close

Enter

Log in using OpenID

bu linki takip edin

embedDownload
 1
DERS 5 & 6.
TÜR DAĞILIMLARI, TÜR KAVRAMLARI ve TÜRLEŞMEYE GİRİŞ
Giriş
1. Türün coğrafi dağılım alanı nasıl tanımlanır?
2. Türün coğrafi dağılım alanının sınırları nasıl belirlenir? Türün ekolojik sınırları
kavramı neyi açıklar?
Her türün belli bir coğrafi dağılım alanı vardır. Tür biyolojideki en temel birimken,
biyocoğrafyanın en temel birimi türün coğrafi dağılım alanıdır. Biyocoğrafi yaklaşımlar
genellikle türlerin dağılım alanlarına ilişkin açıklamaları içerir. Örneğin, ele alınan bir tür
güncel dağılım alanını nasıl oluşturmuştur? ya da türün dağılım sınırları nedir? ya da tür
içi popülayonların dağılımları arasında boşluklar var mıdır? Bu sorular artırılarak devam
ettirilebilir. Ancak, bu sorulara verilecek doğru cevaplar türlerin dağılım haritalarının
doğru metodolojilerle yorumlanmasına bağlıdır.
Türlerin dağılım haritaları dendiğinde birbirinden farklı haritalardan bahsedilebilir. En
kaba dağılım haritası tipi arazi rehberlerinde ya da teknik sistematik yayınlardaki dağılım
haritalarıdır. Oldukça basit çizilen bu haritalarda sadece dağılım alanı dikkat çeker.
Ancak, detaylandırma söz konusuysa nokta haritalar (point maps) türün gözlendiği
enlem ve boylam bilgilerini içerdiği için gözleme ilişkin coğrafi yerin tanımlanmasında
daha da yardımcı olur. Bu haritalardan elde edilen bilgiler günümüzde yaygın olarak
kullanılan coğrafi bilgi sistemlerini kullanan metodolojik yaklaşımlar için önemli veri
kaynaklarıdır.
Tür Tanımları ve Türleşme, Niş, Kommünite Kavramları:
Bilim insanları gözlem yapan, tezler üreten ve bunları test eden kişilerdir. Bu amaç
doğrultusunda da kendilerine en uygun organizmayı seçmek isterler. Bu organizma kimi
zaman bir bakteri, kimi zaman bir omurgasız, kimi zaman yüksek bir omurgalı, iki
yaşamlı, sürüngen, kuş ya da memeli olabilir. Bilim insanlarının tamamı, planladıkları
çalışmaları sürdürebilmek için bu tarz tercihleri yapmak zorunda kalmışlardır. Çünkü hiç
2
bir bilim insanı tek seferde her şeyi çalışabilme kabiliyetine sahip değildir. Örneğin
evrimsel genetik çalışmalarında meyve sineklerinin (Drosophila) türleri en gözde
organizma olmuştur. Şüphesiz meyve sinekleri, kuşlardan daha az çekicidir, ancak
biyolojik özellikleri açısından da kuşlar, memeliler ya da kısaca tüm yüksek
organizmalara göre önemli avantajlara sahiptir. Günümüzde bir kuşu ya da memeli
türünü laboratuvar çalışmalarında kullanmak için doğadan yakalamak ya da öldürmek
zorunda olmak, aynı şeyi bir omurgasız canlı üzerinde yapmaya göre daha çok moral
bozukluğu yaratabilir. Aynı zamanda, az önce bahsettiğim gibi, laboratuvar ortamında
omurgasız canlıların omurgalı canlılara göre avantajları oldukça yüksektir. Bazı
omurgasızların renklenmeleri doğada birçok gözlemciyi de üzerlerine çekmelerine neden
olur. Tüm bunlar bazı grupların birçok açıdan daha ayrıntılı çözümlenmesini
sağlamaktadır. Örneğin kuşlar söz konusu olduğunda, sistematik, taksonomi, dağılım, niş
ve habitatları hakkında bir çok bilgiye ulaşmak günümüzde artık hiç de zor
olmamaktadır. Ornitoloji alanındaki artan bilgi birikimi, birçok farklı platform sayesinde
paylaşılmakta, çıkan yayınların sayısı ise son yıllarda hızla artmaktadır. Kuş türlerinin
dağılım desenlerinin nedenleri, geçmiş ve gelecekteki durumları ayrıntılı dağılım
haritalarıyla ortaya konabilirken, aynı zamanda türlerin sistematik durumları açıklığa
kavuşmakta ve dolayısıyla taksonomik statülerde de değişimler yaşanmaktadır. Son on
yıl içinde dünya kuş türü listesindeki artış yeni bulunan ya da taksonomik statülerin
değişmesi sonucu tür statüsüne yükselen türlerle anlamlı ölücüde artış göstermiştir.
Türler, türlerin dağılımı ya da evrimsel süreçlerine ilişkin bilimsel çalışmaları
planlarken de tür denilen kavramın ne olduğunun anlaşılması ve buna bağlı olarak
dağılım
desenlerinin
doğru
yorumlanması
bilim
insanlarının
çalışmalarını
planlamalarında büyük kolaylıklar sağlamıştır. Bir önceki derste tür dağılımlarında
kullanılan harita tiplerinden bahsedilmişdi. Dağılım desenlerinin kabaca nasıl
haritalandığı ve bu haritalama süreci içerisinde hangi verinin kullanabileceği ve
haritaların nasıl yorumlanması gerektiği de ayrıca örneklerle tartışılmışdı. Şimdiki aşama
dağılım desenlerinin nedenlerini sorgulamak. Nedenlerden bahsettiğimizde ise türlerin
nişi, türlerin kommünite yapısı, türlerin habitatı gibi birçok ekolojik kavramın açıklığa
kavuşturulması gerekiyor. Ancak hepsinden önce biyocoğrafyanın en temel birimi olan
3
coğrafi dağılım alanlarının sahibi olan türe ilişkin bilgi vermek birinci basamak olmalı.
Bu nedenle tür dağılımlarının nedenlerinden önce türün tanımına ilişkin açıklamalar
yapmak yerinde olacaktır.
Türün doğası ve tanımı: Totolojik olarak her tür sıra dışıdır. Türler tanımlanırken onların
biyolojik özellikleri ve bu biyolojik özelliklerin diğer türlerin biyolojik özelliklerinden
farklılığı dikkate alınır. Bu farklılıklar dikkate alınırken de özellikle en yakın akrabalarına
ya da kardeş gruplarına (sister species) bakılır. Genellikle türler morfolojik, fizyolojik,
davranışsal özelliklerine göre tanımlanırlar. Fakat, bazen de bazı türler çok benzer
görünmelerine karşın moleküler genetik özellikler bu türlerin ayrımı için kullanılır.
Türlerin tanımlanmasına ilişkin problemlerin literatürden hiç eksilmemesine
karşın, hala tür denilen kavram biyocoğrafi ve makro-evrimsel analizler için biyoloji
içerisinde kabul edilen doğal bir birimdir. Evrimsel biyologlar ve sistematikçiler
alternatif tür tanımları üzerine tartışmalarını sürdürseler de, tür kavramlarının her biri
kendi özelliklerine sahiptir ve her birinin yanlışlanabilen ve tartışılabilen yanları vardır.
Ancak unutulmaması gereken nokta türlerin tarihlerinin olması ve türü tanımlarken
tarihsel perspektifin tür tanımının içine sokulması gerekliliğidir. Eşeysel üreyen
organizmalarda soy hatları tamamıyla ağ şeklinde bir yapı gösterir. Örneğin eşeysel
üreyen bir organizmanın iki ebeveyni, aynı zamanda iki dedesi ve iki büyük annesi
vardır. Bu durum bu şekilde katlanarak devam edebilir. Bireylerin soy hatlarına
baktığınızda tamamıyla ağ şeklindedir. Soy hatlarını takip ettiğinizde tek bir daldan ya da
tek bir soy hattından bahsedemeyiz. Bu noktada, daha kesin bir şekilde eşeysiz üreyen
organizmaları düşünmek zorundayız. Eşeysiz üreyen organizmalarda soy hatları çok daha
basit bir şekilde birbirinden ayrılabilir. Yukarıda, soy hatları için belirttiğim ağ şeklindeki
yapıdan bu noktada bahsedemeyebiliriz. Türlerin soy hatlarının evrimi basitçe dallanan
bir süreçtir eşeysiz üremeye benzer; yani, tek bir ata bir ya da birden fazla kol verebilir
(Kladogenesis). Eğer her bir soy hattı başarılı olmuşsa bu nokta da o soy hatları için
adaptasyonlardan da bahsetmemiz gerekebilir. Her bir soy hattı farklı adaptasyonları da
kazanmış olabilir. Evrimsel soy hatlarında görülen yeni özellikler uyumsaldır ve doğal
seçilimin bir sonucu olarak ortaya çıkarlar.
4
Bu
noktada
taksonomik
açıdan
önemli
bazı
kavramların
da
açıklığa
kavuşturulması gereklidir. Tür tanımları biyoloji içerisinde en fazla çeşitlilik gösteren
konulardan biridir. Ayrıntısıyla tür tanımlarına ve evrimsel süreçlere girmeden önce bazı
terimleri tanımlamak zorundayız.
Taksonomi nedir? Taksonomi organizmalara isim veren ve biyolojik çeşitliliğin
sınıflandırılmasını sağlayan bir disiplindir. Bu dersin tarihçe kısmında Carl Linnaeus
bahsini hatırlayın. Taksonomi biyolojinin en temel birimiyle ilgilenir ki bu birimin adı
türdür. Bugüne kadar türün birbirinden farklı olan 26 tanımı yapılmıştır. Bu ders
kapsamında ise en bilinen tanımlardan yola çıkarak, bunların bir kaçına değineceğiz.
Morfolojik tür tanımı. Eğer biyocoğrafyanın en temel birimi bir türün coğrafi
dağılım alanı ise, tür dediğimiz şey nedir? Esasında oldukça zor bir soruyla karşı
karşıyayız. En klasik tanımlama morfolojik tür tanımıdır. Bu tanıma göre her bir tür en
yakın akrabasından morfolojik farklılık gösteren bir birimdir. Ancak bu noktada şunu
bilmek gerekir ki morfolojik farklılığa sahip olan türün sınırları nedir? Bu farklılık
popülasyondan popülasyona fark ediyor mu? Popülasyon nedir? ya da tür sınırlarını
belirlemek için bu farklılıkları bilmek yeterli midir?
Biyolojik tür kavramı. Yirminci yüzyılın başında evrimsel biyolojiye giren yeni
sentez, çoğu taksonomistin biyolojik tür kavramını benimsemesine yol açmıştır.
Biyolojik tür kavramı temel olarak bir türün popülasyonlarının diğer bir türün
popülasyonlarından üreme olarak izole olduğunu savunan bir tanımdır. Eğer bir tür üreme
bakımından diğer bir türden izole olmuşsa, bu durum bu türün evrimsel olarak bağımsız
bir soy hattına sahip olduğunu göstermektedir. Üreme izolasyonu kriterini test etmek tek
başına her zaman çok mümkün görünmeyebilir. Örneğin, fosiller için üreme izolasyonun
geçerliliği test edilebilir mi? Türlerin popülasyonları arasındaki dağılım boşlukları, bu
popülasyonlardaki morfolojik farklılıklarla örtüşüyorsa bu popülasyonlar üreme
bakımından izole olmuş farklı türler midir? Bu tür coğrafi boşluklara sahip popülasyonlar
için üreme izolasyonu nasıl test edebilir? Hibritleşme biyolojik tür tanımı altında nasıl
5
açıklanabilir? Bu sorular biyolojik tür tanımını kimi zaman zora sokan sorulardır. Bu
noktada evrimsel tarihten bağımsız bir tür tanımı yapmak bazı olumsuz avantajları
beraberinde getirmektedir aslında. Böyle bir değerlendirme eşeysel olarak üremeyen
organizmaların sistematik ve aynı zamanda taksonomik durumlarını belirlemede yardımcı
olacaktır. Hibritleşme olmasına karşın kimi zaman türler sıra dışı genetik yapılara sahip
olabilirler. Örneğin damarlı bitkilerde bu durum oldukça yaygındır. Böyle bir problem
ortaya çıktığında tür tanımı için farklı bir bakış açısına ihtiyaç duyulabilir.
Evrimsel tür kavramı. Bu sorulardan sonra iki yeni tür kavramı duruma çözüm
getirmek için ortaya atılmıştır. Biri evrimsel tür kavramıdır, her bir evrimsel soy hattını
ayrı bir tür olarak tanımlar. Aslında evrimsel tür kavramı, biyolojik tür kavramından
evrimsel soy hattı kavramını içerdiği için farklılık gösterir, genetik izolasyon bu tür
tanımı altında bir kriterdir. Genetik ve biyocoğrafi olarak diğer popülasyonlardan
ayrılmış her popülasyonun diğer popülasyonla arasındaki gen akışı azalmış ve dolayısıyla
yeni bir tür olarak kabul edilebilir. Evrimsel tür tanımı yukarıda bahsettiğim ağ
şeklindeki yapıyı dikkate alır ve popülasyonlar öncelikle bir bütün olduğunu savunur,
sonrasında ise popülasyonlar biyocoğrafi nedenlerle ayrılabilir, yani izole olurlar ve belki
sonrasında da izolasyon kırılabilir ve popülasyonlar tekrardan bir araya gelip gen akışını
sağlanabilir. Bu tür popülasyonlar bağımsız üniteler olarak tanımlanır.
Filogenetik tür kavramı. Görece daha yeni bir yaklaşım ise filogenetik tür
kavramıdır. Bu kavram altında türler, türemiş yeni karakterleri içeren monofiletik gruplar
içerisindeki bireylerdir. Türemiş karakterler, aynı zamanda apomorfik karakterler olarak
da adlandırılır. Apomorfi evrimsel süreç içerisinde atadan toruna geçen karakterlerdir. Bu
kavram türleri filogenetik sistematik kavramı içerisinde tanımlar. Esasında filogenetik tür
kavramı belirli ölçüde morfolojik tür kavramıyla da benzerlikler gösterir. Çünkü bu tür
kavramı içerisinde, aynen morfolojik tür kavramında olduğu gibi yeni türemiş ve türe
özgü karakterler yeni bir türü tanımlamak için kullanılır. Moleküler tekniklerin sistematik
alanı içerisine yaygın olarak girmesi nedeniyle, moleküler özellikler morfolojik
özelliklerden daha yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Esasında bu durum
moleküler düzeydeki karakterlerin kullanımına ilişkin tek başına bir belirteç olamaz.
6
Moleküler
karakterler
çoğunlukla
evrimsel
tarihi
seçilimden
bağımsız
olarak
gözleyebildiğimiz belirteçlerdir. Dolayısıyla da türün tarihi hakkında seçilimden
bağımsız bilgileri dikkate almamamızı sağlayan belirteçlerdir.
Gerek evrimsel tür kavramı ve gerekse filogenetik tür kavramı biyolojik tür
kavramıyla ilgili problemleri çözümlüyor gözükseler de, bu iki kavram da kendi başlarına
bazı problemlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Özellikle bu tekniğin pratikte
kullanılması birçok taksonomist için zor görünüyor. Ancak, bu yaklaşımlar büyük ölçüde
birçok politipik türe (dağılım alanında birden fazla alt türle temsil edilen türler) ait farklı
alttürlerin tür statüsüne çıkmasına da yardımcı olacak bir yaklaşım ve aynı zamanda bu
yaklaşım politipik türlerin tekrar doğru bir şekilde düzenlenmesini sağlayacak bir
metodoloji olarak kabul edilebilir.
Unutulmaması gereken bir nokta, tüm tür tanımları insanlar tarafından
keşfedilmiştir ve aynı zamanda biyolojik çeşitliliğin anlaşılmasını kolaylaştırmak için
ortaya atılmış kavramlardır. Kimi zaman birden fazla kavram bazı organizmalara
uygulanabilirken, kimi zaman sadece tek bir tür kavramı bir gruptaki problemi çözebilir.
Bu noktada söylenecek tek şey hangi tür tanımının en doğrusu olduğuna karar vermenin
günümüzde zor göründüğüdür.
Alttürler, ekotipler, filogruplar ve evrimsel anlamlı üniteler. Taksonomistler,
evrimsel biyologlar ve ekologlar bazen iyi şekilde tanımlanmış popülasyonların farklı bir
türü belirtecek kadar farklılaştığına inanmazlar. Bu durumu destekleyen önemli
dayanakları da vardır çoğu zaman. Bu popülasyonlar eğer morfolojik olarak farklı ise,
geleneksel taksonomi içerisinde alttürler olarak tanımlanabilirler. Bitki taksonomistleri
alttür yerine varyete terimini kullanabilir. Ekologlar ise farklı habitat tiplerine özgü
morfolojik olarak ayrılmış popülasyonlar için ekotip terimini kullanabilirler. Moleküler
metodolojinin biyolojik çeşitliliğe ait açıklamaları netleştirmek için kullanılmasına bağlı
olarak, genetik olarak farklılaşmış popülasyonlara dikkat çekilmekte ve bu popülasyonlar
için filogrup ve evrimsel anlamlı ünite kavramları kullanılmıştır.
7
Tür tanımlarından sonraki aşama türlerin dağılımlarını etkileyen faktörlerin ele
alınması olacaktır. Bir türün yaşadığı ortamda bulunmasının iki temel nedeni vardır.
Bunlardan ilki evrimsel nedenler, bunlar tarihsel biyocoğrafya ile açıklanabilir ve ikincisi
ise ekolojik nedenlerdir. Evrimsel nedenler kapsamında türleşme sürecinin anlaşılması
gereklidir. Ekolojik nedenler kapsamda ise niş kavramı, tür kommüniteleri, habitatlar
gibi bazı ekolojik kavramların anlaşılması gereklidir.
Tür dağılım alanı içinde atası orada bulunduğu için bulunabilir; ya da tür dağılım
alanına başka bir bölgeden gelmiş olabilir. Dağılım desenlerinin doğru şekilde
yorumlanması için bu desenlerin anlaşılması gereklidir. Ekolojik nedenler günümüz
biyocoğrafyasını ilgilendirirken, türleşme sürecini doğru anlamak için tarihsel
biyocoğrafya sürecini anlamamız gereklidir.
Türleşme süreci iki yolla meydana gelebilir. Bunlardan ilki simpatrik, yani aynı
alanda türleşme ve allopatrik, yani coğrafi olarak farklı yerlerde türleşme. Simpatrik
türler aynı alanda yayılış gösterirlerken, allopatrik türler farklı coğrafi alanlarda yayılış
gösterirler. Bu konudaki bilgiler için kitabınızın (Genel ve Türkiye Zoocoğrafyası) 10.
Bölümü içerisindeki 10.1, 10.2 ve 10.3 numaralı bölümlerden sorumlusunuz.
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
134 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content