close

Enter

Log in using OpenID

Oku - Bilgeler Zirvesi

embedDownload
KUTADGU BİLİG’İN BİLGESİ
Doç. Dr. Serkan ŞEN ∗
Günümüzde milli romantizmin de tesiriyle Orta Asya’nın kadim sakinleri olan atalarımızı,
yalın kılıç cenk eden akıncılar şeklinde tahayyül etme eğilimi hayli yaygındır. Oysa bu
dönemden kalan Bengü Taşlar, çağın insanına yol gösterecek kişiliklerde alpliğin yani
cesaretin yalnızca gerek şart hükmünde olduğunu gösterir. Türk dünya görüşünün ilk yazılı
verilerini sunan Köktürk Yazıtlarında bilgelik, alplikten önce zikredilmiştir. Bilge sözünün
hükümdara ad, vezire lakap olduğu bu devirden kalan metinlerde kişioğlu üzerine hükümran
olan ecdattan bahsedilirken bilge kagan ermiş alp kagan ermiş buyrukı yeme bilge ermiş erinç
alp ermiş erinç “Bilge kağan imiş, alp kağan imiş, yöneticileri de bilge ve alp imiş şüphesiz”
ifadesi kullanılır. Beceriksiz kağanlar döneminden ise, biligsiz kagan olurmış erinç yablak
kagan olurmış erinç buyrukı yeme biligsiz ermiş erinç yablak ermiş erinç “Bilgisiz kağanlar iş
başına geçmiş şüphesiz, kötü kağanlar iş başına geçmiş şüphesiz; yöneticileri de bilgisizmiş
şüphesiz, kötü imiş şüphesiz” şekline bahsedilir. Çin’in Türkleri yok etme politikaları
anlatılırken, edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş “İyi ve bilge kimseyi, iyi ve cesur
kimseyi
ilerletmez
imiş”
şeklinde
bu
özellikleri
taşıyan
şahsiyetlerin
toplumu
yönlendirmedeki işlevlerine vurgu yapılır. Yazıtlarda zikrettiklerimiz dışında da konu ile ilgili
pek çok örnek bulmak mümkündür. Köktürk döneminden itibaren metinler aracılığıyla izlerini
sürebildiğimiz Türk bilgeliği, Tarım Havzası’na göçen Uygurlardan kalan yazmalarda da
kendini gösterir. Uygurca metinlerde sıklıkla bilge bilig “hikmetli bilgi” kavramına gönderme
yapılır. Karahanlılarla birlikte kitleler halinde Müslümanlığa yönelen Türkler, ürettikleri
eserlerde bilgeliğe İslami bir muhteva yüklemişlerdir.
Yusuf Has Hacib tarafından kaleme alınan Kutadgu Bilig, Türklerin İslam medeniyeti
dairesindeki ilk eseridir. Eser bir siyasetname olup, belirli değerleri temsil eden kahramanların
devlet ve toplumun refahını amaçlayan söyleşilerini nazım olarak aktarmak suretiyle
kurgulanmıştır. Kutadgu Bilig’de kahramanların soru ve cevapları tahkiye edildikten sonra
verilmek istenen mesajların haklılığını okura telkin eden gizli bir nasihatçinin zaman zaman
devreye sokulduğu görülür. Bizim ‘Kutadgu Bilig’in Bilgesi’ olarak adlandırdığımız bu
nasihatçi eserde dile getirilen tavsiyelerin güvenilir referansı konumundadır. Çeşitli konular
ele alındıktan sonra okura seslenen yazar, negü tér éşitgil ya da negü tér éşit “ne der dinle”
uyarısıyla aynı beyit içinde bu bilgenin çeşitli sıfatlarını zikreder. Taşıdığı sıfattan ötürü onun
sözünün dinlenilmesi gerektiği algısını oluşturur. Kitap boyunca negü tér éşitgil / negü tér
∗
Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, SAMSUN
éşit “ne der dinle” ifadesinin peşine takılarak tespit ettiğimiz bu kimsenin özelliklerinden
hareketle dönemin bilge şahsiyetlerinde bulunması gereken pek çok vasfı da tespit etmek
mümkündür.
Aşağıda Reşit Rahmeti Arat’ın yayımını esas alarak Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin
vasıfları zikrediliş sıklığı dikkate alınarak sıralanacaktır.
I. BİLGELİK MİZACINA SAHİP
Eserde bilgili oluş ile bilge oluşun ayrı değerlendirildiği görülür. İlmi irfanla
yoğurabilenlerin, aklı gönül süzgecinden geçirebilenlerin bilgelik makamını hak ettiği
vazedilir. Yusuf Has Hacib bu makama erişenler için ukuşlug “anlayışlı”, bügü “hikmetli”,
bilge “bilge”, erdemlig “erdemli”, köngli tirig “gönlü diri”, köngli bışmış “gönlü pişmiş,
olgunlaşmış” nitelendirmeleri yapmıştır. Aşağıda, Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin taşıdığı
bilgelik mizacına gönderme yapan beyitler Arat yayımındaki numaraları ile sıralanmıştır:
216 negü tér éşitgil bu él kend begi / ukuşka biligke yetürmiş ögi
333 éşitgil negü tér bügü bilge teng / bu söz işke tutgıl aya kızgu eng
490 negü tér éşitgil ukuşlug bilip / sanga sözledi söz biligdin alıp
613 éşit emdi bilge sözi ne téyür / sözin yangzatur sözke yinçke ayur
640 negü tér éşitgil ukuş mengzetü / kıyas mani birle angar yangzatu
755 negü tér éşit emdi bilge tetig / özi bardı kodtı bizinge bitig
1076 negü tér éşitgil bügü él begi / bodun başlaguçı kişide yégi
1100 yine yakşı aymış bügü bilgi kéng / éşitgil munı sen aya kızgu eng
1146 negü tér éşitgil ukuşlug bilir / bu söz işke tutsa kör asgı alır
1407 negü tér éşit dünya 'aybın bilip / sanga sözlegüçi ukuştın alıp
1457 negü tér éşitgilay bilge külüg / bu sözdin kötürgil özüngke ülüg
1492 negü tér éşitgil karı köklemiş / sınamış ukup hem bilip sözlemiş
1741 negü tér éşitgil ukuşlug amul / yorıglı tınıglı küdezçisi ol
1754 negü tér éşit emdi bilge öge / biligsiz ukup emdi boynung ege
1913 negü tér éşitgil sınamış bügü / sözüg sözlemegü éşitgü ögü
2117 negü tér éşitgil ukuşlug yég er / budunda talusı biliglig beg er
2153 negü tér éşitgil ukuşlug sözi / ukuşlug sözı körse yinçü tözi
2424 negü tér éşitgil kör ilçi bügü / bügü sözlerin bulsa aş teg yégü
2513 negü tér éşitgil bügü bilge beg / bu söz işke tutsa sanga bolga yég
2521 negü tér éşitgil ukuşlug tili / ukuşlug tili açtı ma’ni yolı
2785 negü tér éşitgil ay bilge bügü / biliglig sözi bolsa aş teg yégü
2874 negü tér éşitgil ukuşlug kişi / ukuşlug kişi ol kişide başı
2892 negü tér éşit ay biliglig bügü / boguz ked küdezgü aş akru yégü
3029 negü tér éşitgil bügü beg tili / bu beglik işinge ol urmış ulı
3142 negü tér éşitgil ay élçi bügü / bügülep kılur élçi künde ögü
3265 negü tér éşitgil tejik bilgesi / tejik bilgeleri çavıkar küsi
3420 negü tér éşitgil kör erdemlig er / bu erdem bile er tilek arzu yér
3878 negü tér éşitgil ukuşlug sanga / sözüg saknu sözle ay ersig tonga
3925 bu sözni éşit ay manga kelmedük / negü tér arıg bilge bagı bedük
4533 negü tér éşitgil ukuşlug sanga / bu söz işke tutgıl ay bilgi kinge
4910 negü tér éşit emdi köngli tirig / sanga yakşı sözlep birür öt erig
4983 negü tér éşitgil ukuşlug tili / kamug nengke yangzag bu ol söz ulı
4998 negü tér éşitgil ay bilgi tengiz / ukuşlug amul köngli yüksek ediz
5043 negü tér éşitgil böke yavgusı / ukuş birle yadmış ajunka küsi
5250 negü tér éşitgil bügü élçi beg / bu beglik işini bilir yolçı beg
5394 negü tér éşitgil ukuşlug tili / sanga ötler emdi éşitse kalı
5411 negü tér éşitgil özin bilmiş er / havasın ukuşka bulun kılmış er
5843 negü tér éşitgil ukuşlug sözi / bu söz işke tutsa tap ol ay kozı
6061 negü tér éşitgil ukuşlug bügü / ukuşlug sözin sözke ul tüp tégü
6165 negü tér éşit köngli bışmış kişi / ölümde oza işin étmiş kişi
6330 negü tér éşitgil kılınçı silig / ukuş birle işke yetürmiş elig
II. BİLGİLİ
Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin sıklıkla vurgulanan ikinci vasfı bilgili oluşudur. Bilgelik
yolu bilgiden geçmektedir. Yusuf Has Hacib, engin bilgiye sahip insanların doğruları
gösterebileceği görüşündedir. Eserde böylesi kimseler için biliglig “bilgili”, bilig bérgüçi
“bilgi veren”, bil(i)gi tengiz “bilgisi deniz (misali)”, bil(i)gi ügüz “bilgisi ırmak (misali)”,
bil(i)gi koyug “bilgisi yoğun”, bil(i)gi batıg “bilgisi derin”, bil(i)gi kéng “bilgisi geniş” gibi
nitelendirmeler yapılmıştır. Aşağıda, Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin bilgisine gönderme yapan
beyitler sıralanmıştır:
216 negü tér éşitgil bu él kend begi / ukuşka biligke yetürmiş ögi
261 negü tér éşitgil biliglig kişi / ajunda sınayu yetilmiş yaşı
480 negü tér éşit emdi bilgi tengiz / sözin yangzatur körse kızgu mengiz
490 negü tér éşitgil ukuşlug bilip / sanga sözledi söz biligdin alıp
631 negü tér éşitgil biliglig tilin / éve kılmış işler ökünçi yılın
1100 yine yakşı aymış bügü bilgi king / eşitgil munı sen aya kızgu eng
1146 negü tér éşitgil ukuşlug bilir / bu söz işke tutsa kör asgı alır
1492 negü tér éşitgil karı köklemiş / sınamış ukup hem bilip sözlemiş
1955 negü tér éşitgil bilig bilmiş er / başında keçürmiş üküş yilmiş er
2031 negü tér éşitgil biliglig sözün / yéyümedi küçkey élin kéç uzun
2095 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / biligsizni bordın söküp tıdguçı
2167 negü tér éşitgil biliglig tetig / biliglig tetig bilgi élke étig
2243 negü tér éşitgil ay bilgi ügüz / bilig bile köngli yarunmış kögüz
2892 negü tér éşit ay biliglig bügü / boguz ked küdezgü aş akru yégü
3035 negü tér éşitgil biliglig tilin /saranlık bile beg yéyümez élin
3222 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / bilig birle ta'at tapug kılguçı
3278 biliglig negü tér éşitgil özüng / yalavaç tetig ıd tutuz ma sözüng
3491 negü tér éşitgil biliglig çigil / biligsiz éşitgil boyun bér egil
3829 negü tér éşit emdi bilgi koyug / sınap bilgüçi edgü ésiz kamug
3962 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / sınap edgü ésiz kişig bilgüçi
4333 negü tér éşitgil özin tutmış er / tilin bek tutuglı bilig bilmiş er
4813 negü tér éşit kör ay bilgi tengiz / özi kodkı alçak ne köngli ediz
4998 negü tér éşitgil ay bilgi tengiz / ukuşlug amul köngli yüksek édiz
5199 negü tér éşitgil ay bilgi tengiz / bilig birle işlep kızartgıl mengiz
5238 negü tér éşitgil bilig bulmış er / bilig birle élde agır bolmış er
5419 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / bilig birle himmet ulug tutguçı
5473 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / bilig birle nefsig havag basguçı
5713 negü tér éşit tıngla bilgi batıg / anga ötler emdi ay köngli katıg
5980 negü tér éşitgil biliglig sözi / bilig ol kéterdeçi köngül tozı
6081 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / bagırsak bu öt sav erig bérgüçi
6448 éşitgil negü tér bilig bérgüçi / ay emgek bile sen sabır kılguçı
III. UMUR GÖRMÜŞ
Yusuf Has Hacib’e göre bilenin önemli özelliklerinden birisi de umur görmesi yani
devlette önemli vazifeler üstlenmiş olmalıdır. Onun yaklaşımında, eserini siyasetname
türünde kaleme almış olmasının tesiri vardır. Günümüzde bu özelliği bilgelik kurumunun
kamu yararına kullanılması şeklinde yorumlamak gerekir. İnsanına ve insanlığa fayda
sağlamayan kimsenin bilgelik vasfını taşıması mümkün değildir. Bu bağlamda, Kutadgu
Bilig’in Bilgesi eserde çoğu unvan bildiren, ajunçı “dünya hükümdarı”, hakan “hakan”, han
“han”, élçi başı “ülkenin başı”, élçi “hükümdar”, beg “bey”, yavgu “hükümdar”, érkin
“yönetici”, buyruk “vezir”, atlıg “unvan sahibi” bodun başlar “halkı yöneten”, bodun başçısı
“halkın başı”, törü bérgüçi “töreyi vazeden” törülüg kişi “töreli kimse” gibi sıfatlarla
anılmıştır. Aşağıda, Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin umur görme özelliğine gönderme yapan
beyitler sıralanmıştır:
216 negü tér éşitgil bu él kend begi / ukuşka biligke yetürmiş ögi
544 negü tér éşitgil bodun başlar er / kamug işni yetrü körüp işler er
841 negü tér éşitgil ıla atlıgı / tapugun bedümiş kişi kutlugı
1076 negü tér éşitgil bügü él begi / bodun başlaguçı kişide yégi
1594 negü tér éşitgil uç ordu begi / bilip sözlemiş sözke yetrüp ögi
1779 negü tér éşitgil ıla beg sözi / sözi ma’nisi ol sözüngke tözi
1962 negü tér éşitgil ötüken begi / sınap sözlemiş sözni yetrüp ögi
1992 negü tér éşitgil ay élçi başı / örüg ked köngüllüg sınamış kişi
2196 negü tér éşitgil törülüg kişi / törülüg kişi boldı él tör başı
2319 negü tér éşitgil ıla atlıgı / tuz etmek kéngüt ay kişi kutlugı
2424 negü tér éşitgil kör élçi bügü / bügü sözlerin bulsa aş teg yégü
2602 negü tér éşitgil ajunçı beg er / bodun başlaguçı biliglig yég er
2696 negü tér éşitgil ıla sır tengi / idi edgü yang bu bitig söz yangı
2941 negü tér éşitgil öge buyrukı / unıtma munı sen biti hem okı
2966 negü tér éşitgil uç ordu hanı / bodunda talusı kişide çını
3029 negü tér éşitgil bügü beg tili / bu beglik işinge ol urmış ulı
3126 negü tér éşit emdi hakan tili / ajun başlamış bütrü basmış éli
3142 negü tér éşitgil ay élçi bügü / bügülep kılur élçi künde ögü
3460 negü tér éşitgil bu él kend begi / ajun başlap élke yetilmiş ögi
3815 negü tér éşitgil uç ordu hanı / tüzü élke yangzap söz aymış köni
4082 negü tér éşitgil törü bérgüçi / törü birle beglik işin étgüçi
4197 negü tér éşitgil ay élçi başı / sınap edgü ésiz keçürmiş yaşı
4290 negü tér éşitgil törülüg kişi / otundın yıramış ukuşlug başı
4752 negü tér éşitgil ıla érkini / tapugçı törüsin ayur kör anı
4947 negü tér éşit yakşı yagma begi / kamug iş içinde yetilmiş ögi
5043 negü tér éşitgil böke yavgusı / ukuş birle yadmış ajunka küsi
5250 negü tér éşitgil bügü élçi beg / bu beglik işini bilir yolçı beg
5287 negü tér éşitgil bodun başçısı / törü birle élde yadıglı küsi
5354 negü tér éşitgil ulug kend begi / kamug iş içinde yetürmiş ögi
5523 negü tér éşitgil böke yavgusı / bayusa baş egmez budun yuvgası
5569 negü tér éşitgil üç ordu hanı / at edgü tile ay öligli kanı
6138 negü tér éşitgil bu bodun begi / sınap sözlemiş sözni yetlip ögi
IV. TAKVA SAHİBİ
Bilgenin dikkat çeken bir vasfı ise gaflet uykusundan uyanmış ve bu dünyanın
geçiciliğini idrak etmiş olmasıdır. Hesaplarını fani olana göre değil baki olana göre
yapmasıdır. Bu bağlamda umur görmüş olma, hiç ölmeyecekmiş gibi bu dünya için
çabalamaksa takva sahibi olma da yarın ölecekmiş gibi öteki dünyayı hayatın merkezine
almaktır. Eserde, Odgurmış takvanın temsilcisidir. Kutadgu Bilig’de dünya ile aldanmayan bu
bilge için odug “uyanık”, sakınuk “düşünceli”, tetig “farkında”, yéti közlüg “keskin gözlü,
uzağı gören” gibi nitelendirmeler yapılmıştır. Aşağıda, Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin takva
sahibi oluşuna ilişkin beyitler sıralanmıştır:
452 negü tér éşit emdi köngli odug / sözi kör çiçek teg tümen tü bodug
755 negü tér éşit emdi bilge tetig / özi bardı kodtı bizinge bitig
1177 negü tér éşitgil odulmış kişi / ölümüg ukup yetrü bilmiş kişi
1266 negü tér éşitgil sakınuk kişi / sakınuk kişi ol kişiler başı
1369 negü tér éşitgil köni sözlüg er / kiçigde odunmış yéti közlüg er
1398 negü tér éşitgil odunmuş kişi / odunmışta kédin ökünmiş kişi
1442 negü tér éşitgil sakınuk kişi / sakınuk kişi ol ajunda başı
1447 negü tér éşitgil ölügli tirig / ölürde birip bardı öt sav erig
1475 negü tér éşitgil ögi yetmiş er / ölümüg ölürde oza ukmış er
1514 negü tér éşitgil ölügli ök er / ölümke ökünüp ulıglı bek er
1523 negü tér éşit emdi köngli köni / usallık usındın odunmış küni
1536 negü tér éşitgil odunmış kişi / ölümüg ukup yolka könmiş kişi
2100 negü tér éşitgil sakınuk tili / bu söz işke tutgıl ay bogzı kulı
3343 negü tér éşitgil sakınuk kişi / heva birle bolmaz bütün din işi
3552 negü tér eşitgil sakınuk odug / yırak tur bu dünya tegürgey yodug
3566 negü tér éşitgil sakınuk başı / bu dünya işindin sakınmış kişi
3613 negü tér éşitgil sakınuk çıgay / çıgay erse nengke közi köngli bay
3632 negü tér éşitgil odunmış kişi / kamug bulganuktın süzülmiş kişi
4189 negü tér éşitgil ay köngli odug / yagı yası tegrüp tokımış yodug
4406 negü tér éşitgil sakınuk başı / kamug türlüg iştin sakınmış kişi
4766 negü tér éşitgil bagırsak sözi / üngürde turuglı sakınuk özi
4828 negü tér éşit emdi köngli odug / ölümke usal bolma teggey yodug
5112 negü tér éşit emdi köngli odug / içingni beze tutma taş sır bodug
5349 negü tér éşitgil halal yégli er / sakınuk başı çın halal tégli er
6119 negü tér éşitgil ay köngli odug / bu söz işke tutsa tokınmaz yodug
6130 negü tér éşitgil sakınuk başı / sakıngıl ay devlet idisi kişi
6177 negü tér éşitgil ölügli kişi / ölürde ulıp yérke çalmış başı
6478 negü tér éşitgil sakınuk kişi / köngülke alın sen ay edgü başı
V. TECRÜBELİ
Kutadgu Bilig’de kāl bilgisinin yanında hal bilgisine de son derece önem verildiği
anlaşılmaktadır. Eserde, tecrübi bilgiyle donanmış şahsiyetlerin bilge sıfatını hak ettikleri
sıklıkla vurgulanır. Yusuf Has Hacib’e göre tecrübenin kazanılmasında yaş önemli bir
etkendir. Bunun yanında bizzat meselelerin muhatabı olarak çözüm yollarını öğrenmeyi de
önemsemektedir. Ona göre, tecrübe sahipleri görmüş geçirmişler zümresindendir. Kutadgu
Bilig’in Bilgesinin tecrübeli oluşunu belirtmek üzere kendisine, sınamış “tecrübe etmiş”,
başında keçürmiş “başından geçirmiş”, közin körmiş “gözlemlemiş”, telim körmiş “çok
görmüş” gibi nitelendirmeler yapılmıştır. Aşağıda bilgeliğin tecrübeyle ilşkisini anlatan
beyitler sıralanmıştır:
261 negü tér éşitgil biliglig kişi / ajunda sınayu yetilmiş yaşı
346 negü tér éşit emdi kılkı silig / sınayu tegip élke sunmış elig
426 negü tér éşit bu sınamış kişi / başında keçürmiş yetürmiş yaşı
667 negü tér éşit emdi türkçe mesel / başında keçürmiş bu kökçin sakal
723 negü tér éşitgil sınamış karı / sınamış karılar sözi söz kurı
1336 negü tér éşitgil sınamış kişi / sınamış kişiler bilir iş başı
1492 negü tér éşitgil karı köklemiş / sınamış ukup hem bilip sözlemiş
1567 negü tér éşit emdi öglüg kişi / başında keçürmiş bilir il işi
1616 negü tér éşitgil sınamış kişi / sınap edgü isizni bilmiş kişi
1913 negü tér éşitgil sınamış bügü / sözüg sözlemegü éşitgü ögü
1962 negü tér éşitgil ötüken begi / sınap sözlemiş sözni yetrüp ögi
1992 negü tér éşitgil ay élçi başı / örüg ked köngüllüg sınamış kişi
2088 negü tér éşitgil sınamış kişi / başında keçürmiş yaşamış kişi
2214 negü tér éşitgil sınamış kişi / sınap edgü isizni bilmiş kişi
2367 negü tér éşitgil yagı sançmış er / başında keçürmiş közün körmiş er
3312 negü tér éşitgil küsemiş kişi / keçer ödlekig ked sınamış kişi
3323 negü tér éşitgil sınamış sözi / anıng ma’nisi uk ay köngli yazı
3829 negü tér éşit emdi bilgi koyug / sınap bilgüçi edgü isiz kamug
3962 negü tér éşitgil bilig bérgüçi / sınap edgü isiz kişig bilgüçi
4197 negü tér éşitgil ay élçi başı / sınap edgü ésiz keçürmiş yaşı
4207 negü tér éşitgil adaş tutmış er / adaş asgı yası sınap bilmiş er
4326 negü tér éşitgil kara kılkını / sınap sözlegüçi kişi barkını
4434 negü tér éşitgil ajun kezmiş er / başında keçürmiş telim körmiş er
4480 negü tér éşitgil sınamış kişi / sınamış kişining bışıg ol işi
6138 negü tér éşitgil bu bodun begi / sınap sözlemiş sözni yetlip ögi
VI. BAŞARILI
Kutadgu Bilig’de sözüne kulak verilmesi istenen kimselerin önemli vasıflarından biri
de başarılarıdır. Başarılı olma, üstlendiği işi kararlılıkla yerine getirme halidir. Görevini
hakkıyla yerine getirenler devlet ve toplum nezdinde itibar görürler. Sorumluluk alanındaki
işlerde başarı elde edemiyenlerin başkalarına söyleyecek sözleri olamaz. Eserde, bilgenin
başarısı çoğunlukla savaş hali ile ilgili bahislerde zikredilmektedir. Kutadgu Bilig’in
bilgesinin başarılı oluşuna gönderme yapan belli başlı nitelendirmeler şöyledir: yagıg utmış
“düşmanı yenmiş”, yagı sançmış “düşmanı bozmuş”, yagıçı “düşmanla savaşan”, tapug kılmış
“hizmet etmiş”, devlet atın mingüçi “devlet atına binen”, agır bolmış “saygı görmüş”, tusulur
“itibar gören”,tilek bulmış “taltif edilmiş”,
kéngeşür “danışmaya layık”,
kapug tüzgüçi
“devlet işlerini yoluna koyan”. Aşağıda bilgenin dirayetini konu edinen beyitler sıralanmıştır:
436 negü tér éşit bu ajun tutmış er / tükel saklap ötrü yagıg utmış
841 negü tér éşitgil ıla atlıgı / tapugun bedümiş kişi kutlugı
946 negü tér éşitgil tapug kılmış er / tapug birle arzu tilek bulmış er
1608 negü tér éşit bu tapug kılguçı / tapug birle devlet atın mingüçi
2052 negü tér éşitgil urup yégü er / urup al ay alp er yana erke bir
2141 negü tér éşitgil ajun tutguçı / kılıç baldu birle yagıg utguçı
2287 negü tér éşitgil azıglıg kür er / ölümüg unıtsa yagısın urar
2338 negü tér atıkmış yagıçı eşit / bu söz eştip ötrü özüngke iş it
2367 negü tér éşitgil yagı sançmış er / başında keçürmiş közün körmiş er
2379 negü tér éşitgil karışgan kür er / seringil seringen yagısın urar
2569 negü tér éşitgil tapug kılmış er / tapug birle begde agır bolmış er
3999 negü tér éşitgil tapug bilgüçi / sınap bilmişin aydı azrak üçi
4050 negü tér éşitgil tapug kılguçı / tapug yetrüp ötrü tilek bulguçı
4103 negü tér éşitgil özin tutnur er / ödinde kirip kör ötüg ötnür er
4170 negü tér éşitgil tapug kılguçı / törü birle başlap kapug tüzgüçi
4261 negü tér éşitgil yagılamış er / yagısı üzele elig bulmış er
5461 negü tér éşitgil bu sü başlar er / tiriglik ıdıp beg işin işler er
5480 negü tér éşitgil yagıçı kür er / kümüş bérse altun yagısın urar
5658 negü tér éşitgil kéngeşür kişi / kéngeşin iter ol kişi öz işi
5729 negü tér éşitgil tusulur kişi / tusulur kişi ol kişide başı
5861 negü tér éşitgil tonga alp erig / bilip sözlemiş kör bu öt sav erig
VII. YAŞI KEMALE ERMİŞ
Türk kültüründe olgunlaşmanın önemli vesilelerinden biri de zamandır. Kutadgu
Bilig’de tecrübe ile yaşın goğru orantılı değerlendirildiği görülür. Bilgenin sözünü muteber
kılan özelliklerinden birisi saçının sakalının ağarmasıdır. Eserde bilgenin bu özelliğini
anlatmak üzere, avuçga “ihtiyar”, karı “yaşlı”, köklemiş “kırlaşmış”, kökçin “(saçı sakalı)
kırçıllaşmış”, kökçin sakal “kır sakal”, ürüng başlıg “beyaz başlı”,
yaşı yetilmiş “yaşı
ilerlemiş” gibi sıfatlar kullanılmıştır. Bu bağlamda Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin yaşının
kemale ermiş olmasına gösteren beyitler aşağıda sıralanmıştır:
426 negü tér éşit bu sınamış kişi / başında keçürmiş yetürmiş yaşı
667 negü tér éşit emdi türkçe mesel / başında keçürmiş bu kökçin sakal
723 negü tér éşitgil sınamış karı / sınamış karılar sözi söz kurı
1222 negü tér éşitgil ogullug kişi / başında keçirmiş yetilmiş yaşı
1492 negü tér éşitgil karı köklemiş / sınamış ukup hem bilip sözlemiş
1638 negü tér éşitgil avıçga sözi / avıçga sözin tut unıtma kozı
1724 negü tér éşitgil yetilmiş yaşı / tiriglikte kızrak bütün çın kişi
2818 negü tér éşitgil bu kökçin sanga/ mungadmış mungınga yara ay tonga
2984 negü tér éşitgil avuçga sözi / avuçga sözi ol yigitler közi
3400 negü tér éşitgil yagılıg kişi / yagı birle urşu tükemiş yaşı
4152 negü tér éşitgil avuçga sözi / avuçga sözi tutsa açlur közi
4197 negü tér éşitgil ay élçi başı / sınap edgü ésiz keçürmiş yaşı
4636 negü tér éşitemdi kökçin sakal / uka bar munı sen turu kalma kal
5085 negü tér éşitgil ürüng başlıg er / ajunug keçürmiş uzun yaşlıg er
VIII MERHAMETLİ
Bilgenin öne çıkan vasıflarından birisi de merhametli ve sevecen olmasıdır. İnsanlarla
münasebetinde rahman ve rahim olan Allah’ın övdüğü merhameti esas alışdır. Eserde onun bu
özelliği için bagırsak “merhametli”, sevitmiş “sevilen”, köngli yakın “gönlü yakın” sıfatları
kullanılır. Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin merhametli şahsiyetini dile getiren beyitler aşağıda
sıralanmıştır:
533 negü tér éşitgil sevitmiş kişi / sevitse kişi kör mün erdem başı
1133 negü tér éşitgil yéti közlüg er / kişike bagırsak köni sözlüg er
1357 negü tér éşitgil bagırsak kişi / bagırsaklık ol kör kişilik başı
1945 negü tér éşitgil bagırsak kişi / bagırsaklık ol kör kişilik başı
2758 negü tér éşitgil bagırsak sözi / bu söz işke tutgıl ay ajun tözi
2777 negü tér éşitgil bagırsak kişi / sakış birle bek tutgu işçi işi
3299 negü tér éşitgil bagırsak kadaş /yakınlık ulaglı köngüldeş adaş
3516 negü tér éşitgil bu sevmiş kişi / sevügke sevüg aybı erdem başı
3700 negü tér éşitgil bagırsak kişi / yakınlık ulaglı tapugsak kişi
4766 negü tér éşitgil bagırsak sözi / üngürde turuglı sakınuk özi
5543 negü tér éşitgil bagırsak kişi / bagırsaklıkı kör sözinge tuşı
5795 negü tér éşitgil ay köngli yakın / kişilik kılıglı bagırsaklıkın
IX. İYİ NİYETLİ
Bilgenin
meziyetlerinden
biri
de
insanlara
karşı
iyi
niyet
taşımasıdır.
Yaklaşımlarındaki samimiyet, onların toplum nezdinde iyi insan şeklinde algılanmalarına
vesile olur. Böylelikle etraflarına güven telkin ederler. Yusuf Has Hacib bilgenin bu özelliğini
anlatmak üzere, kişi edgüsi “iyi insan”, köngli süzük “kalbi temiz”, süzülmiş kişi “arınmış
kişi”, kılkı arıg “temiz yaradılışlı”, kılınçı silig “davranışı düzgün”, köngli yaruk “kalbi nurlu”
gibi ifadeler kullanmıştır. Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin bu yanını belirten beyitler aşağıda
sıralanmıştır:
233 negü tér éşitgil kişi edgüsi / yorıp tın tokıglı ahır ölgüsi
914 bu edgü tilegli negü tér éşit/ kamug edgülük kıl özüngke iş it
2838 negü tér éşitgil kişi edgüsi / kalı teklemiş teg ukuş belgüsi
3085 negü tér éşitgil ay köngli süzük / kamug iş içinde ay köngli tüzük
3429 negü tér éşitgil kişi edgüsi / bu edgü bile yadmış atı küsi
4795 negü tér éşitgil süzülmiş kişi / idisi bile çın tüzülmiş kişi
5430 negü tér éşitgil ay kılkı arıg / bu ödlek okı birle köngli balıg
5599 negü tér éşitgil ay köngli yaruk / munıng ma'nisi kör bu sözke anuk
5787 negü tér éşitgil kişi edgüsi / kişilik bolur çın kişi belgüsi
5891 negü tér éşitgil kişi edgüsi / könilik bile halkka yadmış küsi
6330 negü tér éşitgil kılınçı silig / ukuş birle işke yetürmiş elig
X. AKILLI
Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin bir başka yönü ise aklını yerli yerinde kullanabilmesidir.
Meseleler hakkında isabetli görüşler ortaya koyabilmesidir. Mantığını harekete geçirerek
etrafına yol gösterebilmesidir. Esede onun bu özelliği için öglüg “akıllı”, öge “goğru görüşlü”,
sakınuk “(doğru) düşünceli”, tetig “zeki”, ögi yetmiş “aklı yetmiş” gibi nitelendirmeler
yapılmıştır. Metinde Kutadgu Bilig’in Bilgesinin akıllı oluşuna gönderme yapan beyitler
aşağıda sıralanmıştır:
216 negü tér éşitgil bu él kend begi / ukuşka biligke yetürmiş ögi
755 negü tér éşit emdi bilge tetig / özi bardı kodtı bizinge bitig
1475 negü tér éşitgil ögi yetmiş er / ölümüg ölürde oza ukmış er
1567 negü tér éşitemdi öglüg kişi / başında keçürmiş bilir il işi
1754 negü tér éşit emdi bilge öge / biligsiz ukup emdi boynung ege
1962 negü tér éşitgil ötüken begi / sınap sözlemiş sözni yetrüp ögi
2167 negü tér éşitgil biliglig tetig / biliglig tetig bilgi ilke itig
2935 negü tér éşitgil kéngeşçi öge / kéngeşte töker begke yünçü üge
4947 negü tér éşit yakşı yagma begi / kamug iş içinde yetilmiş ögi
5349 negü tér éşitgil halal yégli er / sakınuk başı çın halal tégli er
5354 negü tér éşitgil ulug kend begi / kamug iş içinde yetürmiş ögi
XI. ALÇAK GÖNÜLLÜ
Bilgelik mütavazi ve anlayışlı olmayı gerektirir. Kibirden ve öfkeden arınmayı şart
kılar. Zira öfke ve kibir aklı baştan alan kötü huylardandır. Gönül kazanmayı engelleyip,
gönül karartır. Kutlu bilgiyle insanların aydınlatmayı vazife bilen Kutadgu Bilig’in Bilgesi
alçak gönüllü ve yumuşak huylu olarak takdim edilmiştir. Bu maksatla kendisi için amul
“yumuşak başlı”, alçak “(alçak) gönüllü”, kodkı “(alçak) gönüllü”, köngli alçak “alçak
gönüllü”, yazuklug “günahkar” gibi nitelendirmeler yaplılmıştır. Kutadgu Bilig’in Bilgesinin
tevazusunu bildiren beyitler aşağıda sıralanmıştır:
1741 negü tér éşitgil ukuşlug amul / yorıglı tınıglı küdezçisi ol
2231 negü tér éşitgil kör alçak amul / ne edgü bolur erke kodkı köngül
2231 negü tér éşitgil kör alçak amul / ne edgü bolur erke kodkı köngül
2477 negü tér éşitgil kişi alçakı / köngül til kiçig tut ay er kıvçakı
4554 negü tér éşit köngli alçak kişi / kişilik kılıglı kişilik tuşı
4813 negü tér éşit kör ay bilgi tengiz / özi kodkı alçak ne köngli ediz
4998 negü tér éşitgil ay bilgi tengiz / ukuşlug amul köngli yüksek ediz
5123 negü tér éşitgil yazuklug kulı / yazukın bilip özri koldı tili
6261 negü tér éşitgil ay kılkı amul / bayat kullarınga bagırsak köngül
XII. DÜRÜST
Bilgenin özelliklerinden birisi de sözünün ve özünün bir olmasıdır. Her daim haktan
ve haklıdan yana tavır almasıdır. Onun bu vasfını bildirmek için eserde köni “doğru”, köni
sözlüg “doğru sözlü”, köni kılklıg “dürüst” gibi nitelendirmeler yapılmıştır. Eserde, Kutadgu
Bilig’in Bilgesinin dürüst oluşuna gönderme yapan beyitler aşağıda sıralanmıştır:
1133 negü tér éşitgil yéti közlüg er / kişike bagırsak köni sözlüg er
1290 negü tér éşit bu köni kılklıg er / bu éki ajunug köni kılklıg yér
1369 negü tér éşitgil köni sözlüg er / kiçigde odunmış yéti közlüg er
1523 negü tér éşit emdi köngli köni / usallık usındm odunmış küni
2863 negü tér éşitgil köni kılklıg er / köni kılkı bolsa ajun bütrü yér
5509 negü tér éşitgil köni köngli tüz / köngül til kılınçı kamug kılkı uz
5742 negü tér éşit kılkı köngli köni / sanga ötledi kör unıtma munı
5891 negü tér éşitgil kişi edgüsi / könilik bile halkka yadmış küsi
XIII. NEFSİNE HAKİM
Bilgenin özelliklerinden birisi de nefsinin dizginlerini eline almış olmasıdır. Kişi böyle
olunca haramdan alabildiğince uzaklaşır. Kul ve Allah katında itibarı artar. Kutadgu Biligde
nefsine hakim olmayı başaran bilge için, özin kısgan “nefsini kısıtlayan”, özin basmış “nefsini
bastırmış, özin tutmış “nefsini dizginlemiş”, özin bilmiş “nefsini bilmiş”, halal yégli “helal
yiyen” gibi ifadeler kullanılmıştır. Kutadgu Bilig’in Bilgesinin nefsine hakim oluşunu anlatan
beyitler aşağıda sıralanmıştır:
965 negü tér éşitgil özin kısgan er / esen tirlür inçin özin basgan er
3639 negü tér éşitgil özin basmış er / hava boynı yençip özin tutmış er
4333 negü tér éşitgil özin tutmış er / tilin bek tutuglı bilig bilmiş er
4588 negü tér éşitgil boguz tıdguçı / özi bogzınga erk bolup tutguçı
5411 negü tér eşitgil özin bilmiş er / havasın ukuşka bulun kılmış er
5473 negü tér éşitgil bilig birgüçi / bilig birle nefsig havag basguçı
5349 negü tér éşitgil halal yégli er / sakınuk başı çın halal tégli er
XIV. ASİL
Bilgenin asaleti soydan gelip davranışlarına yansır. O nedenle çiğlik ona yakışmaz.
Eserde asillik hem nesep hen de karakter bildiren bir kullanımda karşımıza çıkmaktadır.
Yusuf Has Hacib bu durumu dile getirmek maksadıyla bilge için, tüzün “asil”, bagı bedük
“soyu büyük”, aslı agı “aslı kıymetli”, aslı bedük “aslı büyük”, köngli yüksek ediz “gönlü
yüksek ve yüce” nitelendirmelerinde bulunmuştur. Kutadgu Bilig’in Bilgesinin asilliğine
vurgu yapan beyitler aşağıda sıralanmıştır:
2204 negü tér éşitgil uvutlug tüzün / sanga ötler emdi bagırsak özün
2306 negü tér éşitgil ay kılkı tüzün / bu beytig okıgıl avıngıl özün
3181 negü tér éşitgil ay aslı agı / kara könglin avlar begi yarlıgı
3925 bu sözni eşit ay manga kelmedük / negü tir arıg bilge bagı bedük
4998 negü tér éşitgil ay bilgi tengiz / ukuşlug amul köngli yüksek ediz
5325 negü tér éşitgil ay aslı bedük / bagırsak sözi tutsa asgı ked ök
XV. GÖZÜ TOK
Bilgede bulunamaması gereken özelliklerden biri de aç gözlülüktür. O, dünya malına
tamah etmez. Bulunca dağıtır, bulamazsa şükreder. Eserde közi tok “gözü tok”, köngli todmış
“gönlü doymuş”, bogzı egni bütün “tamah etmeyen” ifadeleriyle bilgenin gözü tok oluş
niteliğine gönderme yapan beyitler aşağıda sıralanmıştır:
1191 negü tér éşitgil közi tok kişi / tuz etmek idisi alçı er başı
2614 negü tér éşitgil közi tok kişi / közi tok kişi boldı baylar başı
3798 negü tér éşit bogzı egni bütün / barım tap tése er bolur beg kutun
4730 negü tér éşit dünya kodmış kişi / yayıg dünyaka köngli todmış kişi
5385 negü tér éşitgil közi tok kişi / bu köz toklukı ol bu baylık başı
XVI. GEZİP GÖRMÜŞ
Kutadgu Bilig’de “Çok okuyan mı bilir çok gezen mi” atasözünü doğrularcasına
bilgenin değişik memleketleri görmüş olmasına vurgu yapılır. Bu yaklaşımda o dönemlerde
bilim elde etmek diyar diyar dolaşma gereği de etkilidir. Bilgenin seyahatleri ona coğrafya ve
insan bağlamında mukayese yapma imkanı sunar. Metinde geçen ajun tezginigli “dünyayı
dolaşmış”, dünya kezgen “dünya gezmiş”, ajun kezgen “alemi gezmiş” gibi nitelendirmeler
dikkat çekicidir. Kutadgu Bilig’in Bilgesinin gezip görmüş olmasını anlatan beyitler aşağıda
sıralanmıştır:
2745 negü tér éşitgil bu sartlar başı / ajun tezginip nengke tegmiş kişi
3002 negü tér éşitgil bu sartlar başı / öz asgın tilep dünya kezgen kişi
4434 negü tér éşitgil ajun kezmiş er / başında keçürmiş telim körmiş er
5754 negü tér éşit emdi sartlar başı / ajun tezginigli hıtay arkışı
XVII. CÖMERT
Varlığını saklamak yerine paylaşmak bilgelerin bir başka karakteristik özelliğidir.
Bilge, madden ve manen darda olana uzanan eldir. Cimrilerin itibarı olmaz. Kutadgu Bilig’de
akılar başı “cömertler başı”,
tuz etmek idisi “sofrası açık” gibi ifadelerle bilgenin
cömertliğinin vurgulandığı dizeler aşağıda sıralanmıştır:
1191 negü tér éşitgil közi tok kişi / tuz etmek idisi alçı er başı
2809 negü tér éşitgil akılar başı / köngülke alıngıl ay çırguy kişi
3978 yime yakşı aymış akılar başı / éşitgil munı sen ay edgü kişi
XVIII. KUTLU
Kadim Türk töresinde kut, Tanrı’nın bahşetmesi sonucu insanda tecelli eder. Kuta
layık olunmaz ise elden gider. Mizacını gayretle yoğurarak insanlığın faydası için bilgelik
yolunda ilerleyenlerin karşısına çıkan ve güç yetmezmiş gibi görünen engeller kut sayesinde
kendiliğinden kalkar. Onların önünde hiç ummadıkları kapılar açılır. Eserde, kutlug “kutlu”,
kutun kopmış “kutla yükselmiş”, kutı belgülüg “kutu belirgin” gibi nitelendirmelerle
zikredilen Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin bu özelliğini gösteren beyitler aşağıda sıralanmıştır:
602 negü tér éşit bu kutun kopmış er / kutı birle arzu tilek bulmış er
841 negü tér éşitgil ıla atlıgı / tapugun bedümiş kişi kutlugı
3071 negü tér éşitgil kutı belgülüg / kutı birle ilde çavıkmış külüg
IXX. SEÇKİN
Bilgenin özelliklerinden bir tanesi de bulunduğu ortamda kendiliğinden öne çıkışıdır.
Günümüzde bu durum yabancı bir sözcükle ‘karizmatik’ olarak da anlatılmaktadır. Metinde
kişi üdrümü “seçkin kişi” şeklinde tespit edilen bu özelliğin geçtiği beyitler aşağıdadır:
1689 negü tér éşitgil kişi üdrümi / kişi üdrümi hem budun ködrümi
3372 negü tér éşitgil kişi üdrümi / urug kesmegüke kişi ol emi
XX EDEPLİ
Edep ve haya bilgelik makamının ana sütunlarındandır. Onun çindir ki bizim tarihi
eğitim kurumlarımızda “Edeb Ya Hu” hatları başköşeleri süsler. Bu maksatla Kutadgu
Bilig’de bilge için uvutlug “edepli”, dünya 'aybın biligli “dünya aybını bilen” ifadeleri
kullanılmıştır. Konuyla ilgili beyitler aşağıdadır:
1407 negü tér éşit dünya 'aybın bilip / sanga sözlegüçi ukuştın alıp
2204 negü tér éşitgilu vutlug tüzün / sanga ötler emdi bagırsak özün
XXI. SABIRLI
Bilge, ‘can ocağında pişen aş’la insanlığı besleyen kimsedir. Pişmek ve olgunlaşmak
sabır işidir. Kutadgu Bilig’in Bilgesi de seringen kişi yani “sabırlı insan”dır. Bu durum
aşağıdaki beyitte tanıklanmıştır:
1318 negü tér éşitgil seringen kişi / serinse éter er buzulmış işi
XXII. VEFALI
Vefa, yeri geldiğinde çıkarlarını ayaklar altına alabilen insanların meziyetidir. Gönül
medeniyeti hatır tuğlası ile inşa edilirken harcı vefa ile karılır. Bu medeniyette an gelir ikram
edilen bir fincan kahveye, an gelir tek bir harfe kırk yıl hatır biçilip vefa gösterilir. Türk
medeniyetinin kurucu metinleri arasında zikredebileceğimiz Kutadgu Bilig’in sözü muteber
bilgesi de vefalıg “vefalı” bir şahsiyettir. Bu hal aşağıdaki beyitte tespit edilmiştir:
2040 negü tér éşitgil vefalıg kişi / vefa ol kişike kişlik başı
XXIII. GÜZEL KONUŞAN
Bilge hikmetli bilgiyi yaymakla yükümlüdür. Bu süreçte onun en önemli aracı sözdür.
Gerek yazarak gerekse konuşarak sözün hakkını verebilmelidir. Meramını en etkin biçimde
anlatmalı ve aktarmalıdır. O nedenle Kutadgu Bilig’in Bilgesi tildem “hatip” olmalıdır. Bu
durumu aşağıdaki beyitten öğrenmekteyiz.
5651 negü tér éşitgil kişi tildemi / kamug kılgu işke kingeş ol emi
Yukarda sıralan vasıflar alt alta toplandığında Yusuf Has Hacib’in kendi şahsiyetine
taşıdığı erdemleri eserin nasihatçisi konumundaki bilge aracılığıyla dışa vurduğu sonucuna
varılabilir. Zira müellif, hikmetli bilgilerle bezenmiş, insanlığın mutluluğunu amaçlayan bir
eser vücuda getirebilecek ilim ve irfana sahiptir. Devlette önemli hizmetlerde bulunup yaşı
kemale erdiğinde ürününü vermiştir. Eser, Kutadgu Bilig’in Bilgesi’nin sahip olduğu
meziyetlerin ikliminde vücuda getirilmiştir. Divanü Lûgat-it Türk’te “Buzdan su damlar”
şeklinde Türkiye Türkçesine aktarabileceğimiz bir atasözü vardır. Bu söz insanda olanın dışa
yansıyacağını anlatır. Yusuf Has Hacib de önemli görüp kendi nefsinde hayata geçirme
mücadelesi verdiği özellikleri bir nasihatçi üzerinden açığa vurmuştur. Kutadgu Bilig’in
Bilgesi’nin eserde şiir başlığıyla sunulan dizelerin şairinin yani kendisinin olduğunu zaman
zaman ağzından kaçırmıştır:
3360 negü tér éşitgil bu beyt ayguçı / taşı körme ma'ni baka kör içi
3583 negü tér éşitgil bu beyt ayguçı / tişi hem ogul kız üzer er küçi
Beyitlerinde beyt ayguçı “beyiti söyleyen”, Yusuf Has Hacib’den başkası değildir.
Kutadgu Bilig’in bilgelik üzerine sunduğu veriler bu kavramın Türk kültüründeki
muhtevasını belirlemek adına son derece önemlidir. Hikmet geleneğimizin bu eşsiz
kaynağının bilgesi haddizatında, Türk Dünyasının zaman ve zemine sığmayan ortak
bilgesidir.
Author
Document
Category
Uncategorized
Views
0
File Size
175 KB
Tags
1/--pages
Report inappropriate content