- Diğer (lütfen açıklayınız):…………………………………………………………
10-Size göre genel yüz görünümü içerisinde güzelliği daha çok etkileyen
kısımları sıralayınız. ( 1 en önemli 5 en önemsiz olacak şekilde)
Gözler
Burun
Dişler
12 Ağız
Kulaklar
Anket formunu hazırlarken şu kriterler dikkate alındı:

cinsiyetleri
Ortodontik tedavi görmek üzere kliniğimize başvuran hastaların
göz
önünde
bulundurularak
ortodontik
düzensizlikle
ilgili
şikayetlerde cinsiyetin önemli olup olmadığının araştırılması,

Katılımcıların
yaşları
göz
önünde
bulundurularak
tedavi
gereksinimlerinin farkındalığının incelenmesi

Katılımcıların eğitim durumları göz önüne alınarak ortodontik
tedaviden beklentinin eğitimle ne oranda değiştiğinin incelenmesi.
Anketteki soruların sorulma amaçları sırasıyla şu şekildedir.
 1. soru hastanın kliniğe kendi isteğiyle mi dışarıdan yönlendirmeyle mi
geldiğini saptamak.
 2. soru ortodontik tedavi görmenin amacını belirlemek.
 3. soru ortodontik düzensizliğin kişinin sosyal yaşamı üzerindeki
etkilerini belirlemek.
 4.
soru
hastanın
çeneler
arası
ilişkisinin
şeklini
saptayıp
saptayamadığını görmek.
 5. soru ortodontik düzensizliğin hastada ne gibi rahatsızlıklara sebep
olduğunu saptamak.
 6. soru hastanın anterior bölgedeki ortodontik bozuklukların ayrımını
yapıp yapamadığını görmek.
 7. soru hastaların hangi yöntemle tedavi edilmek istediklerini
saptamak.
 8. soru hastanın tedaviden beklentilerini öğrenebilmek.
 9. soru hastanın ortodontik tedavi sürecinde ne gibi sorunlarla
karşılaşmayı beklediğini saptamak.
 10. soru genel yüz görünümü içerisinde güzelliği etkileyen kısımlardan
dişlerin sırasını saptamak.
13 4.BULGULAR
Ankete katılan hastaların cinsiyet, yaş ve eğitim durumları grafik 1a, 1b
ve 1c’deki gibidir.
Grafik 1a Çalışmaya katılan hastaların cinsiyetlerine göre yüzdelik
dağılımları
100%
80%
60%
40%
53%
n=52
46%
n=45
20%
0%
kadın
erkek
cinsiyet
%
Grafik 1b Çalışmaya katılan hastaların yaşlarının yüzdelik dağılımları
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
44,3
14,5
9_13
26,8
14,4
14_18
19_23
yaş
14 24+
Grafik 1c Çalışmaya katılan hastaların eğitim durumlarının yüzdelik
dağılımları
%
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
44,8
29,2
15,7
10,4
ilkokul‐ortaokul
lise
üniversite
lisansüstü
eğitim durumu
Grafik 2’ye göre hastaların kliniğe kendi istekleriyle gelmeleri ile yaşları
arasında anova testine göre anlamlı fark bulunmuştur (p <.o1)
Grafik 2 hastaların yaşlarıyla kliniğe kendi istekleriyle gelmeleri
arasındaki ilişki
25
20
yaş
15
10
5
0
hekim
kendi
15 diğer
Bulgulara göre 14 yaş ve altındaki hastalar ortodonti kliniğine diş
hekimleri tarafından yönlendirilirken yaş ortalaması arttıkça hastaların
ortodonti kliniğine kendi isteğiyle gelme oranı artmaktadır.
Yapılan ki-kare testine göre de hastaların kliniğe kendi isteğiyle gelmesi
ve eğitim durumu arasındaki ilişki anlamlıdır. Buna göre ilkokul ve ortaokul
düzeyindeki hiçbir hasta ortodonti kliniğine kendi isteğiyle başvurmamakla
beraber lise düzeyindeki 28 hastanın 17’si, üniversite düzeyindeki 43
hastanın 21’i, lisans üstü düzeyde eğitim gören 10 hastanın 8’i kliniğimize
kendi istekleriyle başvurmuşlardır.
Hastaların ortodontik tedavi yaptırma sebepleriyle cinsiyetleri arasında
anlamlı fark olmaksızın hastaların çoğu(%71,1) dişleri güzel görünmediği için
ortodontik tedavi yaptırmak istediklerini belirtmişlerdir. Tedavi yaptırmak
isteme sebebi olarak çene ağrılarını gösteren hastalar arasında cinsiyet
açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark olmamasının yanında bu
sebeple tedavi görmek isteyen kadınların yüzdesi daha fazladır( kadın
%13,3, erkek %3,8).
Nadiren
Bazen
Çoğu zaman
Her zaman
1-Gülerken dişlerimi gizlerim.
Hiçbir
zaman
Tablo 1 Hastaların ortodontik düzensizliklerin günlük yaşamlarına etkisi
29
22
24
12
8
%29.9 %22.7 %24.7 %12.4 &8.2
2-Konuşurken dişlerim gözükmesin
59
diye elimi ağzıma tutarım.
%60.8 %13.4 %13.4 %6.2
%4.1
3-Fotoğraflarda dişlerimi göstermeyi
20
10
severim
%20.6 %23.7 %29.9 %15.5 %10.3
16 13
23
13
29
6
15
4
Tablo 1’e göre hastaların büyük çoğunluğunun konuşurken ağızlarını
gizleme eğiliminde olmadığını ancak gülerken ve fotoğraf çekilirken bu
eğilimin arttığını görüyoruz.4. soruda hastalara çenelerinin birbirine göre
konumu sorulmuş ve grafik 3’te gösterildiği gibi %40.2’si üst çenesinin alt
çenesinden ilerde olduğunu ifade etmiştir.
Grafik 3 hastaların “Çenelerinizin birbirine göre konumları nedir?”
sorusuna verdikleri cevabın yüzdelik değerleri
üst çenem alt
çenemden ilerde
14,5
hiçbir fikrim yok
40,2
16,5
alt çenemle üst
çenem aynı hizada
25,8
alt çenem üst
çenemden ilerde
5. soruda hastalara dişlerindeki ortodontik rahatsızlığın ne gibi
rahatsızlıklara sebep olduğunu irdeleyebileceğimiz 6 seçenek sunduk ve
hastalardan kendilerine uyan şıkları işaretlemelerini istedik. Buna göre
hastaların %52,6’sı “gülerken kötü gözüküyorum” yanıtını vererek gülerken
görüntülerinden rahatsızlık duyduklarını belirtmişlerdir. Cevaplar cinsiyetlere
göre değerlendirildiğinde kadınların %61,4’ü erkeklerin %49’u gülerken kötü
gözüktüklerini belirtmişlerdir. %12,9 oranında da “konuşmamı etkiliyor”
seçeneği işaretlenmiştir bunların %11,4’ü kadın, %14,3’ü erkek hastalardır.
6. soruda anterior bölgedeki bir takım düzensizlikleri sıralayarak
katılımcılardan kendilerine uygun olan “evet” , “hayır” ve “bilmiyorum
seçeneklerinden birini işaretlemelerini istedik. Bulgular tablo 2’deki gibidir.
17 Tablo
2
hastaların
anterior
düzensizliklerini
değerlendirmelerinin
yüzdelik değerleri
EVET+HAYIR BİLMİYORUM
Üst dişlerim arasında boşluk var.
%91,4
%8,6
Üst ön dişlerimde çapraşıklık
%91,1
%8,9
Alt ön dişlerimde çapraşıklık var
%86,8
%13,2
Üst ön dişlerim alt ön dişlerime
%76,1
%23,9
var.
göre çok önde konumlanmış.
Tabloya göre “üst ön dişlerim arasında boşluk var” seçeneğine
hastaların %91,4’ü “evet” veya “hayır” derken %8,6’sı “bilmiyorum”
seçeneğini işaretlemiştir. “Üst ön dişlerimde çapraşıklık var” seçeneğine
hastaların %91,1’i “evet” veya “hayır” yanıtını verirken %8,9’u “bilmiyorum”
yanıtını vermiştir.
“Alt ön dişlerimde çapraşıklık var” seçeneğine hastaların %86,8’i “evet”
veya “hayır” yanıtını verirken %13,2’si “bilmiyorum” yanıtını vermiştir. ”Üst ön
dişlerim alt ön dişlerime göre çok önde konumlanmış” seçeneğine hastaların
%76,1’i “evet” veya “hayır” yanıtını verirken %23,9’u “bilmiyorum” yanıtını
vermiştir.
7. soruda katılımcılara tedavi sırasında kullanılacak apareyin nasıl
olmasını istediğini sorduk. Sonuçlar grafik 4’te sunulmuştur.
18 Grafik 4 hastaların tedavi sırasında kullanmak istedikleri apareylerin yüzdelik
dağılımı
32,30%
sabit
45,80%
hareketli
fark etmez
21,90%
Buna göre hastaların %32,3’ü sabit apareylerle, %21,9’u hareketli
apareylerle tedavi olmak isterken %45,8 oranında hasta fark etmez
seçeneğini işaretlemiştir.
8. soruda hastaların tedavi sonucundan beklentileri irdelendi ve
sonuçlar tablo 3’e aktarıldı.
Tablo 3 hastaların ortodontik tedaviden beklentilerinin yüzdelik
Çene ağrılarım dinecek
Rahat nefes alabileceğim
olacak
Güzel bir gülümsemem
Konuşmam düzelecek
artacak
Kendime olan güvenim
takmayacağım
diye kafama
Dişlerim kötü görünüyor
iyi olacak
İnsanlarla iletişimi daha
değerleri
Yok
%70,1
%43,3
%55,7
%83,5 %37,1
%91,8 %84,5
Evet
%29,9
%56,7
%44,3
%16,5 %62,9
%8,2
19 %15,5
Buna
göre
hastaların
%62,9
oranında
tedaviden
sonra
güzel
birgülümsemeye sahip olmayı bekledikleri ortaya çıkmıştır.
9. soruda hastaların tedavi süresince ne gibi sorunlarla karşılaşmayı
düşündükleri araştırıldı bulgular tablo 4’e aktarıldı.
Tablo 4 katılımcıların tedavi süresince karşılaşmayı beklediği sorunların
Çiğneme zorluğu
Konuşma zorluğu
Hiçbir fikrim yok
%74,2
%75,3
%66
%78,4
%61,9
%97,9
Evet
%58,8
%21,6
%25,8
%24,7
%34
%21,6
%38,1
%2,1
yapılamaması
Randevuya geliş
%78,4
yeterince
Randevu saatleri
%41,2
Ağız temizliğinin
Dalga geçilmesi
Yok
sıklığı
Ağrı olması
yüzdelik dağılımları
Buna göre hastaların tedavi süresince karşılaşmayı beklediği sorunlar
%58,8 ağrı olması, %38 konuşma zorluğu, %34 ağız hijyeninin yeterince
sağlanamaması, %25,8 randevu saatleri, %21,6 randevuya geliş sıklığı ve
çiğneme zorluğu şeklinde sıralanmıştır. Hastaların çok azı karşılaşacağı
sorunlar hakkında hiçbir fikrinin olmadığını belirtmiştir.
20 5.TARTIŞMA VE SONUÇ
Malokluzyonlar, 24. Yüzyıldan fazla bir süredir epidemiyolojistlerin
ilgisini çekmektedir. Hipocrates "epidemics" isimli eserinin 6. Cildinde
malokluzyonlar için ayrı bir bölüm açmıştır. O nedenle malokluzyonlar
konusunda yapılan çalışmaların başlangıcı angle'ın 1899'da anomalileri
sınıflamasından çok öncelere dayanmaktadır. Ancak günümüzde bile
anomalileri her yönü ile değerlendirebilecek bir indeks mevcut değildir.
Ortodontik
tedavilere
malokluzyonların
duyulan
yoğunluğunu
ihtiyaç
tespit
ve
önceliği
edebilme,
tedavi
saptayabilme,
sonuçlarını
gözlemleyebilme ihtiyaçları bu tür indekslere olan ilgiyi günümüzde de canlı
tutmaktadır(29).
Sadece ülkemizde değil tüm dünyada da ortodontik tedaviye gereksinim
duyan hastaların sayısı bu hizmeti verebilecek kurum ve kuruluşların
kapasitelerinin çok üstündedir. O nedenle mevcut indekslere başka kriterlerin
eklenmesi ihtiyacı doğmuştur. Böylece, populasyonlar içerisinde gerçekten
ve ivedilikle tedavi görmesi gerenleri ayırabilecek objektif kriterler ortaya
çıkmıştır(29).
Malokluzyonları tüm yönleri ile değerlendirebilecek bir indeks ortaya
koymak oldukça zordur. İndeksin kapsamı arttıkça pratikliği ve kullanılabilirliği
azalmaktadır. Geliştirilecek indeksin uzman olmayan yardımcı personel
tarafından da kullanılabilir olması idealdir. Kullandığımız indeks, elde edilen
istatistik sonuçlarına göre bu hali le son derece yeterlidir. İndeks değerinin
araştırıcının kendi içerisinde saptanan güvenilirliği %98 civarındadır.
Araştırıcılar arası güvenilirliği ise %96 civarındadır(29).
Henüz kanıtlanmamış olmasına rağmen, Estetik Bileşen İndeksinin
daha gerçekçi ve böylece daha iyi sonuçlar verdiği düşünülmektedir(30).
Hastaların düzelmiş yüz ve diş görünümünü kazanarak ortodontik
tedaviden psikolojik olarak avantaj sağladıkları doğrudur. Diş görüntüsünün
düzelmesi paralel olarak yüz görüntüsünün de düzelmesini de getirir fakat
malokluzyon da yüz düzelmesine etki eder. Bazı hastaların çok ciddi
malokluzyonları vardır ve sadece ergenliklerinde değil yetişkinliklerinde de
21 kendilerini etkiler. Daha kabul edilebilir diş duruşlarındaki deviasynlar bile
aşağılanma ve alaycılığa sebebiyet verir ve kendine acıma ve kızgınlık gibi
aşırı reaksiyonlara sebep olabilir. Hasta kendini dışlanmış hissederek
depresyona sürüklenebilir(31).
Çalışmamızın bulgularına göre ortodonti kliniğimize başvuran hastalar
kız-erkek olarak sayıca birbirine çok yakındır.
Sheats ve arkadaşları(32) çalışmalarında kız hastaların erkek hastalara
göre dişlerinin görününmünden daha fazla şikayetçi olduklarını belirtmişlerdir.
Marquet et al(30) kızların tedaviyi daha fazla istedikleri ve seçici olduklarını
gözlemiştir. buna benzer olarak; Birkeland K, Boe OE, Holmes(30)
tarafından, Shaw WC, Richmond S, O'Brien KD, Brook P(17) tarafından
yapılan 3 ayrı çalışmada kızların okluzyona verdiği önemin erkeklere oranla
daha fazla olduğunu bulmuştur.
Buna tezat olarak Al-Omiri ve Abu Alhaija(27) çalışmalarında cinsiyetin
dişsel görününmden memnuniyeti etkilemediğini belirtmiştir. Al-omiri ve abu
alhaija'nın yaptığı çalışma günümüze daha yakın bir tarihtedir. Biz de
çalışmamızda kliniğimize başvuran erkek ve kadın hasta sayıları arasında
dikkate değer bi fark saptamadık. Burdan günümüzde erkeklerin de en az
kızlar kadar yüz estetiğine ilgi gösterdikleri sonucu çıkarılabilir.
Burden ve arkadaşları(21) tarafından İngiltere'de yapılan çalışmada
yaşları 15 ve 16 olan 506 öğrenci üzerinde Ortodontik Tedavi İhtiyacı İndeksi
(IOTN) kullanılmış ve malokluzyona sahip çocukların daha çok erkek olduğu
ve görüntülerinden daha az memnun oldukları görülmüştür.
Katılımcıların
çoğu
19-23
yaş
arasındaki
hastalardan
oluşmaktadır.buradan yaş arttıkça ortodontik düzensizlikten şikayetin de
arttığı sonucuna varılmıştır. Espeland ve arkadaşlarının(33) bulgularına göre
büyük
yaştaki
hastalar
küçük
yaştaki
hastalara
göre
ortodontik
düzensizliklerinden daha fazla şikayetçidir. Buna tezat olarak;Sheats ve
arkadaşlarının(32) bulguları 13-17 yaş arası bireylerin düzensizliklerinden
daha fazla şikayetçi olduğu yönündedir.
22 Katılımcıların çoğu lise ve üniversite düzeyindedir. Buna göre dişsel
görünümlerinden memnun olmayan hastaların büyük çoğunluğu en az lise
düzeyinde eğitime sahiptirler.
Çalışmamız sonucunda hastaların kliniğe öncelikle kendi isteğiyle ikinci
olarak diş hekimi yönlendirmesiyle geldiğini saptadık. Kliniğe kendi isteğiyle
gelen hastalar çoğunlukla lise ve üniversite düzeyindedirler.
Katılımcıların çoğunun ortodontik tedavi yaptırmak istemelerinin nedeni
dişlerinin kötü gözükmesidir.
Bennet ve arkadaşlarının(34) çalışmalarına göre de hastaların
ortodontik tedavi yaptırmak istemelerinin en önemli nedeni ideal dişsel
estetiğe sahip olmaktır.
Katılımcıların ortodontik düzensizliklerinin sosyal hayatlarına etkisi
incelendiğinde hastaların gülerken ve fotoğraf çektirirken dişlerini gizleme
eğiliminde oldukları görülmüştür. Klages ve arkadaşları(35) çalışmalarında
herhangi bir cinsiyet ayrımı belirtmeksizin ortodontik düzensizliği olan
bireylerin gülerken dişlerini gizlediklerini, konuşurken elleriyle ağızlarını
kapattıklarını
ve
fotoğraflarda
dişlerinin
gözükmesini
sevmediklerini
bildirmişlerdir.
Anket
formundaki,
bir
soru
da
hastaların
ön
bölgesindeki
düzensizliklern ne kadar farkında olduğunu anlamay yönelikti. Bunun için
hastalara çenelerinin birbirine göre konumu ve bazı düzensizlikler
sıralanarak bunlara sahip olup olmadıkları soruldu. Hastaların çenelerin
birbirine göre konumları hakkında daha az bilgi sahibi oldukları ancak ön
bölgedeki ortodontik düzensizliğin farkında oldukları saptandı. Ingervall ve
arkadaşlarının(22) yaptığı çalışmada da hastaların genel olarak ön
bölgedeki düzensizlikleri fark edebildikleri sonucuna ulaşılmıştır.
Hastaların tedavi sonucunda güzel bir gülümsemeye sahip olmayı
bekledikleri görülmüştür. Buna göre hastaların tedavi sonucundan
beklentileri daha çok estetik yöndedir. Zhang ve arkadaşlarının(36)
çalışmasında da hastaların tedaviden iyi bir oral fonksiyona sahip olmaktan
ziyade psikolojik yönden daha iyi hissetmeyi bekledikleri bildirilmiştir.
23 Ortodonti kliniğine başvuran hastaların tedavi sürecinde ne gibi
zorluklarla karşılaşabilecekleri ele alındığında hastaların karşılaşmayı
bekledikleri en önemli sorunların ağrı olması ve konuşma zorluğu olduğu
görüldü.
24 6.ÖZET
“Hastaların Ortodontik Tedaviden Beklentileri” adlı çalışmamızda on
sorudan oluşan bir anket formu hazırlanarak Ege Üniversitesi Dişhekimliği
Fakültesi Ortodonti Anabilim Dalı’na başvuran 97 hastaya uygulandı.
Amacımız; kliniğimize başvuran hastaların ortodontik tedavi süreciyle
ilgili düşüncelerinin ve tedavi sonucundan neler beklediklerinin araştırılması
idi. Cinsiyet, yaş ve eğitim durumunun tedaviden beklentiler üzerine etkisi
araştırılacak idi.
Yapılan anket çalışmasının sonuçları değerlendirildiğinde;
 Kliniğimize başvuran kız ve erkek hasta sayılarının hemen hemen eşit
olduğunu,
 Lise
ve
üstü
düzeyde
eğitim
gören
hastaların
ortodontik
düzensizliklerinden daha fazla şikayetçi olduğunu
 Lise ve üstü düzeyde eğitim gören hastaların ortodonti kliniğine
genellikle
kendi
istekleriyle
başvurduklarını,
büyük
bir
kısmın
da
dişhekimlerinin yönlendirmesiyle başvurduğunu,
 Hastaların ortodontik tedavi yaptırmadaki asıl sebeplerinin estetik
kaygılar olduğunu,
 Hastaların
sahip
oldukları
ortodontik
düzensizliklerin
sosyal
yaşamlarını etkilediğini,
 Hastaların ortodontik tedavi sırasında kullanılacak apareyin türünü
genel olarak önemsemediğini,
 Hastaların çoğunun sahip oldukları ortodontik düzensizliğin farkında
olduklarını,
25  Hastaların tedavi sonucundan beklentilerinin daha kabul edilebilir bir
estetiğe sahip olmak ve psikolojik açıdan daha iyi hissetmek olduğunu,
 Hastaların ortodontik tedavi süresince karşılaşmayı bekledikleri
sorunların ağrı ve konuşma zorluğu olduğunu saptadık.
26 7.KAYNAKLAR
1.Kazancı F, Ceylan İ. Ortodontik İndeksler. Atatürk Üniversitesi Diş
Hekimliği Fakültesi Dergisi. 2010,20,62-75
2.Kazancı F. Farklı Malokluzyon Gruplarında Ortodontik Tedavi
İhtiyacının Belirlenmesi. Atatürk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü,
Ortodonti Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Erzurum, 2010
3.Graber T M, Vanarsdall R L. Orthodontics, Current Principles And
Techniques. Second Edition. Missouri, Mosby Co. Chapter 1. 1994
4.Slade G D. Derivation and Validation of a Short Form Oral Health
Impact Profile. Community Dent Oral Epidemol. 1997, 25, 284-290
5. Bedi R, Gulati N, McGrath C. A study of satisfaction with dental
services among adults in the United Kingdom. Br Dent J. 2005, 198, 4
6.White B A. Use Of Oral Health Related Quality Of Life Measures İn
Managed Dental Care Organizations. Community Dent Health. 1998, 15, 2731
7.McGrath C, Bedi R. The Value And Use Of Quality Of Life İn The
Primary Dental Care Setting. Prim Dent Care. 1999, 6, 53-57
8.Sticker G. Psychological İssues Pertaining To Malocclusion. Am J
Orthod. 1970, 58, 276-283
9.Shaw W C, Addy M, Ray C. Dental And Social Effects Of
Malocclusion And Effectiveness Of Orthodontic Treatment: A Review.
Community Dent Oral Epidemol. 1980, 8, 36-45
10.Ülgen M. Ortodontik Tedavi Prensipleri. Ankara. 1983,S:10-13
11.Dental Clinics Of North America Esthetic Dentistry,1989,33(2)
12.Goldstein Marvin C. DDS,FACD,FICD,Michaelh, Burns,DDS, M S
And Paul Yurfst, DDS, Esthetic Orthodontics Appliances For Adult. Dental
Clinics Of North America Esthetic Dentistry, 1989,33(2), 183-186
27 13.Bos A, Vosselman N, Hoogstraten J, Prahl Andersen B. Patient
Complience: A Determinant Of Patient Satisfaction. Angle Orthodontics.
2005,75(4),526-531
14.Sinha P K, Nanda R S. İmproving Patient Complience İn
Orthodontics. Seminars İn Orthodontics. 2000,6(4),237-241
15.Hassan A H. Orthodontic Treatment Needs İn The Western Region
Of Saudi Arabia: A Research Report. Head Face Med. 2006,2,2
16.Dogan A A, Sari E, Uskun E, Sağlam A M. Comparison Of
Orthodontic Treatment Need By Professionals And Parents With Different
Socio-Demographic Characteristics. Eur J Orthod. 2010,32,672-6
17.Shaw W C, Richmond S, O'brien K D, Brook P, Stephens C D.
Quality Control İn Orthodontics: İndices Of Treatment Need And Treatment
Standards. Br Dent J. 1991,170,S:107-112
18.Kıyak H A. Cultural And Psychologic İnfluences On Treatment
Demand. Seminars İn Orthodontics. 2000,6(4),242-248
19.Albino J E N. Factors İnfluencing Adolescent Co-Operation İn
Orthodontic Treatment. Seminars İn Orthodontics.2000,6(4),214-223
20.Sarı Z, Tancan U, Karaman A L, Sargın N, Üre Ö. European Journal
Of Orthodontics.2005,27,155-159
21.Burden D J, Mitropoulos C M, Shaw W C. Residental Of Orthodontic
Treatment Need İn A Sample Of 15 And 16 Years Old. British Dental Journal.
1994,176(6),4-220
22.Ingervall B, Mohlin B, Thilender B. Prevalence And Awareness Of
Malocclusion
İn
Swedish
Men.
Community
Dentistry
And
Oral
Epidemiology.1978, 6, 308-314
23.Gravely J F. A Study Of Need And Demand For Orthodontic
Treatment İn Two Contrasting National Health Service Regions. British
Journal Of Orthodontics. 1990,17(4),92-287
28 24.Kıyak H A. Does Orthodontic Treatment Affect Patients’ Quality Of
Life? Journal Of Dental Education. 2008, 72, 892-893
25.Bos A, Hoogstraten J, Prahl-Andersen B. Expectations Of Treatment
And Satisfaction With Dentofacial Appearence İn Orthodontic Patients. Am J
Orthod Dentofacial Orthop. 2003, 123, 127-132
26.Gosney
M
B
E.
An
İnvestigation
İnto
Some
Of
The
Factorsinfluencing The Desire For Orthodontic Treatment. Br J Orthod. 1986,
13, 87-94
27.Al-Omiri M K, Abu Alhaija E S. Factors Affecting Patient Satisfaction
After Orthodontic Treatment. Angle Orthodontist. 2006, 76(3), 422-431
28.Tung A W, Kıyak H A. Psychological İnfluences On The Timing Of
Orthodontic Treatment. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 1998, 113, 29-39
29.Honar S, Akat A. Ortodontik Tedavi Önceliği İndeksi. Ege
Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi Dergisi. 1994,15,127-31
30.Holmes A. The Subjective Need And Demand For Orthodontic
Treatment. British Journal Of Orthodontics. 1992,19,287-98
31.Miloğlu Ö, Altun O, Çağlayan F, Kaya M D, Kazancı F. The
Examination Of Relationship Between Orthodontic Treatment Need And
Quality Of Life İn Turkish Children. Atatürk Üniversitesi Diş Hekimliği
Fakültesi Dergisi. 2009,19(1),8-13
32.Sheats R D, Mcgorray S P, Keeling S D, Wheeler T T, King G J.
Occlusal Traits And Perception Of Orthodontic Need İn Eight Grade
Students. Angle Orthodontist. 1998, 68(2),107-114
33.Espeland L V, Stenvik A. Oerceotion Of Personal Dental
Appearance İn Young Adults; Relationship Between Occlusion, Awareness,
And Satisfaction. Am J Orthod Dentofacial Orthop. 1991, 100, 234-341
29 34.Bennet M E, Michaels C, O’brien K, Weyant R, Philips C, Vig K.
Measuring Beliefs About Orthodontic Treatment: A Questionnaire Approach.
J Public Health Dent. 1997, 57, 215-223
35.Klages U, Claus N, Wehrbein H, Zentner A. Developement Of A
Questionnaire For Assessment Of The Psychosocial İmpact Of Dental
Aesthetics İn Young Adults. European Journal Of Orthodontics. 2006,28,103111
36.Zhang M, Mcgrath C, Hagg U. Patients’ Expectations And
Experiences Of Fixed Orthodontic Appliance Therapy. Angle Orthodontist.
2007, 77-2
30 ÖZGEÇMİŞ
1990 yılında Mardin’de doğdum. İlk öğrenim ve orta öğrenimimi Mardin
Merkez İlköğretim Okulu’nda tamamladım. Mardin Anadolu Lisesi’nden 2008
yılında mezun oldum. 2009 yılında Ege Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesini
kazandım.
31 
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
321 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content