istoriis mecnierebaTa doqtori giuli alasania istoriis mecnierebaTa doqtori vaxtang goilaZe saqarTvelos eklesiis istoriis pirveli sruli gamokvleva saqarTvelos sapatriarqos manglis-walkis eparqia 2000 1 saqarTvelos mTavarepiskopos samociqulo marTlmadidebeli anania eklesiis saswavleblebis jafariZis istoria” pedagogebisa da eklesiis mravaltomiani gamoqveynebis wmida sinodis monografia Tanave studentebisaTvis wevris “saqarTvelos gadaiqca umaRlesi eklesiis istoriis saxelmZRvanelo wignad. uwmidesisa da unetaresis sruliad saqarTvelos kaTalikos-patriarqis ilia II-is locva kurTxeviT 1998 wlis “saqarTvelos eklesiis kalendarSi” gamoqveynda aRniSnuli monografiis mokle redaqcia, romelic ivane javaxiSvilis saxelobis istoriisa da eTnografiis samecniero sabWos mier gadatanili iqna sadisertaciod. qvemdebare wignSi warmodgenilia Cveni cnobili sazogado moRvaweebisa da mecnierebis mier gamoTqmuli recenziebi da sityvebi aRniSnuli disertaciis dacvisas, romelsac Tan erTvis universitetidan da institutebidan miRebuli gamoxmaurebani. 2 S i n a a r s i istoriis mecnierebaTa doqtori giuli alasanias recenzia anania jafariZis disertaciaze “saqarTvelos eklesiis istoria Sua saukuneebSi (XII-XVIII ss.)” ................................................................................................................ 5 mTavarepiskopos Aananias pasuxi oficialur oponents qalbaton giuli alasanias .............................................................................................................................................................14 istoriis mecnierebaTa doqtor vaxtang goilaZis recenzia ...................................... 26 pasuxi oficialur oponents baton vaxtang goilaZes ..............................................................43 ist. mecn. doqtor valerian maWaraZis sityva ist. mecn. doqtor ilia tabaRua ............................................................... 44 sityva .................................................................... 44 morwmune qalbatonis sityva .................................................................................................................... 45 profesor revaz baramiZe sityva .................................................................................. 46 kinoreJisor revaz CxeiZe sityva .......................................................................................... 46 akademikosi mariam lorTqifaniZis sityva ................................................................................. 48 istoriis mecn. doqtor marine CxartiSvilis sityva mTavarepiskopos meufe Tadeozis ist. mecn. .................................................. 49 sityva......................................................................................... 50 doqtor iakob axuaSvilis sityva: docent rusudan wiqvaZis sityva ................................................................. 52 .......................................................................... 52 ist. mecn. doqtor fridon sixaruliZis sityva ....................................................................53 ist. mecn. kand. deniza sumbaZis sityva ................................................................... 54 mweral ciala ardaSelias sityva ..............................................................................55 akademikos daviT musxeliSvili sityva .............................................................................55 iRumen mama Sios sityva ..................................................................................................... 56 3 Tbilisis sulxan-saba orbelianis pedinstitutis istoriis fakultetis docent s. vardosaniZis da kaTedris gamge, prof. sv. gamsaxurdias daskvna ........................................................................................... 57 a.jafariZis pasuxi wamyvan organizacias ............................................................................. 59 Tsu profesor filologiis mecnierebaTa doqtor z. kiknaZis gamoxmaureba .................................................. 61 quTaisis saxelmwifo universitetis saq. istoriis kaTedris gamgis ist. mecn. doqtor prof. g. mWedliZis gamoxmaureba ....................... 64 Tbilisis pedinstitutis qristianuli kulturis istoriis kaTedris gamgis prof. lela xaCiZis da kaTedris ufrosi maswavleblis T. koWlamazaSvilis gamoxmaureba ......................................... 65 saqarTvelos recenzia teqnikuri universitetis kaTedris gamgis prof. n. xazaraZis .............................................................................................................................................. 68 Tsu religiaTmcodneobis da eTikis kaTedris docentis r. wiqvaZisa da kaTedris gamgis prof. T. fanjikiZis gamoxmaureba ................................................................ 71 Tsu kulturis istoriisa da Teoriis kaTedris gamgis prof. ist. mecn. doqtor qeTevan pavliaSvili recenzia ............................................. 74 goris ekonomikur-humanitaruli institutis kaTedris gamge, prof. el. mamisTvaliSvilis da docent v. kiknaZis gamoxmaureba ........................ 76 saq. mecn. akademiis istoriisa da EeTnografiis institutis mecn. TanamSromlis e. kaWaravas daskvna ...................................................................... 78 4 istoriis mecnierebaTa doqtori giuli alasanias recenzia anania jafariZis disertaciaze “saqarTvelos eklesiis istoria Sua saukuneebSi (XII-XVIII ss.)” saqarTvelos eklesiis istoria gadarCenisTvis mudmivi brZolaa. iseve, rogorc saqarTvelos istoria, CamonaTvalSi “ena, mamuli, sarwmunoeba”, romelic qarTvel xalxs gadarCenis ZiriTad pirobad miuCnevia, Tanmimdevrobis cvlisas xSirad pirvel adgilze sarwmunoebas wamoswevda xolme, vinaidan eris konsolidaciis saqmeSi eklesia xSir SemTxvevaSi ufro mniSvnelovan rols asrulebda, vidre saero xelisufleba. marTlmadidebloba da eklesia saukuneebis manZilze iyo is ZiriTadi RerZi, is xerxemali, romelzedac iyo daSenebuli erovnuli cnobiereba. qarTuli erovnuli cnobierebis sicocxlis unarianoba, romlis mizezebis kvlevasac eZRvneba dRes sapaeqrod warmodgenili gamokvleva, swored saqarTvelos eklesiis sicocxlisunarianobiT iyo gamowveuli. aseTia naSromis ZiriTadi Tezisi, romelsac avtori mravali argumentiT da Zalze damajereblad asabuTebs. ukanasknel gansaxilveli wlebSi naSromi eklesiis saqarTvelos istoriisadmi eklesiis interesis istoriis miuxedavad Sesaxeb pirveli sruli gamokvlevaa. pirvelia naSromi im TvalsazrisiTac, rom didi xnis Semdeg eklesiaze mecnierul gamokvlevas qmnis sasuliero piri marTlmadidebluri xedviT, gansxvavebuli gancdiT. es aris eklesiis warsuli da dRevandeloba, danaxuli Signidan, organuli codniT, rogorc avtori aRniSnavs, “marTlmadidebluri TvalTaxedviT dawerili istoria” (gv. 13). amgvarad, es qarTul istoriografiaSi im sisxlis gadasxmas hgavs, romelic drodadro aucilebelia jansaRi organizmis SesanarCuneblad. warmodgenili disertaciis ramdenime ZiriTadi mizani aris: 1) daubrunos saqarTvelos moqalaqes qristes rwmena da ganamtkicos mrevli am rwmenaSi; 2) gauRvivos mkiTxvels siamayis grZnoba qveynis da eris Rirseuli warsuli gamo; 5 3) aRadginos saqarTvelos warsulis obieqturi da sruli suraTi da am fonze warmoaCinos eklesiis istoria da misi mniSvneloba qveynis da eris warsulsa da awmyoSi. Tavidanve SeiZleba iTqvas, rom pirveli ori mizani savsebiT miRweulia. rac Seexeba mesames, Cemi dRevandeli mdgomareoba maiZulebs masze ufro detalurad SevCerde da es movaleoba friad sasiamovnod da sapatiod mimaCnia. Temis farglebSi, rogorc problemis dasmis TvalsazrisiT, aseve misi SinaarsiT mniSvnelovnad scildeba sakandidato disertaciis amocanebs da moTxovnebs, xolo misi avtori ueWvelad imsaxurebs Ziebul samecniero xarisxs. saqarTvelos eklesiis warsulis Seswavla avtors imTaviTve farTod dausaxavs. wignSi qveynis politikuri, socialuri, ekonomikuri da kulturuli cxovreba msWvalavs ise organulad mTel avtorisaTvis aris Serwymuli rom xSirad naSroms, ufro mniSvnelovani. eklesiis Znelia imis saqarTvelos da istoriasTan da gansazRvra, ise romelia met-naklebad masTan urTierTobaSi myofi qveynebis istoriis monumentur tiloze warmodgenili saqarTvelos eklesiis istoriis konteqstSia danaxuli. mniSvnelovani SenaZenia aramarto saqarTvelos urTierTobaSi myofi qveynebis, zogadad marTlmadideblobis istoriis warmodgenili saqarTvelos istoria da warsulis, religiisa TvalsazrisiT, amdenad mdidari wyaroTmcodneoba, naSromi aramed da, masTan kerZod, problematikiT romelic wignis meore plans qmnis, aranakleb saintereso da aranakleb mniSvnelovania. dRes, rodesac eklesias kvlav daubrunda is mniSvnelovani funqcia, romelic mas istoriulad mudam hqonda qarTveli xalxis warsulSi, dRevandeli disertaciis dacvis mniSvneloba Zalze didia. TviT naSromis done uTuod gazrdis eklesiis da samRvdeloebis avtoritets, xels Seuwyobs sazogadoebis konsolidacias da yovelive es mniSvnelovan wvlils Seitans eris sulier amaRlebasa da gadarCenaSi. warmodgenil naSromSi avtors Zalze bevr sakiTxze maT Soris sakamaTosa da dadgenilze. igi mouxdeba msjeloba, rTulia kompoziciurad, Sinaarsobrivad da, miuxedavad imisa, rom kargi eniT aris dawerili, Zneli aRsaqmelia. wignis mniSneloba rTuli amocanis winaSe ayenebda ara marto avtors, aramed mis mkiTxvelsac, romlisganac saTanado momzadebas moiTxovs. wigni rTuli wasakiTxia emociurad. vinaidan Cvens winaSea saqarTvelos da 6 qarTveli eris mTeli warsuli da awmyo, warmatebebi da ukusvlebi, damoukideblobis, siZlieris da gareSe Zalis damorCilebis wlebi da yovelive amis fonze eris warmodgenilia Camoyalibebis konkretul uwyveti pirovnebaTa procesi. portretebi gacocxlebulia da maTi da dadebiTi uaryofiTi mxareebiT, eklesiis da saero xelisuflebis rTuli urTierToba sxvadasxva xanaSi, gare samyarosTan Sexvedrebi, omebis da mSvidobis istoria, maTi mniSvneloba da yvelaferi es erTis amosunTqviT, erTi gancdiT aris dawerili. Tumca aseTi naSromi, cxadia, erTbaSad ar iwereba, aseTi naSromi mTeli cxovrebis nafiqria. mkvlevari kargad icnobs wyaroebs, amdidrebs rasac SemTxvevaSi TviTon gamokvlevis xarisxs TviTmxilvelTa gvevlineba monacemebiT, TviTmxilvelis da mniSvnelobas. Sesabamis rolSi. amasTanave werilobiT xolo es zogierT faqti zrdis mTeli naSromi dawerilia samecniero literaturis codniT da didi pativiscemiT winamorbed mkvlevarTa mimarT. magram winamorbedebTan kamaTi ar Seadgens naSromis mizans. misi mizani ufro avtoris mosazrebebis dasabuTebaa, romelic aramarto Tanabrad erkveva istoriul da wyaroTmcodneobiT problematikaSi, aramed TviTon aris profesionali istorikosi da wyaroTmcodne. SeuZlebelia gamokvlevaSi ganxilul sakiTxTa ubralo CamoTvlac ki, SevCerdebi mxolod zogierTze da amasTanave aRvniSnav maT zogierT xarvezs. Cemi erT-erTi ZiriTadi SeniSvna exeba gamokvlevis teqnikur mxares, romelsac Zalze didi datvirTva aqvs samecniero naSromSi. es aris sqolioebis ar arseboba. Tumca literaturis damowmeba xSirad ukve TavisTavad argumentia. am sakmaod mZime ganswavluloba yovelTvis SeniSvnas kargad Cans, erTgvarad magram arbilebs gamokvlevis am is, rom istoriis Taviseburebis gamo ar xerxdeba Sejereba. gamokvlevebis konkretuli sakiTxebi Serwymulia Teoriul problemebTan. avtori msjelobs imaze, Tu ra aris qristianuli eklesiis istoria, rogorc disciplina, asaxelebs mis wyaroebs, gansazRvravs Tavis amocanebs. sagangebod Cerdeba jer msoflio istoriis, xolo Semdeg qarTuli eklesiis istoriis periodizaciaze. periodizaciis SemuSavebisas ar aris daculi erTiani principi. aq amosavali xan istoriuli movlenaa (mag., mefobis gauqmeba), xan movlena sakuTriv eklesiis cxovrebaSi (mag., avtokefaliis gauqmeba an aRdgena). MmTlad misaRebi ar aris, ratom aris miCneuli oqros xanis dasasrulad XIV s. damdegi, 7 Tu saqarTvelo ukve me-13 s. 20-iani wlebidan zedized ganicdis xan monRolTa, xan xorezSahTa Tavdasxmebs, eqceva maTi politikuri kontrolis qveS an ratom ar aris, magaliTad, calke gamoyofili 1917-21 ww. ratom aris miCneuli mijnad VI s. da ar aris gamoyofili VII s. 20-iani wlebi, romelic avtoris araerTgzis SeniSvniT aSkarad gadamtexi momentia qarTuli eklesiis istoriaSi. Zalze sainteresoa dakvirvebebi hagiografiul Zeglebze, sxvadasxva Sinaarsis iuridiul dokumentebze, ~qarTlis cxovrebis~ struqturaze, rTul mudmiv problemad rCeba. avtori cal-calke ganixilavs TiToeul Zegls, afasebs maT, rogorc wyaros da, kerZod, eklesiis istoriisaTvis. aseve erTgvarad xelovnur STabeWdilebas istorikosebis dayofa SeniSnavT, rom samoqalaqo da saeklesio avtorebad, yovel SemTxvevaSi adreul saukuneebSi, vinaidan erTnic da meorenic sasuliero pirebi arian. mkvlevari Tamaris e.w. meore istorikosad basil ezosmoZRvars marTalia, Zeglis miiCnevs, avtori rac erTgvarad jerjerobiT moZvelebuli ar aris Sexedulebaa. dadgenili, magram i. javaxiSvilis atribucia amJamad aRar aris gaziarebuli. didi adgili eTmoba naSromSi qarTuli eris eTnogenezis sakiTxebs. avtori msjelobs Camoyalibebis qarTvelebis Teorias. aq sxvadasxva yuradRebas dasaxelebebze, ipyrobs ganixilavs qarTvelebis eris dakavSireba bibliur TugalTan. aRniSnul sakiTxze uzarmazari literaturaa Seqmnili. avtors TviTonac aqvs specialuri gamokvleva qarTvelebis eTnogenezze, Sesabamisi argumentebi gansaxilvel wignSic aris motanili, magram, vfiqrob, problema mainc moiTxovs Semdeg dakvirvebas. mkvlevari farTod aSuqebs mociqulTa moRvaweobas qarTlSi, ris Sedegadac msjelobs da akeTebs daskvnas, rom vinaidan mociqulebis mier daarsebuli yvela eklesia, sadac ar unda yofiliyo is, avtokefaliuri iyo, amitomac qarTuli eklesia daarsebisTanave avtokefaluria. es azri naSromSi sxvaganac meordeba da avtori mas araerTxel sxvadasxva argumentiT asabuTebs. Teoriulad es iqneb marTlac ase unda yofiliyo, magram realobaSi TviT mociqulebis yofnis faqti saqarTveloSi naSromSi naCvenebia, Tu rogor uxdebodaT araerTxel damdgara eWvqveS. qarTvelebs zog SemTxvevaSi Tavisi kanonieri urTierTobis mtkiceba da rogor Znelad ikafavda gzas simarTle adrec da axlac. Sors rom ar wavideT, amis magaliTad marTlmadideblur diptixSi saqarTvelos eklesiis adgilis sakiTxic kmara. an rogor avxsnaT is. 8 magaliTad faqti, rom 381 wels konstantinepolis II msoflio saeklesio krebis aqtebSi episkoposTa warmomadgenlis xelmowerebidan iberiis episkoposis Cans amasiis pantofiles pontos monawileoba eparqiis an me-12 s. bizantili avtoris nilos doqsanopatriusis cnoba, romlis mixedviT 1143 w. ~helspontos amasia, romlis saepiskoposo iyo TviT iberiac~. nabij-nabij, sxvadasxva wyaroebiT asabuTebs avtori dasavleT da aRmosavleT saqarTvelos erTianobas, aCvenebs saepiskoposoebis raodenobriv zrdas da Sesabamisad qristianobis warmatebebs saqarTveloSi, rac eris Camoyalibebis aucilebeli pirobaa. wignSi cal-calkea ganxiluli eris iseTi niSnebi, rogorc aris saerTo ena, saerTo teritoria, saerTo kulti, erTmorwmuneoba, fsiqiuri wyoba, saerTo eTnikuri warmoSoba, ganuwyveteli istoriuli da ekonomikuri kavSiri da sxv. yvela am niSans mkvlevari Zalze adre xedavs qarTveli xalxis istoriaSi. jer kidev qarTlis saxelmwifos Camoyalibebis dros Zv.w. IV-III s.s. miuxedavad imisa, rom aq am monakveTSi saintereso msjelobaa dasavleT da aRmosavleT teritoriebis erTianobaze, termin iberiis mniSvnelobaze da sxv. sakiTxebze, Znelia gaiziaro avtoris azri qarTveli eris aseTi siZvelis Sesaxeb, Tumca kidev erTxel xdeba cxadi, rom eris Camoyalibeba xangrZlivi da rTuli procesia da CamoTvlili niSnebis dadastureba sxvadasxva dros garkveul safuZvels da tendencias qmnis mis dasaCqareblad. qarTlSi qristianobis oficialur religiad aRiarebis faqtis TariRad avtori 317-318 ww. miiCnevs (gaziarebulia v. goilaZis azri), magram am sakiTxze msjelobisas erTgvari winaaRmdegoba SeiniSneba. mkvlevaris azriT, ~338 wlis Semdeg qarTvelTa mefes qristianobis aRiareba sparselTa SiSiT gauWirdeboda. maSasadame, im dros roca sparseTi qristianobas mfarvelobda da iberia iranis gavlenis sferoSi Sedioda (280 wlebamde), gacilebiT ufro advili iyo qristianobis miReba. marTlac, diubua de monpesie qarTlis moqcevis TariRad 976 wels miiCnevs~ (gv.65). gv. 174-ze motanilia, Cans, ~qarTvlis cxovrebis cnoba imis Sesaxeb, rogor gamogzavna konstantinem qarTlSi relikviebi - cxovelmyofeli jvris nawili da ficari, romelzedac daWvaluli iyo uflis fexebi. episkoposma uflis samsWvalni da ganZi eruSeTSi datova da wamovida, wundaSi man xuroebi datova, eklesiis Seneba manglisSi daiwyo da iq uflis ficarni datova. 9 ~moqcevai qarTlisaSi~ piriqiT aris: eruSeTSi datoves ficarni, xolo manglisSi – samsWvali. es cnoba, rogorc Cans, ufro sworia, yovel SemTxvevaSi werilobiTi da zepiri tradicia samsWvals swored manglisis taZarTan akavSirebs. gv. 176-ze avtori exeba sakiTxs imis Sesaxeb, Tu romeli anbaniT Caiwera ninos cxovrebis uZvelesi versia da arCevs kompromisul gzas. misi varaudiT, salome ujarmelma an qarTuli an berZnuli an kidev arameuli anbaniT isargebla. Tu gaviTvaliswinebT, rom problema qarTuli anbanis Seqmnas exeba, aq sasurveli iyo ufro mkafio pozicia. gamokvlevis TiToeul monakveTs win uZRvis Sesabamisi wyaroebis Sinaarsis gadmocema, romelic zogjer Seicavs anaqronizmebs. aseT SemTxvevaSi sasurvelia gakeTdes SeniSvna, magaliTad, vaxtang gorgaslis dros yivCaRebis moxseniebis dros (gv. 186). damajerebelia avtoris varaudi imis Sesaxeb, rom konfliqti vaxtangsa da mTavarepiskoposs miqaels Soris socialur niadagze moxda. magram gamokvlevebSi araferia naTqvami bizantiaSi gamocemuli henotikonis Sesaxeb an imaze, moaxdina Tu ara aman raime gavlena qarTlis sasuliero orientaciaze. ufro Rrma dasabuTebas moiTxovs, albaT, naSromSi gamoTqmuli varaudi, rom herebis mSobliuri ena qarTuli enis erT-erTi dialeqti iyo, miTumetes, rom aqve naTqvamia, rom hereTis ena daRestnur enebs enaTesaveboda (gv. 209). qronologiur gavrcelebuli gamijvnas yofila iranuli moiTxovs, da albaT Turquli dakvirveba, enebi. agreTve rom aq somxuric. konteqstebidan naTeli ar aris, ras exeba cnoba – daRestans Tu hereTs. garda amisa, dasazustebelia Turqulis sakiTxi, misi kvali kavkasiaSi SedarebiT gvian Cndeba, magram am sakiTxze azrTa sxvadasxvaobaa. damajerebelia azri imis Sesaxeb, rom VIIs. damdegs heraklem saqarTvelos ~zRvispireTi uSualod bizantiis saxelmwifos SeuerTa, ris gamoc dasavleT saqarTvelos am nawilze saeklesio iurisdiqcia ganaxorciela. konstantinepolis sapatriarqom – miT umetes, Tu gaviTvaliswinebT, erTi mxriv, imas, rom elinizacia swored herakles wlebs ukavSirdeba, rom berZnuli ena mis dros saxelmwifos oficialuri ena xdeba, xolo, meore mxriv, eklesiis gavlenis zrdis sazogadoebriv urTierTobaze. magram aqve motanilia cnoba, TiTqos qarTlis mmarTvelma mefem gamoTqva ukmayofileba da keisars Txovna gaugzavna erovnuli teritoriebis ukan dabrunebaze. magram ar aris miTiTebuli wyaro. 10 gv. 235-ze avtori exeba 1045-49 ww. Tbilisis gadacemis sakiTxs qarTveli mefisaTvis. misi azriT, Tbilisis mmarTveloba xelSi auRiaT Tbilisel berebs. qarTvel sasuliero pirebs. qarTul istoriografiaSi araerTxel gamoiTqva mosazreba am sakiTxze. miCneulia, rom Tbileli berni an igive Tbileli uxucesni arian vaWar-xelosanTa zeda fena. gasaTvaliswinebelia, albaT, is faqti, rom Tbilisi am dros muslimur dinastiis xelSia. kavSiri saxelmwifosa da saeklesio mTavrobas Soris an eklesiisaTvis imunitetis miniWeba jer kidev ar niSnavs Teokratuli saxelmwifos Seqmnas. marTalia, mkvlevari Tavis mosazrebas, rom daviTis dros ~Camoyalibda Teokratulis msgavsi qarTuli saxelmwifo~ (gv. 240) asabuTebs, magram am azris gaziareba misi argumentaciis gaTvaliswinebiT Znelia. aqve gamoTqmulia varaudi, rom ruis-urbnisis krebaze eklesiam mefes kaxeT-hereTi gadasca, amitomac uwodebs am krebis Zeglis wera mas ~ranTa da kaxTa~ mefes. ufro logikuri iqneboda varaudi, rom kaxeTi-hereTis SemoerTeba 1103 w. win uswrebda ruis-urbnisis krebas. erTgvari gazviadebaa da dasazustebelia 249-ze naTqvami, rom ~Tamari ukve sruliad saqarTvelos mefe gaxda. es saqarTvelo ki faqtiurad mTel kavkasias moicavda~. gv. 252-253-ze mkvlevari xedavs erTgvar kavSirs aTabagobis institutis SemoRebasa da saqarTvelos dasustebas Soris. saqarTvelos dasustebis mizezebi am dros bevrad ufro Rrmaa. araerTxel gvxvdeba aq termini aminspasalari, rac uzustobaa. unda iyos amirspasalari romelic arabuli da sparsuli sityvebisagan Sedgeba – amir, sipap, sardar. monRolebis da qarTvelebis dazavebis TariRad miTiTebulia 1242 weli. swori TariRia 1243 (gv. 262) tradiciisamebr, daviT laSas Ze ulud ixsenieba (gv. 264), rac agreTve uzustobaa. a.w. ~aswlovan matianeze~ dayrdnobiT mkvlevari miiCnevs, rom samcxis mTavris ojaxi didad RmrTismoSiSi iyo, gasaocar pativs scemda samRvdeloebas, saepiskoposoebs, monazvnebs (gv. 275). erTgvarad SeumCneveli darCa is faqti, rom me-14 s. anonimi, romelic warmoSobiT samcxedan aris, separatistia, miuxedavad imisa, rom loialoba kargi istorikosia. monRolebis mimarT, aqedan momdinareobs, romelTac 11 samcxes sxvaTa Soris, saqarTvelos misi mefisagan damoukidebloba mianiWes, misi uaryofiTi damokidebuleba samefo ojaxis mimarT, gansakuTrebiT demetre II-dmi, samcxis mTavarTa gaidealeba. naSromSi aRniSnulia, saqarTveloSi (gv. 271) TiTqos Temur-lengma Camoasaxla osebi amasTanave ar aris miTiTebuli wyaro. ramdenadac viciT, am cnobis wyaro ar arsebobs, Tumca Temur-lengis Semdeg migraciuli talRa CrdiloeTidan marTlac mosalodnelia. gv. 299-ze miTiTebulia iran-osmaleTis zavis TariRi – 1588. unda iyos 1590. wignSi damajereblad aris axsnili, Tu ratom iyo saqarTveloSi marTlmadidebloba ase miuRebeli dampyroblebisaTvis gvian Sua saukuneebSi. axsnilia, Tu rogor iwvevda marTlmdideblobis dakargva, denacionalizacias da zogierT SemTxvevaSi teritoriis dakargvasac. naCvenebia saqarTvelos eklesiis roli erovnebis SenarCunebis saqmeSi da sxva. zedmiwevniT obieqturad aris gaSuqebuli urTierToba TurqeT-iranTan da gansakuTrebiT ruseTTan. zedmetad romelic qarTlSi mkacrad meCveneba mefe rostomis Sefaseba, 1633 wels gamefda da ara 1632 wels, rogorc es wignSia miTiTebuli. avtoric marTalia, rodesac SeniSnavs, rom ~rostomis droidan sparselTa TvalsazrisiT qarTli miiCneoda iranis qveSevrdom qveynad, rostomi sparsel valad (da ara valad, rogorc es naSromSia), iranis Sahis moxeled~, magram isic faqtia, rom qarTli da kaxeTi rostomis dros sparsTagan dapyrobili qveyanaa, sadac gauqmebulia mefoba. g. JorJoliani, romelic specialurad ikvlevs am xanas, aRniSnavs, rom 30-50-ian ww. mahmadianobas qarTlSi sakmaod aramyari mdgomareoba hqonda. gamahmadianebuli mefe rostomi araviTar RonisZiebas ar mimarTavda meCeTebis mSeneblobis mizniT. qveyanas SerCa sarwmunoeba da qarTuli enac. is, rom rostomi sparsebis sasurvel politikas ar atarebda, gamoCnda imiTac, rom mas CamoerTva kaxeTis gamgebloba. mTlad obieqturad ar mimaCnia farsadan gorgijaniZis moRvaweobis Sefasebac. farsadan ganviTarebis gorgijaniZes saqmeSi. man didi wvlili monawileoba miiRo miuZRvis Sah-names qarTuli qarTuli kulturis Sesabamis gadawerasa Tu galeqsva-redaqtirebaSi. manve Seadgina qarTul-arabul-sparsuli leqsikoni, qarTul enaze Targmna zogierTi aRmosavluri Txzuleba da, maT 12 Soris, ~tami-abasi – musulmanTa sasjulo wigni da kanoni~ da sxv. magram misi ZiriTadi damsaxureba saqarTvelos istoriis Seqmnaa didi xnis intervalis Semdeg. Semdeg farsadan gorgijaniZe iyo is pirveli istorikosi, romelmac iranSi, qarTul enaze dawera saqarTvelos istoria uZvelesi dasasrulamde. gansakuTrebiT sainteresoa naSromis xanidan me-17 s. ukanaskneli monakveTi – me-16-17 ss. movlenebi, risTvisac man araerTi ucnobi, ZiriTadad sparsuli wyaroebi gamoiyena da Seavso isini. TviTmxilvelTa cnobebiT da sakuTari TvaliT nanaxiT. misi es Txzuleba safuZvlad daedo Semdgomi xanis qarTul saistorio Zeglebs. Teimuraz II da erkle II-is damsaxurebaze saubrisas meti yuradReba unda miqceoda, albT, saerTaSoriso viTarebas. nadirSahis droindeli sparseTi aRar hgavda Sah-abasis Seqmnil da mis mier datovebul saxelmwifos. dapyrobili avRanelebisagan da damarcxebuli TurqTagan is TviTon moiTxovda mokavSireebs. swored mokavSireobisaTvis jildod mieRoT mama-Svils qristianuli wesiT kurTxevis ufleba. Tumca es ar gamoricxavs maT pirad damsaxurebasac. gv. 332ze naTqvamia, rom sparselebma RalatiT mokles giorgi XI. giorgi XI mokles avRanelebma. amitom motanili winadadeba erTgvar dazustebas moiTxovs. naSromSi sakmao adgili eTmoba qarTvelebis kaTolikobaze gadasvlis mizezebs. magram imis gamo, rom avtori Semdeg sxvadasxva argumentiT cdilobs daamtkicos, rom kaTolikoba ar miuRiaT s.-s. orbelians an mag. anton kaTolikoss da ar moyavs kaTolikobis miRebis arcerTi konkretuli magaliTi, mkiTxvels erTgvari ukmarisobis grZnoba gauCndeba. naSromSi gakvriT ixsenieba da vfiqrob, ufro metis Tqma SeiZleba me-18-19 ss. Seqmnili komisiebis saqmianobaze, romelTac kavkasiaSi qristianobis aRdgena evalebodaT da sadac qarTvelebis wvlili Zalze mniSvnelovani iyo. rogorc ukve aRvniSne, wigni tevadia SinaarsiT, Zalze didia Tavisi mniSvnelobiT da erT recenziaSi SeuZlebelia misi amomwuravi Sefaseba. darwmunebuli var, saqarTvelos istorias da qarTuli eklesiis mkvlevarebi mas araerTxel daubrundebian da ara marto ikamaTeben aq warmodgenil sakiTxebze, aramed xSir SemTxvevaSi maT gaiziareben da gaiTvaliswineben. yovelive zemoaRniSnulis safuZvelze vSuamdgomlob sabWos winaSe, raTa mieniWos anania jafariZes istoriis mecnierebaTa kandidatis xarisxi. istoriis mecnierebaTa doqtori g. alasania 13 mTavarepiskopos Aananias pasuxi oficialur oponents qalbaton giuli alasanias uRrmes madlobas movaxseneb oficialur oponents. istoriis mecnierebaTa doqtors, profesor giuli alasanias maRali SefasebisaTvis Cemi naSromisa, rom ~igi saqarTvelos eklesiis istoriis pirveli sruli gamokvlevaa da igi qarTul istoriografiaSi im sisxlis gadasxmas hgavs, romelic drodadro aucilebelia jansaRi organizmis SesanarCuneblad~. me arc movelodi Cemi mcire Sromis aseT did Sefasebas. mTlianad veTamxmebi qalbaton giulis, rom Cems warmodgenil disertacias gaaCnia ramdenime mizani: 1. daubrunos saqarTvelos moqalaqes qristes sarwmunoeba da ganamtkicos mrevli am rwmenaSi; 2. gauRvivos mkiTxvels siamayis grZnoba qveynisa da eris Rirseuli warsuli gamo; 3. aRadginos saqarTvelos warsulis obieqturi da sruli suraTi, am fonze warmoaCinos eklesiis istoria, misi mniSvneloba eris warsulsa da awmyoSi. qalbatoni giuli brZanebs, rom pirveli ori mizani savsebiT miRweulia, mesames igi, viTarca oponenti, ixilavs ufro detalurad. 1. qalbatoni giulis ZiriTadi SeniSvna exeba gamokvlevis teqnikur mxares, kerZod ki dakavSirebiT miuTiTebs sqolioebis mogaxsenebT, rom ar arsebobis radganac Sesaxeb. sadisertacio am sakiTxTan naSromi daibeWda sapatriarqos mTavar beWvdiT organoSi, saqarTvelos saeklesio kalendarSi (1998), romelic ZiriTadad gankuTvnilia farTo mkiTxveli sazogadoebisa da morwmuneTaTvis, amitomac teqsti gasagebi da advilad sakiTxavi unda yofiliyo. sqolios nacvlad wyaroebi da literatura miTiTebul iqna teqstSive imis gaTvaliswinebiTac, rom am gamocemis TiTqmis paralelurad gamomcemloba meranma dabeWda aRniSnuli naSromis vrceli, ufro srulyofili varianti or tomad, romelSic wyaroebi da literatura mravlad aris miTiTebuli sqolioebSi. 2. qalbatoni giulis TvalsazrisiT, marTalia, naSromSi gadmocemulia periodizacia, magram periodizaciis SemuSavebisas ar aris daculi erTiani principi. mis amosavals xan istoriuli movlena, xanac sakuTriv eklesiis cxovrebaSi momxdari movlena warmoadgens. kerZod, daisva kiTxva, Tu ratom 14 aris miCneuli mijnad VI saukune, ratom miiCneva e.w. eklesiis oqros xanis dasasrulad XIV saukunis damdegi, ratom ar aris gamoyofili calke 1917-21 wlebi. am sakiTxTan dakavSirebiT miviCnevT, rom VI saukune WeSmaritad gardamtexi momentia saqarTvelos eklesiis istoriaSi. jer kidev adre simon janaSia werda, rom ~VI saukune namdvilad istoriuli mosabrunia Cveni qveynis ganviTarebis TvalsazrisiT Zvel xanaSi~ (s. janaSia, feodaluri revolucia saqarTveloSi, I. gv.1). IV saukunis dasawyisis ambebis Semdeg simon janaSias VI saukune umniSvnelovanes gamarjvebis gamo. momentad iranelTa miaCnda xelSewyobiT axali politikuri ~moaklda mefoba wyobis SvilTa gorgaslisaTa da miT JamiTgan epyra ufleba qarTlisa aznaurTa~ (sumbat daviTis Ze). saeklesio cxovrebaSic udidesi cvlileba moxda. saxelmwifoebrivi mzrunvelobiT IV-V saukuneebSi ayvavebuli qarTuli eklesia mniSvnelovnad daemcro VI s-Si, kerZod, iraneli dampyroblebi Seecadnen amierkavkasiis eklesiaTa Soris hegemoni eklesiis roli mieniWebinaT somxuri eklesiisaTvis. mizezi amisa iyo is, rom swored VI saukuneSi gamoikveTa somxuri eklesiis midrekileba monofizituri sarwmunoebisadmi, romelic waxalisebuli iranis mier, rogorc antibizantiuri aRmsarebloba. amave dros iyo qarTvelma eklesiam daicva marTlmadidebloba da, miuxedavad iranelTa mxridan didi devnisa, mxari dauWira qalkedonitobas, es TandaTan gamoikveTa VI saukunis Sua wlebidan. amis gamo qarTuli eklesia iqca devnis obieqtad, dampyroblebi Seecadnen misi iurisdiqciisa da gavlenis sazRvrebis Semcirebas monofizituri dvinis sakaTalikosos sasargeblod, kerZod, hereTSi, romelic IV-V saukuneebSi qarTlis sakaTalikosos iurisdiqciaSi Sedioda qarTuli saeklesio eniT, VI saukunis Semdeg dainerga monofizituri aRmsarebloba somxuri eniT, mxolod X saukuneSi dinara dedoflis dros hereTi daubrunda deda-qarTul eklesias, msgavsadve, SeizRuda VI saukunidan qarTuli qvemo saeklesio qarTlSi, enis romelsac uflebebi, gugarqsac romlis nacvlad uwodeben, danerges somxurenovani RvTismsaxureba, romlis amofxvrasac kirion kaTalikosi Seecada VII saukunis dasawyisSi, xelsayreli politikuri viTarebis dros. VI saukuneSi iranelTa mcdelobas ukvalod ar Cauvlia. Tbilisi iranelTa iseT mZlavr dasayrdenad gadaiqca, rom misi aReba gauWirda herakle 15 keisars. herekles mier VIIs-Si ganxorcielebuli teritoriul-administraciuli RonisZiebebi swored VI saukuneSi momxdari cvlilebebiT amitom VI saukunem Tavisi asaxva hpova saqarTvelos igi gamowveuli. eklesiis istoriis periodizaciaSi. 3. rac Seexeba qarTuli eklesiis egreT wodebuli oqros xanis dasasrulis mijnad XIV marTalia, saukunis qveyana dasawyisis XIII miCnevas saukunis 20-iani periodizaciis wlebidan dros, vupasuxebT: ganicdida agresorTa Tavdasxmebs, magram, amis miuxedavad, am dros, XIII saukuneSi qarTuli eklesia kvlav YTavis siZlieris zenitSi idga, rac misi mTlianobiT gamoixateboda. XIV saukunidan gamoikveTa is tendenciebi, ramac XV s. 70-ian wlebSi ganapiroba antioqieli patriarqis miqaelis mier afxazeTis kaTalikosad ioakimes kurTxeva, ramac, cxadia, saqarTvelos Tumca, aRsaniSnavia Zveleburadve darCa, isic, eklesiis rom viTarca administraciuli mTlianoba amis miuxedavad qarTuli eklesiis afxazeTis erT-erTi Searyia. sakaTalikoso umTavresi kera tradiciuli qarTveli mrevliT, Zvel-qarTuli adaT-wesebiTa da wirva-locvis qarTuli eniT. am dros, ivane javaxiSvilis sityviT: ~gankerZoebis momxre mefe-mTavrebi sargeblobdnen saqarTveloSi antioqiel ierusalimeli mokalmase mRvdelmTavrebis mogzaurobiT TavianTi miznebis gansaxorcieleblad~ (t. III, 1982, gv. 337), ramac gavlena iqonia saeklesio cxovrebaze. 4. qalbatoni giuli samarTlianad svams kiTxvas, periodizaciis dros ratom ar gamoiyo calke 1917-21 wlebi. 1917 weli, cxadia, saqarTvelos eklesiis istoriisaTvis mniSvnelovani TariRia, magram rac Seexeba gavlena ar mouxdenia qarTuli eklesis 1921 wels, mas TavisTavadobaze. 1921 wels, saqarTvelos okupaciis da aneqsiis Semdeg, bolSevikebma ver SeZles qarTuli eklesiis avtokefalia TavisTavadobis gauqmeba. Aamis mizezi Semdegi iyo: ruseTSi bolSevikuri gadatrialebis Semdeg ruseTis eklesiis wminda sinodma datova ruseTi da gadavida ucxoeTSi, iq gadaiqca e.w. emigrantul eklesiad. aman ufleba misca ruseTis mTavrobas, didxans, 1943 wlamde ar ecno ruseTis saeklesio mmarTveloba, saqarTveloSi ki sxvagvari viTareba iyo. saqarTvelos kaTalikos-patriarqma da wminda sinodma 1921 wels okupaciis dros ar miatova Tavisi samwyso-qarTveli xalxi da ar gadavida ucxoeTSi, ufro metic, imis Semdeg rac kaTalikos-patriarqma wminda ambrosi xelaiam 1922 wlis dasawyisSi 16 mimarTa genuis konferencias, bolSevikebma veRar gabedes saqarTvelos eklesiis xelaRebiT daSla da misi gauqmebulad gamocxadeba, Tumca didi survili hqondaT. aRniSnulis gamo 1921 wels ar momxdara cvlileba saeklesio struqturisa da igi ar aisaxa saqarTvelos istoriis periodizaciaSi. 5. qalbatoni giuli samarTlianad SeniSnavs, rom xelovnur STabeWdilebas tovebs istorikosebis dayofa samoqalaqo da saeklesio avtorebad. radganac adreul saukuneebSi erTnic da meorenic sasuliero pirebi iyvnen. SesaZlebelia, rom adreul saukuneebSi yvela istorikosi ar iyo sasuliero piri, magaliTad, araviTari miTiTeba ara gvaqvs, rom juanSeri sasuliero piri yofiliyos. 6. pativcemuli oponentis azriT, erTgvarad moZvelebuli Sexedulebaa Cems mier Tamaris e.w. meore istorikosad basili ezosmoZRvris miCneva. basili ezosmoZRvari miCneulia Tamaris erT-erT istorikosad iseT oficialur gamocemaSi, rogoricaa qarTuli enciklopedia, Tumca aRniSnul sakiTxebSi veTanxmebi pativcemul oponents. 7. qalbatoni giulis Semdegi SeniSvna Seexeba qarTuli eklesiis avtokefaliis sakiTxs. mociqulTa mier daarsebuli yvela eklesia, sadac ar unda yofiliyo is, avtokefalurad miiCneva sazogadod eklesiis istorikosTa mier. magaliTad, SeiZleba davasaxeloT saeklesio kanonebis cnobili mkvlevari profesori trocki. Tu Cven gvjera saqarTveloSi mociqulTa moRvaweoba da maT mier eklesiis organizeba, maSin misTvis ar unda daviwyoT sadme ucxoeTSi saeklesio centris Zieba, radganac pirvelsaukuneTa saeklesio praqtikis Sesabamisad pirveli eklesiebi marTlac avtokefaliebi iyvnen. saerTod, avtokefaliis Sesaxeb I aTaswleulSi bizantiis imperiaSi arsebobda Tvalsazrisi, rom avtokefalurad unda CaTvliliyo mxolod da mxolod is Tvalsazrisma antioqiis eklesia, saqarTveloSi werilobiTi mociqulis Tavisi asaxva hpova patriarqTa saqarTvelos romelic mimarT avtokefalias ar wyaros giorgi 1056-1057 eWvqveS uqadagnia arc moSveliebiT mier mTawmindelis wlebSi. ayenebdnen erT iyo daamtkica, rom am cnobil pasuxebSi ucxoeli swored mociquls. daarsebuli. im Ggiorgi patriarqebi mizeziT, rom mTawmindelma mociqulebma namdvilad iqadages saqarTveloSi, es ki ukve TavisTavad niSnavda qarTuli eklesiis avtokefaluri arsebobis ueWvelobas: 17 giorgi mTawmindeli paeqrobidan gamarjvebuli gamovida, radganac qarTuli eklesiis avtokefalia daukavSira saqarTveloSi mociqulTa mier eklesiis dafuZnebas. iqve man ueWvelad daasabuTa, rom Semdgomac, magaliTad, VIII saukuneSi qarTuli eklesia ara marto avtokefaluri iyo, aramed guTeTis episkopos ioanesac ki daasxa xeli misma meTaurma. pativcemuli oponenti brZanebs, rom arsebobs XII saukunis avtoris cnoba, TiTqosda 1143 wlisaTvis helespontos amisiis saepiskoposo iyo iberia, rac, cxadia, eWvqveS ayenebs Cveni eklesiis avtokefalias. uTvalavi dokumenti da wyaro arsebobs XII saukuneSi saqarTvelos eklesiis avtokefaliis Sesaxeb. aRniSnuli cnoba ar unda davukavSiroT saqarTvelos eklesias. jer kidev kaTalikos-patriarqi kirion II msgavs cnobebs ukavSirebda iberiis Tems, romelic arsebobda bizantiis imperiaSi. rogorc cnobilia, iberiis Temi, anu iberiis sakatepano Seiqmna keisar basili II-is dros, masSi qarTul miwebTan erTad Siraqis samefoc moeqca qalaq anisiT. am iberiis TemSi samwyso, Cans, dayofili iyo sxvadasxva iurisdiqciis mixedviT. TviT anisSic qarTuli episkoposi ijda, iberiis TemSi qarTulTan erTad, cxadia, arsebobda somxuri saepiskoposoebic, cxadia iyo berZnuli saepiskoposoebic. unda vifiqroT, rom XII saukunis aRniSnuli cnoba Seexeba iberiis Temis im berZnul saepiskoposos, romelic helespontos amasias eqvemdebareboda. rac Seexeba cnobas 381 wlis II msoflio krebis aqtebSi amasias pontos eparqiis warmomadgenlis iberiis episkopos pantofiles Sesaxeb, unda iTqvas, rom radganac qarTulma wyaroebma ar icis aseTi saxelis mqone episkoposi, igi ar unda yofiliyo qarTlis episkoposi, Tumca veTanxmebi pativcemul oponents, rom am mxriv kvleva unda gagrZeldes. 8. qalbatoni giuli eris Cemeul SefasebasTan dakavSirebiT brZanebs, rom Znelia gaiziaro avtoris azri qarTveli eris aseTi siZvelis Sesaxeb. pirvelsaukuneTa ganxilvis dros sityva ~erSi~ me ar vgulisxmob eris Tanamedrove gagebas, aramed Cemi TvalsazrisiT, esaa xalxi, romelsac ukve sakuTari qarTvelobis TviTSegneba aqvs. farnavazis droindeli saqarTvelos mosaxleobis erovnuli TviTSegneba mematianis TvalsazrisiT imdenad mtkiced aris Camoyalibebuli, rom egrisis mmarTveli quji ucxadebs mcxeTeli mamasaxlisis memkvidre farnavazs - ~Sen xar Svili TavTa maT qarTlisaTa da Sen gmarTebs ufloba Cemi... Sen xar ufali~. 18 anda kidev ufro meti – quji ambobs - ~gamovCndeT mtrad azonisa, maSin ganixaron yovelTa qarTvelTa~. Eegrisis erisTavis azriT, TviTon igi masTan erTad egriselebic ~yovelTa qarTvelTa~ erTi nawilia. Mmsgavsi Sexedulebaa daculi vaxtang gorgaslis cxovrebaSic. Aam mefis siymawvilisas berZnebma mis samefos CamoaWres teritoria egriswylidan vidre cixe-gojamde. Eegrisis am teritoriis dakargvas, mematianes sityviT, iglovebda ~yoveli qarTveli~. avtori wers: ~berZenTa daipyres egriswyalTagan vidre cixe-gojamde, maSin iqmna glova da wuxili yovelTa qarTvelTa da ityodes: ~ganmavravleT codva RvTisa mimarT... migvcna Cven wartyvevnad ucxoTa naTesavTa da migviRo Cven sazRvari berZenTagan... ese... iqmna... erisa codvaTagan... winamRvrebiTa jvarisaTa ... viZioT Cven Suri... vZebneT sazRvari qarTlisa berZenTagan~ (q.c. I, gv 146), amnairad aSkaraa, rom egriselebs TavianTi Tavi qarTvelebad miaCniaT, egrisis erTi nawilis dakargvas mTeli qarTveli xalxi ganicdis V saukunis dasawyisSi da miiCnevs, rom am teritoriis dakargva moxda ~eris codvaTa~ gamo. romel xalxs gulisxmobs mematiane mis mier moxmobil sityvaTa ~erSi?~ cxadia, mTel qarTvel xalxs, maT Soris egriselebs upirvelesad, romelnic ~warityvevna ucxo naTesavTa egrisiTgan mier~. vidre Aaqedan Cans, rom somxeT-albaneTamde mematianis mcxovreb azriT xalxs V saukuneSi hqonda Tavisi qarTvelobis erovnuli TviTSegneba. msgavsi suraTi aqvs daxatuli arsen bersac, wminda ninos cxovrebis erTerT redaqtors. eyrdnoba, aseTia: aRmosavleT Mmisi arian cnoba, romelic, cxadia, ~moqcevai - qarTlidan Camosaxlebuli saqarTveloSi gansaxlda, aramed xalxi dasavleT qarTlisais~ ara marto saqarTveloSic, egrisSic. arsenis azriT, qveynis orive nawilSi erTi xalxi cxovrobs. maT aerTianebT ara marto eTnikuri erTianoba, aramed enobrivic. arseni wers: ~Cven, qarTvelebi, Svilni varT arian qarTliT gamosulTani da maTi ena uwyiT~ (Zv. qarT agiogr. lit. Zegl. III, gv. 47). esaa ena xalxisa, romelic egriswylidan albaneTamde damkvidrda. cxadia, Cven SeiZleba ar daveTanxmoT arsen bers ~arian qarTlidan~ qarTvelTa gadmosaxlebis Sesaxeb, magram CvenTvis am SemTxvevaSi mTavaria Zveli qarTveli somxeTamde meistories cxovrobs erTi Tvalsazrisi, xalxi, erTi saxelmwifo saeklesio eniT. 19 rom saerTo egriswylidan saxalxo, albaneT- saliteraturo, 9. qalbatoni giulis Semdegi SeniSvna Seexeba tradicias qristes samsWvalTa manglisis taZarSi werilobiT da zepir dacvis Sesaxeb. am SeniSvnas mTlianad viziareb, magram, albaT, wyaroTa cnobebis sxvadasxvaoba ferxTa ficrisa da samsWvalTa adgilsamyofelis Sesaxeb gamowveulia imiT, rom es siwmindeebi VII saukuneSi herakle keisarma gaitana saqarTvelodan. mematiane wers - ~erekle mefeman warixuna manglisiT da eruSeTiT ferxTa ficarni da samsWualni uflisa Cuenisa iesos qristesni, romeli mocemul iyvnes konstantinesagan mirianisada~ (q.c. I, gv. 228), Semdgom saukuneebSi qarTvelebma daibrunes es siwmindeebi, da Cans, amis Semdeg manglisSi daasvenes ~samsWvalni uflisani~, rogorc samarTlianadac SeniSnavs qalbatoni giuli, Tumca sxva cnobebiT aq ~ferxTa ficarni~ esvena. 10. pativcemuli oponenti Cemi mosazrebis Sesaxeb, rom wmida ninos naambobis Cawerisas salome ujarmels unda esargebla ~an qarTuli, an berZnuli an kidev arabuli anbaniT~ - wers, ~aq sasurveli iyo ufro mkafio pozicia~. es sakiTxi me vrclad maqvs ganxiluli Cemi eklesiis istoriis I tomSi, saeklesio tradicia mxars uWers qarTuli mwignobrobis farnavazis epoqaSi Camoyalibebis Teorias, rac, cxadia, anbansac Seexeba. safiqrebelia, rom, rogorc Teimuraz batoniSvili wers, qurumTawreSi dafarulad arsebuli anbani qristianobis sarwmunoebad aRiarebis Semdeg reformirebul iqna da igi gamoiyenes qarTuli eklesiis saWiroebisaTvis. 11. qalbatoni giuli marTalia, roca brZanebs, rom wyaroTa Sinaars zogjer gadmovcem mTlianad, SeniSvnebis gareSe, imisaTvis, raTa mkiTxvels gavacno saistorio Txzulebis erTiani Sinaarsi, magram momdevno paragrafSi wyaroebSi arsebuli anaqronizmebis Sesaxeb gamovTqvam kritikul SeniSvnebs. 12. qalbatoni giuli wers: ~damajerebelia azri imis Sesaxeb, rom VII s. damdegs heraklem saxelmwifos, iurisdiqcia ris saqarTvelos gamoc ~zRvispireTi dasavleT ganaxorciela uSualoT saqarTvelos am konstantinepolis SeuerTa nawilze bizantiis saeklesio sapatriarqom, Tu gaviTvaliswinebT, rom elinizacia swored herakles ukavSirdeba~. es Sefaseba CemTvis SeiZleba gansakuTrebiT gavigoT Zvirfasia, suraTi radganac qarTuli am eklesiis faqtis aRiarebiT iurisdiqciis advilad aRdgenisa am aneqsirebul zRvispira teritoriaze VIII-X saukuneebSi. mematiane VII saukunis procesebis aRweris dros erTad moixseniebs rogorc am teritoriis aneqsias, 20 ise aRniSnuli siwmindeebis gatacebas herakle keisris mier, maT erTi wyaro aqvT, amitomac erTad movixseniebT. 13. pativcemuli oponentis mosazrebiT 1045-49 wlebSi Tbilisis qarTveli mefisaTvis gadacemisas naxsenebi ~Tbileli berebi~ arian ara sasuliero pirebi, aramed vaWar-xelosanTa fena. pativcemul oponents movaxseneb, rom es Cemi kvlevis areali ar aris. me veyrdnobi profesor prokofi ratianis mosazrebas, romelic damajereblad meCvena. moviyvan giorgi III-is dros sadao qalaq anisisaTvis brZolis magaliTs. anisis sasuliero gadacemoda wodeba qarTvel da mefes. episkoposi Aamitom momxre giorgi iyvnen III-m didi imisa, TanxiT episkoposis Zma tyveobidan, Semdeg ki igi anisis amirad daniSna SesaZleblad migvaCnia, rom anisel sasuliero rom pirTa qalaqi gamoisyida (1174-75). Cven msgavsad Tbilel sasuliero pirebsac SeeZloT sadavo dedaqalaqi mefisaTvis gadaecaT. 14. qalbatoni giuli brZanebs: ~mkvlevari Tavis mosazrebas, rom daviTis dros ~Camoyalibda Teokratiulis msgavsi qarTuli saxelmwifo~ asabuTebs, magram am azris gaziareba misi argumentaciiT Znelia. cxadia saxelmwifo me ar vamtkiceb, Teokratiuli rom daviT saxisa aRmaSeneblis iyo, magram dros zogierTi qarTuli mkvlevaris TvalsazrisiT qarTul eklesias gaaCnda garkveuli saxelmwifoebrivi Tvisebebi. ivane javaxiSvili wers: ~saqarTvelos saxelmwifo, cxovrebasa da eklesias, iseve rogorc romis eklesias weswyobilebaSi gansakuTrebuli upiratesobani hqonda mopovebuli da miniWebuli, romelTa wyalobiTac mas marto wminda saeklesio dawesebulebis xasiaTi ki ar hqonda, aramed saxelmwifoebrivi sxeulisa da erTeulis Tvisebebic moepoveboda~ (t. VI, 1982, gv.67). albaT, erTeulis rom Tvisebebi Taviseburi (saSinao, iman, xasiaTi. finansTa, qarTul moepoveboda, eklesias qarTul daviT aRmaSenebelma samxedro) uSualod saxelmwifoebrivi saxelmwifoebriv ZiriTadi Caabara sxeulisa sistemas saxelmwifo eklesiis ierarqs da misca uwyebani vazirs Wyondidel episkoposs, mwignobarTuxucess ekava umaRlesi sasamarTlo-saajo kari. ivane javaxiSvili wers - ~Wyondideli mwignobarTuxucesi da vazirTa upirvelesi faqtiurad mefis moadgile da saxelmwifos mTeli marTva gamgeobis namdvili saWeTmpyrobeli iyo, romelsac ~karis garigeba~ mefis mamasac ki uwodebs~ (t. VII, 1984, gv. 113). Semdgom 21 moxda ise, rom Tamaris mefobis dasawyisSi kaTalikosma Tanamdebobani – miqaelma Tavis xelSi aiRo zemoT Wyondidel-mwignobaruxucesoba. amis gamo aRniSnuli igi, niko berZeniSvilis sityviT, ~faqtiuri gamge unda gamxdariyo samefosi~ (n. berZen. t. IX, 1979, gv. 198). aman ki Searyia mefis uflebani. ivane javaxiSvili ganagrZobs: ~miqaels, viTarca erTdroulad eklesiis mesaWesa da amave dros vazirTa upirveless, saxelmwifo xelisuflebis xelSi Cagdebac surda. mis daukiTxavad mefes araferi ar unda gaekeTebina, amitom miqaels, amieridan TviT mefezec ki Zala da xelisuflba eqneboda... miqaeli saero-saxelmwifo da saeklesio xelisuflebis mqonebeli da gamaerTianebeli iyo... es garemoeba saxelmwifosa da saero cxovrebaSi aucileblad eklesiis gabatonebas moaswavebda... es saistorio mecnierebaSi wodebuls cezaropapizms udrida da romis eklesiis uflebriv Semecnebas miemsgavseboda~ (t.VII, gv. 115) aseT viTarebaSi ki safuZveli Caeyara eklesiis ierarqebis saxelmwifo sistemis meTaurebad gadaqcevis Semdeg, rac daviTis dros moxda. amitomac vwerdiT, rom Camoyalibda ara Teokratiuli, aramed masTan mimsgavsebuli saxelmwifoebrivi sistema. unda iTqvas, rom qarTuli eklesiisaTvis miuRebeli iyo cezaropapizmi, amitomac miqael kaTalikosis aRniSnuli mtaceblobis Sesakaveblad Tamaris dros moiwvies sagangbo saeklesio kreba, romelmac dagmo miqaelis qmedeba, magram misTvis saxeloebis CamorTmeva ver SeZlo. 15. aTabagobis institutTan dakavSirebiT veTanxmebi pativcemul oponents, rom saqarTvelos dasustebis mizezebi bevrad Rrma iyo. maT Soris, albaT, erTerTi Sua iyo aTabagis saxelos SemoReba, XII s. wlebidan aSkarad gamoikveTa maTi separatistuli tendenciebi. 16. qalbatoni giuli wers: ~naSromSi aRniSnulia, TiTqos Temur lengma Camoasaxla osebi saqarTveloSi~, amasTanave ar aris miTiTebuli wyaro, ramdenadac viciT. am cnobis wyaro arc arsebobs~. pativcemul oponents movaxseneb, rom vaxuSti batoniSvilis mixedviT, is teritoria, romelsac Semdgom CerqezeTi ewoda, Tavdapirvelad dasaxlebuli yofila osebiT, maT Sesaxeb vaxuSti wers: ~Semdgomad lang-Temurisa emZlvren ovsTa iqiT TaTarxani da aqeT langTemuris elni mahmadianni da ovsni Semoiltvodnen kavkasiasa Sina da daipyres kavkasTa naTesavni, romel arian dualni~ (q.c. IV, gv.655). 22 maSasadame, istorikosis sityviT, osebis ZiriTadi nakadi dvaleTSi Sevida Temur-lengis Semdgom Crdilokavkasiis baridan maTi gaZevebis Sedegad. dvaleTi ki mudamJams saqarTvelos saxelmwifos nawili iyo. vaxuStis sityviT, osebma SeZles damorCilebuli dvalebis gaoseba, Semdgom gaosebuli dvalebi TandaTan qarTlis mTianeTsa da barSic damkvidrdnen. dvaleTi qarTl-kaxeTis samefosTan erTad SeierTa ruseTis imperiam da amitom dvaleTi e.w. nar-mamisonis qvabuli XIX s.-Sic ki Tbilisis guberniis nawils Seadgenda. mxolod am saukunis 50-ian wlebSi CamoaSores Casaxleba unda igi Tbilisis gubernias. amitomac osebis dvaleTSi CaiTvalos maT saqarTveloSi Casaxlebad, romelic Temur- lengis Semdeg momxdara vaxuStis sityviT. 17. Semdgomi SeniSvna pativcemuli oponentisa Seexeba rostom mefis Sefasebis sakiTxs. aRsaniSnavia, kulturulad rom rostom gaZlierda, saqarTvelos eklesia mefis qveyana dros qarTli damSvidda, magram ekonomikurad miuxedavad da amisa, rostomis moRvaweobas uaryofiTad afasebda Semdegi mizezebis gamo. man xeli Seaxo saqarTvelos kaTalikos-patriarqis evdemoz diasamiZes, Seipyro, cixeSi daaxrCobina da Semdeg cixis koSkidan gadmoagdebina. es gaugonari ambavi iyo qarTvelTaTvis. kaTalikosi evdemosi qarTuli eklesiis wmindania Tavdadebuli sarwmunoebis gamo. ufro adre meore kaTalikoss, cnobil sakaTalikoso taxti. moRvawes, magram zaqarias, rostomma ufro xazgasasmeli kidev aseve daatovebina momentia is, rom saxelmwifoSi mTavari, upiratesi eklesiis adgili, romelic Cvens eklesias eWira meoTxe saukunidan – anulirebul iqna rostomis dros. rostomma gaauqma qarTuli eklesiis eklesiebTan upiratesoba SedarebiT. saqarTveloSi rostomma pirvelad arsebul sxva aTaswleulis araerovnul Semdeg daamcro saqarTvelos eklesia, uflebrivad igi gauTanabra sxva, ukve momZlavrebul eklesiebs. rostomis politika aqac kompromisuli iyo, oRond qarTuli eklesiis uflebaTa sazianod. igi, viTarca iraneli moxele, valdebuli iyo mzrunveloba gamoeCina somxuri eklesiis mimarT, loialuri yofiliyo romis eklesiis warmomadgenelTa mimarTac da, amasTanave, rogorc qarTveli mefe valdebuli iyo mzrunveloba (mcxeTis taZris gumbaTis gamoemJRavnebina qarTuli eklesiis mimarTac ageba, sionis restavracia), magram mis dros daikarga eklesiis mTavari ufleba, qarTuli eklesia uflebrivad gauTanabrda sxva 23 araqarTul eklesiebs da man dakarga qveyanaSi umTavresi da upirvelesi eklesiis adgili. amasTanave, mematianis sityviT, rostomis dros miiRo tyveTa syidvam ukve Camoyalibebuli saxe. kerZod, Tu ki iqamde, mahmadianTa moTxovniT qarTveli mefeebi maT xarkis saxiT ugzavnidnen araqarTul tyveebs, axla rostomma tyveebad ~gamoiyvana qarTvelTa glexTa, aznaurTa, didebulTa asulni da Zeni da mas gaugzavnida, amieridan daidva ese da yovlni mefeni saqarTvelosani esreT hyofden, vidre modReindel dRemde~ (q.c. II. gv. 425). mematianis sityviT, rostomis dros ~mouZlurda sjuli da ganiryvna wesi eklesiisa, rameTu arRa eZieben suliersa, aramed xorcTaTvis zrunvidnen yovelnive~ (gv. 425). Seicvala erovnuli wes-Cveulebebi da tradiciebi: ~mas Jamsa iwyo qarTlis wesman da rigman gardacvaleba~ (gv. 424). mis dros ~gaZlierdnen TaTarni da kadnierebdnen qarTvelTa zeda~. ra Tqma unda, didad dasafasebelma da qveynisaTvis sasargeblo ekonomikurma aRmavlobam moiTxova vaWar-xelosanTa ricxvis mkveTri gazrda. imdroindeli viTarebis Sesabamisad es fena somxur-monofizituri aRmsareblobisa unda yofiliyo. qarTvelTa eklesiis uflebaTa SekvecasTan erTad, albaT, aRniSnulic iyo erTerTi mizezi, imisa, rom TviTmxilvelis TqmiT, rostomis dros yoveldRiurad mravali qarTveli iRebda monofizitur sarwmunoebas. swored ase ganacxada qarTvelma episkoposma nikoloz ColoyaSvilma rostomis karze sasamarTlo procesis dros, kerZod, man brZana: ~yoveldRe Cvenis TvaliT vxedavT, rom mravalni qarTvelni somxdebian~ (m. TamaraSvili, istoria kaTolikobisa, gv. 127). vaxuStis istoriis arsebuli 1908 wlis erTi CanarTis mixedviT am dros Tbilisis mmarTveloba CamoerTva qarTvel SoiS baraTaSvils da gadaeca somex baadur Tumanians (q.c. IV. gv. 445). marTalia, es ukanasknelic eTnikuri warmoSobiT qarTveli unda yofiliyo da mxolod aRmsareblobiT ~somexi~, magram am momentis Semdeg TbilisSi somxuri eklesiis mrevli Zalze gaizarda, cxadia, qarTuli eklesiis sazaralod. rac Seexeba meCeTebis mSeneblobas, mematianes sityviT, meCeTebi auSenebiaT rostomis dros Tbilisis cixeSi, meore augiaT xevis gamoRma, erTic samefo sasaxleSi da agreTve qalaqis mTavar baRSi. Tumca, albaT, cxadia, pativiscemas imsaxurebs rostomis moRvaweoba qveynis dasamSvideblad. 24 18. mTlianad veTanxmebi qalbaton giulis Sefasebas farsadan gorgijaniZis didi Rvawlis Sesaxeb. me misi moxsenieba damWirda mxolod epoqis suraTis dasaxatavad da gavimeore ivane javaxiSvilis sityvebi mis Sesaxeb: ~swored ganmacvifrebeli da daujerebeli ramaa, rom saistorio cnobebi imdroindel saqarTvelos ganaTlebul wreebs, romelTa ricxvs ekuTvnoda rostom mefis maxlobeli kaci, istorikosi farsadan gorgijaniZe, maxinjaT hqoniaT dazepirebuli... vaxtang gorgasali mirian mefis Svili iyoo. es SemTxveviTi Secdoma ar aris, avtori sruliad darwmunebuli yofila, rom mirian mefe vaxtang gorgasalis mama iyo. aseT maRalxarisxovan da mefis maxlobel moxeles da istorikoss, rogoric iyo farsadan gorgijaniZe, ase domxaliviT hqonia areuli samSoblo qveynis warsuli da Tavgadasavali... maSin danarCens xalxs Cveulebrivs, SuaTana SeZlebisa da codnis patrons, raRa warmodgena unda hqonoda? rasakvirvelia araferi (t. VIII, gv. 289). rogorc dasaxatad, aRvniSne, romelzec aRniSnulis ufro gadmocema gamoCndeboda mesaWiroeboda rostomis im momdevno fonis qarTlis mmarTvel muxranel bagrationTa didi mamuliSviloba da samecniero muSaoba, me vgulisxmob giorgi XI-s, arCil mefes, vaxtang VI-s, anton kaTalikoss, vaxuStisa da am saxelovani ojaxis sxva wevrebs, am ojaxTan daaxloebul pirTa gasaocar mamuliSvilobasa, Rvawlsa da codnas, romelTa wreSic warmoiSva idea saqarTvelos ~gamoxsnisa da aRdgomisa~. sabolood, unda iTqvas, rom mTlianad viziareb qalbaton giulis im SeniSvnebs, romelTac amJamad ar vpasuxob, gansakuTrebiT ki mosazrebebs TariRebTan dakavSirebiT. Tu xelmeored gamoicema aRniSnuli wigni aRniSnuli SeniSvnebis gaTvaliswinebiT igi ufro daxvewil saxes miiRebs. uRrmesad vmadlob da vlocav Zvirfas qalbaton giulis SromisaTvis, romelic gawia Cemi naSromis gansaxilvelad. gmadlobT. 25 im didi istoriis mecnierebaTa doqtor vaxtang goilaZis recenzia mTavarepiskopos anania jafariZis sadisertacio naSromze ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria Sua saukuneebSi (XII_XVIII ss.)~ saqarTvelos sapatriarqos wminda sinodis wevri, walka-manglisis eparqiis mTavarepiskoposi meufe anania jafariZe ukve mravali monografiis avtoria. mas, rogorc sasuliero moRvawesa da saqarTvelos eklesiis istoriis mkvlevars, kargad icnobs qarTveli mkiTxveli da samecniero sazogadoeba. anania jafariZis mier samecniero xarisxis mosapoveblad warmodgenili naSromi mis mier Sesrulebuli uzarmazari gamokvlevis (romlis ori tomi gamoqveynda 1996, 1998 wlebSi) mokle variantia. amTaviTve minda aRvniSno, rom mTavarepiskopos warmodgenili anania jafariZis naSromi, mier Sinaarsis samecniero xarisxis mravalferovnebiT, mosapoveblad ganxilul sakiTxTa nusxiT, rac mTavaria moculobiT (igi 320 nabeWd gverds moicavs), bevrad aRemateba saatestacio debulebiT sakandidato xarisxis mosapoveblad gaTvaliswinebuli naSromis raodenobas. saqarTvelos samociqulo eklesiis istoriis aseTi vrceli da yovlismomcveli gamokvleva qarTul istoriografiaSi pirvelad Seiqmna da am metad saintereso naSromis avtori, rogorc iTqva, sasuliero piria. es imas niSnavs, rom saqarTvelos sapatriarqoSi arian kadrebi, romelTac unari SeswevT aRadginon is tradicia, roca qarTveli sasuliero moRvaweebi sayovelTaod aRiarebuli monografiebis avtorebad gvevlinebodnen. sakvalifikacio naSromi mravalricxovan wyarosa dasmuli da da samecniero ganxiluli literaturaze sakiTxebi dayrdnobiTaa meufe ananias Sesrulebuli. saqarTvelos Semadgenel nawilebad miaCnia. rogorc igi wers: ~qarTveli gaviziarebT qarTuli eklesiis monawileobis saistorio gareSe masSi istoriis eris istorias ver da piriqiT, istoria qarTuli eklesiisa aris istoria qarTveli qristiani erisa. marTalia, - dasZens meufe anania, - qarTvel xalxs erovnuli erTianobis Segneba ukve qristianobamde didi xniT adre hqonda, magram imis Semdeg, rac yovelma qarTvelma qristianuli sarwmunoeba miiRo da Seiyvara, eris istoria qarTuli eklesiis gareSe warmoudgenelia~ (gv. 287). saqarTvelos damoukideblobis aRdgenis Semdeg, rogorc cnobilia, interesi qarTuli eklesiis warsulisadmi gansakuTrebiT gaizarda, aRaraa is 26 viTareba, romelic aferxebda erovnuli eklesiis istoriis kvlevas. Tu ar CavTvliT calkeul saJurnalo gamokvlevebs an monografiaTa calkeul Tavebs, romelTa avtorebi arian: iv. javaxiSvili, k. kekeliZe, b. lominaZe, z. aleqsiZe da sxvani, sabWoebis samocdaaTwliani diqtaturis xanaSi qarTuli eklesiis istoriis Sesaxeb arcerTi sadisertacio naSromi monografia ar gamocemula. warmodgenili ki saSualebas gvaZlevs Tvali gavadevnoT saqarTvelos samociqulo eklesiis istorias qristianobis pirveli saukuneebidan dRemde. masSi dasmuli da gaanalizebuli sakiTxebi saTanado donezea Sesrulebuli. ase, rom naSromis aqtualoba eWvs ar iwvevs. sagangebod unda aRiniSnos naSromis wyaroTmcodneobiTi baza. avtori Rrmad icnobs disertaciaSi ganxiluli sakiTxebis Sesaxeb arsebul qarTul da ucxoenovan saistorio wyaroebs. maT cnobebs iyenebs saTanado kritikuli analizisa da konkretul sakiTxTa Sesaxeb samecniero literaturaSi gamoTqmuli mosazrebebis gaTvaliswinebiT. mTavarepiskopos anania jafariZis mier kvlevisas yovelive miRebuli aRniSnuli araerTi daskvna disertantis migviTiTebs. Cvens winaSea xelewifeba saqarTvelos originaluri mecnierul gamobrZmedili eklesiis alRoze da da sayuradReboa. kvlevis istorikosi-mkvlevari, araerTi rTuli unarze romelsac sakiTxi axleburad aRiniSna, qarTuli warmoaCinos. qarTuli eklesiis saxelmwifoebrivobis istoria, istoriis nawilia rogorc da sadisertacio naSromSi saqarTvelos samociquli eklesiis istoria saqarTvelos istoriasTan mWidro kavSirSi erT-erT da mis fonzea gamocemuli. aRniSnuli garemoeba, vfiqrob, naSromis Rirsebad unda CaiTvalos. adreqristianuli xanidan moyolebuli dRemde araa darCenili, rogorc saqarTvelos, ise qarTuli eklesiis istoriis metad Tu naklebad aqtualuri problema, romlis Sesaxebac disertants Tavisi Tvalsazrisi ara hqondes gamoTqmuli, kvlevis mizani da amocana meufe ananias ase aqvs gansazRvruli: (sayovelTao) eklesiis I. saqarTvelos ganuyofel nawils, eklesia amitom warmoadgens misi istoria msoflio msoflio eklesiis istoriasTan kavSirSi unda ganvixiloT. II. miuxedavad imisa, rom qristianuli eklesiis istoria saRvTismetyvelo mecnierebaTa jgufSi Sedis, igi saero mecnierebacaa, amitom saqarTvelos eklesiis istoria qarTveli eris istoriis Semadgenel nawils warmoadgens. III. saero istoriisagan gansxvavebiT 27 eklesiis istoria xalxis sulieri gadarCenisaTvis gaweul Rvawls warmoaCens. eklesiis istorikoss evaleba Sekribos saWiro faqtebi da istoriuli monacemebi, kritikulad Seiswavlos isini, daadginos maTi namdviloba, ukuagdos nayalbevi, aCvenos saeWvo, amis Semdeg ki yvela mopovebuli masala mkacri qronologiuri TanmidevrobiT gadmosces (gv. 107-108). dRemde, rogorc cnobilia, ar iyo Seqmnili saqarTvelos eklesiis istoria uZvelesi xanidan Cvens dromde, amitom, cxadia, misi periodizaciiT arc aravin dainteresebula. sadisertacio naSromSi am mxriv pirveli gadadgmuli. meufe ananias Tanaxmad, msoflio eklesiis nabijia msgavsad qarTuli eklesiis istoriac sam – Zvel, Sua da axal periodebad unda daiyos. pirveli periodi moicavs xanas I saukunidan XI s. 80-ian wlebamde. Sua periodi XI s. 80iani wlebidan XVIII s. bolomde da axali xana XIX s. 10-iani wlebidan dRemde (gv. 110). TiToeuli periodi, Tavis mxriv, ramdenime qveetapadaa dayofili (gv. 110-113) da disertaciaSi Txroba am periodebis mixedviTaa gadmocemuli (gv. 114 da Semdeg). axla rac Seexeba naSromis Sinaarss. disertaciis paragrafi ~qarTveli xalxis momzadeba macxovris misaRebad~ (gv. 159-161) kargi magaliTia imisa, bibliuri cnobebi rogor SeiZleba gamoviyenoT saqarTvelos uZvelesi, kerZod, amierkavkasiasa da wina aziaSi skviTebisa da kimerielebis Tanadrouli istoriis aRsadgenad. rogorc meufe anania wers, udidesi winaswarmetyvelis ezekielis piriT gamoTqmuli laSqrobis ~Zveli aRTqma uflis sityva qarTvelTa winaprebisac – Tubals, meSeqsa da Togormasac Seexo~. Zvel ebraelTa erT-erTi winaswarmetyveli ezekieli, rogorc cnobilia, nabuqodonosor meorem (604-562) 586 wels ierusalimis aRebis Semdeg mraval ebraelTan erTad babilonSi gadaasaxla. mis winaswarmetyvelebaSi miTiTebulia momavalSi iudevelTa mtrebis damarcxebis Sesaxeb (qse, t.4, st. ezekieli. avt. mz. SaniZe). meufe ananias Tanaxmad, romelnic israelze laSqrobis gamo daisajnen (gv. 139). CrdiloeTis tomebis laSqrobis Sesaxeb ieremia winaswarmetyvelic wers: ~aha movuxmob CrdiloeTis yvela toms, ambobs ufali, da avamxedreb am qveyanaze, mis mcxovreblebze da irgvliv yvela xalxze (ieremia, 25,9). am laSqrobisaTvis, rogorc winaswarmetyvelebi werdnen, yvela rom daisajon, maT Soris qarTvelTa is winaprebi, romlebic samxreTSi cxovrobdnen 28 meufe ananias Tanaxmad, evsevi kesarielis im cnobidan, romelSic moTxrobilia nabuqodonosoris mier iberielTa damarcxebis, datyvevebisa da gadasaxlebis Sesaxeb (gv. 141). Zv. w. VIII s. 30-ian wlebSi, rogorc cnobilia, meotidis gziT Semosulma skviTebma da kimerielebma jer kolxeTis samefo gaanadgures, Semdeg ki wina aziiis saxelmwifoebs didi ziani miayenes. maTi laSqrobis damangreveli Zala sul ufro da ufro didi xdeboda, radgan gzadagza damarcxebul xalxebs m.S. qarTvelTa winaprebsac ierTebdnen. amis Sesaxeb qarTul istoriografiaSi miTiTebuli iyo (g. meliqiSvilis saq. ist. nark. I, gv. 394), magram bibliaze dayrdnobiT meufe ananiam es pirvelma gaakeTa. kimerielTa laSqrobaSi qarTvelTa winaprebic rom monawileobdnen, amis dasturad meufe ananias motanili aqvs winaswarmetyvel ezekielis sityvebi: ~uTxari, ase ambobda ufali RmerTi: aha, Senze var gog, roSis, muSeqis da Tubilis mTavari! gagabruneb da ybaSi Cangals amogdeb. Togoris saxls CrdiloeTis kideebidan mTeli Tavisi urdoTi, uricxvi xalxurT SenTan erTad (32,96). am cnobis Semdeg meufe ananias moaqvs Teodorite kvirilis ganmarteba ~georgikidan~ (t.I, gv. 223), rom ~gog da magog skviTuri tomebia, xolo mosox, amboben kapadokulebi ariano, Tobil ki iberielebio da ambobs, isini skviTebTan erTad laSqrobdnen... winaswarmetyveli iZulebuli gaxdes monawileoba mieRoT omSi~. meufe ananias mier Teodorites cnobis saTanado bibliur monacemebze dayrdnobiT gamoyenebam axali niuansi SesZina Zv. w. VIII s. bibliaSi kargadaa asaxuli kimerielTa laSqrobebSi qarTvelTa sadisertacio naSromis erT-erT siaxled unda CaiTvalos mociqulTa winaprebis Tobalebisa da muSqebis monawileoba. droindeli yuradReba saqarTvelos ar eqceoda. istoriis I-II siebSi gadmocema. rasac saqarTvelos am bolo teritoriaze xanebamde mociqulTa mimosvlisa da qadagebis Sesaxeb Zvel wyaroebSi arsebuli masala, mas Semdeg rac 1900 wels iv. javaxiSvilma andria pirvelwodebulis qarTlSi Semosvla uaryo (im xanad aseTi Sexeduleba mxolod patrma avrelio palmierim ar gaiziara), ase, siRrmiT aravis ukvlevia. ax. w. I-II s-ebis saqarTvelos istoriis es metad mniSvnelovani sakiTxi uyuradRebod iyo mitovebuli. ra Tqma unda, yovelive imaze, rac saqarTvelos istoriasa da qarTuli eklesiis fesvebis 29 kvlevas naTels mohfens, uaris Tqma ar SeiZleba. umciresi masalac ki saTanado gaanalizebis Semdeg qarTuli kulturis samsaxurSi unda iqnas Cayenebuli. swored am mxriv miudga meufe anania saqarTveloSi mociqulTa Semosvlis sakiTxs. saqarTveloSi mociqulTa Semosvlis Sesaxeb, garda imisa, rom debejiTebiT miuTiTebs qarTuli werilobiTi saistorio tradicia, am faqtis Sesaxeb garkveuli miTiTebebia Zvel berZen da laTin avtorebTan. amitom kargia, rom sadisertacio warmodgenili. naSromSi detaluradaa es sakiTxi farTod gaangariSebuli da amomwuravadaa saqarTveloSi mociqulTa Semosvlis gzebi da maTi qadagebis geografiuli areali (gv. 148-153). unda aRvniSnoT, rom saqarTveloSi mociqulTa moRvaweobis sakiTxs me eWviT vuyurebdi, magram ar SeiZleba ar daeTanxmo meufe ananias mosazrebas, saqarTveloTi mociqulTa dainteresebas I-II s-ebSi qarTlis samefos siZlieres rom unda ganepirobebina. meufe anania aCvenebs, rom mociqulTa epoqaSi (I s. 30iani wlebidan II s. 60-iani wlebis CaTvliT) saqarTvelo sididiTa da simZlariT daviT aRmaSeneblisa da Tamaris saqarTvelos Seedreboda (gv. 148-149). swored aRniSnulis gamo iyoo ~romaeli istorikosebi tacitusi, dion kasiusi da sxvebi siamovnebiT rom UuTmobdnen cxovrebis TavianT TxzulebebSi adgils iberiis sisxlsavse aRweras, xolo Sua saukuneTa evropelebi antikuri drois iberias ukeT rom cnobdnen, vidre TavianTi drois saqarTvelos~ (gv. 148). ikvlevs ra istoriuli saqarTvelos sakiTxs, meufe sxvadasxva anania dros askvnis: saqarTveloSi teritoriaze mociqulTa Semosvlis istorikosTa cnobebi uqadagiaT mociqulebs: gvidastureben, andrias, rom svimons, mataTas, barTlomes, Tomas da Tadeozs (gv. 153). Semdeg iqve daaskvnis: ~Tormet mociqulTagan eqvsi mociqulis saqarTveloSi qadageba gasaocrad ar mogveCveneba, Tu gavixsenebT, rom iberiis saxelmwifo mociqulTa dros mTel kavkasias da mcire aziis provinciebs moicavda... mcire azia ki qarTvelebiT iyo dasaxlebulio~ (gv. 153). marTlac, im vrcel teritorias Tu gaviTvaliswinebT, sadac Zvelad qarTveluri modgmis tomebi iyvnen gansaxlebulni, SeiZleba meufe ananias mtkicebaSi eWvi ar Segveparos. magaliTad, andria pirvelwodebuli sulac rom ar Semosuliyo sakuTriv qarTlis teritoriaze, misi trapizonSi yofna da qadageba (gv. 152), meore mxriv ki Zvel 30 wyaroebSi trapizonis ~megrelTa soflad~ da ~megrelTa qveynad~ moxsenieba, srul safuZvels gvaZlevs, andria qarTvelTa erT-erT ganmanaTleblad miviCnioT. albaT, ase unda mivudgeT sxva mociqulTa moRvaweobis sakiTxsac. aRniSnulTan erTad, simon kananelis saflavi Tu axal aTonSi, mataTasi ki gonioSi imyofeba, maSin cxadia, I-II saukuneebis qarTlis samefo, saerTod qarTulenovani samyaro is mxare yofila, romelic qristes ananias mier mowafebis sayovelTao interess iwvevda. ase, rom meufe mociqulTa Sesaxeb motanili masalis safuZvelze miRebuli daskvnebi originaluria, ufro metic, saqarTveloSi mociqulTa moRvaweobis Sesaxeb naSromSi motanili masaliT meufe anania miznad isaxavs, sxva kidev ufro didi problemis gadawyvetas. kerZod, mociqulTa mier ax.w. I-II s-ebis saqarTveloSi qristianobis danergva meufe ananias safuZvels aZlevs mociqulTa droindeli saqarTvelos eklesia avtokefalurad miiCnios (gv. 154). naSromSi dasabuTebulia im droisaTvis aseTi gziT warmoqmnili eklesiis avtokefaluroba da Tanasworuflebianoba. saTanado masaliT Semagrebul aseT mosazrebas avtori XII s. cnobili bizantieli kanonistis Teodore balsamonis komentariT adasturebs. adreqristianuli xanis am metad mniSvnelovan sakiTxs qvemoT kidev Sevexebi. axla ki oriod sityviT qarTlis moqcevis TariRze. saqarTvelos eklesiis gadmocemisas, ra Tqma unda, vercerTi mkvlevari gverds ver auvlis adreqristianuli saqarTvelos eklesiis iseT kardinalur sakiTxs, rogoricaa qarTlSi qristianobis saxelmwifo religiad gamocxadeba. meufe ananiam es sakiTxi ganixila paragrafSi ~gza qristianobisa I saukunidan wminda ninomde~ (gv. 166-169). saqarTveloSi I s-dan rom qristianoba arsebobda, meufe ananias mtkicebiT, am mxriv saistorio wyaroTa cnobebiT gaTxrebiT mopovebuli masaliT dasturdeba. moqcevis arqeologiuri Cemeburi daTariReba misaRebad miaCnia. meufe anania kiTxvas svams: ~romel wels Semovida wminda nino saqarTveloSi da gaaqristiana mTeli qarTveli xalxi? es saintereso sakiTxi, dasZens igi, - Zalze damajereblad gaarkvia istorikosma vaxtang goilaZem. misi msjelobis Tanaxmad, wm. nino saqarTveloSi 303 wels Semovida. 317/318 wlebSi qarTlis samefo karma qristianoba saxelmwifo sarwmunoebad aRiara, xolo 324 wels xalxi masiurad moinaTla. meufe anania iqve ganmartavs, rom qarTlis moqcevas 317 wliT aTariRebda vaxuSti bagrationi. mis Tvalsazriss iziarebda 31 d. baqraZe da iv. gvaramaZe. xolo p. ioselians, g. sabininsa da r. caamcievs qarTlis moqcevis TariRad 318 weli miaCniaTo da dasZens: 317/318 wels qarTlSi qristianobis saxelmwifo religiad gamocxadebis Sesaxeb v. goilaZis msjeloba Zalze damajerebelia, amitom unda aRdges vaxuSti bagrationis mier gamorkveuli TariRi da qarTlis moqceva 317/318 wlebiT daTariRdes, xolo qarTuli eklesiis organizacia da xalxis naTvla 324-326 wlebiT (gv. 169). naSromSi yuradReba gamaxvilebulia qarTuli avtokefaluri eklesiis iseT mniSvnelovan sakiTxze, rogoricaa kaTalikosebad qarTvelebis dajdoma. vaxtang gorgasalsa da qarTlis eklesiis meTauris miqaels Soris momxdari konfliqtis gaanalizebis Semdeg meufe anania wers: vaxtang gorgasalma ineba, rom qarTuli samamamTavro eklesia eklesia. eklesiisaTvis kaTalikoss mowyobiliyo, e.i. sayovelTao petres dedaqalaqis episkoposi, mamamTavari rogorc (mcxeTis) anu ewodeba, erTiani centralizebuli episkoposi kaTalikosi ~aqedan saqarTvelos gaxda. iwyes pirvel kaTalikosTa mamamTavrobad~-o, dasZens meufe anania. naSromis IV TavSi ~qarTuli eklesia VI saukuneSi~ mravali masalaa motanili am saukuneSi qarTuli mdgomareobis saCveneblad. saubaria iranelTa mier qarTlSi mefobis gauqmebaze (gv. 202-206), axsnilia, Tu ratom mfarvelobda irani monofizitebs da, aqedan gamomdinare, somxur eklesias (gv. 203). ratom iyo saeklesio ena qarTuli hereTsa, gugarqsa da dasavleT saqarTveloSi (gv. 207215). amave TavSi calke paragrafia ~asureli mamebi monofizitobis winaaRmdeg~ (gv. 6). aRniSnul asureli mamebi paragrafSi meufe saqarTveloSi, anania rogori wers: ~romel sarwmunoebivi wels Camovidnen mimarTulebisa iyo qarTuli eklesia am dros da rogori mdgomareoba Seiqmna maTi moRvaweobis dasasruls? ai kiTxvebi, romlebic pasuxis gacemas moiTxoven (gv. 219) da pasuxobs, rom T. Jordania, iv. javaxiSvili da k. kekeliZe rusul istoriografiaSi asurel mamaTa Sesaxeb Seqmnil naSromebze dayrdnobiT, maT Semosvlas 540-iani wlebiT aTariRebeno (gv. 219). asureli mamebidan erTi mama antoni, marTlac, 544 wels Semovida qarTlSi, magram danarCenebze amas ver vityvi. isini qarTlSi Semovidnen ufro adre, farsman mefis dros 535 wlis xanaSi. am sakiTxis Sesaxeb am bolo xans gamoqveynda Cemi werili (~saidan da 32 rodis movidnen asureli mamebi saqarTveloSi~, ~mnaTobi, 1992 #5-6) da d. merkvilaZis broSura (asurel mamaTa qarTlSi mosvlis dro, Tb. 1996). mecxre TavSi - ~qarTuli eklesia XII saukuneSi~ gaanalizebulia daviT aRmaSeneblis xanis saqarTvelos saeklesio cxovreba, giorgi Wyondidelis moRvaweoba. aqve naCvenebia, Tu ras unda gamoewvia legendis Seqmna mefe- mRvdelmTavar ioaneze (gv. 221-225). amave TavSi araerTi saintereso paragrafia. mag., ~eklesia qarTuli qveynebis gamaerTianebeli~ (gv. 233). masSi aRniSnulia, rom ~saqarTvelos gaerTianebamde sxvadasxva qarTul politikur erTeulebs faqtobrivad qarTuli eklesia aerTianebda~ (gv. 236). amave TavSi mniSvnelovania ruis-urbnisis saeklesio krebisadmi miZRvnili paragrafi. meufe ananias daskvniT, 1103 wels moxda ara saxelmwifos mier eklesiis uprecedento damorCileba, aramed Seikra raRac kavSiri saxelmwifosa da umaRles saeklesio mTavrobas Soris. Camoyalibda Teokratiulis msgavsi qarTuli saxelmwifo~ (gv. 240), rom DdaviT aRmaSeneblis dros ~saxelmwifo mmarTvelobis sistemas saTaveSi Caudga oTxi monazoni, anu `oTxi beri~, romlebic darbazis umaRlesi wevrebi iyvnen. ruis-urbisis krebis Semdeg, dasZens meufe anania, - marTalia, daviT aRmaSenebelma miaRwia imas, rom man moipova uflebebi eklesiaze (saq. ist. narkvevebi, III, gv. 216), magram, Tavis mxriv, eklesiam moipova uzenaesi ufleba – emarTa saxelmwifo saqmeebi. maSasadame, daviT aRmaSenebelma es ori ~xeli~ gaaerTiana~ (iqve, gv. 218). meufe ananias naSromidan zemomotanili msjeloba, marTlac, imis naTeli magaliTia, rogorc TviT wers, qarTveli eris istorias qarTuli eklesiis istoriis gareSe rom ver gaviazrebT. naSromSi aseve kargadaa gaanalizebuli Tamar mefis xanis saeklesio cxovreba (gv. 245-212), qarTuli eklesiis mdgomareoba Semdeg saukuneebSi. aq yuradRebaa gamaxvilebuli, Tu erTiani qarTuli monarqiis daSlam rogor ganapiroba Temobrivi Segnebis aRorZineba (gv. 303 da Semdegi), saubaria evropuli (kaTolikuri) da rusuli orientaciis da misi kraxis Sesaxeb (gv. 333339), rogor mimdinareobda brZola ~gamoxsnis~ da aRdgomisaTvis~ (gv. 329-332). naCvenebia, didi kaTolikosis – anton I-is epoqa (gv. 354-356). saqarTvelos erTeulebis teritoriaze gaerTianebaze saubrisas warmoqmnili meufe anania, calkeuli politikuri vfiqrob, samarTlianad askvnis, rom ~TviT saqarTvelos gaerTianebamde sxvadasxva qarTul politikur 33 erTeulebs qarTuli eklesia aerTianebda~ (gv. 236). es daskvna, rogorc vxedavT, qarTvelTa erovnuli erTianobis Sesaxeb X s. qarTuli mwerlis giorgi merCules mowodebas ~qarTlad friadi qveyana...~ exmaureba da adasturebs. paragrafSi ~yivCaRTa Camosaxleba~ (gv. 233-240), meufe anania im daskvnamde midis, rom saqarTveloSi yivCaRebis asimilacia ar momxdara. rogorc am bolo xans profesorma jemal stefnaZem gaarkvia, yivCaRebi isev Crd. kavkasiaSi unda gabrunebuliyvnen (ix. misi, sad wavidnen yivCaRebi?, ~mnaTobi~, 1988 #4). gareSe ananias mtrebis Tavdasxmisagan qveynis dasustebis miuxedavad meufe naCvenebi aqvs, rom XIV s. saqarTvelos monastrebSi SemoqmedebiTi muSaoba grZeldeboda. am dros Seiqmna originaluri qarTuli Txzulebani – luka ierusalimisa da nikoloz dvalis martvilobani, Sedga krebulebi, Segrovili iqna xelnawerebi (gv. 278). saqarTvelos eklesia siZlieres inarCunebda XV s-Sic. meufes sityviT, ~maSindel qveyanas~, msoflioSi amis gaxsnisas gamo, saqarTvelos rom saqarTvelos Sesabamisad ferara-florenciis warmomadgeneli konstantinepolis, warmomadgenelTa aRmosavleTis icnobdnen, Semdeg patriarqTa Semdeg (gv. dgoma 286). did saeklesio mitropoliti aleqsandriis, dasves rogorc krebis sofroni antioqiisa msoflio saqarTvelos qristianul da diptixis ierusalimis saeklesio eklesiis (1438-45) krebaSi siZliereze miuTiTebs. deda eklesiisagan samcxe-saaTabagos eklesiis gamosayofad (gansakuTrebiT mzeWabukis 1500-1515) mcdeloba, meufe ananias codva iyo. aTabagTa aseTi mcdelobis gamo mTeli aTabagTa Tanaxmad, didi qarTveli eri dazaralda, mesxeTis didi nawili CamoSorda deda eklesias. andria mociqulis mier awyuris eklesiaSi dasvenebuli sruliad saqarTvelos mfarveli yovlad wminda RmrTismSoblis xati im xanad rom mxolod samcxis mosaxleobis saTemo xatad iqna miCneuli, meufe ananias Tanaxmad, es im epoqaSi erovnuli erTianobis grZnobis dakninebiT iyo gamowveuli (gv. 295). Temobriobis aRorZinebam qarTvelobas safuZveli gamoacala (gv. 317). amitom, meufe ananias daskvniT, ~erovnuli gadarCenisaTvis, upirveles yovlisa, saWiro iyo qristianuli sarwmunoebis dacva da gaZliereba saqarTvelos samociqulo marTlmadidebeli eklesiisa~ (gv. 329). 34 aseTi Znelbedobis Jams calkeul saqarTveloebad danawilebuli qveynis saepiskoposoebi kvlav eklesiis istoriaSi yizilbaSobis rCebodnen kulturis centrebad (gv. 342), qarTuli mniSvnelovan Semobrunebad meufe anania osmalobisa da Semdeg mcxeTaSi qristianuli wesiT Teimuraz II-is kurTxevas Tvlis, mxolod sinanuls gamoTqvams, rom sveticxovelSi arsebuli samefo taxti, romelic mefeTa da kaTalikos-patriarqTa kurTxevisas gamoiyeneboda, XX s-Si ~restavracias metad Seewira~ (gv. 351). sainteresoa ganxilulia saqarTvelos eklesiis mdgomareoba naSromis is Tavebi da paragrafebi, romelSic eklesiis istoria XIX-XX saukuneebSi: saqarTvelos egzarqosebis xanaSi, brZola avtokefaliis aRdgenisaTvis, avtokefaliis aRdgena da dadastureba da sxva. erTi sityviT, rogorc SesavalSi aRvniSne, mTavarepiskoposis meufe anania jafariZis mier istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxis mosapoveblad warmodgenili naSromi bevrad (TiTqmis 170 gverdi) aRemateba im moculobas, rac saatestacio komisiis debulebiT istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxis mosapoveblad warmodgenil naSroms moeTxoveba. amitom masSi aRZrul, gaanalizebul da gadaWril yovel sakiTxze SeCereba da saTanado avkargianobis Sesaxeb azris gamoTqma da dasabuTeba Znelia. magram sadisertacio naSromis Sesaxeb sanam gamosvlas davamTavreb minda kidev erTxel adre qristianuli xanis saqarTvelos istoriis sakiTxebs davubrunde. gamokvlevis am nawilSi sainteresoa ~saxelwodeba da mimarTuleba qarTuli eklesiisa~. aq axsnilia, ras niSnavs ~orTodoqsaluri~, ratom unda iwodebodes ~saqarTvelos marTlmadidebluri eklesia~ ~saqarTvelos samociqulo eklesiad~, ras moicavs ~qarTuli eklesiis samwyso~ (gv. 147-158). V s-Si ~qarTuli eklesiis iurisdiqciis sazRvrebis~ gaanalizebisas meufe ananias mier miRebuli daskvna, rom ~vaxtangis epoqaSi qarTlis sakaTalikosos iurisdiqcia dasavleT saqarTvelozec vrceldeboda (gv. 160). esadageba am cota xnis win am darbazSi samecniero sesiaze b-n daviT musxeliSvilis mier gakeTebuli moxsenebisas miRebul daskvnas. aseve SeiZleboda yuradReba gagvemaxvilebina V-VI s-ebSi qarTuli da somxuri eklesiebis damokidebulebaze (gv. 212-213), magram amjerad mxolod qarTuli kulturisaTvis erT metad mniSvnelovan sakiTxs Sevexebi. rogorc iTqva, naSromSi mravladaa iseTi Txroba, romelSic axsnilia axalSobili iesos mimarT mogvTa Tayvaniscema. 35 saxarebiseuli es epizodi CemSi gamego, ram gamoiwvia piradad yovelTvis auxsneli iyo da ver cecxlTayvanismcemelTa Tayvaniscema, religiis zoroastriul msaxurTa – mogvTa axalSobil iesosTan gamocxadeba da a.S. rogorc saTanado evropul literaturaze (e. svetlov, vestnik carstva boJia, V, 1972, gv. 363). dayrdnobiT meufe anania aCvenebs, rom israelis gareT zoroastizmi msoflios erTaderTi religia yofila, romelic icnobda mesianizms. israelTa garda mxolod am religiis mimdevrebs swamdaT momavali sufeva uflisa da moelodnen am qveynad msoflios mxsnelis mosvlas. miiCneva, rom suliwminda im xalxebsac, romlebic biblias ar aRiarebdnen, amzadebda macxovris misaRebad (svetlovi 375). amitom mxsnelis molodinis gamo zoroastrizmis qurumebi – mogvebi pirvelni mividnen axalSobil iesos Tayvanisacemlad (gv. 144-145). TiTqmis amave sakiTxs ukavSirdeba da metad sainteresoa, Tu ras unda niSnavdes ~wigni nebroTisa~. rogorc ~mefeTa cxovrebaSi~ naTqvamia, es wigni jer kidev warmarT mefe mirians hqonda. ~mefeTa cxovrebis~ cnobiT, mirianma masSi ~pova werili esreT ~ukanasknelTa JamTa movides mefe igi cisa... man gixilos Wirsa Sina da gixsnas Sen~ (qarT. cx. 1. Ggv. 105). meufe anania abiaTarisagan wers: mravaljer mefe mirianma gamoikiTxa wminda cnobebi ninos mier ~ZvelTa da gaqristianebul axalTa wignTa~. (gaqristianebamde abiaTari Zveli aRTqmis, e.i. iudaisturi sarwmunoebis mRvdeli iyo). mefe icnobda, mirians, ~nebroTis romelic wigni~ gaqristianebamde hqonia. es unda cecxlTayvanismcemlobasac yofiliyo ara Zveli aRTqmis apokrifebi, aramed swored zoroastrizmis sulieri codnis Semcveli ~sparsTa wminda wigni~ avesta, romelsac zogjer iranul bibliasac uwodebdnen. meufe ananias aseTi mosazrebis dasturad miaCnia ~qarTlis cxovrebis~ mariam dedofliseul variantSi qarTvelTa cxovrebis aRmwerel Txzulebas win uZRvis msoflio istoriisadmi miZRvnili nakveTi, romelSic nebroTi cecxlTayvanismcemlad da mis erT-erT moZRvradaa gamoyvanili (k. kekeliZe, qarT. lit. ist. I, gv. 440). maSasadame, - ganagrZobs meufe anania, - wminda ninos saswaulTa Semdeg mefe miriani sagangebod gaecno Zveli da axali aRTqmis umTavres ideas da 36 cecxlTayvaniscemluri sarwmunoebis ZiriTad TvalsazrisTan Seadara. amis Semdeg, mematianes sityviT, ~gulisxma yo mefeman mirian, rameTu Zvelni wignni da axali ewamebodes da nebroTis wignica daamtkicebda da Seeqmna survili qristes sjulisa~ (q. cx. I, gv. 105). rogorc gamoTqma vxedavT, ~Zvelni wigni axla da gasarkvevia, axali ras ewamvodes~ niSnavs da ~mefeTa amas cxovrebaSi ~nebroTis~ wignic daamtkicebdao~. meufe anania masac xsnis. ~ras ewamvodnen~ an ras amtkicebdnen ~Zvelni da axali wignni? svams kiTxvas da pasuxobs: ~ra Tqma unda, winaswarmetyvelebas mesiis mosvlis Sesaxeb, romelsac ~daamtkicebda~, anu eTamxmeboda ~nebroTis wigni~, aman sruliad SeZra mefe miriani da xeli Seuwyo mis gaqristianebas. Semdeg meufe ganagrZobs, samefo ojaxSi ~nebroTis wignis arsebobis Sesaxeb mogviTxrobs juanSeric, romelic vaxtangs aTqmevinebs: ~mamaTa CuenTa farulad epyra wigni ese~, amitom unda davaskvnaT, rom III-IVsaukuneebSi qarTveli eris saukeTeso nawils gagebuli hqonda mesiis mosalodneli mosvlis Sesaxeb~-o (gv. 145-146). amrigad, meufe ananias daskvniT, ~nebroTis wigni~, rogorc aqamde egonaT, Zveli aRTqmis apokrifi ki araa, aramed ~sparsTa wminda wigni~ avestaa. vfiqrob, gamodis, rom mirianis dros samefo ojaxSi iyo misi qarTuli Targmani. es wigni darCenila samefo ojaxSi da V s-Si vaxtang gogrgasalma icoda, ~mamaTa CuenTa dafarulad rom epyraT wigni ese ~ - nebroTisa~ (q. cx. I, gv. 140-142). ra safuZveli gvaqvs IV s. damdegisaTvis ~nebroTis wignis~ qarTuli Targmanis arseboba vamtkicoT da ra mdgomareobaa am mxriv Cvens cxovrebaSi? akad. k. kekeliZis Tanaxmad, ~nebroTis wigni~ ar arsebobda qarTulad, igi ar Senaxula arc sxva romelime enaze da, rogorc gairkva, is ar arsebobda (ix. misi dasax. naSr. gv. 441, gv. 438). sinamdvileSi nebroTis - dasZens igi, - javaxiSvilis safuZvlad daedo apografi Tanaxmad, warmoadgens wignis Sesaxeb cnobas, fsevdoefremisa, romelic iv. Txzulebis, ganZTa qvabis erT-erTi redaqciis, Targmans (iqve gv. 438). es apokrifi, macxovarzedacaa - ganagrZobs laparaki da b-i nebroTis korneli, - gmirobazec, romelSic m. mesiaze janaSvils an miaCnda nebroTis wignad. magram es Secdomaa, dasaxelebuli apokrifi araa nebroTis 37 wigni, vinaidan is TviTon uCvenebs nebroTis wyaros. romelsac amnairad axasiaTebs: ~xolo igi wigni, romelic iswava nebroT ianitan grZneulisagan, ara Seiwynares moZRuarTa eklesiisaTa, amisTvis, rameTu varskvlavTricxuaT ars, aramed sparsni uwodeben Rirsad wmindad, xolo brZenni uwodeben varskvlavTricxuad wignsa mas, xolo mogueni fed saxelsdeben, romel ars wigni sityvsa: ese ars wigni grZnebisa da moZRuebai eSmakisTa sibilwisai, da umecarni iyvan, viTarmed WeSmaritad ariso, xolo ars kari grZnebisa da Seginebisa~ (k. kekeliZe, gv. 439). amrigad, ~nebroTis wigns~ Tu ~sparsni uwodeben Rirsad wmidada~, xolo ~moguni fed saxeldeben~, Tanac ~nebroTis wigni~ mTel da axal aRTqmas mesiis mosvlis sakiTxSi eTanxmeboda, maSin marTali brZandeba meufe anania da ~nebroTis wignis~ saxiT mirianis drois qarTlis samefoSi avestis (ufro swored misi raRac nawili an komentarebi) qarTuli Targmani unda hqonebodaT. amitom b-ni k. kekeliZis kategoriuli mtkiceba ~araviTari nebroTis wigni ar arsebobda arc qarTul, arc sxva romelime enaze, Tqmuleba nebroTis wignis Sesaxeb SeTxzulia. leonti mrovelis miero~ (gv. 440, 441), gadasinjvas moiTxovs. meufe ananias zemomotanili daskvnis dasturad minda davZino: ~zoroastrizms swamda momavali sufeva uflisa da moeloda am qveynad msoflios mxsnelis mosvlas~, ris gamoc zorastuli religiis msaxurni - mogvebi pirvelni mividnen Cveni macxovris ieso qristes Tayvanisacemad, Cans, ~wigni nebroTisa~ (avestis raRac nawili Tu komentarebi) sakmaod gavrcelebuli iyo Zveli aRmosavleTis xalxebSi, misi Targmani iyo qristianobis wina da Semdgomi xanis qarTlis samefoSic. rac Seexeba batoni kornelis mtkicebas, rom nebroTis wigni (Tu igi marTlac avestis nawili iyo) ar Semonaxula arc qarTul da sxva romelime enaze. avestas Tavgadasavals Tu gaviTvaliswinebT, SeiZleba nebroTis wigni marTlac, ar Semonaxuliyo. jer erTi, rogorc vnaxeT, ~nebroTis wigni~ ar ~Seiwynares moZRuarTa eklesiisaTa~, radgan CaTvales, rom igi iyo ~wigni grZnebisa da moZRurebai eSmakTa sibilwisai~ da, cxadia, mas gaanadgurebdnen. rac mTavaria, igi gaanadgura sasanianTa iranis daRupvam. rogorc cnobilia, arabTa mier iranis dapyrobis Semdeg zoroastriuli religiis is mimdevrebi, romlebmac islami ar miiRes, indoeTSi gadasaxldnen. maT Tan waiRes TavianTi wminda wigni - avesta. evropaSi am wignis arsebobis Sesaxeb mxolod XVIIIs-Si 38 gaxda cnobili (rogorc cnobilia, frangma swavlulma diuperonma specialurad Seiswavla avestis ena da 1771 w. franguli Targmani gamosca oqsfordSi). avestis SinaarsiT, Tu igi, marTlac igive ~nebroTis wignia~ imTaviTve Crd. SuamdinareTis mosaxleobasTan erTad, qarTvelebic unda yofiliyvnen dainteresebulni, radgan nebroTi bibliis Tanaxmad, SuamdinareTis pirveli mefe iyo da am samefoSi Sedioda qarTvelTa erT-erTi winapari Tubali. yovelive zemoaRniSnulis Semdeg unda davZino: meufe anania jafariZis naSromis saxiT Cvens winaSea metad saintereso, didi da Tavdauzogavi Sromis Sedegad Seqmnili ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria~, romelSic qarTuli eklesiis istoria gadmocemulia mociqulTa dRemde. am oriaTaswlovani istoriis zogierTi sakiTxi SeiZleba droidan sakamaTod mogveCvenos, magram es ZiriTadad ama Tu im sakiTxze, qarTul istoriografiaSi arsebuli sxvadasxva SexedulebiT an am sakiTxTa Sesaxeb arsebul saistorio wyaroTa simciriTaa gamowveuli. saerTod, mxedvelobaSi unda iqnas miRebuli is garemoeba, rom mTavarepiskopos anania jafariZis naSromis saxiT Cvens xelTaa pirveli monografiebi, romlebSic saqarTvelos samociqulo eklesiis erTiani istoriaa gadmocemuli. Tanac am, monografiebiT Tavisufali saqarTvelos pirobebSi jer mxolod pirveli nabijebi idgmeba qarTuli eklesiis istoriis Seswavlis saqmeSi. sul ramdenime welia, rac oriaTaswlovanma qarTulma eklesiam Tavisuflad amoisunTqa. bolSevikTa batonobis dasawyisSi kirion kaTalikoss ganucxadebia: ~gauzviadeblad vambob, rom is yovlad Seuferebeli eqsperimentebi, romelsac am ukanasknel wlebSi axdenen qarTveli eris zurgze, aucileblad miiyvans mas fizikurad gadaSenebis da sulieri gavelurebis, gaxrwnis karamde~ (gv. 418). rogorc meufe anania wers: ~bolSevik-aTeistebis xelisuflebis – umZimesi batonobis dros, marTalia, eri gadaurCa fizikurad gadaSenebas, magram ~sulier gavelurebas da sulier gaxrwnas~, Cans, Tavi ver aaridao~ (gv. 418). meufe ananias wignebi Cveni eris aseT nawils, albaT, salbunad unda daedos, raTa isini deda eklesiis wiaRs daubrundnen. ZiriTadad aseTia Cemi STabeWdilebani mTavarepiskopos anania jafariZis mier istoriis mecnierebaTa kandidatis warmodgenil naSromze. 39 samecniero xarisxis mosapoveblad rac Seexeba SeniSvnebs. qarTlis eklesiis avtokefaliis sakiTxze meufe ananias bolomde ver daveTanxmebi. avtokefaliis Sesaxeb saubrisas zemoT aRvniSne, rom am sakiTxs kvlav davubrundebodi. meufe anania marTali brZandeba, qristianobis pirvel saukuneSi warmoqmnili eklesiebi, marTlac, avtokefalurebi iyvnen. ase iyo mowyobili TviT romis imperiis aRmosavleT nawilis provinciebSi, aq mcxovrebi mosaxleoba eTnikuri, istoriuli da sxva TvisebaTa mixedviT mcire da did saeklesio olqebad iyofoda. saepiskoposos olqebs teritoriaze saTaveSi episkoposi edgnen episkoposebi. axorcielebda Tavisi saeklesio zedamxedvelobas, ufleba hqonda moewvia saeklesio kreba da misi Tavmjdomare yofiliyo. krebis TanxmobiT episkopos Tavmjdomares SeeZlo daeniSna an gadaeyenebina misdami daqvemdebarebuli episkoposi. mcire da wina aziaSi am mxriv TandaTan gamoikveTa da Camoyalibda mosaxleobis eTnikur Sedgenilobaze Seqmnili iseTi didi saepiskoposoebi, rogorebic iyvnen: tarsisa-kilikiaSi, kesariisa-kapadokiaSi, mesopotamiaSi, efesosi-aziaSi, tvirosisa-finikiaSi, edesisa- bostrisa-arabeTSi, neokesariisa-polemones pontoSi, ankirisa- galatiaSi, ikoniisa-likaoiaSi da sxvebi. erovnul da eTnikur niadagze Seqmnili saepiskoposoebis arseboba cno 314 w. ankiraSi gamarTulma adgilobrivma saeklesio krebam. am krebis me-18 kanoniT zemodasaxelebuli gamocxadda. es dadgenileba saepiskoposoebi ... Tanasworad da daadastura nikeis ~marTalia~ damoukideblad I msoflio saeklesio krebis me-4 da me-5 da antioqiis adgilobrivi saeklesio krebis (344 w.) me-9, 14, 15, 19, 20 kanonma (p. gidulianovi, 1905, gv. 226-227) magram saqme is iyo, rom imperiis farglebSi Semavali erovnuli eklesiebidan yvela ver axerxebda damoukideblobis SenarCunebas. dasaxelebul krebaTa dadgenilebebi maT ar Sveloda Tavi damoukideblad egrZnoT. imperiis farglebSi moqceul eklesiaTa Soris adridanve damyarda urTierToba, romelic dafuZnebuli iyo ama Tu im eklesiis SedarebiT siZliereze da am qalaqis politikur mniSvnelobaze. saerTod ki, qristianTaTvis am qalaqis qristianuli Temis saerTo eklesiur avtoritetze (p. gidulianovi, gv. 227). swored aRniSnuli pirobebis gamo pirvelobda imperiis aRm. nawilSi antioqiis episkoposi. nikeis I msoflio saeklesio krebis masalebSi evstaTi antioqiis xelmoweris qveS 22 episkoposis 40 xelmowera swored imis dasturadaa miCneuli, isini antioqiis eklesiis gavlenaSi 251). rom imyofebodnen (iqve, gv. 250- marTlac, IV s. damdegisaTvis mTeli aRmosavleTis eklesiebis centri antioqia iyo. rogorc specialur literaturaSia miTiTebuli, misi sulieri gavlena garda sakuTriv siriisa, vrceldeboda ara marto mcire aziaze, portisa da aziis Crd-aRm. nawilze, aramed Soreul sparseTze, somxeTze, saqarTveloze (pagidulianovi, 1908, gv. 279). antioqiis episkoposs unda ezruna am qveynebSi qristianobis gavrcelebasa da gamyarebaze (p. gidulianovi, 1905, gv. 235). antioqiis episkoposebi jer daxmarebas uwevdnen sust qristianul Temebs, Semdeg saeklesio recefciis ZaliT maTze imtkicebdnen ierarqiul mdgomareobas da maT TavianT xelisuflebas uqvemdebarebdnen (p. gidulianovi, 1905, gv. 223, Sdr. a. pavlovi). ra mdgomareoba gvaqvs am mxriv qarTul eklesiaSi? meufe ananias Tanaxmad, ~saqarTvelo romis provincia ar yofila, is imperiis gareT iyo. amitom, radgan provinciebSi yvela eklesia avtokefaluri iyo, es miT ufro saqarTvelos Sesaxeb iTqmis (gv. 178). ~Cvens istoriografiaSi, dasZens meufe anania, - azrTa sxvadasxvaobaa imis Sesaxeb, Tu vis eqvemdebareboda qarTuli eklesia Seqmnis Semdeg. mkvlevarTa erTi nawili fiqrobs, rom qarTuli eklesia IV s. dasawyisSi antioqiis iurisdiqciaSi Sedioda. meore – amJamad gavrcelebuli azris Tanaxmad ki – konstantinepols daeqvemdebara. magram, – ganagrZobs igi, - 325 wlis nikeis krebis dadgenilebis mixedviT, eklesiaTa daqvemdebareba akrZaluli iyo~. Semdeg kiTxvas svams: ~mainc romeli eklesiis iurisdiqciis qveS imyofeboda qarTuli eklesia IV s-Si, antioqiis, ierusalimis Tu konstantinepolisa?~ da iqve pasuxobs: ~saqme is aris, rom radgan sabuTebi amis dadgenis saSualebas ar iZlevian, amitom unda vifiqroT, rom aseTi sabuTi arc arsebobda~-o (gv. 177). vaxtangis mier miqaelis konstantinepolSi gagzavnis gamo ar SeiZleba iseTi daskvnis gamotana, TiTqos qarTuli eklesia im dros konstantinepolis iurisdiqciaSi Sedioda an rogor SeZlo sparseTis saxelmwifos sazRvrebSi moqceuli qarTuli eklesia bizantias Tavis iurisdiqciaSi Seeyvana? antioqiis iurisdiqciaSi ki qalkedonis krebamde, iv. javaxiSvilis mier Seswavlil wyaroTa Tanaxmad, ar yofilao (gv. 195). antioqia rom aRmosavleTis eklesiis centrad miiCneoda, es imas ar niSnavs, ierarqiulad aRmosavleTis yvela eklesia antioqias rom emorCileboda, antioqiasTan ufro sarwmunoebriv-eklesiuri kavSiri igulisxmebao (gv. 195-196). 41 rogorc vxedavT, problematuri Cvens sakiTxia winaSe qarTuli kidev vimeoreb, dasmuli. eklesiisaTvis meufe metad anania marTali brZandeba, adreqristianul xanaSi yvela eklesia, maT Soris qarTlis samefos teritoriaze warmoqmnili calkeuli saepiskoposoebi damoukidebelni iyvnen da amis Sesaxeb me qristianobis saTanado damatebiTi saxelmwifo religiad masalac movitane, gamocxadebis magram qarTlSi Semdeg erTiani qarTuli eklesia antioqiis eklesiis gavlenaSi moeqca (sxvaTa Soris, imdroindeli damoukidebloba zemoCamoTvlilma didma saepiskoposoebmac ki ver SeinarCunes. isini sxvadasxva sapatriarqoebis iurisdiqciaSi moeqcnen) meufe anania aseT gavlenas imiT uaryofs, rom ~saqarTvelo romis provincia ar yofila~, magram 298 wels q. nisibisSi iransa da roms Soris dadebuli zaviT 40 wliT qarTlze romis proteqtorati rom damyarda, es gana 298-338 wlebSi romis imperiasTan qarTlis samefos siaxloveze ar miuTiTebs? meorec, 318 wels qristianobis saxelmwifo religiad gamocxadebis Semdeg, mefe mirianis moTxovniT qarTlSi antioqiis eklesiis gavlenaSi myofi branji (e.i. galateli) mTavardiakoni Camovida da eklesiis organizacia moaxdina, qarTlis pirvel episkoposad ione dasva, aq momxdari ambebi aRwera da waiRo imperiaSi. gana imaze ar metyvelebs, rom axladwarmoqmnil qarTlis eklesiaze imperiaSi viRac zrunavda (msgavsi ambavi moxda das. saqarTveloSi egrisis daasxa petre sebastielma, romelic pirvel episkoposad iberis Zes xeli Tavis mxriv, ierarqiulad antioqiis samwysos ekuTvnoda). swored aRniSnulma faqtma ganapiroba qarTlis eklesiis antioqiis iurisdiqciaSi moqceva. ase, rom b-ni ivane javaxiSvilis mosazreba, TiTqos mxolod qalkedonis daeqvemdebara meoTxe qarTlis msoflio eklesia saeklesio antioqiis krebis sapatriarqos, (451 w.) Semdeg arasworia. aseve, qarTlis eklesia konstantinopolis sapatriarqos daqvemdebarebaSi arasdros ar yofila (ix. Cemi qarTuli eklesiis saTaveebTan, Tb., 1991). 451 wlamde konstantinopolis qalkedonis IV eklesiis msoflio mrevli saeklesio umniSvnelo krebis iyo. rogorc dadgenilebiT cnobilia, miiRo anatoli konstantinepolma (449-458) antioqiis episkopos maqsimedan (451-455) aziis yvela olqi skutridan (konstantinepolis gareubania) galatiamde. amave krebis gadawyvetilebiT, maqsime antioqielma ierusalimis episkoposs iubenals (422-458) dauTmo palestina (miqael breki). 42 qalkedonis ganisazRvra. krebis Semdeg TiToeuli patriarqis samwyso mkacrad rogorc XII s. cnobili bizantieli kanonisti ioane zonara wers, konstantinepolis patriarqs ar SeeZlo siriis an palestinis, finikiis, an egviptis mitropolitTa mitropolitebi saqme zonaras gaerCia ganmartebiT, maTi antioqiis survilis gareSe. patriarqis siriis iurisdiqciaSi Sediodnen, palestinisa ierusalimisaSi da ase Semdeg, yvela imas emorCileba, vis mieracaa xeldasmuli (krebis kanonebi). ase rom, 318 wlidan qarTlis (aseve egrisis) eklesia antioqiis gavlenaSi moeqca. amitom iyo, vaxtang gorgaslis dros, rogorc qarTul wyaroSia (Sat. kr. gv. 325) naTqvami, qarTlis moqcevidan (317/318 ww.) 170 wlis Tavze – 487/8 wels antioqiis patriarqma petre fulonma qarTlis pirvel kaTalikosad rom petre kapadokieli akurTxa. aRniSnulis muSaobaSi meufe garda, ananias SeiZleboda survili qarTuli eklesiis gamomeTqva, rom samisionero Semdgom saqmianobac gaeTvaliswinebina. SeiZleboda ramdenime koreqtul Secdomazec mimeTiTebina, magram aseTi didi moculobis naSromisaTvis es araferia. sabolood sadisertacio didi naSromi siamovnebiT maRal minda mecnierul aRvniSno, donezea rom warmodgenili Sesrulebuli, didi interesiT ikiTxeba, igi saqarTvelos sapatriarqosTan arsebul sasuliero akademiaSi gamoiyeneba, rogorc saxelmZRvanelo. Cems mier zemoT naCveneb RirsebaTa gamo ~saqarTvelos samociquli mTavarepiskoposi anania jafariZe eklesiis istoriis~ avtori uyoymanod imsaxurebs ara Tu Ziebul – istoriis mecnierebaTa kandidatis, ufro maRal, doqtoris, xarisxsac ki. iv. javaxiSvilis saxelobis istoriisa da eTnografiis institutis wamyvani mecnieri TanamSromeli, istoriis mecnierebaTa doqtori v. goilaZe pasuxi oficialur oponents baton vaxtang goilaZes uRrmes madlobas movaxseneb oficialur oponents istoriis mecnierebaTa doqtors baton vaxtang goilaZes Cemi naSromis maRali SefasebisaTvis, rac Seexeba avtokefaliis sakiTxSi Cvens Soris arsebul azrTa sxvadasxvaobas, me 43 vfiqrob, rom momavali kvleva-Ziebisas literaturisa da wyaroebis Semdgomi analizis Semdeg SesaZlebelia azri Sevicvalo. mTlianad veTanxmebi pativcemul oponents qarTlSi asurel mamaTa Semosvlis TariRTan dakavSirebiT, maTi didi nawili farsman mefis zeobaSi unda Semosuliyo. kidev erTxel uRrmes madlobas movaxseneb baton vaxtangs im didi SromisaTvis, romelsac igi dauRalavad eweva qarTuli eklesiis sasargeblod da, cxadia, Cemi mcire naSromis didad dafasebisaTvis. gmadlobT sabWos wevri valerian maWaraZe (doqtori): batono Tavmjdomare, aq gamomsvlelebma aRniSnes, rom naSromis avtori mTavarepiskoposi anania jafariZe ufro met samecniero xarisxs imsaxurebs. mis kvalificiur oponents suliT da guliT vuWer mxars... yirimSi, sevastopolidan 6 km-ze aris xersonesi, marcxnis quCis boloSi iyo pirvelqristianTa sasaflao, pirveli qristianebis TavSesafari I saukunisaTvis - mociqulTa droisaTvis. me vfiqrob, unaklo da uSeniSvno araferi dawerila, magram meufis sami tomi ramdenime dRiT mqonda saxlSi, gavecani da aRtacebuli var. vuTxari kidec baton ananias erT-erT sxdomaze, zagorskSi gadaeciT meTqi. cxadia, SeniSvnebis gaTvaliswinebiT miviRebT dadebul naSroms, Cveni wyaroebis gamo ukeTesis gakeTeba ar SeiZleba. me sabWos wevrebs movuwodeb, savsebiT damsaxurebuli naSromia. sabWos wevri ilia tabaRua (doqtori): batonebo, mTavarepiskoposi anania jafariZe usityvod imsaxurebs saZiebel xarisxs, avtoreferati ki ara ori tomi siamovnebiT wavikiTxe da aqamde var maTi gavlenis qveS. savsebiT mxars vuWer aq gamoTqmul azrs, Tqven saZiebo xarisxi, cxadia, saqarTvelos da urTierToba. Sua gekuTvniT. roms me Soris saukuneebSic es mxolod neba qristianobis kavSiri 44 ar miboZeT mogaxsenoT, CasaxvisTanave Sewyvetila. rom arsebobda XVIII saukuneSi kaTalikosebi, eris saukeTeso pirebi, TanamSromlobdnen rogorc aRmosavleTis, ise dasavleT (romis) eklesiasTan. am urTierTobis asaxva sruliad ar aris saSiSi rwmenisaTvis, piriqiT, am urTierTobis asaxva didad gaalamazebs, gaamdidrebs Cveni eklesiis istorias. esaa Cemi survili. bolos kidev erTxel mivesalmebi Tqvens Sromas da gisurvebT warmatebebs da aseve kidev or toms, kidev rom gvpirdebiT, ai, imis dasrulebaSi RmerTma xeli mogimarToT. Tavmjdomare: - xom ar aris msurveli sabWodan, maSin gTxovT damswre sazogadoebidan. sityvas iTxovs ucnobi qalbatoni (sityvas ambobs adgilidan): dauviwyaria is saTnoeba, romelic Cvens ojaxs moefina meufe ananiasagan am ociode wlis win. mapatieT, SeiZleba vRelav, axalcixis gzaze moxda Zalze mZime avtokatastrofa. Cemi Svili da me movyeviT am avtokatastrofaSi. umZimesi mdgomareoba Seiqmna. maSin aravis hqonda Cemi Svilis gadarCenis imedi. maSin axalcixeSi davdiodi, vkuratorobdi erT sferos, Zalian gviWirda da yavarjniT SevZeli asvla eklesiaSi, rabaTSi, da iq batoni anania axalgazrda sakmarisad Semxvda. muxlis CoqviT Semovuare eklesias, maSin mogexsenebaT partiis mandati mqonda, da sruliad moulodneli iyo aseTi moqmedeba Cemgan. batoni anania gamobrZanda, momkida xeli, amayena, vuambe Cemi mdgomareoba da sami Tvis ganmavlobaSi loculobda CemTvis. erTaderTi imedi mqonda RmerTis imisi, rom Cemi Svili gadarCeboda da batonma ananiam mxurvaled iloca. me miTxres, rom mxolod RmerTi Caeria Seni Svilis gadarCenaSio. me minda dRes udidesi madloba saqarTvelos saukeTeso Svilebis winaSe baton ananias vuTxra. saocari saswauli moxda da Cemi Svili gadarCa, dRes ruseTSi imyofeba, maSin 16 wlis iyo, meufe ananiam uTxra, rom ~giorgi, Sengan kargi eqimi dadgeba~, axla eqimia marTlac. Tqven wlebis manZilze loculobdiT, Cemma Svilma jaric axalcixeSi moiara da dadioda igi TqvenTan. ruseTSi Cems Svils donis rostovis monasterSi yavs Tavis moZRvari, da dRes aRavlina locva, daanTo sanTeli Tqveni dRevandeli momentisaTvis, Tqveni janmrTelobisaTvis. viyri muxls Tqvens winaSe da did madlobas mogaxsenebT Cveni ojaxis saxeliT. 45 revaz baramiZe (profesori) batonebo, gadaRlili xarT da ar dagayovnebT, magram me ar SemiZlia, ar gamovTqva Cemi mosazreba oriode faqtze. jer erTi, mTavarepiskopos meufe ananias naSromi saqarTvelos eklesiis istoria SesaniSnavad Seafases istorikosebma. sxva rameze minda SeniSvna gavakeTo. wyaroebi gamoyenebulia SesaniSnavad. garda aqamde ucnobi dokumentebisa, sabuTebisa. naSromSi, wignebi maqvs mxedvelobaSi, Zalian mdidrulad marTlmadideblobis mniSvnelobis da kargad istoria. agreTve aris warmoCenili isic minda vTqva, rom batoni anania kargad brZanebs da sulxan-sabasTan dakavSirebiT mniSvnelovani mosazreba gamoTqva, mogexsenebaT, rom im dros iyvnen karmelitebi. Teatinelebi da SemTxveviTi ar aris, rom ara karmelitebis, ara Teatinelebis, aramed basilianTa ordenis wevri gaxda, es Zalian mniSvnelovania misi sarwmunoebivi poziciis Sesaswavlad. magram ZiriTadi, ramac me gamabedina dRes aq gamosvla, aris Semdegi, mTeli ori tomi, romelic me maqvs wakiTxuli, saocrad siRrmiT aris datvirTuli imis mtkicebiT da imis warmoCeniT, rom qarTuli marTlmadidebluri eklesia da qarTuli cnobiereba, qarTuli xasiaTi, qarTuli azrovneba aris erTi didi mTlianoba. qarTuli eklesiis fonze ki ara, masTan SerwymiT, es aris didi WeSmariteba. amaze yuradRebis gaumaxvilebloba ar iqneboda kargi. sagangebod minda vimsjelo, es Zalian didi Rirebulebaa, am sferoSi, roca marTlmadidebluri eklesiis tolZalovnad miiCnevdnen sxvadasxva seqtebs erovnuli xasiaTis CamoyalibebaSi, es arasworia da es siRrmiT aris warmoCenili meufe ananias SromebSi. es aris sakvlevi ara marto samecniero, aramed saxelmwifoebriv doneze. am saqmeSi didi wvlili Seaqvs baton ananias Tavis SesaniSnavi naSromiT. me aRtacebuli var Tqveni naSromiT da yovelive warmatebas gisurvebT. revaz CxeiZe (kinoreJisori) arc istorikosi var da arc marTlmadidebluri eklesiis msaxuri, magram ar SeiZleba, rogorc moqalaqem ar vTqva Cemi SegrZnebebi imis gamo, rom mTavarepiskopos ananias saqarTvelos istoriis orive es tomi ara mxolod 46 saqarTvelos eklesiis istoriaa, aramed qarTveli eris istoria. ai, es sinTezi kargad warmoaCens, rogor mimdinareobda samoqalaqo mSenebloba saqarTveloSi. da aq aris SeiZleba iTqvas, araCveulebrivad warmoCenili, Tu rogor viTardeboda saqarTvelo. aseT midgomas novatoruli xasiaTi aqvs. novatoruls me xazs vusvam. Cven vuyurebT ara imas, rom es ase moxda, es omebi Catarda, mere is movida saTaveSi da ase Semdeg, aramed am naSromSi Cven vxedavT, rogor viTardeba eris sulieri moZRvreba, am istoriaSi primati uWiravs qristianobas. qristianoba da qarTveli eris ganviTareba imdagvarad, rogorc es meufe ananiam Camoayaliba, CemTvis Zalian damajerebelia. didi mama qarTveli erisa, ivane javaxiSvili, eWviT uyurebs mociqulTa moRvaweobas saqarTveloSi, magram arsebobs wyaroebi andria pirvelwodebulis Sesaxeb, arqeologiuri masala im epoqisa, CvenTvis es absoluturad damajerebelia. bolos da bolos virwmunoT es faqti da mere davijerebT. axla warmovidginoT, Tuki saqarTveloSi andria pirvelwodebuli da sxva mociqulebi I saukuneSi movidnen, ramodena mniSvneloba aqvs amas qarTveli eris istoriisaTvis da misi civilizaciisaTvis. kolosaluri mniSvneloba aqvs, imitom, rom Cven viciT, es ra epoqaa da ra aris saWiro maincdamainc vucadoT IV saukunes, es didi movlena iyo, ra Tqma unda, roca saxelmwifo religiad gamocxadda qristianoba, magram raodeni mniSvneloba aqvs imas, rom I s-Si RvTismSoblis davalebiT modis aq andria pirvelwodebuli, Semodis aWaridan, esec xom didi ambavia, Sedis samegreloSi, qarTlSi, svaneTSi, afxazeTSi. es nakvlevi Cans. Sen ra icio, rom mkiTxoT SeiZleba ver giTxraT qalbatono marika, magram me mjera, rom es ase iyo, mjera im wyaroebis, romelic arsebobs da marSruti dgindeba Zalian materialurad. replika darbazidan, mariam lorTqifaniZe: - ~minda rom berZnuli wyaro iqnes mopovebuli am sakiTxze~ (xmauri). rezo CxeiZe (agrZelebs) – berZnebi bevr rameSi cdebian. me minda vTqva, rom es marto qristianobis Semosvlis TariRi ar aris. RvTismSobelma uTxra mas, rom saqarTvelo gansakuTrebuli qveyana iyo, da nu geSinia am sityvebis. mgonia me, rom am wignSi araCveulebrivad aris Camoyalibebuli. yovel SemTxvevaSi, CemTvis bevri ram gaxda naTeli, magaliTad, hereTis sakiTxi. rac aseve mwvave upasuxon, politikuri rogor araCveulebrivad akeTeben zustadaa sakiTxia amas dRevandel saukeTeso gadmocemuli 47 dRes. istorikosebma istorikosebi. masSi, rogor hereTis unda sakiTxi viTardeboda iq qristianoba, mere somxuri eklesiis primati da mere amis motrialeba da, saerTod, qarTuli enis sakiTxi aris brwyinvaled Camoyalibebuli. wignSi Camoyalibebulia absoluturad damajereblad agreTve tao-klarjeTis sakiTxi, romelic aseve Zalian mtkivneulia saqarTvelosTvis. Zalian kargad viciT Cven ramdeni moaruli, aradamajerebeli istorikosebi, gansakuTrebiT ucxoelebi da qarTvelebic am Temaze varjiSoben da gvarTmeven genialur adgilebs, idealur adgilebs, rogorsac tao-klarjeTi warmoadgens Tavisi xuroTmoZRvrebis ZeglebiT. saxelmwifo saqarTvelo yvelaze metad kargad JRers iq da roca amas batoni anania, Cveni meufe adgens da absoluturad didi rwmeniT aRiTqmeba yvelaferi, es amaze didi movlena SeuZlebelia, me mgonia piradad, rom istoriaze aseTi wigni arc wamikiTxavs, es SeiZleba Cemi gulubryvilobaa, magram me ase var darwmunebuli. me ar vici rogori niSniT aniWebT xarisxebs, Cemi warmodgeniT, Tu raime umaRlesi xarisxi arsebobs mecnierebis dargSi, baton ananias unda mieniWos. axla bodiSi, rom ase Tavxedobas viCen, magram me ase mgonia (taSi darbazidan). akademikosi mariam lorTqifaniZis sityva neba samecniero miboZeT, didi sabWoze siamovnebiT aseTi aRvniSno mniSvnelovani is garemoeba, naSromia rom Cvens gamotanili. esaa mTavarepiskopos anania jafariZis ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria Sua saukuneebSi~. eWvi ar mepareba da didad mniSvnelovnad mimaCnia is garemoba, rom Cvens eklesias ewodos ~samociqulo~ eklesia, Tumca batono meufe anania amasac mogaxsenebT me, magaliTad, ver mivakvlie im berZnul wyaros, sadac iyos miTiTebuli andria mociqulis moRvaweoba saqarTvelos romelime kuTxeSi, sulerTia sad, saWiroa dakonkreteba. me mTlianad viziareb vaxtang goilaZis SeniSvnas. batoni anania, albaT, kidev gadaxedavs am sakiTxebs. qarTul wyaroebSi aris garkveviT naTqvami, eklesiebSi daiRvara sisxli. aq laparaki unda iyos imis Sesaxeb, rom herakles mier bevri ram gakeTda, nu gavujavrdebiT herakles. Cvens eklesiaSi Tavi moiyara... Seafares Tavi qristianebsa da heraklem ganwmida eklesia. qalbatonma giulim SeniSna Tbilisel berebTan dakavSirebiT, rom aseTi fena iyo moqalaqeTa zeda fena. daviT aRmaSeneblis dros me ver 48 gaviziareb Tqvens mosazrebas, rom daviT aRmaSeneblis dros iyo Teokratiuli saxelmwifo. wyaro pirdapir miuTiTebs, rom eklesiebi da monastrebi wessa da rigs iRebdnen darbazis karidan. babilina lominaZis udidesi damsaxurebaa rom cud pirobebSi uxdeboda muSaoba, eklesiis istoria Seswavlili rom yofiliyo. n. berZeniSvili cdilobda rogorme yuradRebis arealidan gamoeyvana. yvelaferi midioda cekaSi, mere moskovSi. sityva ~eklesia da monasteri~ ar SeiZleboda dawerili yofiloyo. niko ambobda xolme - ~ra davarqvaT babilinas Temebs~, rom Temis damtkicebis dros ver mimxvdariyvnen, rom es eklesiis istoriaa. es unda gaviTvaliswinoT... me mTlianad viziareb aq gamoTqmul mosazrebas, rom batoni Aananias udavod ekuTvnis xarisxi da vSuamdgomlob sabWos winaSe, magram Suamdgomloba ar aris saWiro mgonia. marine CxartiSvili (istoriis mecn. doqtori) yvelaferi, risi Tqmac mindoda, iTqva, upirveles yovlisa, minda vTqva, rom saeklesio istorias wers saeklesio moRvawe, mTavarepiskoposi, wmida sinodis wevri, batoni meufe anania jafariZe. ra Tqma unda, saeklesio istoria SeiZleba daweros eriskacma da unda daweros kidec, es aris garkveuli xedva gverdidan, magram eklesia mogexsenebaT, iseTi fenomenia, aucilebelia misi danaxva Signidan. me amas aseTi dabejiTebiT imitom geubnebiT, rom Tavad eklesiis istoriis wyaroebze vmuSaob da TviTon saero ganaTleba maqvs. xSirad migrZvnia Cems TavSi am xedvis naklovaneba. iciT, mainc agiografiuli Zegli ar aris literatura, is ufro metia iseve, rogorc xati ar aris marto naxati, es aris, pirvrl rigSi, misasalmebeli, iTqva aq, rom esaa gadebuli xidi mecnirebasa da eklesias Soris. mecnierebac eZebs WeSmaritebas da eklesia eZebs WeSmaritebas. bunebrivia, ar arsebobs iseTi istoriuli WeSmariteba, romelic Cvens eklesias ar waadgeba da me dadebiTad mesmis. esaa mamuliSvilis mier dawerili, amitom masTan kamaTi sakmaod Znelia imitom, rom gaazrebuli aqvs mas es momentebi da Zalian kargad aCvenebs, rogorc ukavSirdeba erTmaneTs mamuliSviloba da mecnieruli obieqturoba. kargad Cans, rom es savsebiT SeTavsebadia. imis Sesaxebac iTqva, rom naCvenebi qarTuli eklesiis istoria – es aris marTlmadideblobis istoriis epizodi. vrceli, magram mainc epizodi, 49 Cven axali kulturis pirispir aRmovCndiT da unda gadavxarSoT es kultura. Cven rigebs SemWidroeba sWirdeba da istoriuli warsulis analizi swored amisTvis aris saWiro, yvelaferi amisTvis mas Zalian didi madloba minda movuxado da agreTve imis gamo, rom is Tvalsazrisi, romelic me ramdenime xnis win gamovTqvi wmida ninos cxovrebis daTariRebasTan dakavSirebiT, man gaiziara. mogexsenebaT, XX saukunis Suaxnis Semdeg TariRze aris sxvadasxva mkvlevaris sxvadasxva azrovneba. salome ujarmelis avtorobis Sesaxeb Cemi Tvalsazrisi aravis gauziarebia. Zalian martod vgrZnobdi Tavs da meufe ananiam es gaiziara Tvalsazrisi aris da CemTvis warmoCenili. didi pativia, Zalian didi rom mis madloba. naSromebSi Cemi erTxel Sevdivar leqciaze da Cemi studentebi meubnebian, rom iciT qalbatono marina, Cven wina leqciaze konspeqtebis wera davamTavreT Tqvens gvarze. vkiTxe, vin gikiTxavT leqcias meTqi, meufe ananiao. es CemTvis didad sasixaruloa da me bednieri var, rom Cems Tvalsazriss aseTi pirovneba izirebs, madlobT. meufe Tadeozi (mTavarepiskoposi, wminda sinodis wevri, eparqiis mmarTveli): Zalian Znelia im didebuli sazogadoebis winaSe gamosvla, rogor didebul pirovnebebsac warmoadgegen aq mobrZanebuli pativcemuli qalbatonebi da batonebi, magram Cveni eklesiis wminda mamaTa TxovniTa da brZanebiT, mapatieT, ramdenime brZandebiT, magram sadideblad, sityvas Tqveni mamulis mogaxsenebT. gadaRla gadasarCenad aris marTalia, Zalian gadaRlilebi namdvilad wminda. netavi erTmaneTis siyvarulisaTvis im RvTis wminda marTlmadideblobisaTvis, romelmac Cven dRemde mogviyvana da miuxedavad am sazareli Jamisa, mainc gadagvarCens. Cveni daRla wmindaa. gaxsovT ilia marTlis, saqarTvelos ugvirgvino mefis, gulSematkivaris, sibrZne, man rom brZana didi filosofosis sityvebi; ~awmyo Sobili warsulisagan, aris mSobeli momavlisa~. - laibnici. magram me vfiqrob laibnici ise poeturad, ise tevadad, ise brwyinvaled ver brZanebda, rogorc didma iliam qarTulad ~awmyo Sobili warsulisagan, aris mSobeli momavalisa~. uRmerTod araferi ar xdeba. meufe anania futkris madliT Sromobda, Cumad, TavisTvis da Semdeg am didma Sromam udidesi nayofi gamoiRo, me mixaria, rom aq umravlesTa gamobrZanebiT, mxolod 50 erTis garda, iyo samarTliani Sefaseba misi naSromisa, radganac vici, romelic saRmrTo saqmes ewireba da misTvis sicocxlec ar enaneba misi SeqebiT, siyvaruliT, waxalisebiT da gaxarebiT unda daviwyoT da ara piriqiT, rom gvegonos, viTom sxvam ukve dawera yvelaferi da meufe ananiam piriqiT. misi naSromi aris didi qarTuli suliT imdenad axali Sedevri rom, rodesac mas kiTxulob, siyvaruliT ivsebi. ai, batonma revazma, brZana sixaruliT da siyvaruliT wavikiTxeo da Zalian bevri icis batonma revazma, Tumca revazi ori gamobrZanda. batonebi revaz CxeiZe da revaz baramiZe, aq brZandeba saqarTvelos dideba qalbatoni ana kalandaZe, mapatieT, axla SeiZleba Tqvan ra SuaSiao, yvelaferia dRevandel SuaSi, dRes. rom aq meufe cremliT ananias brZana Rvawlis didebulma dasafaseblad qalbatonma mobrZanda misi meufis saswauli, rom RmerTma gadaarCina misi Svili da misi locvis daxmarebiT. meufe anania eklesiaSi mobrZanda maSin, rodesac cecxliTa da maxviliT idevneboda marTlmadidebloba, qristianoba, rodesac WeSmaritebas, simarTles da sinaTles erqva crumorwmunoeba, ra Tqma unda, eSmakuri kuTxiT. ra Tqma unda, am daRlil, didebul, brwyinvale sazogadoebas me aRar gadagRliT, me mxolod imas mogaxsenebT, rac yvela gamomsvlelma TiTqmis brZana, rom es naSromi aRemateba sakandidato xarisxs, sakandidato disertacias, Tqven aq iseTi brZeni xalxi SekrebilxarT, kargad mogexsenebaT am Sromis gamonaklisi madli, da gamoiTqva azri, rom es doqtoris wodebis simaRlezea, maSin Tu es amJamad ar aris SesaZlo, vilocoT, rom male SevkrebiliyaviT misTvis sadoqtoro xarisxis miniWebisaTvis. locavs meufe ananias maRali RmerTi, misi maRali moRvaweobisaTvis, umaRlesi patriotuli moRvaweobisaTvis, romelic mis did, maRal istoriaSia gamomJRavnebuli is did siyvaruli, poeturi qarTuli suli, is natvra da yvelaferi. ar aris kidev uRmerTod araferi. meufe anania brZandeboda pirveli axalcixeli episkoposi da dRes aris Salva axalcixelis dRe, arc meufe ananiam icoda, rom am dRes daemTxveoda, arc mecnierebma albaT, magram is, rom Salva axalcixelis dRes daemTxva meufe ananias brwyinvale, brZnuli da niWieri naSromis madlia. RmerTma uwmindesis wminda locviT daglocoT, meufe ananias locviT, Cven moZRvarTa locviT. aq brZandeba mama zaqaria, romelic televiziiT xSirad gmoZRvravT, RmerTma yvela daglocoT da gagaxaroT da uwmindesis locviT, mamaTaA locviT gadaarCinos saqarTvelo. 51 Tavmjdomare: aq aris Semosuli iakob axuaSvilis Txovna. iakob axuaSvili (mecnieri): meufe anania jafariZe Tavisi mravalmxrivi gaxlavT is pirovneba, romelic Tavisi kalmiT, codniT mxarSi amoudga istoriis institutis mier dawyebul moZraobas. iyo dro, rodesac qarTvel kacs ar hqonda ufleba aRedgina Tavisi warTmeuli gvari da erovneba. batoni anania jafariZem bevri iRvawa, albaT, yvela, umravlesoba vicnobT mis nawerebs, romelic dakavSirebuli aris grigonianobasTan. mesame momentidan xazgasasmeli: Cven yvelam viciT, rogor droSi gvixdeba cxovreba, mas Semdeg, rac meufe anania movida manglisSi, daiwyo saeklesio aRmSenebloba. aq Cven gveswreba Savnabadas winamZRvari mama Sio gabriWiZe ... aRdgenili iqna didebuli darbazebi. uamravi mrevli, Savnabadidan dawyebuli saeklesio aRmSenebloba mimdinareobs sofel walasyurSi, ukve mwyobrSi Cadga sofel kumisSi ori eklesia, mesamezec daiwyo mSenebloba da dRes sofel kodaSi vasil barnovis sofelSi didi muSaoba aris gaCaRebuli. asea, mTel qvemo qarTlSi unda vTqvaT, rom anania jafariZe ... sadac mas uxdeba moRvaweoba. aseve aris im didebuli gvaris Camomavali, romelTagan qarTul enciklopediaSi 28 jafariZea Setanili. Cems mier kidev 23 kacia gamovlenili dadgenil wess, samecniero didi xarisxis siamovnebiT xels matarebeli. Cven ver avcdebiT movawerdi rom baton anania jafariZesaTvis mieniWebinaT istoriis mecnierebaTa doqtoris xarisxi, radganac am donis wignebi, vambob amas avtoritetulad, arc bevri gagavaCnia. didi madloba yuradRebisaTvis. rusudan waqvaZe (mecnieri): me gaxlavarT Tbilisis saxelmwifo universitetis religiaTmcodneobis kaTedris docenti da sasuliero akademiis pedagogi rusudan pativcemulo sazogadoeba, pativcemulo sabWo, ramdenime weliwadia baton ananias wignebiT, imis SromebiT 52 vaswavli Tbilisis waqvaZe. piradad me saxelmwifo universitetSi qarTuli eklesiiis istorias. aseve sayrdenad Cemi swavlebaSi gamoyenebuli maqvs baton vaxtang goilaZis Sroma – sagnis qarTuli eklesiis saTaveebTan. dRevandelma dacvam kidev erTxel aSkarad warmoaCina, Tu raoden didi pasuxismgeblobis winaSe dgas Cveni saganmanaTleblo sistema, rodesac mimdinareobs uflebas vaZlev studentebis axali pativcemuli saxeliT, oficialurad sabWom sakiTxi saxelmZRvanelo Rirebulebis baton grifis sabWos Camoyalibebis winaSe ganaTlebis ananias mier miniWebis Semovide saministros gamocemuli Sesaxeb, rac procesi. Tavs winadadebiT winaSe ori daayenos tomis saSualebas Cemi mimarT mogvcems oficialurad, ra Tqma unda, Cven isedac viyenebT, rogorc saxelmZRvanelos, magarm sxva aris, rodesac kidev roca is oficialurad nebadarTuli iqneba ganaTlebis saministros mier. madlobas mogaxsenebT batono anania Tqveni muxlCauxreli SromisaTvis, Tqveni sulierobisaTvis aw da maradis Tqveni sityva darCeniliyos saqarTveloSi. Tavmjdomare: gmadlobT, sabWo gaiTvaliswinebs Tqvens winadadebas. fridon sixaruliZe: baton ananias SromebSi qarTuli eklesiis istoria gaSlilia farTo marTlmadidebluri samyaros fonze da es naSromSi Zalian kargadaa warmodgenili. batoni anania Cveni didebuli moRvawea, tanjuli moRvawe, Salva axalcixelis gzaze rom daayena is kuTxe da gana marto is, aq manglisi, samsWavlis mflobeli mxare, mTel saqarTveloSi ismis misi xma da moZRvravs ers. SromaSi kargadaa warmodgenili saqarTvelos eklesiis didi damsaxureba saqarTvelos gareT, marto es kmara erT gamoTqmul azrs da gisurvebT yovelive kargs. 53 disertaciad. me vuerTdebi aq deniza sumbaZe (mecnieri): didi madloba qalbaton rusudan waqvaZes. man pirdapir brZana, is Sefaseba romelic am Rvawls ekuTvnis. meufe ananias wignebi gaxlavT ukve saxelmZRvanelo. mec SemiZlia davamato erTi faqti – petre iberis instrumentis saxelmZRvanelo gaxlavT qarTuli eklesiis istoriisa. TavisTavad ukve is faqti, rom misi Sromebi saxelmZRvanelo da samagido wignebs warmoadgens, gacilebiT ufro mets niSnavs, vidre romelime samecniero xarisxi, iqneba is sakandidato, iqneba is sadoqtoro. me minda, rom dRevandeli dRe ar darCes Cveni xmamaRali madlobis gareSe da me minda giTxraT, rom is istoria, romelsac meufe anania wers, sasuliero piris mier danaxuli eklesiis istoria ki ar aris mxolod, es aris namdvili saqarTvelos istoria, romelsac Cven didxans viyaviT moklebuli. minda erTi faqti davasaxelo: meufe ananiam Tavisi eklesiis istoriaSi axleburad daayena samociquli eklesiis sakiTxi, es aris sruliad didi damsaxureba meufe ananiasi, es aris SemoqmedebiTi damokidebuleba istoriisadmi, Tanamedroveobisadmi da aris didi sulieri simamace, romelic Zalian xSirad ase akliaT Cvens mecnierebs. is faqti, rom ewodeba Cvens eklesias ~samociqulo eklesia, marTlmadidebeli eklesia~, erovnuli ideologiuri mniSvneloba aqvs da marto am sakiTxis dayeneba da dasabuTeba imisa, rom Cveni eklesia samociquloa, ukve niSnavs erTi samecniero Sromis mowodebas, da meore is udidesi xarvezi, romelic qarTuli eklesiis istorias aqvs, kerZod, andria mociqulis mimosvlis sakiTxs, wakiTxuli literaturiT me TviTon SemiZlia vTqva mowme amerikaSi gaxlavarT. oci wlis win gamocemuli literaturiT, magaliTad lorenski exeba saerTod mociqulTa Rvawls da is mimoxilvas ivane javaxiSvilis mier saqarTveloSi. es Sefasebas, Zalian didi rom andrias, nakli rom gaxlavT, andrias ara ar mxolod umogzauria saqarTvelos istoriisaTvis, aramed saerTod msoflio eklesiis istoriisaTvis, radganac andria mociquls daaklda is didi Rvawli da madli, romelic saqarTvelos winaSe gaswia da Tundac ai, am mxaris gamosworeba, am didi damsaxurebis Cveni meufisa, am disetaciisa, marto amisaTvis mas ekuTvnoda is xarisxi, romelsac eZiebda. kidev erTi sityva minda SemogkadroT: meuxerxuleba am didi RvawlisaTvis istoriul mecnierebaTa kandidatis xarisxis miniWeba. es saxelmZRvanelo da samagido wignebia, romelic yvela mecniers unda hqondes (taSi). 54 ciala ardaSelia (mwerali, publicisti) uRrmesi madloba meufe ananias, kargad brZana qalbatonma denizam, xarisxze arc aris laparaki, uyoymanod unda mieces doqtoris xarisxi, CemTvis sxva azri ar arsebobs, metis Rirsia. Tavmjdomare, daviT musxeliSvili (akademikosi): Cveni sabWos muSaobaSi dRes mniSvnelovani dRea, mniSvnelovani movlenaa, roca sasuliero piri icavs samecniero xarisxs. sasiamovnoa, rom esaa saqarTvelos eklesiis mRvdelmTavari batoni anania jafariZe. es saerTod mniSvnelovani movlenaa. ZiriTadad iyvnen aq iyo naTqvami, Sua saukuneebSi istorikosebi sasuliero pirebi, radganac isini iyvnen mwignobari nawili sazogadoebisa. me minda aRvniSno, rom esaa Sua saukuneebis mimarTeba. amJamad neba mieciT istorikosebs imoqmedon ara rwmeniT, aramed mecnieruli faqtorebiT. SeiZleba iyo magram esaa rwmenis sfero da rwmenis sfero araa mecnierebis sfero. didi siamovnebiT minda aRvniSno is Sefaseba, romelic miiRo batonma dakisrebuli ananiam misia specialistebisagan, warmatebiT gadaWra, miuTiTebs, Seasrula is rom man urTulesi Tavisi amocana, romelic misgan moiTxovda didi gambedaobas globaluri sakiTxebis gadaWras. aq laparaki iyo, rom baton ananias miekuTvnos ufro maRali xarisxi, unda vTqva, rom samwuxarod Cvens sabWos amis kompetencia ara aqvs, es ar aris biurokratiuli damokidebuleba, saWiroa mTeli procedura, romlis erTi safexuri gaviareT. meufe Tadeozis azrs davubrundebi, batoni anania mxne kacia da kidev imuSavebs da kidev SevikribebiT siamovnebiT. aRvniSnav kidev, radganac saxelmZRvaneloze iyo laparaki, Cven davsvamT am sakiTxs, am wigniT ukve sargebloben, Tuki saxelmZRvanelos gakeTebaa, saxelmZRvanelos baton ananiaze ukeT veravin gaakeTebs. aucilebelia swavleba am wigniT. es problema gadaiWreba. dRevandeli disertanti aris bednieri SemTxveva, roca rwmena da codna erTmaneTs eTanxmeba, RmerTma ise qnas safuZveli, romelic meufem Cauyara, ganmtkicdes. saqarTveloSi adre samRvdeloebas CamoSorda is funqcia, romelic mas hqonda sazogadoebaSi, meufe ananias saqmianobiT mas ubrundeba es funqcia. pirveli 55 mociquli Tu andria iyo saqarTveloSi, meufe anania aris CvenTan am saqmeSi (taSi). gancxadebisaTvis sityvas iTxovs iRumeni Sio. iRumeni mama Sio: bednieri var rom es dRe dadga, roca Catexili xidi, romelic iyo sasuliero da saero sferoTa Soris, aRdga Cveni am SekrebiT. me xSirad vwuxdebodi, rom adamianebs ar esmiT saeklesio mxare. yovelTvis vcdilobdi am mxriv gamekeTebina rame da dRes es Tqven gaakeTeT. eris gamamTlianebeli, fexze damyenebebli aris misi istorikosebiT, yvelani inteligencia, gviyvarxarT da Tqven xarT! yvelaze me vamayob vloculobT, da Cveni yvelaTi vamayobT. bednierebi varT, rom dRes TqvenTan var, Cven yvelani gTvliT Cvens maswavleblad da RmerTma daglocoT am lamazi funqciis tarebisaTvis. me minda rom rogorc es dRe iyo Zalian bevri sixarulis momniWebeli, minda rom SemogTavazoT Cvens monasterSi, Savnabadis monasterSi Tqveni stumroba. axla iq gaCvenebT praqtikulad, razec Tqven aq Teoriulad muSaobT. me vgrZnobdi aq madlis mosvlas. me bevrjer cremli momdioda Tqvens laparakze, qalbatoni rom gamovida da aucilebelia momavali sxvebi. me minda Semsrulebeli, saqarTvelo. me meufes Tu ar gTxovT vTxovo gavzardeT erTi ram, yvela Semsrulebeli, istorikosebs, ai, am ar kuTxiT, saqmeSi gveqneba rogor muSaobdnen Cveni winaprebi, ra aris darCenili aqedan, rogor iyo istoriulad, struqtura, meurneoba, aRzrda da sxva. RmerTma daglocoT da gagaZlieroT. madloba meufes, rom ase uyvarxarT. Cven yvelani gaRiarebT Tqven Cvens gulSi doqtorad (mxiaruli xmauri). Tavmjdomare: batonebo, davamTavroT, iwyeba kenWisyra kenWrisyris Sedegebs aqveynebs doqtori ilia tabaRua: ilia tabaRua: pativcemuli batonebo, sul sabWos wevria 16, eswreboda 15. xma misca 15-ma sadisertacio sabWos gadawyvetilebiT meufe ananias erTxmad mieniWa istoriis mecnierebaTa kandidatis xarisxi (taSi). 56 daskvna mTavarepiskoposis anania jafariZis sakvalifikacio naSromze saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi) saqarTvelos samociqulo avtokefaliuri eklesiis kvleva-Zieba gansakuTrebiT intensiurad mimdinareobda XIX saukunis bolosa da XX saukunis dasawyisSi. amis mizezi iyo qarTvel sasuliero da saero mecnierTa survili daemtkicebinaT ruseTis ruseTis imperator, wminda sinodisa aleqsandre I da manifestis msoflio sazogadoebisaTvis arakanoniereba, romliTac administraciuli wesiT gaauqma saqarTvelos eklesiis avtokefalia. qarTvel avtokefalistTa Tavdauzogavma brZolam Tavisi nayofi gamoiRo 1917 wlis 12 marts saqarTvelos eklesiam daibruna damoukidebloba da Seudga qarTveli eris cxovrebaSi dakarguli funqciis dabrunebisaTvis brZolas, magram 1921 wlis 25 Tebervlis Semdeg, roca xelmeored moxda saqarTvelos dapyroba aw ukve sabWoTa ruseTis mier saqarTvelos eklesiis istoriis sakiTxebze muSaoba oficialuri xelisuflebisaTvis miuRebeli iyo. qarTul istoriografiaSi bolo samocdaaTi wlis manZilze Tu ram iwereboda saqarTvelos eklesiis istoriis sakiTxebze umetesad aTeisturi poziciebidan. mTavarepiskoposis anania jafariZis mier sakandidato disertaciis Temis ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~ warmodgena misasalmebelia. igi miznad isaxavs qarTul istoriografiaSi arsebuli am seriozuli xarvezis aRmofxvras. mTavarepiskoposi anania jafariZe qarTuli inteleqtualuri sazogadoebisaTvis kargadaa cnobili. igi saqarTvelos samociqulo eklesiis wminda sinodis wevria, manglisis eparqiis mmarTveli, amave dros presaSi gamoqveynebuli araerTi saintereso publikaciis avtori. ori aTeuli welia igi ikvlevs saqarTvelos eklesiis istoriis problemebs. calke wignebad aqvs dabeWdili saqarTvelos eklesiis mravaltomeulis ori tomi. sadisertaciod warmodgenili naSromi Sedgeba Sesavlisa da Tormeti Tavisagan. Cven ar SevudgebiT TiToeuli Tavis Sinaarsis gadmocemas. SevecdebiT yuradReba gavamaxviloT naSromis Rirseba naklovanebebze. mTavarepiskoposi saqarTvelos anania avtokefaluri jafariZe eklesiis 57 naSromis samociqulo pirvel TavSi arkvevs saxelwodebis sakiTxs. qarTuli da ucxouri Tvalsazrisis wyaroebis sawinaaRmdegod safuZvelze asabuTebs akad. iv. andria javaxiSvilis pirvelwodebulis mociqulebrivi moRvaweobis realurobas I saukunis egrissa da iberiaSi. naSromis Rirsebaa isic, rom avtori saintereso Tvalsazriss aviTarebs III-IV saukuneebSi saqarTvelos eklesiis (pirobiTad) uflebrivi mdgomareobis ierusalim-antioqia-konstantinepolis sapatriarqoebis damokidebulebaze egrissa da qarTlis samwysoebze. naSromSi kargadaa gaanalizebuli kavkasiaSi didi saeklesio ganxeTqilebis sakiTxebi. avtori dawvrilebiT ganixilavs saqarTvelos gaerTianebis sakiTxebs da qarTuli eklesiis rols gaerTianebis saqmeSi. aseve sainteresodaa warmoCenili religiur-konfensiuri problemebi XVI-XVIII saukuneebis saqarTveloSi, rodesac qveyana provinciul saqarTveloebad daiSala da daiwyo eklesiuri separatizmi (samcxis, dasavleT saqarTvelos, mcxeTis sakaTalikozodan gamoyofa) saqarTvelos eklesiis mesveurni ver gaumklavdnen erTis mxriv qveynis samxreTdasavleT nawilSi mahmadianobis, grigorianuli qristianobisa da kaTolike misionerebis propagandas da daiwyo qarTvelTa denacionalizaciis saSineli procesi. am viTarebaSi marTlmadidebloba qarTvelobis SenarCunebas niSnavda. ar iziarebs im Tvalsazriss, rom kaTalikos-patriarq anton I TiTqos kaTolikuri cdomileba hqonda. naSromSi kargadaa gaanalizebuli ruseTis mTavrobis imperialisturi miznebi saqarTvelos eklesiis mimarT, avtokefaliis gauqmeba, rusi egzarqosebis antieklesiuri saqmianoba. brZola avtokefaliis aRsadgenad da avtokefaliis aRdgena. gvaqvs garkveuli SeniSvnebic: 1. sadavod migvaCnia avtoris Tvalsazrisi V saukuneSi qarTlis samefosa da qarTlis sakaTalikosos iurisdiqciis sazRvrebis Sav zRvasa da md. klisuraze (afxazeTi) ganvrcobis Sesaxeb. 2. avtoreferatSi ar aisaxa afxazTa sakaTalikozos sakiTxi (VIII-X ss.), rogor moxda saqarTvelos politikuri sakaTalikozos iurisdiqciis gavrceleba aucilebeli iyo. 58 gaerTianebis sruliad dros mcxeTis saqarTveloze, rac 3. mTavarepiskoposi anania jafariZe didi xnis manZilze muSaobda saqarTvelos eklesiis diptixis sakiTxebze marTlmadidebel eklesiaTa Soris. misi gamokvleva daedo safuZvlad msoflios sapatriarqosgan saqarTvelos eklesiis istoriuli avtokefaliis cnobas. sasurveli iyo avtoreferatSi asaxuliyo es sakiTxebi. es SeniSvnebi odnavac ar Crdilavs naSromis Rirsebebs. sulxan-saba orbelianis saxelobis Tbilisis saxelmwifo pedagogiuri universitetis istoriis fakultetis samecniero sabWo da saqarTvelos istoriis kaTedra naSroms afasebs dadebiTad. istoriis fakultetis dekani docenti s. vardosaniZe saqarTvelos istoriis kaTedris gamge, profesori sv. gamsaxurdia pasuxi wamyvan organizacias uRrmes madlobas movaxseneb sulxan-saba orbelianis saxelobis Tbilisis saxelmwifo pedagogiuri universitetis istoriis fakultetis dekans, istoriis mecnierebaTa kandidats, docent sergo vardosaniZes da amave universitetis saqarTvelos istoriis kaTedris gamges profesor svimon gamsaxurdias Cemi sadisertacio naSromis dadebiTi SefasebisaTvis. rac Seexeba SeniSvnebs, mogaxsenebT Semdegs: 1. pativcemul Sesaxeb, rom iurisdiqciis V recenzentebs saukuneSi sazRvari Sav sadavod qarTlis miaCniaT samefosa zRvamde da da Cemi Tvalsazrisi qarTlis mdinare imis sakaTalikosos klisuramde afxazeTSi vrceldeboda. naSromSi saTanadod maqvs dasabuTebuli, rom uklebriv yvela Zveli qarTuli saistorio wyaro, ~moqcevai 59 qarTlisais~, ~qarTlis cxovrebis~ avtorebi, leonti mrovelis, juanSeris, vaxuStis monacemebi sxvadasxvagvari daskvnis gamotanis saSualebas ar iZlevian. akademikosi simon janaSia werda: ~juanSeris Sexedulebas, rom qarTlis mmarTvelis xelisufleba vrceldeboda ara mxolod marto sakuTriv qarTlze, kaxeTsa da tao-klarjeTze, aramed egriszec, afxazeTis samTavros sazRvramde, istoriuli marcvali udevs safuZvlad~. batonma zaza aleqsiZem miuTiTa, rom VII saukunisaTvis SemuSavebuli zepiri Tu werilobiTi tradicia ~qarTul eklesias mTlianad aRmosavleTisa da dasavleTis momcvelad warmoadgens~. ZvelqarTuli wyaroebi, rogorc aRvniSneT, qarTul eklesias, aRmosavleT da dasavleT mesxias saqarTvelos TvalsazrisiT, momcvelad qveynis warmoadgens politikuri IV erTobis saukunidanve. ~yoveli SoTa qarTlis~ mTlianobis SegrZneba arsebobda VIII saukunis Sua wlebamde~ (nark. II, gv. 19). akademikos daviT musxeliSvilis TvalsazrisiT, vaxtang gorgaslis xanaSi egrisi qarTlis samefoSi Sedioda. axlaxans xelSi Camivarda V saukunis ruka, Sedgenili baton daviT musxeliSvilis mier, romelSic swored aseTi politikuri viTarebaa asaxuli. saeklesio kanonebis Sesabamisad, eklesiis iurisdiqciis sazRvari Tan gasdevs politikur-administraciuls. am kanonze dayrdnobiT miviCnevT, rom V saukuneSi qarTlis sakaTalikosos sazRvari gasdevda mematianeTa mier aRniSnul qarTlis samefos saxelmwifo sazRvrebs. 2. pativcemuli recenzentebi aRniSnaven, rom avtoreferatSi ar aisaxa afxazTa sakaTalikosos sakiTxi (VIII-X saukuneebSi), rogor moxda saqarTvelos politikuri gaerTianebis dros mcxeTis sakaTalikosos iurisdiqciis gavrceleba sruliad saqarTveloze. aRniSnuli sakiTxis Sesaxeb pativcemul recenzentebs movaxseneb, rom warmogenili sadisertacio naSromia: `saqarTvelos eklesiis istoria Sua sukuneebSi – XII-XVII saukuneebi~, romelsac win erTvis qarTuli eklesiis istoriis mimoxilva I-VI saukuneebSi. VI saukunis Semdgomi xana XII saukunemde disertaciaSi ar aris asaxuli, amitomac arc avtoreferatSi aisaxa. magram, miuxedavad amisa, aRniSnul saukuneTa didi mniSvnelobis gamo maT Sesaxeb sxva TavebSi aris saTanado msjeloba. axlaxan gamoica saqarTvelos samociqulo 60 eklesiis istoriis II tomi, romelSic aRniSnuli sakiTxi vrclad aris ganxiluli. 3. pativcemuli recenzentebi mesame SeniSvnaSi aRniSnaven, rom me didi xnis manZilze vmuSaobdi saqarTvelos eklesiis diptixis sakiTxze marTlmadidebel eklesiaTa Soris, amitomac sasurvelad miiCnies, rom diptixis sakiTxi asaxuliyo avtoreferatSi. baton recenzentebs madlobas movaxseneb Cemi naSromis dafasebisaTvis, diptixis sakiTxze marTlac didxans vmuSaobdi, mis Sesaxeb vrceli msjeloba maqvs Cemi gamokvlevis II tomSi, rac Seexeba disertacias, masSi marTlac saTanadod ar aisaxa aRniSnuli sakiTxi, radgan diptixis Temas me mivakuTvneb XI saukunes – saqarTvelos sapatriarqos Camoyalibebis xanas, masze vrclad ar SevCerebulvar, Tumca aRniSnul sakiTxs vexebi ferara-florenciis saeklesio krebasTan (1438-1445) dakavSirebiT, saqarTvelos eklesiis istoriis XV saukunis gadmocemisas. kidev erTxel vmadlob da vlocav pativcemul recenzentebs. gamoxmaureba mTavarepiskopos anania jafariZis naSromze ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria~ (t.I, 1996, t.II, 1998) mTavarepiskopos anania jafariZis ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoriis~ ori tomi avtoris mravalwliani Sromis nayofia. am problemaze bevr swavluls umuSavia da muSaobs dResac, magram fundamenturi Semajamebeli monografiis Seqmna mis yovladusamRvdeloesobas xvda wilad. 1845 wlis Semdeg, roca platon ioselianma gamoaqveyna pirveli wigni saqarTvelos eklesiis CamosaTvlelia. meufe Sesaxeb, ananias dRemde ortomiani am xasiaTis naSromi naSromebi mniSvnelovnad TiTze avsebs am xarvezs. avtori problemas farTo masStabiT udgeba. igi saqarTvelos eklesiis istorias istoriuli ganixilavs saqarTvelos ganviTarebis WrilSi. politikuri amitomac orientaciisa sakuTriv eklesiis da misi istoriis sakiTxebis gaSuqebamde igi mimoixilavs qarTveli eris eTnogenezisis, misi 61 gansaxlebis, teritoriuli sazRvrebis, saxelmwifoebriobis, enisa da erovnul TviTSegnebasTan dakavSirebul mTel rig problemebs, rogorc aucilebel substrats eklesiis istoriis ConCxis asagebad. am nawilSi avtori avlens saSur erudicias, rac uadvilebs mas urTules sakiTxebSi garkvevas da kvlevis swori mimarTulebiT warmarTvas. erT-erT mniSvnelovan siaxled naSromisa mimaCnia avtoris Tamami, magram bizantiur kanonikur wyaroebze uryevad dafuZnebuli debuleba, I-II saukuneebSi anu mociqulTa xanaSi saqarTvelos eklesiis avtokefalurobis Sesaxeb. es savsebiT Seesabameba Tavdapirvel viTarebas saqristianoSi, vidre qristes religia saxelmwifo aRmsareblobad gamocxaddeboda. aseve interess moklebuli ar aris avtoris msjeloba imis Taobaze, rom qarTlis eklesiis erovnul niadagze gadayvana (erovnebiT qarTveli kaTalikosis arCeva, qarTuli enisaTvis saliteraturo enis statusis miniWeba) ganpirobebuli iyo qarTli berZnuli asurul diofizit sparseTis xelisuflebis gavlenisagan. mamaTa am gardamtex Camosvlas, ramac mcdelobiT periods gaaZliera CamoeSorebinaT ukavSirebs qarTlis avtori eklesiis winaaRmdegoba somxuri monofizituri eklesiis mimarT. yovelive aman, rogorc avtori askvnis, xeli Seuwyo saqarTveloSi eklesiis avtokefalurobis aRdgenas (da ara mopovebas, rogorc SeiZleba gvefiqra). ortomian naSromSi bevri saintereso sakiTxia axleburad dayenebuli da gadawyvetili, bevri faqtobrivi masalaa koncentrirebuli problemis gadasawyvetad; zogierTi gadawyveta SeiZleba sadaodac TiToeuli gamoCndes, SeiZleba uzustobebic SevniSnoT, magram calkeuli xarvezebi odnavadac ver miayenebs Crdils swavluli mRvdelmTavris monumentur naSroms. es mcire gamoxmaureba, bunebrivia, ver moicavs naSromSi dayenebul sakiTxTa CamoTvlasac ki. aRar vlaparakobT zogierTi maTganis gamowvlilviT warmoCenaze. davkmayofildebiT imis aRniSvniT, rom ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria~ samamulo humanitaruli mecnierebis mniSvnelovani SenaZenia, romelic samagido wigni unda iyos ara mxolod saqarTvelos eklesiis, aramed, sazogadod, qarTuli kulturis mkvlevarisaTvis. naSromi oTx tomad aris ganzraxuli. es imas niSnavs, rom igi mTlianad moicavs saqarTvelos eklesiis istorias misi Seqmnidan dRemde. Tumca, unda iTqvas, rom eklesiis istoria pirobiTi terminia: eklesia maradiuli awmyoa, 62 misi ganviTarebis yoveli etapi yovel awmyoSi anu dResac aqtualobas inarCunebs. avtori ar aRiqvams am etapebs, rogorc absolutur warsuls. amis dasturia misi winadadeba imis Taobaze, rom saqarTvelos eklesia oficialurad iseve iwodebodes, rogorc mTeli istoriis manZilze iwodeboda: ~saqarTvelos samociqulo eklesia~, nacvlad ~saqarTvelos marTlmadidebeli eklesiisa~, romelic namdvilad ar gamoxatavs eklesiis arss istoriul perspeqtivaSi. saqarTvelos eklesia samociquloa Tavisi warmoSobiT, ramdenadac mociqulebis – andriasa da simonis garda, rogorc avtori rwmeniT da sabuTianobiT fiqrobs, qarTveli da qarTveluri tomebiT dasaxlebul teritoriaze sxva mociqulebsac uqadagniaT. saqarTvelos gamovTqva erTi eklesiis SeniSvna. saxelwodebasTan Tumca Sromis dakavSirebiT saTaurSi mowiwebiT saxelwodebad unda gatanili ~saqarTvelos samociqulo eklesia~, teqstSi xSiria SemTxveva mis Senacvlebisa ~qarTuli eklesiiT~, gaumarTlebel javaxiSvili rac filetizmis gamovlenad mimaCnia. ver Tumca terminologiur, gagvamarTlebs is magram faqti, rom mainc ivane Tavis nawerebSi iyenebs termins ~qarTuli eklesia~. qristes eklesia ar SeiZleba iyos, ~qarTuli~, iseve rogorc ~rusuli~, ~serbuli~ da sxva, aramed ~kaTolike~, rogorc mrwamsSi vkiTxulobT: ~erTi kaTolike da samociqulo eklesia~. rac Seexeba termins ~berZnuli eklesia~, igi aRmsareblobiTi cnebis gamomxatvelia da masSi erovnuli berZnuli ar igulisxmeba. dasasrul, samRvdeloTa siamovnebiT Soris erTi unda im aRvniSnoT, rom gamonaklisTagania, meufe romelic anania Cvens samwyemsTavro moRvaweobsTan erTad daucxromelad iRwvis samecniero asparezzec, riTac Cvens droSi agrZelebs Tavis winamorbed swavlul sasuliero pirTa da mRvdelTmTavarTa – arseni safarelis, efrem mciris, kaTolikosebis kirionis, kalistrates da sxvaTa – Rvawls. vusurvebT meufe ananias wamowyebuli Sromis warmatebiT gansrulebas. mTavarepiskoposi anania jafariZe naSromisaTvis ~saqarTvelos samociqulo eklesia~ savsebiT imsaxurebs saZiebel samecniero xarisxs. Tbilisis saxelmwifo universitetis profesori filologiis mecnierebaTa doqtori 63 z. kiknaZe ramdenime mosazreba mTavarepiskopos anania jafariZis sakandidato disertaciaze ~saqarTvelos eklesiis istoria~ (avtoreferatis mixedviT) amTaviTve unda iTqvas, rom mTavarepiskopos anania jafariZis ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoriis~ ortomeuli, Tavisi RirsebebiT warmoadgens qarTuli istoriografiis sayuradRebo SenaZens da mniSvnelovnad aWarbebs sakandidato disertaciisaTvis wayenebul moTxovnebs. avtoris umTavresi damsaxureba mdgomareobs imaSi, rom man qarTuli, bizantiuri da zogierTi sxva ucxouri wyaroebis momarjvebiT SeZlo daewera vrceli gamokvleva qarTuli marTlmadidebluri eklesiis istoriis Sesaxeb. aseTi naSromis saWiroeba didi xania igrZnoboda da axla SeiZleba Tamamad iTqvas, rom qarTul istoriografiaSi arsebuli es xarvezi Sevsebulia. Cven xelT gvaqvs mecnierebis Tanamedrove donis Sesaferisi gamokvleva, romelic Tanabrad daainteresebs mkiTxvelebs rogorc sasuliero, ise saero wreebidan. avtoreferatidanac ki kargad sCans, Tu raoden didi raodenobis wyaroebi da literatura Seuswavlia disertants. garda amisa, rom es xangrZliv da Sromatevad muSaobas moiTxovda, saWiro iyo am uamravi masalis ise gaazreba da ganzogadeba, rom avtors originaluri mkvlevaris pozicia ar daekarga. meufe anania jafariZem es SesaniSnavad SesZlo da mis wignSi mTeli rigi paragrafebisa aqamde istoriografiaSi gamouyenebeli masalebis mxolod mis mier moxmobis Sedegadaa dawerili. Cems mizans ar Seadgens yvela maTganis aRniSvna am mcire gamoxmaurebaSi. magram aucileblad mimaCnia erT maTganze mainc SevaCero yuradReba. es gaxlavT imis dasabuTeba, rom qarTuli eklesia samociquloa da igi Tavidanve iyo avtokefaluri, ramdenadac ~pirveli eklesiebi daarsebulni mociqulTa mier iyvnen avtokefalurni erTmaneTis mimarT (gv. 14). naSromis mTel Sinaars, avtoris kvlevisa da msjelobis maneras da arss aSkarad etyoba, rom ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria~ sasuliero piris dawerilia, igrZnoba saRvTo werilis, saeklesio mwerlobis da saeklesio krebebis mier SemuSavebuli sjulis kanonebis Rrma codna da TxrobaSi maTi profesiuli gamoyeneba. es mxarec naSromis mniSvnelovan Rirsebas warmoadgens. 64 cxadia, ase vrceli wignebis dawera Tumca Cvenis azriT, mTavarepiskopos xarvezebis gareSe SeuZlebelia, anania jafariZis naSroms arsebiTi xasiaTis naklovanebani ar axasiaTebs. survilis saxiT ki gvinda SevniSnoT, rom meored gamocemisas avtorma meti yuradReba unda miaqcios saqarTvelos eklesiis istoriis periodizaciis problemebs. yoveli ganmazogadebeli saistorio xasiaTis naSromisaTvis es sakiTxTa sakiTxia. amdenad, gamokvlevis Tavebad saukuneebis gamoyofa, rogorc es warmodgenil sadisertacio naSromSia mocemuli mTlad gamarTlebulad ver CaiTvleba. ramdenadac arc mTavrdeba - yvela saukunis dasawyissa Tu dasasruls ar iwyeba da movlenebi, romlebic SeiZleba niSansvetad gamodges periodizaciis dros. rogorc dasawyisSive vTqviT, mTavarepiskoposi anania jafariZe, warmodgenili naSromiT savsebiT imsaxurebs istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxs. quTaisis saxelmwifo universitetis saqarTvelos istoriis kaTedris gamge, istoriis mecnierebaTa doqtori, profesori: g. mWedliZe gamoxmaureba mTavarepiskopos anania jafariZis sakandidato disertaciaze ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~ mTavarepiskopos anania jafariZis sadisertacio naSromi - ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria~ - vfiqroT, gansakuTrebuli movlenaa qarTul istoriografiaSi. eklesiis arsebiTad, istoriis esaa pirveli ganmazogadebeli cda - monografia Seiqmnas saqarTvelos saistorio mecnierebis miRwevebis gaTvaliswinebiT. rogorc cnobilia, saqarTvelos ekleiis istoriis sakiTxebis kvleva XIX saukunis II naxevarSi daiwyo. igi gaaqtiurda saqarTvelos eklesiis avtokefaliis aRdgenisaTvis brZolis periodSi (1905 wlidan). Seiqmna ramdenome monografia, maT Soris – ganmazogadebeli 65 naSromebic, magram 1917 wlis revoluciis Semdeg am mimarTulebiT muSaoba TiTqmis sruliad aTeisturi reJimis damyarebis Sedegad. ukanasknel xanebSi saqarTvelos masalebi, eklesiis daiwera saqarTvelos sakiTxebis ara istoriis erTi Sesaxeb kvleva, da ori pirveli gamovlinda sayuradRebo Sewyda kvlav ganaxlda axali saistorio monografia, ganmazogadebeli naSromis magram Seqmnis pativi saeklesio moRvawes – mTavarepiskopos ananias xvda wilad. Cveni azriT, es araa SemTxveviTi movlena, aramed ukanasknel aTwleulebSi saqarTvelos eklesiis aRorZinebis naTeli gamoxatuleba. qarTuli eklesia tradiciulad mecnieruli codnisa da literaturuli Semoqmedebis burji iyo. swavla- ganaTlebisaTvis zrunva da mecnieruli kvleva eklesias Tavis erT-erT mTavar funqciad miaCnda. sasixaruloa, rom eklesiis gaaqtiureba, pirvel yovlisa, am aspeqtiT gamovlinda. saqarTvelos eklesiis istoriis sruli kursis Seqmnis sapatio amocanis gadawyveta mxlod didi erudiciisa da gaqanebis, titanuri Sromis unaris mqone mkvlevars SeeZlo, romelsac maRal niWierebasTan erTad, saqmisadmi fanatikuri siyvaruli da erTguleba mTavarepiskoposi monumenturi Tanamedrove anania naSromi, qarTul unda hqonoda. swored romlis aseTi siamovnebiT mkvlevari avtori istoriografiaze Zvel unda aRiniSnos, rom aRmoCnda. saistorio dayrdnobiT, Cvens winaSea wyaroebze detalurad da ganixilavs saqarTvelos eklesiis istoriis TiTqmis yvela sakiTxs, romelTa mometebuli nawili axleburadaa gaazrebuli, gamotanilia mravali didmniSvnelovani daskvna. eklesiis istoria imdenad mWidrodaa dakavSirebuli qveynis politikur istoriasTan, rom maTi urTierTizolirebuli Seswavla SeuZlebelia. amitom mTavarepiskoposis ananias naSromSi didi adgili eTmoba qarTuli eris istoriis yvela didmniSvnelovan sakiTxs. eklesiis istoria warmodgenilia qveynis socialur-ekonomikuri, eTnikuri, politikuri da kulturuli panoramis fonze. aseTma globalurma kvlevam avtors SeaZlebina axleburad gaeazrebina ara marto sakuTriv eklesiis problematika, aramed qveynis saero istoriac. wignSi imdeni mecnieruli siaxlea (rogorc hipoTezebisa da calkeul movlenaTa axleburi interpretaciis, ise mtkice argumentaciaze damyarebuli 66 mtkicebulebis saxiT), rom maTi marto CamoTvla albaT ramdenime aTeul gverds daikavebda. avtori xSirad ubrundeba da aRrmavebs wina TavebSi ganxilul sakiTxebs, axali argumentaciiT asabuTebs adre gamoTqmul debulebebs. unda aRiniSnos, rom naSromSi Camoyalibebulia araerTi saxelmZRvanelo debuleba. SemuSavebulia mociqulebrivi qarTvelTa koncefcia warmomavlobisa, erovnuli saqarTvelos xazgasmulia TviTSegnebis aRdgenis, eklesiis qarTuli eris avtokefaliis eklesiis zneobrivi roli amaRlebis, kulturis aRorZinebis saqmeSi. naSromSi daZleulia araerTi mniSvnelovani sakiTxis mcdari gadawyvetis stereotipi. siamovnebiT unda aRiniSnos, rom dReisaTvis saqarTvelos eklesiis istoriis specialuri kursi ramdenime sasuliero da saero saswavlebelSi ikiTxeba. erT-erTi saxelmwifo maTgania pedagogiuri Tbilisis sulxan-saba universiteti, sadac orbelianis ukve 6 welia, saxelobis muSaobs qristianuli kulturis istoriis kaTedra. qristianuli kulturis istoriis specialobis studentTaTvis aq bolo 5 wlis ganmavlobaSi saqarTvelos eklesiis istoriis mixedviT ikiTxeba. kursi ZiriTadad vfiqrobT, am mTavarepiskopos SesaniSnavi ananias naSromis naSromis mniSvneloba momavalSi ufro ukeT warmoCndeba. Tbilisis sulxan-saba orbelianis saxelobis saxelmwifo pedagogiuri universitetis qarTuli qristianuli kulturis istoriis kaTedris gamge, profesori lela xaCiZe amave kaTedris ufrosi maswavlebeli eqvTime (Tamaz) koWlamazaSvili 67 recenzia istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxis mosapoveblad warmodgenil mTavarepiskoposis anania jafariZis naSromze ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~ istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxis mosapoveblad warmodgenili mTavarepiskopos anania jafariZis naSromi ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~, yvelaze aqtualuri Tbilisi 1999, saqarTvelos problemis istoriis Seswavlisadmi erT-erTi miZRvnil fundamenturAmonografiul gamokvlevas warmoadgens, originaluri ar viqnebi Tu vityvi, rom marTlmadidebluri qarTuli eklesia saqarTvelosa da qarTveli eris gadarCenis mniSvnelovani faqtori iyo da aseTad rCeba dResac. saukuneTa manZilze qarTul erovnul TviTSegnebas, erovnul TviTmyofadobas, erovnul Tavmoyvareobas qristianuli eklesia asazrdoebda. qarTuli eklesia iyo sulierebis dampyrobelTa is navsayudeli, Semosevebis Sedegad romelic zogjer omebis, srul sxvadasxva juris ganadgurebamde misul qarTvelobas sicocxlis gagrZelebis survils da ukeTesi momavlis rwmenas unergavda. qarTuli eklesia-monastrebi udidess saganmanaTleblo kerebs warmoadgendnen. iqaa swored saZiebeli qarTuli damwerlobis hagiografiuli da saistorio mwerlobis materialuri da sulieri kulturis saTaveebi. Tanamedrove etapze qarTuli eklesiis istoriisadmi miZRvnil seriozul samecniero sasicocxlo gamokvlevebis mniSvneloba damoukidebeli Seqmnas eniWeba. sruliad miuxedavad demokratiuli qveyanaa, gansakuTrebuli, imisa, romelic rom dRes cdilobs me vityodi, saqarTvelo Tavisi momavali saxelmwifoebriobis Senoba samarTlebriv safuZvelze aagos, qarTuli eklesia sakmaod rTuli problemebis winaSe dgas. upirveles yovlisa, mxedvelobaSi maqvs Cvens qveyanaSi sxvadasxva konfesiebisa da marTlmadidebluri eklesiisadmi sakmaod agresiulad ganwyobili seqtebis momravleba, ramac ar SeiZleba ziani ar miayenos saqarTvelos sazogadoebis sulier samyaros da saukuneTa manZilze gamomuSavebul tradiciebsa da Rirebulebebs. 68 am viTarebaSi mTavarepiskoposis anania jafariZis naSromis gamoCena, romelic saqarTvelos patriarqis, uwmindesi da unetaresi ilia II-is locvakurTxeviTaa STagonebuli, sinaTlis Suqs hgavs, romelmac qveyanaSi arsebuli sulieri burusi unda gafantos. sarecenzio naSroms araerTi Rirseba gaaCnia: upirveles yovlisa, unda aRiniSnos misi wyaroTmcodneobiTi bazis simdidre da mravalferovneba. avtori farTod iyenebs ZvelqarTul saistorio mwerlobas (~moqcevai hagiografiis qarTlisai~-s Sedevrebs ~martvilobai wmindisa sxvadasxva (~wamebai evstaTi wmindisai mcxeTelisai~, redaqciebis), SuSanikisi ~wamebai qarTuli dedoflisai~, haboisi...~, ~wamebai yrmaTai ricxviT cxraTa~, ~cxovrebai da moqalaqeobai iovane zedaznelisai~ da sxva), kanonikuri xasiaTis Zeglebs, msoflio saeklesio krebebis dadgenilebebs, mociqulTa kanonebs, eklesiis mamebis epistoleebs, saqarTvelos saeklesio krebebis kanonebs, dokumentebs, Zvel saeklesio liturgikul kanonikuri Zeglebs, kodeqsis saeklesio qarTul iuridiul Targmanebs (~didi sjuliskanoni~ da ~mcire sjuliskanoni~). sadisertacio gamokvlevaSi somxurisparsuli da gaTvaliswinebulia bolo sruladaa osmaluri wlebSi moxmobili werilobiTi saqarTveloSi berZnul-laTinuri, wyaroebic. amasTanave mopovebuli arqeologiuri monapovari. yvela CamoTvlili da sxva am rigis aTeulobiT werilobiT wyaroebs disertanti istoriul-SedarebiTi meTodis gamoyenebiT moSveliebiT iazrebs. mTavarepiskoposi anania jafariZe srulad flobs arCeuli sakvlevi problemis irgvliv dRes arsebul samecniero literaturas. avtori aqac farTo erudicias da kritikuli analizis misabaZ unars amJRavnebs. naSromSi STambeWdavadaa warmodgenili qarTuli eklesiis Seswavlis istoria Sua saukuneebidan moyolebuli dRemde, efrem mciredan dawyebuli XX s-is 80-90 wlebSi qarTveli da ucxoeli avtorebis mier Seqmnili samecniero produqciiT damTavrebuli. Tamamad SeiZleba iTqvas, rom mTavarepiskoposis anania jafariZis sadisertacio gamokvleva qarTuli eklesiis Seswavlis axal seriozul etaps warmoadgens. igi sakvlevi problemis magaliTia. 69 kompleqsuri Seswavlis sanimuSo miuxedavad imis, rom disertaciis qvesaTaurSi sakvlevi periodi Sua saukuneebiTaa Semofargluli, Tavad naSromSi qarTuli eklesiis 20 saukunovani istoria Tanmimdevrulad da sistemuradaa warmodgenili. bunebrivia, rom ~qarTuli eklesiis istoria (~Sua saukuneebi)~ araerT sayuradRebo da angariSgasawev siaxles Seicavs. mTavari ki mainc isaa, rom qarTuli eklesiis 20 saukunovani istoria faqtobrivad pirvelad daiwera. axalia avtoris mier problemis kvlevis kompleqsuri meTodic. axalia avtoriseuli argumentebi I-II saukuneebSi qarTuli eklesiis arsebobis Taobaze. axalia disertantis garemoebaTa, axali urTierTmimarTebaTa Tezasac, msjeloba romlis qarTulSi religiisa Sesaxeb. da Znelia Tanaxmadac, qristianobis sagareo ar politikuri daeTanxmo qarTuli gamocxadebis orientaciis avtoriseul sazogadoeba zemodan im axal zewolis miuxedavad, ~Semzadebuli iyo~ IV s-Si oficialur religiad qristianobis gamocxadebisaTvis. axalia avtoris mier gamoTqmuli Tvalsazrisi IV-V ss-Si qarTuli eklesiis iurisdiqciis sazRvrebis lokalizaciis Sesaxebac da a. S. sadisertacio naSromis struqtura savsebiT Seesabameba mis miznebsa da amocanebs. igi Sedgeba Sesavalis, Tormeti Tavisa da daskvnisagan. naSroms axlavs sruliad unikaluri danarTi – wmidaTa saxelebi. mTavarepiskoposis Sinaarsi da anania debulebebi jafariZis didi xania, sadisertacio rac farTodaa naSromis ZiriTadi aprobirebuli Cvens mkiTxvel sazogadoebaSi. disertantis avtorobiT Seqmnili ortomeuli, 1996-1998 wlebSi gamoqveynebuli ~saqarTvelos samociqulo eklesiis istoria~, imTaviTve iqca saqarTvelos istoriisa da kulturis istoriiT dainteresebuli farTo wreebis samagido naSromebze, wignad. rogoricaa igive SeiZleba ~qarTveli eris iTqvas mTavarepiskoposis warmoSobis Sesaxeb~, Tb., iseT 1997, ~qarTvelTa winaprebis bibliuri istoria~, Tb., 1994, narkvevebze ~saingilo~, Tb., 1998, ~mesxeTi~, Tb., 1998 da sxva avtoriseul gamokvlevebze. axla Tu yovelive zemoaRniSnuls SevajamebT, im erTaderT marTebul daskvnamde mivalT, jafariZis sadisertacio saukuneebi)~, fundamentur rom Tbilisi, sapaeqrod warmodgenili mTavarepiskoposis naSromi ~saqarTvelos eklesiis 1999, mecnierul warmoadgens gamokvlevas, 70 konceptualurad romelic scildeba anania istoria (Sua mwyobr axal sakandidato disertaciisadmi wayenebul moTxovnebs da udavod ufro maRal samecniero xarisxs imsaxurebs. saqarTvelos teqnikuri universitetis saqarTvelos istoriisa da qarTuli kulturis istoriis kaTedris gamge, ivane javaxiSvilis saxelobis istoriisa da eTnografiis institutis mTavari mecnier TanamSromeli, qarTveli xalxis eTnogenezis kompleqsuri Seswavlis saproblemo jgufis xelmZRvaneli, istoriis mecnierebaTa doqtori, profesori n. xazaraZe Tbilisi, 25 ivnisi 1999 w. gamoxmaureba mTavarepiskopos anania jafariZis sakandidato disertaciis avtoreferatze - ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~ saqarTvelos eklesiis istoriis sakiTxebi didi xania sxvadasxva Taobis rogorc qarTvelTa, ise araqarTvel mkvlevarTa yuradRebas imsaxurebs. eklesia Cveni saxelmwifosa da misi mravalsaukunovani istoriis sisxlxorceuli nawili, arasodes yofila gulgrili im sazogadoebrivi procesebis mimarT, rasac periodulad adgili hqonda Cvens istoriaSi. amdenad, ukanaskneli aTwleulis ganmavlobaSi adamianTa cxovrebaSi momxdarma gardaqmnebma TavisTavad moiTxoves axleburi damokidebuleba religiuri da saeklesio faseulobebis mimarT. Tu gaviTvaliswinebT, rom mniSvnelovanma siaxleebma Tavi iCina TviT eklesiis cxovrebaSic, maSin advili gasagebi iqneba saqarTvelos patriarqis uwmindesisa da unetaresis ilia meoris davaleba sinodis wevrebisadmi moemzadebinaT masalebi saqarTvelos eklesiis avtokefaliisa da saqarTvelos eklesiis adgilis Sesaxeb msoflio marTlmadideblur samyaroSi, rac ara marto drouli, aramed imis maniSnebelic iyo, rom aucileblobidan gamomdinare mecnieruli siaxleebis da RirebulebaTa gadafasebis gaTvaliswinebiT unda Seqmniliyo naSromi, romelic srulad warmoaCenda saqarTvelos eklesiis did Rvawls qarTveli eris, misi 71 saxelmwifoebriobisa da saerTod msoflio qristianobis istoriaSi. aRniSnulidan gamomdinare, pativcemuli disertanti movale iyo gaeTvaliswinebina ara marto is memkvidreoba, rac arsebobda mecnierebaSi sakvlev sakiTxTan dakavSirebiT, aramed Seevso kidec isini dRemde ucnobi masalebiT da aseve sruliad axleburad warmoeCina rigi sakiTxebisa. amis Sesaxeb kargad aris miTiTebuli avtoreferatSi (ix. gv. 4. - ~samecniero siaxle~) pativcemuli disertantis mier muSaobis procesSi gamoyenebuli kvlevis meTodologia da meTodebi mas warmoaCens, rogorc fundamentalur mkvlevars, xolo misTvis, azrovneba rogorc saSualebas istorikosisaTvis, aZlevs damaxasiaTebeli avtoreferatSi analitikuri mokled mogvawodos pirvelwyaroebi, moaxdinos maTi urTierTSejereba da miuxedavad zogierTi maTganis mimarT mecnierebaSi arsebuli araerTgvarovani damokidebulebisa Tavisi kritikuli poziciac warmoaCinos. avtoreferatic ki naTlad gviCvenebs mTavarepiskopos anania jafariZis mravalwlian da nayofier Sromas, romlis gareSec ver Seiqmneboda is sqeltaniani ori tomi saqarTvelos samociqulo eklesiis istoriisa, win rom uswrebdnen warmodgenil disertacias. orive maTgani aris seriozuli samecniero gamokvleva, romelic ukve qarTvel mkvlevarTa samagido wignebad gamxdaran. avtoreferatSi miTiTebuli sakvlev sakiTxTa Tematika iseT speqtrs qmnis, romelTagan zogierTis gverdis avla avtors, cxadia, SeeZlo, magram dairRveoda mizez-Sedegobriv kavSirTa sinqroni, riTac esoden mdidaria referati. SeuZlebelia ar aRiniSnos, rom iSviaTia araTu sakandidato, aramed sadoqtoro disertaciac, romelic Sedgebodes XII Tavisa da 62 paragrafisagan. marto saTaurebic ki gviCvenebs Tu raoden mravalmxrivia sakvlevi problema. pativcemuli disertanti Tavisuflad moZraobs rogorc istoriul sivrceebSi, ise – mravalwaxnagovan problematikaSi da yvela debulebas, daskvnas Sesabamisi kriteriumebiT ganxilul warmoaCens. sakiTxTa miukerZoeblad sisruliT bevrad unda sWarbobs iTqvas, rom sakandidato avtoreferati disertacias, xolo misi avtori warmogvidgeba rogorc mravalmxrivi mkvlevari, romlis pirovnebaSic SesaniSnavad Serwymula Rrma qristianul-marTlmadidebluri suliereba, didi patriotizmi da mecnierisaTvis damaxasiaTebeli obieqturoba. 72 naSromis praqtikul Rirebulebad unda CaiTvalos is, rom Cvens mier misma saxelmZRvanelod gamoyenebam universitetis Teologiis specialobis studentebTan didi mowoneba daimsaxura. yovelive zemoaRniSnulidan gamomdinare, migvaCnia, rom pativcemuli disertanti, mTavarepiskoposi anania jafariZe, avtoreferatSi dasmul sakiTxTa siaxleebiTa da gadawyvetis originalurobiT savsebiT imsaxurebs istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxs. avtoreferatis mimarT gvaqvs erTi SeniSvna sadisertacio naSromis saTaurTan dakavSirebiT, sadac frCxilebSi miTiTebulia Sua saukuneebi, albaT ufro upriani iqneboda saTauri Sua saukuneebis miTiTebis gareSe darCeniliyo, rameTu warmodgenili masala Tavisi masStabiT aRniSnul epoqaSi ar Tavsdeba da dRevandlamde modis; gvxvdeba oriod teqnikuri Secdomac magaliTad: apeqtebi (unda iyos aspeqtebi), Semdgenili (Semdgeneli) da sxva. aRniSnulis miuxedavad, Cveni Sefaseba ucvlelia samecniero xarisxis miniWebasTan dakavSirebiT. mTavarepiskopos anania jafariZis naSromi da warmodgenili disertacia pirveli cdaa im mravalmxrivi kavSirebis aRdgenisa, romelic saukuneebis ganmavlobaSi amTlianebda Cvens qveyanaSi codnasa da rwmenas, ersa da bers, eklesiasa da saxelmwifos. pativcemul disertants vusurvebT warmatebebs sasuliero da samecniero moRvaweobis rTul gzaze. Tsu religiaTmcodneobisa da eTikis kaTedris docenti r. wiqvaZe Tsu religiaTmcodneobisa da eTikis kaTedris gamge, profesori 73 T. fanjikiZe recenzia mTavarepiskopos anania jafariZis naSromze ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~ sayovelTaod cnobilia, rom nebismieri qveynis saistorio mecniereba SeuZlebelia Seswavlil iqnes im qveynis saxelmwifoebrivi sarwmunoebis gareSe, romelsac misi eri ZvelTagan eziara. aRniSnuli, udavod udgeba qristianuli sjulis matarebel xalxTa erovnul istoriografiasac, romlis erT-erTi nimuSic qarTuli istoriuli azrovnebacaa. samwuxarod, nebiT, Tu uneblied qarTuli amasTan, istoriografia is valSi istoriasTan am kuTxiT aRmoCnda mimarTebaSi. seriozuli qarTul saamiso vakuumis marTlmadideblur mravali mizezi sferoSi eklesiasa arsebobs: moeqca, da mis epoqaluri politikuri kataklizmebi, Sida saxelmwifoebrivi dabneulobani, sasuliero literaturis friad saxasiaTo Taviseburebani da a.S. qarTuli qristianuli eklesiis istoriis mecnieruli Seswavla, misi daxmarebiT rig politikur-ekonomikur, kulturul viTarebebSi garkveva; misi istoriis obieqturi gaSuqeba qarTvel swavlulTa aucilebel faqtorad miiCneoda da eWvgareSea, qarTuli sazogadoebriobis istoriis Seswavlac mis gareSec odiTgan SeuZlebeli iyo, radgan eklesia, rogorc mZlavri saxelmwifo organizacia, istoriulad udides rols asrulebda qveynis saSinao, Tu sagareo politikaSi, misi erT-erTi mniSvnelovnad mamoZravebeli Zala iyo. mravali saukunis manZilze, qarTuli eklesia gamodioda qveynis gaerTianebis iniciatorad, saxelmwifos ideologiis mesaWed, is ideologiurad aerTianebda sazogadoebis sxvadasxva socialur fenebs, mniSvnelovani dadebiTi wvlili Sehqonda sazogadoebriv-politikur moZraobebSi, saTaveSi edga eris kulturul cxovrebas da a.S. albaT, amiT iyo ganpirobebuli, rom qarTveli eris inteleqtualuri nawili eklesiasTan iyo dakavSirebuli; qarTuli marTlmadidebluri eklesia odiTgan moazrovne, erisa da qveynis moWirnaxule, inteleqtualuri fenis samWedlo iyo. qarTuli mentalitetic. wlebis swored aq da mis fonze yalibdeba manZilze, - mxedvelobaSi gvaqvs sabWoTa periodi – am mimarTulebiT SeZlebisdagvarad mainc keTdeboda sasikeTo saqme. Tumca, istoriuli materializmisa da uxeSi aTeizmis ganuyofeli batonobis viTarebaSi eklesiis istoria erT-erT tabudadebul Temad iTvleboda. 74 aseT viTarebaSi, misasalmebelia marTlmadidebluri eklesia da is misi sasuliero faqti, rom qarTuli krebuli agrZelebs Tavis istoriul misias, uzrdis ers sasuliero inteligenciis iseT nawils, romelic erovnul istoriografias moemsaxureba, romelsac zedmiwevniT aqvs gaazrebuli is faqti, rom SeuZlebelia saqarTvelos istoriis nebismieri periodi sobieqturi Seswavla eklesiis istoriis metad rTul labirinTebSi garkvevis gareSe. aseTis SesaniSnavi dasturi gaxlavT sajaro paeqrobaze warmodgenili mTavarepiskoposis anania jafariZis sakvalifikacio monografia ~saqarTvelos eklesiis msvleloba istoria (Sua qarTuli saukuneebi)~. eklesiisa da sagulisxmoa, misi samwyos rom naSromis mWidro mTeli urTierTobaTa daxasiaTebis fonze iSleba. sakvalifikacio naSromis udides Rirsebd migvaCnia is, rom orive warmodgenili subieqturi da obieqturi faqtorebic urTierTSevsebis SesaniSnav nimuSadaa warmodgenili. avtori naSromSi ara erT siaxles iZleva: mohyavs saqarTvelos eklesiis istoriis, rogorc socialuri institutis daarsebis periodizacia; misi iurisdiqciis sazRvrebi da a.S. sakvlevi Temis qronologiuri wyaroebisa da damxmare guldasmiT da bejiT CarCo literaturis Sromas da didi iTxovda, misi sirTule, moculoba rogorc agreTve, disetantisagan naSromis Sinaarsidan, sqolioebidan da TandarTuli bibliografiidan Cans, mas am mimarTulebiT muSaobisas mcdeloba ar dauklia. SeiZleba gadauWarbeblad iTqvas, rom sadisertacio naSromi am mxriv sanimuSoa. disertantis mecnierul brunvaSi Semoaqvs didZali wyaroebi da literatura, romelic dRemde nakleb cnobili, Seswavlili, an sruliad ucnob-ukvlevi iyo. rac yvelaze sagulisxmoa, disertantma kargad gaarTva Tavi eklesiis istoriis uamravi masalis damorCilebas da mis mecnierul analizs. misi yoveli debuleba saTanado faqtebiT dasabuTebulia, xolo yoveli movlena ganzogadebuli. mTeli pasuxismgeblobiT iTqmis, rom samecniero gamokvleva am mxrivac sanimuSo da misabaZia. ZiriTadad dasabuTebulad da gamarTlebulad warmoCinda gamokvlevis arqiteqtonikac. disertants is dauyvia 12 Tavad, naSroms erTvis Sesavali, daskvniTi nawili, bibliografia da wmindanTa saxelebis vrceli nusxa. 75 sadisertacio naSromi saerTod Sesrulebulia saTanado mecnierul da meTodologiur doneze, ganzogadoebebs. moicavs disertacia saintereso da dasrulebuli faseul gamokvlevaa daskvnebsa da da qarTuli istoriografiis Tanamedrove donis Sesabamisad wyvets mis amocanebs zemoT dasaxelebul sferoSi. misi ZiriTadi Rirseba isaa, rom kompleqsur xasiaTs atarebs da monogafiurad aSuqebs Sua saukuneebis xangrZliv periods. mTavarepiskopos anania jafariZis naSroms seriozuli wvlili Seaqvs Tanamedrove qarTul istoriografiaSi, romlis umniSvnelovanesi amocanaa daZlios sabWour periodSi Seqmnili vakuumi da Seqmnas qarTuli eklesiis istoria. sruli pasuxismgeblobiT pirveli da erTaderTi axlad SemoRebuli SeiZleba iTqvas, rom is jer-jerobiT gamokvlevaa, romelic qarTuli eklesiis umaRles saswavleblebSi istoriis disciplinis saxelmZRvanelos rols asrulebs. sarecenzio Temis aqtualoba, naSromis wyaroTmcodneobiTi bazis soliduroba, msjelobis argumentuloba, safuZvliani daskvnebi saSualebas iZleva warmodgenili naSromi dasrulebul samecniero gamokvlevad miviCnioT, romelic did wvlils Seitans qarTuli istoriografiis Semdgomi kvlevis saqmeSi. iv. javaxiSvilis saxelobis Tbilisis saxelmwifo universitetis, kulturis istoriisa da Teoriis kaTedris profesori, istoriis mecnierebaTa doqtori qeTevan pavliaSvili gamoxmaureba mTavarepiskopos anania jafariZis sakandidato naSromze ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebSi)~ warmodgenili sakvalifikacio Sromis saTauria ~saqarTvelos eklesiis istoria Sua saukuneebSi (XII-XVIII ss.)~, Tumca igi faqtobrivad, moicavs mTlianad saqarTvelos eklesiis istorias ax. w.a. I saukunidan – XX saukunis CaTvliT. Sromis Sinaarsi gadmocemulia Tormet TavSi. TviToeuli Tavi kidev moicavs samidan rva paragrafamde. 76 Sromas win uZRvis agreTve Sesavali, romelSic mocemulia eklesiis istoriis periodizacia, wyaroebis da istoriografiis mimoxilva. bolos ki darTuli aqvs wmindanTa saxelebi. disertanti ucxour Tavis wyaroebsa da kvlevaSi iyenebs literaturas. yvela amave xelmisawvdom dros, avtori qarTul da gansakuTrebul mniSvnelobas aniWebs berZeni saeklesio mkvlevaris – maqsime sardelis mier gamocemul masalebs qarTuli eklesiis avtokefaliis Sesaxeb (aTeni, 1966; rusuli Targmani – 1981 w.). sakvalifikacio Sromis publikaciebidan da avtoreferatidanac kargad Cans, rom disertantma gaswia uzarmazari Sroma, raTa uamrav sakiTxTa Soris SeerCia ZiriTadi, mTavari da mwyobr sistemaSi moeyvana saqarTvelos eklesiis umdidresi sulieri istoria. amasTanave, gadarCenisaTvis Sromis mizania saqarTvelos aCvenos eklesiis mier qarTveli xalxis gaweuli Rvawli. yuradRebas iqcevs avtoris debuleba, rom saqarTvelos eklesia daarsda I-II saukuneebSi da misi iurisdiqcia im periodSi, aRmosavleT da dasavleT saqarTvelozec vrceldeboda (avtoreferati, gv. 4). disertantis damsaxurebad unda CaiTvalos, rom man SeZlo Tanabrad, saqmis codniT, gadmoeca qarTuli eklesiis istoria uZvelesi droidan – dRemde. aseTi ganmazogadebeli naSromis Seqmna Zalze did energiasa da Sromas moiTxovs, rasac disertantma kargad gaarTva Tavi. mis Sromas didi praqtikuli mniSvneloba aqvs. bunebrivia, aseT mravlismomcvel naSromTan dakavSirebiT, sadavo debulebebi da sakiTxebic araerTi wamoiWreba. naSromi warmoadgens mravalwlovani, energiuli gamowvlilviTi kvlevis Sedegs. igi misaRebia rogorc sakvalifikacio naSromi, xolo misi avtori imsaxurebs istoriul mecnierebaTa kandidatis Ziebul samecniero xarisxs. q. goris ekonomikur-humanitaruli institutis, saqarTvelos da msoflio istoriis kaTedris gamge, istoriul mecnierebaTa doqtori, profesori istoriul mecn. kandidati, docenti 77 el. mamisTvaliSvili v. kiknaZe winaswari daskvna mTavarepiskopos anania jafariZis sadisertacio naSromze ~saqarTvelos eklesiis istoria (Sua saukuneebi)~ istoriis mecnierebaTa kandidatis samecniero xarisxis mosapoveblad warmodgenili naSromis ~saqarTvelos eklesiis istoria Sua saukuneebSi~ (XIIXVIII ss.) avtori saqarTvelos sapatriarqos wmida sinodis wevri, mangliswalkis eparqiis monografiis mTavrepiskoposia. avtoria da mas, meufe rogorc anania jafariZe sasuliero ukve moRvawisa mravali da mecnier istorikoss, kargad icnobs qarTveli mkiTxveli, samecniero sazogadoeba. anania jafariZis mosapoveblad mier warmodgenili istoriis naSromis mecnierebaTa vrceli samecniero varianti 1996, xarisxis 1998 wlebSi gamoqveynda or tomad. dRes gansaxilveli naSromi am ortomiani Sromis mokle variants warmoadgens. saqarTvelos samociqulo eklesiis istoriis aseTi vrceli da yovlismomcveli gamokvleva pirvelad Seiqmna. am metad saintereso naSromis avtori, rogorc iTqva, sasuliero piria. es imas niSnavs, rom saqarTvelos sapatriarqoSi aris kadrebi, romelTac unari SeswevT aRadginon is Zveli tradicia, roca qarTveli sasuliero moRvaweebi sayovelTaod aRiarebuli monografiebis avtorebad gvevlinebodnen. sakvalifikacio naSromi 12 Tavisagan Sedgeba (TiToeuli Tavi dayofilia paragrafebad). naSroms darTuli aqvs daskvna. saerTod disertacia mravalricxovan saistorio wyaroze da samecniero literaturaze dayrdnobiTaa Sesrulebuli. sadisertacio aqtualuria. naSromSi interesi gansakuTrebiT dasmuli qarTuli da eklesiis ganxiluli warsulisadmi gaizarda. TavisTavad cxadia, prosabWour sakiTxebi am bolo metad wlebSi xanaSi aRaraa is viTareba, romelic aferxebda erovnuli eklesiebis istoriis kvlevas. Tu ar CavTvliT calkeul saJurnalo gamokvlevebs (k. kekeliZe, iv. javaxiSvili, b. lominaZe da sxvani), komunisturi partiis samocdaaTwliani diqtatis xanaSi qarTuli eklesiis istoriis Sesaxeb arcerTi monografia ar gamocemula. warmodgenili sadisertacio naSromi ki saSualebas gvaZlevs, Tvali gavadevnoT saqarTvelos samociquli eklesiis istorias qristianobis pirveli saukuneebidan dRemde. masSi dasmuli da ganxiluli yoveli sakiTxi metad 78 aqtualuria da saTanado mecnierul donezea Sesrulebuli. yovlive zemoTqmulis gaTvaliswinebiT sakvalifikacio Temis aqtualoba eWvs ar iwvevs. sagangebod unda aRiniSnos naSromis wyaroTmcodneobis baza. avtori Rrmad icnobs disertaciaSi ganxiluli sakiTxebis Sesaxeb arsebul qarTul da ucxoenovan saistorio wyaroebs. maT cnobebs iyenebs konkretuli sakiTxis Sesaxeb samecniero literaturaSi gamoTqmuli mosazrebebis gaTvaliswinebiT. kvlevisas mTavarepiskopos anania jafariZis mier miRebuli zogierTi daskvna originaluri da yuradsaRebia. yovelive es disertantis mecnierul alRoze da kvlevis unarze migviTiTebs. sadisertacio naSroms, romelic ZiriTadad XII-XVIII ss. saqarTvelos istorias eZRvneba, gamaxvilebulia gamocxadebis win IV uZRvis s-Si vrceli saqarTvelos sakiTxze. am mcire istoriuli qristianobis recenziaSi mimoxilva. yuradReba saxelmwifo religiad saSualeba araa vrclad vilaparakoT disertaciaSi wamoWril yvela sakiTxze, mxolod aRvniSnav, rom yvela sakiTxi saqarTvelos istoriis fonzea ganxiluli, rac naSroms sainteresos xdis. disertaciaSi kargadaa warmoCenili qarTuli eklesiis roli qarTveli xalxis gadarCenisa da TavisTavadobis SenarCunebis saqmeSi. rogorc cnobilia, qarTul saxelmwifosa da qarTvel ers yvelaze mZime xana erTiani saqarTvelos calkeul Znelbedobisas samefo-samTavroebad qarTuli eklesia ar dayofis iviwyebda X Semdeg s. daudga. cnobili aseT saeklesio moRvawis giorgi merCules anderZismagvar mowodebas: ~qarTlad friadi qveyanai aRiricxebis, romelsac Sina qarTuliTa eniTa Jami Sewirvis da locvaT yoveli aResrulebis~. marTlac, am Znelbedobisas qarTuli eklesia yoveli kuTxis qarTvels patronobda. sadisertacio naSromSi kvleva ZiriTadad im mxrivaa warmarTuli, rom jerovnad warmoaCinos saqarTvelos eklesiis mier gaweuli Rvawli qarTveli xalxis sulieri gadarCenisaTvis. naCvenebia, rogor ibrZoda qarTuli eklesia calkeul ~saqarTveloebad~ danawevrebul qveyanaSi ar gamqraliyo erTianobis grZnoba. rogorc naSromSia miTiTebuli, qarTuli eklesia marTalia V s-dan aris avtokefaluri, magram mas Semdeg rac ruseTis carizmma qarTuli eklesia ierarqiulad ruseTis sinods dauqvemdebara, qarTulma eklesiam karga xniT damoukidebloba bolosdabolos dakarga. 1943 wels marTalia, ruseTis 1917 wels eklesiam 79 aRdgenili cno, magram avtokefalia msoflio anu konstantinopolisa da sxva sapatriarqoebs saqarTvelos eklesiis avtokefalia dausabuTeblad miaCndaT. sakamaTo iyo qarTuli eklesiis adgili msoflio marTlmadideblur diptixSi. qarTvel mecnierTa da sasuliero moRvaweTa erToblivi muSaobiT, saTanado gamokvlevebSi dadasturebuli iqna qarTuli eklesiis avtokefaloba. am saqmeSi Tavis wvlili Seitana mTavarepiskoposma anania jafariZem. misi uwmindesobis saqarTvelos kaTalikos-patriarqis ilia IIis didi ZalisxmeviT 1990 wels msoflio patriarqma daadastura saqarTvelos eklesiis avtokefalia da marTlmadideblur avtokefalur eklesiaTa rigSi myarad gansazRvra saqarTvelos eklesiis adgili. sadisertacio naSromSi am sakiTxze vrcladaa msjeloba. aRniSnulis garda, sakvalifikacio naSromSi uamravi sakiTxia disertantis mier axleburad dasmuli gamoTqmuli yvela da ganxiluli. mosazreba marTalia, SesaZloa saTanado doneze ar iyos dasabuTebuli, zogi daskvna ar gaiziaro, magram maT arsebobis ufleba aqvT. yovelive Tqmuli safuZvels maZlevs aRvniSno, rom mTavarepiskopos anania jafariZis naSromi saTanado mecnierul donezea Sesrulebuli. avtori uyoymanod imsaxurebs Ziebul xarisxs. saqarTvelos mecnierebaTa akademiis iv. javaxiSvilis saxelobis istoriisa da EeTnografiis institutis saqarTvelos Suasaukuneebis ganyofilebis ufrosi mecnieri TanamSromeli e. kaWarava 80
© Copyright 2026 Paperzz