わが国におけるアルド版の調査研究 - Waseda University Library

わが国におけるアルド版の調査研究
わが国におけるアルド版の調査研究
��������������������������������������������������
雪 嶋 宏 一
はじめに
筆者は本誌52号(2005年)において「学術出版の祖アルド・マヌーツィオ」
と題してルネサンス時代イタリアを代表する印刷業者アルド・マヌーツィ
オの生涯を概観して、ギリシア・ラテン古典文献の復興に尽力した印刷出
版活動が最初期の学術出版事業であったことを述べた。この研究の継続と
して、平成17年度科学研究費助成金による研究課題「わが国に所蔵される
ア ル ド 版 の 印 刷 文 化 史 的・ 書 誌 学 的 調 査 研 究 」( 奨 励 研 究: 課 題 番 号
17904036)に取り組み、それまで筆者が調査していなかった16世紀にアル
ド印刷所(Aldine Press)から印行された書物についても調査・研究を行っ
た。本稿はその報告である。
アルド印刷所
アルド印刷所とはアルド・マヌーツィオ(Manuzio, Aldo. 1450/52-1515)
が古典ギリシア・ラテン語文献の優れた版を印刷刊行するために1494年
ヴェネツィアに開設した印刷所のことである。印刷所から上梓された書物
の奥書(colophon)には、アルドの生前には例えば次のような記述がある。
“in aedibus Aldi Romani(ローマ人アルドゥスの家にて)”(Gaza, Grammatica
、
, 1495)
“in aldi Romani Academia(ローマ人アルドゥスのアカデミーにて)”
─ ─
、
, 1502)
(Sophocles,
“in Aedibus Aldi, et Andreae Asulani soceri(アルドゥスと義父アンドレ
ア・アゾーラニの家にて)”(Sallustius,
, 1509)
アルドは1502年以降の多くの書物に「錨とイルカ」の商標(device) を
印刷した。1515年にアルドが亡くなった後にアルド印刷所を引き継いだア
ンドレア・トッレザーニ(Torresani, Andrea, 活動期間1515-1529)もこの商標
を継承し、
“nelle Case d’Aldo & d’Andrea di Asola suo suocero(アルドとその義父
アンドレア・ディ・アーゾラの家(複数)にて)”(Dante,
’
、
, 1515)
“in aedibus Aldi, et andreae soceri”(Pausanias, 1516)
などと一貫してアルドの名前を明記してアルドの後継者であることを明示
した。
そして、印刷所をトッレザーニから継いだアルドの息子パオロ・マヌー
ツィオ(Manuzio, Paolo. 活動期間1533-1574)は、
“in aedibus haeredum Aldi Manutii, & Andreae Asulani(アルドゥス・
、
マヌティウスとアンドレア・アゾーラニの後継者の家にて)”(Isocrates, 1534)
“Apud Aldi filios(アルドゥスの息子たちのもとにて)”(Cicero,
、
, 1540)
“in casa de’figliouli di Aldo(アルドの息子たちの家にて)”(Collonna,
, 1545)
などと記して、しばらくは自らの名前を示さずにアルドの息子であること
を示した。その後、
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
“apud Paulum Manutium, Aldi Filium(アルドゥスの息子パウルス・マヌ
ティウスのもとにて)”(Oribasius,
, 1554)
と奥書に記述し、また標題紙にも
“Apud Paulum Manutium, Aldi F.(アルドゥスの息子(=F.)パウルス・
マヌティウスのもとにて)”(Horatius, 1555)
とアルドの息子であることを明記した。
一方、パオロはローマでも並行して印刷を行ったが、そこでの印刷書の
多くにも、
“Apud Paulum Manutium, Aldi F.”
(Pole, Reginald,
, Romae, 1562)
などと標題紙に示した。
マヌツィオ家の3代目であるパオロの息子アルド・マヌーツィオ2世
(Manuzio, Aldo. 活動期間1575-1598)は次のように記述した。
“Appresso Aldo Manutio(アルド・マヌーツィオのもとにて)”(Caro,
, 1574)
また、1575年印行のカエサル著作集では標題紙に“Apud Aldum”と記述
するが、同時にアルド・マヌーツィオ1世の木版肖像を印刷して自らがア
ルドの後継者であることを明示した。
以上のようにアルド・マヌーツィオの印刷所は1495−1598年までの3代
にわたって Aldus、Aldo の名前を冠して活動を行った。このことが「ア
─ ─
ルド印刷所」と呼ばれる所以である。そのため、本稿では彼らが印行した
すべての版を「アルド版(Aldine editions)」と呼ぶことにする。
アルド版の書誌を最初に完成させたフランスの書誌学者ルヌアール(Renouard, Antoine Augustin, 1765-1853)(Ren.)は、これら3代にわたる活動の
ほかに、トッレザーニ家がその後にアルドの名前を冠して印行した書物、
さらにパリでベルナール・テュリサン(Turrisan, Bernard, fl. 1555-1575)と
彼を後継したロベール・コロンベル(Colombel or Coulombel, Robert)が“in
Aldina Bibliotheca”などという表現を付して自らの名前も明記した版
(Ren. 295-300)、およびリヨンで印行されたアルド版の海賊版(Lyonese contrefactions)(Ren.: 301-320)もアルド印刷所に関係する資料として収録した。
そのため、カリフォルニア大学ロサンゼルス校図書館アーマンソン=マー
フィー・コレクション(the Ahmanson-Murphy Collection)やブリガム・ヤ
ング大学図書館などはこれら全体をアルド印刷所の関係資料として収集を
行っている。
調査方法
本研究では日本国内の図書館および研究機関に所蔵される上記のアルド
版および関係する諸版を調査研究対象とした。調査すべき資料については、
すでに調査を行なっていたヨーロッパ15世紀印刷本の所在情報(IJL2)を
精査するとともに、16世紀のアルド版の所蔵を NACSIS-webcat およびそ
れぞれの図書館の OPAC で出版年代や出版者で検索して特定した。しかし、
出版者や出版年代で検索できない場合には所蔵の可能性のある図書館の貴
重書目録を通読して関係する資料を見つけ出すなどした。それ以外に、図
書館司書や西洋古典学研究者から大変有意義な情報をいただいたことで
OPAC や蔵書目録では検索できない資料を補完することができた。調査
ではこれらの版についてそれぞれ書誌学的な同定を行い、各コピーの状態、
製本、書込み、来歴など現物資料から判明する事実を最大もらさず記録し
た。
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
今回の調査では、アルド版の定義を基本的にはアーマンソン=マー
フィー・コレクション目録(AP) に基づいた。そのため、ISTC および
IJL2で1版とした『アリストテレス全集』(ギリシア語版)5巻については
刊行時期がそれぞれ異なるため5版として数えている。一方、調査した多
巻ものなどが AP の記述と十分に対応せず、Berlin、HRHRC、Palau、
EDIT 16に一致するものについては各目録での版の定義を優先した。
調査結果
こうして、茨城県から福岡県にいたる全国の25の大学・研究機関が所蔵
するアルド版85版111コピーの現物調査を実施した注。調査した機関と所
蔵コピー数および目録番号は以下の通りである。
つくば 筑波大学図書館情報図書館(Tsukuba, Tsukuba University, Library of Library and Information Science)(1コピー:36)
東 京 国立国会図書館(Tokyo, National Diet Library)(10コピー:4, 15,
38, 51, 69, 71, 76, 78-80)
東京大学総合図書館(Tokyo, General Library, University of Tokyo)(5コピー:49, 50, 52, 62, 85)
東京大学文学部西洋古典学研究室(Tokyo, University of Tokyo,
Faculty of Letters, Department of Greek and Latin Classics)(20コ
ピー:14, 21, 35, 39, 42, 46, 47, 48, 55, 56, 60, 63, 64, 72, 76, 77,
80-83)
慶応義塾図書館(Tokyo, Keio University Library)
(12コピー:1, 3, 4,
6-8, 23, 24, 26, 29, 58, 75)
明治大学中央図書館(Tokyo, Meiji University Library)
(1コピー:17)
早稲田大学図書館(Tokyo, Waseda University Library)
(3コピー:
9, 18, 44)
印刷博物館(Tokyo, Printing Museum)(1コピー:17)
─ ─
武蔵野 成蹊大学図書館(Musashino, Seikei University Library)
(6コピー:
9, 19, 22, 44, 73, 74)
日 野 明星大学図書館(Hino, Meisei University Library)(1コピー:9)
横 浜 鶴見大学図書館(Yokohama, Tsurumi University Library)(1コ
ピー:14)
平 塚 東海大学付属図書館(Hiratsuka, Tokai University Library)(10コ
ピー:25, 30, 31, 40, 53, 54, 61, 66, 68, 70, 84)
野々市(石川県) 金沢工業大学ライブラリーセンター(Nonoichi (Ishikawa),
Kanazawa Institute of Technology Library Center)
(6コピー:1, 3,
6-8, 11)
京 都 京都大学附属図書館(Kyoto, Kyoto University Library)(1コ
ピー:17)
京都大学文学研究科図書館(Kyoto, Kyoto University, Libraryof
Graduate School of Letters)(1コピー:57)
京都産業大学図書館(Kyoto, Kyoto Sangyo University Library)
(1
コピー:13)
国際日本文化研究センター(Kyoto, International Research Center
for Japanese Studies)(1コピー:65)
天 理 天理大学附属天理図書館(Tenri, Tenri Central Library, Tenri University)(5コピー:10, 12, 17, 34, 37)
東大阪 近畿大学中央図書館(Higashi Osaka, Kinki University Library)
(3
コピー:2, 4, 32)
吹 田 関西大学図書館(Suita, Kansai University Library)
(2コピー:17, 59)
箕 面 大阪青山学園(Mino, Osaka Aoyama College)(1コピー:5)
広 島 広島経済大学図書館(Hiroshima, Hiroshima University of Economics Library)(2コピー:20, 27)
福 岡 九州大学附属図書館(Fukuoka, Kyushu University Library)(8コ
ピー:27, 28, 32, 33, 40, 41, 43, 45)
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
九州大学附属図書館医学分館(Fukuoka, Kyushu University Medical Library)(1コピー:67)
福 岡 大 学 図 書 館(Fukuoka, Fukuoka University Library)( 7 コ
ピー:1, 3, 6-8, 16, 27)
これらの調査の結果、本邦に所蔵されるアルド版はアルド・マヌーツィ
オ 時 代(1495-1515) が29版(1495年 -1500年 が12版、1501年 -1515年2月 が17版 )、
アルドを後継したアンドレア・トッレザーニ時代(Heirs of Aldo Manuzio,
1515-1529) が21版、パオロ・マヌーツィオ時代(1533-1574) が33版、アン
ドレア・トッレザーニの後継者ジャン・フランチェスコ・トッレザーニ
(Heirs of Andrea Torresani)の印行書が2版であった。アルド・マヌーツィ
オ2世による印行本やその他の関係する版は発見できなかった。
わが国におけるアルド版受容の経緯
今回の調査で、わが国でアルド印刷所やアルド版について知られるよう
になったのは大正の初め頃であったことが判明した。ところが、それより
前の明治42年7月に東京帝国大学の卒業式を終えた田中秀央は、恩師
「ケーベル先生[一八四八−一九二三]を訪ねて御礼をのべたら、小生の
せっかちを学生時代に十分に知っておられた先生から Festina lente をも
らった」という(田中秀央 2005: 98)。「Festina lente をもらった」とはどの
ようなことか定かではないが、おそらくこのモットーが書かれた書面を受
け取ったのあろう。また、ケーベルがどのような出典に基づいてこの言葉
を田中に示したかも不明である。現在、東北大学附属図書館に所蔵されて
いるケーベル文庫にはこの言葉の出典につながる資料やアルド印刷所、ア
ルド版に関係する資料は見出せなかった(東北帝国大学附属図書館 1943)。
後に田中は Festina lente を座右の銘とし、自身の蔵書票(book label)を
“FESTINA LENTE ¦ Ex Libris ¦ HIDENAKA TANAKA”としている。
京都大学文学研究科図書館所蔵の田中秀央文庫の各書にはこの蔵書票が見
─ ─
られる。
Festina lente はアルド・マヌーツィオの商標となった「錨とイルカ」
を意味する言葉である(雪嶋宏一 2005: 14-16)。しかしながら、田中はこの
言葉とアルド・マヌーツィオとの関係について言及していない。「錨とイ
ルカ」とこの言葉の結びつきについてはエラスムスが『格言集(
』
)
の中で述べている。ところが、田中秀央が落合太郎と編集した『ギリシア・
ラテン引用語辞典』(新増補版、岩波書店、1963年)では、“Festina lente”
について「ゆっくり急げ、(cf. σπευ̂δε βραδέως; Suet. Aug. 25.)」と説明し、
“σπευ̂δε βραδέως”を見ると「徐々に急げ、cf. festina lente. Cf. Soph. Antigone, 231」と説明するのみでエラスムスには言及しておらず、アルド・
マヌーツィオとの関係を知ることはできない。田中秀央文庫にはエラスム
ス『格言集』は収蔵されていないが、フランクフルトで1580年に刊行され
たアルド版の再版であるパオロ・マヌーツィオ注釈の『キケロ書簡集(
)』(Francofurti: Apud Andream
。本書は B 何某と
Wechelum, 1580)が架蔵されていた(請求記号4B/Ci-1/22)
いうイタリア人から贈られたものであることがフライリーフの書き込みか
ら判明するが贈呈の時期は定かでない。こうして、“Festina lente”とい
う言葉は明治末年にはケーベルによって伝えられていたが、アルド印刷所
やアルド版との関係は確認できなかった。
アルド・マヌーツィオについてわが国で最初に言及されたのはおそらく
大正2年(1913)に刊行された矢野道也著『印刷術』上巻であった。矢野
は政府印刷局で印刷技術を指導するとともに近代的な西洋活版印刷術の普
及のために本書を刊行した。本書の中で西洋活版印刷術を概略して、グー
テンベルクの印刷術発明の経緯、フストとシェーファーについて、コス
ター問題、印刷術の普及などに言及した(矢野道也 1913: 43-57)。そして、
イタリック書体の由来について「伊太利文字もベネチヤの印刷者アルダス
=マヌチウス(一四四九−一五一五)なる人が、ペトラークなる人の手蹟が
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
見事なるを見て、之を模写して活字に刻み起こしたるに創まるのである」
と述べた(矢野道也 1913: 90)。
次にアルドに言及したのは島屋政一である。大正10年に刊行された『文
化と印刷』の中でアルド・マヌーツィオの肖像を示して「伊太利で活版印
刷の発達したのはヴェニスである、ヴェニスで発達した其の功績はアルダ
ス、マニユーチスに帰せねばならぬ、彼れの印刷上の貢献は単に伊太利の
みでなく、実に全世界に及んで居る、彼れは先ず字体を改良し、色刷りの
方法を発明し、印刷上ありと有ゆるものの改良進歩を図つたのである。彼
は一四五〇年羅馬の近くのバシアノに産まれた、(中略)彼れが印刷業に
着目して、ヴェニスに印刷工場を起こしたのは、一四八九年であつた、」
云々と述べている(島屋政一 1921: 89-90)。多くの誤謬を含んだ説明であり
注意を要するが、島屋の評価は前述の矢野と比べ格段に高かった。しかし、
これらの情報をどこから得たかは明記されていない。
アルド・マヌーツィオへの本格的な言及は田中敬による。彼は大正13年
刊行の『図書学概論』で活版印刷術の発展について説明する中で「アルダ
ス」という項目を設けて3ページにわたって説明している。矢野と島屋の
影響を受けているが、アルド版『ウェルギリウス著作集』の Georgica 第
1書の最初のページ(c1r: f. 17)を示してローマン体大文字とイタリック
体小文字を組み合わせていることを示した(田中敬 1924: 206-207)。ここで
図示された『ウェルギリウス著作集』の版は明らかでなく、田中がこの図
版をどのように入手したのかも定かでないが、おそらくわが国で初めて図
示されたアルド版であろう。
今回調査したアルド版の中で最も早くわが国に将来されたものは京都大
学附属図書館に所蔵される旭江文庫(la Collezione dantesca)収蔵のダンテ
『神曲(
)』1502年版である(目録17)。旭江文庫は武田
製薬社員でありダンテ研究家でもあった大賀寿吉(1870-1936)が収集した
ダンテの作品と研究書のコレクションである。大賀はこのコレクションを
大正から昭和12年に亡くなるまで収集し、没後遺族によって京都帝国大学
─ ─
に寄贈された。1502年版『神曲』は旭江文庫中最も古い書物である。大賀
が本書をいつ頃どのように入手したのかを知ることは当時のわが国におけ
る西洋古版本の流通事情を紐解くことになるが、これらについては今後の
課題としたい。
今回の調査で旭江文庫のダンテ以外に戦前にわが国に将来されたことが
確実なアルド版を見ることはできなかった。したがって、アルド版の本格
的な収集は戦後の天理図書館の西洋古版本の収集から始まると考えられよ
う。実際、天理図書館の『哲学者書簡集(
)』(1499年刊)(目録10)と『聖カタリナ書簡集(
)』(1500年刊)(目録12)はともに昭和29年6月に収
蔵されたものである。
わが国に所蔵されるアルド版の特徴
今回の調査でアルド版が最も多く収集されていたのは東京大学文学部西
洋古典学研究室所管のブリンク文庫(the Brink Collection)である(20コピー)。
ブ リ ン ク 文 庫 は ケ ン ブ リ ッ ジ 大 学 教 授 チ ャ ー ル ズ・ ブ リ ン ク(Brink,
Charles)氏が生涯にわたって収集したラテン詩文学をはじめとするギリシ
ア・ラテン文学のコレクションであり、西洋古典学研究室に寄贈されたも
のである(久保正彰 1997: 179)。文庫にはアルド版やエティエンヌ版などの
西洋古典作品の優品が数多く含まれている。アルド版ではブリンク教授の
研究を反映してホラティウスの作品と注釈書が6点、カトルス、ユウェナ
リウス、マルティアリス、オウィディウス、ワレリウス・フラックスのラ
テン詩文集など16世紀アルド版を代表する作品が収蔵されている。ブリン
ク教授は各コピーに入手先、時期、価格などを克明に記録していた。1588
年ローマ版『聖ヒエロニムス書簡集(
)』
(目録80) は Syston Park という蔵書票と表紙の刻印で知られるソロルド
(Thorold, John Hayford, Sir, 1773-1831)の旧蔵書である。ソロルドはインキュ
ナブラやアルド版などを収集した親子2代の愛書家であり、国内にもその
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
旧蔵書が散見される。成蹊大学図書館所蔵の Reginald Pole の2書(目録
73, 74:合本)も彼の旧蔵書である。
また、東京大学総合図書館のイタリア・ルネサンス文芸コレクションに
は5点のアルド版が収蔵されているが、これらはいずれもルネサンス期の
人文主義者たちの作品であることが特徴である。特にカスティリオーネ
『宮廷人の書(
)』1528年版(目録50)は、本書の英訳を
1901年に刊行したオプダイク(Opdycke, Leonard Eckstein, 1858-1914)の旧蔵
書である。本コピーにはイタリア語による注釈や訂正などの書き込みが全
体にわたって見られる。オプダイクは英訳書の注の中で、本コピーを1895
年ライプツィヒにて45フランで入手したと記している(Castiglione 2003:
311)。
慶応義塾図書館では12コピー(『アリストテレス全集』5巻本を5コピーと
数えて)である。それらのうち10コピーはアルド・マヌーツィオ時代の版
である点が大きな特徴である。慶応義塾本『アリストテレス全集』
(目録 1,
3, 6-8)は16世紀を代表する古典学者スカリーゲル(Scaliger, Joseph Justus,
1540-1609) の旧蔵書であり、後にアルド版を収集したボットフィールド
(Botfield, Beriah, 1807-1863)の所蔵に帰して現在の装丁となった。装丁は19
世紀ロンドンの製本業者ルイス(Lewis, Charles, 1786-1836)による赤モロッ
コ革でグロリエ風の装飾が施され、第4巻が2分冊に製本されたものであ
る。
1504年版『ホメーロス著作集』(目録23)は「イーリアス」の折記号 A3r
にルネサンス期に特徴的な縁飾り(border)が施されている。ページ中央
からのど側の余白に緋色の地に真珠、前小口側の余白に青色の地に植物文
様、書物、ライオン頭部などが描かれ、下方の余白には所蔵者の盾、文頭
の M は金褐色の濃淡で表し背景に花をあしらった華麗なものである。残
念ながら当時の旧蔵者は判明していない。16世紀初頭のアルドの八折版に
は時折細密画や縁飾りが華麗に描かれており、美術史的にも論じられてい
るが(Marcon 1994)、本コピーもその一連であり特筆に価する。今回調査
─ ─
したアルド版ではこのような装飾は唯一であった。
1505年版『イソップ』
(目録24)は20世紀英国の愛書家ラッティー(Rattey,
Clifford C.)の旧蔵書であるが、そこには大英図書館司書シェパード(Sheppard, L.A.)から届いた2通の書簡が挟み込まれていた。ラッティーから寄
せられた大文字 Q に関する質問に答えるものである。ラッティー旧蔵書
は日本国内でも他に知られており、やはりシェパードの書簡が残されてい
る(雪嶋宏一 1991)。1545年版 Colonna『ポリフィーロの狂恋夢(
』(目録58)は1499年初版の第2版であり、初版の組
)
版を再現することに努めた16世紀挿絵本の傑作のひとつであるが、慶応本
では折記号 n1v と n8r(inner forme)の組み付けが取り違っている。この
点については他のコピーと比較調査して書誌学的に研究する必要があろう。
ところで、わが国にはアルド版『アリストテレス全集』は他に2セット
知られている。1セットは金沢工業大学ライブラリーセンター本であり、
もう1セットは福岡大学図書館本である。前者の第1巻第1葉の書き込み
では Caesar Rovidius(d. 1591/94)の名前が見られ、また第5巻第1葉の
書き込みには16世紀にパドヴァやミラノで哲学を講じた Ottaviano Ferrari(1518-1586) の所蔵であることが示され、さらにアリストテレス学者
Caesar Rovidius の名前とミラノの Biblioteca Ambrosiana も言及されて
いる。同じ手の書き込みが2−3巻にも見られることから1−3、5巻が
Ferrari の所蔵に帰していたと考えられる。これら4巻にはギリシア語と
ラテン語による豊富な書き込みが見られることから、Ferrari や Rovidius
らのアリストテレス学者たちの研究の跡ではなかろうか。Rovidius によ
るアリストテレス注釈本はアンブロッジアーナ図書館に所蔵されている。
ちなみに、Ferrari はアルド印刷所から1560年に
(AP 614)、1575年に
(AP 877)を刊行した。一方、第4巻はボローニャの聖救世主修道院
の蔵書であったことが第2葉表の書き込みから判明する。第4巻のみがク
リーニングされて欄外書き込みがみられず、補修されていることから、近
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
代になって1−3、5巻とセットにされたとみなされよう。
後者のセットはアルド版の収集者として著名であった第2代ポーウィス
卿エドワード・ハーバード(Powis, Edward Herbert, 2nd Earl of)の旧蔵書
であり、1929年にロンドンの古書肆バーナード・クォリッチ(Bernard
Quaritch)が販売したものである。赤のモロッコ革で装丁され、慶応本同
様に第4巻が2分冊にされた6冊本である。第1巻第1葉表に“ex dono
d Mathon abbatis belli loci 1703”という書き込みがある。全体にわたっ
て赤インクで罫線が引かれている。第2巻には上記の書き込みはないが罫
線が引かれており、第1巻と同様な状態である。第3巻は第1葉表にパリ
のイエズス会学院の蔵書で、Alexandre Du Moucel の寄進という書き込
みがある。罫線は見られない。第4巻は第1分冊には罫線がなく、第2分
冊には全体わたって罫線が見られものであり、本来1巻をなしていたもの
ではなかったと考えられる。第5巻は第1巻と同じ書き込みがあるが罫線
は見られない。つまり、第1−2、5巻は18世紀初めからセットをなして
いたが、その後3−4巻がセットに加えられたものであろう。
ポーウィス旧蔵のアルド版は国立国会図書館でも見られる。同館の原昇
コレクション(素人文庫)にはアルド版が6コピー収蔵されている。原昇
はアルゼンチンの日系移民であり、ブエノスアイレスに私設図書館を開設
したほどの書物収集家であった(国立国会図書館 1992)。彼は地元の古書肆
などから古版本を購入していた。これら6コピーのうちイアンブリクス
(目録4)、1566年版リウィウス(目録78)、1566年版『教義書(
』
)
(目録79)の3コピーがポーウィス旧蔵書である。6コピーうちリウィウス
には1945年、『教義書』には1948年、1566年ローマ版『聖ヒエロニムス書
簡集』には1947年という古書肆の記録が残されており、原がその当時これ
らを購入したとすれば、アルド版を早くに収集していた日本人ということ
になろう。ちなみに、この『教義書』はパオロ・マヌーツィオがローマ教
皇庁から5年間の特認を得てローマで刊行したトリエント公会議決定の教
義 書 の 初 版 で あ り、 ア ル ド 印 刷 所 に と っ て は 画 期 的 な 書 物 で あ っ た
─ ─
。
(Grendler 1977: 171)
ところで、国会図書館本『聖ヒエロニムス書簡集』第1巻の標題紙は以
下のように印刷されている。
EPISTOLAE ¦ D. HIERONYMI, STRIDONIENSIS, ¦ ET LIBRI CONTRA HAERETICOS, ¦ antiquissimis exemplatibus, nunc primum, opera, ac ¦ studio Mariani Victorii Reatini emendati,
ところが、東京大学本では、HAERETICOS, ¦ ex antiquissimis exemplatibus となっており、“ex”がやや行からはずれているが入っている。イタ
リア16世紀印刷本のオンライン書誌 EDIT 16, CNCE 22474の記述では
“ex”を含んでおり、画像も公開されているが、それでは東京大学本と同
様に行からややずれている。つまり、国会図書館本はこの版のヴァリアン
トということになるが、“ex”の組み方から見て、印刷途中で脱落に気づ
き印刷機を止めて“ex”を挿入したとみなされよう。
東海大学付属図書館の10コピーのうち、1508年版と1535-36年版のプリ
ニウス(目録25, 53-54)、1515年版ゲッリウス(目録31)、1519年版カエサル(目
録40)、1550年版キケロ(目録61)、1555年版ホラティウス(目録66)、1558
年版プトレマイオス(目録70)の8コピーはギリシア・ラテン古典文献で
あり特色がある。1535-36年版プリニウスは1−3巻がパオロ・マヌーツィ
オによって印行され、第4巻索引巻(目録84)はアルド印刷所の商標は印
刷されているものの、奥書は“VENETIIS M D XXXVIII”とあるのみで
パオロが当時使用していた決まり文句はない。この巻はニコーリニ・ダ・
サッビオ(Nicolini da Sabbio)の依頼でジャン・フランチェスコ・トッレザー
ニ(Torresani, Gian Francesco, 1498?-1558)によって印刷されたものである。
九州大学は附属図書館および医学分館あわせて9コピーのアルド版を所
蔵している。附属図書館の8コピーはトマス・アクィナス研究コレクショ
ンであるトマス文庫に収蔵されたもので、いずれもアルド・マヌーツィオ
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
晩年からアンドレア・トッレザーニの時代の版である。1513年版『プラト
ン著作集(
)』(目録27)にはギリシア語とラテン語の豊
富な書き込みが見られ、第1葉表・裏にも18世紀以前の旧蔵者の書き込み
があるが判読しがたい。しかし、19世紀から20世紀にかけての所蔵の経緯
はよくわかる。現在の装丁は19世紀の茶色モロッコ革であり、表紙に旧蔵
者 Arthur Cole の牡牛の紋章が押されている。
1516年版『オウィディオウス著作集』第1巻(目録32)は16世紀の茶色
仔牛革空押し装丁をとどめ、表紙の芯材にはイタリック体で印刷された神
学書(?)とドイツ語写本(?)断片が使用されていた。標題紙の下方に
は“Ioh. Heruagius”とサインされている。この人物がバーゼルの印刷業
者 Johann Hervagius(1528-1557)であることが表紙見返しに英語で鉛筆書
きされている。また、標題紙上方右隅には1611年バーゼルの Area Stockli
(?) の所蔵と記されている。さらに表紙見返しには Giorgio Uzielli の蔵
書票が貼付されている。Uzielli はイタリア系アメリカ人の実業家で1950年
代からアルド版を収集した愛書家であった。彼は亡くなる直前の1984年に
蔵書をテキサス大学ハリー・ランサム人文科学研究センター(Harry Ransom Humanities Research Center)に寄贈した。蔵書にはアルド版287点が含
まれていた(HRHRC, p. 11)。しかしながら、Uzielli 旧蔵書はアーマンソン
=マーフィー・コレクションにも数点収蔵されていることから、テキサス
大学に寄贈される以前に市場に流れていたと思われる。実際、このオウィ
ディウスの版はハリー・ランサム・センターには所蔵されていない。
1521年版リウィウス(目録41)はルネサンス期の装丁をとどめ、天、地、
前小口に装飾が施されている。表紙には“LVCII FLORI”と刻印され、
本書がルキウス・フロルスによるリウィウスの要約であることを示してい
る。全巻にわたってラテン語の書き込みが多数見られ、フライリーフには
“Petri Fontana de Hobil de Rocca”と書き込まれている。
1513年版『プラントン著作集』は他に2点知られている。福岡大学図書
館本と広島経済大学図書館本である。前者は1冊に合本されたもの、後者
─ ─
はギリシア語・ラテン語の書き込みが見られ、Edward Shipperdson 旧蔵
で赤モロッコ革の装丁である。
成蹊大学図書館には6コピーが所蔵される。アリストファネス『喜劇九
書(
)』(1498年版)(目録9)はすでに細井敦子によって詳
細に解説されている(細井敦子・平田眞 2006:50-57)。国内には他に早稲田
大学本と明星大学本の2コピーが知られている。これら3コピーを比較し
たところ、折記号 o1r のヘッドラインのランニング・タイトルが異なって
いることが判明した。本来ここでは“Βάτραχοι”となるべきであるが、
早 稲 田 本 で は“Ιππει̂σ”、 成 蹊 本 で は“ΒΆΤΡΧΟΙ”、 明 星 本 で は
“ΒΆΤΡΑΧΟΙ”となっていた。また、次の折丁の π8r では“Ιππει̂σ”とす
べきところを3コピーとも“ΙΠΠΕΙ̂Σ”となっていた。活版印刷ではヘッ
ドラインとダイレクション・ラインを同じ位置に置くために文選工はタイ
トルの変更がなければ直前の組版(forme) のそれらを利用するというが、
アリストファネス全体のヘッドラインの位置取りを観察するとそのような
組版上の約束事が見られない。早稲田本では次の折丁 π3r から使用される
はずのランニング・タイトルを o1r で植字したことになる。このミスが印
刷中に見つかったため、すぐに訂正したが、成蹊本のようにすべて大文字
でしかもスペルミスを犯したため、さらに訂正して明星本のように大文字
ではあるが正しいスペルにしたと考えられよう。一方、π8r のようなミス
はスペルが正しいため訂正されなかったのであろう。
今回調査した結果、わが国に所蔵されるアルド版の中で最も多くの所蔵
を数えたのは1502年版ダンテ『神曲』である。京都大学附属図書館、関西
大学図書館、天理図書館、印刷博物館、明治大学図書館の5館が所蔵して
いる。京都大学本は前述の旭江文庫本、関西大学のコピーはフランス王ル
イ・フィリップ旧蔵書である。これらの中で明治大学のコピーが第1刷り
でアルドの商標が印刷されていないもので、他の4コピーはいずれも第2
刷りで商標を伴うものであった。一方、巻末に木版挿絵があるアルド版ダ
ンテ第2版(1515年版)(目録30)は東海大学が所蔵するのみである。
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
以上、特色あるコレクションと書誌学的な特徴をもつコピーについて説
明した。今後さらに詳細に比較調査すればアルド版の書誌学的な特徴が明
らかになるであろう。
まとめ
以上述べたように今回の調査では85版のアルド版が所蔵されていること
が判明した。時代別ではアルド・マヌーツィオ時代が29版で、アンドレア・
トッレザーニ時代21版、パオロ・マヌーツィオ時代33版、トッレザーニ後
継者によるものが2版であるが、これらの割合を AP に基づいて算定する
と、アルド時代は29/130(22.3%)、うち15世紀では12/37(32.4%)、トッレ
ザーニ時代は21/126(16.6%)、パオロ時代は33/605(5.5%)、トッレザーニ
後継によるものが2/67(3%)となり、アルド・マヌーツィオ時代がもっ
とも高い比率であり、とりわけ15世紀刊行分が高い割合を示した。これら
の数字はおそらく偶然ではなく、わが国における学問的な関心と古書市場
の傾向が反映していると思われる。15世紀印刷本(インキュナブラ)は古書
市場で注目が集まり、わが国に紹介されることが多いため図書館が入手す
る機会も多いのであろう。また、アルド時代の各版がギリシア語初版を含
めて他の時代よりも著名であることが大きいであろう。
分野別では全体的に古典ラテン文献が31版(14, 15, 19, 21, 25, 28, 29, 31, 32,
35, 37, 39, 40-43, 45-48, 53, 54, 56, 61, 66, 72, 76, 78, 81, 82, 84)、古典ギリシア文献
(ラテン語訳を含む)が23版(1, 3, 4, 6-10, 16, 18, 20, 22-24, 26, 27, 33, 51, 59, 65, 67,
、人文主義者の著作が21版(2, 5, 11, 34, 36, 38, 44, 49, 50, 52, 55, 58, 60,
69, 70)
62, 63, 64, 68, 71, 77, 83, 85)、キリスト教文献が7版(12, 57, 73, 74, 75, 79, 80)、
イタリア古典文学が3版(13, 17, 30)である。ギリシア・ラテン古典文献
が多いのは当然のことであるが、人文主義者の著作も少なくないことは興
味深い。全体としてはアルド版の分野的な傾向が反映しているといえる。
コピーの書き込みから判断できる旧蔵者としては16世紀イタリアのフェ
ラーリやバーゼルの印刷業者ヘルウァギウスなどの同時代人や20世紀初頭
─ ─
のオプダイクのような学者がいることは注目に値する。また、ソロルド、
ポーウィス、ボットフィールド、ルイ・フィリップなどの19世紀の著名な
収集家が見られるが、ブリンクや原昇などの20世紀の所蔵者を経てわが国
に将来されたものが多いことはわが国のアルド版収集がほぼ1950年代以降
に始まったことを反映しているといえよう。
今回の調査でアリストファネスやコロンナ第2版などのような書誌学的
な問題点が見出されたことは大きな収穫であった。これらの問題を解決す
るためにはさらに多数のコピーを調査する必要がある。今後の研究課題と
したい。
謝辞
調査研究を行うに当たり訪問先のすべての図書館・研究機関から資料閲
覧について便宜を図っていただきましたことに厚く御礼申し上げます。ま
た、資料調査では成蹊大学名誉教授細井敦子先生、東京大学名誉教授久保
正彰先生、東京大学教授逸身喜一郎先生、国立国会図書館司書折田洋晴氏、
京都大学文学研究科図書館司書松田博氏、近畿大学中央図書館司書中尾民
子氏、雄松堂書店会長新田満夫氏、同書店仲光男氏から格別のご配慮とご
協力をいただきました。各氏には衷心から感謝申し上げます。
注:これら25機関以外にアルド版を所蔵している図書館があるが、今回の調査では
資料の閲覧が実現できなかった。
参考文献一覧
AP
. Berkeley: University of California
Press, 2001.
Berlin
/ hrsg. von der Staatsbibliothek zu Berlin-Preussischer Kulturbesitz. Leipzig: Faber & Faber, 2005.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Castiglione 2003 Castiglione, Baldassare.
/ translated by
Leonard Eckstein Opdycke. Mineola, New York: Dover.
Colonna, Francesco 1980
/ edizione critica e com-
mento a cura di Giovanni Pozzi e Lucia A. Ciapponi. Padova: Antenore.
DG_KUL Keio University Library. Digital Gallery of Rare Book & Special Collections: Incunabula Collection. Website: http://project.lib.keio.ac.jp/dg_kul/
incunabula_tbl.php
EDIT 16 Istituto Centrale per il Catalogo Unico-EDIT 16. Website: http://edit16.
iccu.sbn.it/
Firenze Biblioteca Medicea Laurenziana and Biblioteca Nazionale Centrale.
/ a cura di Luciana Bigliazzi, Angela Dillon Bussi, Giancarlo Savino, Piero Scapecchi. Firenze: Octavo, Franco Cantini
Editore, 1994.
Grendler, Paul F. 1977
.
Princeton: Princeton University Press.
HRHRC Kallendorf, Craig W. and Maria X. Wells.
. Austin: Harry Ransom Humanities Research Center, 1998.
IJL2 Yukishima, Koichi.
(IJL2). 2nd edition. To-
kyo: Yushodo Press, 2004.
ISTC
The British Library. Incunabula Short Title Catalogue. Website: http://
www.bl.uk/catalogues/istc/index.html
Marcon, Susy 1994 Una aldina miniata. In: Marcon, Suzy and Marino Zorzi (eds.).
. Venezia: il Cardo, pp. 107-133.
’
Matsuda, Takami. European Illustrated Books and Manuscripts, c. 1400-1700. Website: http://www.humi.keio.ac.jp/~matsuda/catalogue/emblem/main/002mfr.html
Palau Palau, Annaclara Cataldi.
’
’
. Genova: Sagep Libri, 1998.
Quaritch 1929 Bernard Quaritch.
. London.
印刷博物館 2002 ヴァチカン教皇庁図書館展:書物の誕生:写本から印刷へ 東京.
京都帝国大学附属図書館 1941 Catalogo della Collezione dantesca donate da Giukici Oga. Kioto.
近畿大学中央図書館 2001 貴重図書リスト 東大阪.
─ ─
久保正彰 1997 日英両学士院会員交流協定に基づく訪英報告 日本学士院紀要 第51巻第2号 pp. 169-186.
慶應義塾大学 HUMI プロジェクト 1996 グーテンベルク聖書収蔵記念慶應義塾図
書館稀覯書展:よみがえるグーテンベルク、デジタル世界への継承 東京.
国立国会図書館 1992 国立国会図書館専門資料部特別資料課 原昇コレクション
(素人文庫)について 国立国会図書館月報 380号 pp. 21-26.
国立国会図書館 1998 国立国会図書館開館50周年記念貴重書展 東京.
国立国会図書館インキュナブラ インキュナブラ・コレクション:イタリアのイン
キュナブラ.Website: http://www.ndl.go.jp/incunabula/collection/col_02.html
島屋政一 1921 文化と印刷 大阪 大阪出版社.
成蹊大学図書館 2006 成蹊大学図書館所蔵稀書解説目録:情報図書館開館記念展
示 武蔵野.
田中敬 1924 図書学概論 東京 冨山房.
田中秀央 2005 田中秀央近代西洋学の黎明:『憶い出の記』を中心に 京都:京都
大学学術出版会.
竺覚暁 1999 工学の曙:世界を変えた書物解題・年表 野々市町(石川県):金沢
工業大学ライブラリーセンター.
天理図書館 1957 天理図書館稀書目録:洋書之部第3 天理.
天理図書館 1989 天理図書館稀書目録:洋書之部第4 天理 天理大学附属天理
図書館.
東北帝国大学図書館 1943 ケーベル文庫目録 仙台.
広島経済大学図書館 2000 知の系譜:広島経済大学蔵稀覯書目録 広島.
細井敦子・平田眞 2006 成蹊大学図書館蔵貴重書解説目録(1)西洋古典の初期
刊本 成蹊大学文学部紀要 第41号 pp. 49-80.
町田市立国際版画美術館 1996 書物の森へ:西洋の初期版画本と版画 町田.
矢野道也 1913 印刷術上巻 東京 丸善.
雪嶋宏一 1991 アウグスティヌス『神の国』 香散見草:近畿大学図書館報 17号 pp. 6-9.
雪嶋宏一 2005 学術出版の祖アルド・マヌーツィオ 早稲田大学図書館紀要 第
52号 pp. 1-33.
雪嶋宏一 2006 近畿大学中央図書館所蔵のアルド版について 香散見草:近畿大
学図書館報 35号 pp. 19-23.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
わが国に所蔵されるアルド版目録
Catalogue of the Aldine Editions in Japanese Libraries
凡 例
1.本目録は2005年度に行ったわが国に所蔵されるアルド版調査によって
判明したコピーの一覧である。
2.配列は AP に準拠しておおよそ印刷年月日順である。
3.書誌記述は編集上の関係で簡略にとどめ、著者、書名、印刷年月日、
判型、目録典拠、所蔵情報のみである。印刷地のほとんどが Venezia
であるため、Roma 刊行(目録73, 74, 79, 80) および Heirs of Andrea
Torresani の2点(目録84, 85)以外は省略した。印刷者についても時代
毎に明らかであるため省略した。ただし、パオロ・マヌーツィオが1558
年から使用した Academia Veneta(目録71)については記述した。
4.書名はおおむね15世紀本については ISTC に準拠し、16世紀本につい
ては EDIT 16に基づき、必要に応じて適宜修正した。ただし、ギリシ
ア語書名については編集上の都合で割愛した。
5.目録典拠は AP, Ren., Berlin, HRHRC, Firenze, Palau, ISTC, EDIT 16
とした。全時代にわたる目録としては AP, Ren., Berlin, HRHRC であり、
15世紀は ISTC、16世紀は EDIT 16である。また、Firenza はアルド・
マヌーツィオの時代に詳しく、Palau はトッレザーニ時代に詳しい。
6.所蔵情報は、所在地、所蔵機関名、( ) はコピーの状態、< > は来歴、
[ ] はコピーに関する文献を示した。
7.本目録で参照した文献は参考文献一覧に収録した。
─ ─
Aldo Manuzio (1495-1515)
1.Aristoteles, 384-322 B.C.
Opera [Greek], t. 1: (s6v:) In hoc uolumine continentur. Porphyrii introductio siue uniuersalia. liber unus. Aristolelis. Praedicamenta. liber
unus. Peri herminias. i. de interpraetatione. liber unus: siue sectiones
sex. Priora resolutoria. libri duo. Topica. libri octo. Elenchi. libri duo.
1 November 1495. Folio.
Ref.: AP 4; Ren. 7.5; Firenze 4; Berlin 11-12; HRHRC 5; ISTC ia00959000.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (ruled throughout) <MS
on A1r: ex dono d Mathon abbatis belli loci 1703; bookplates: Edward Herbert, second Earl of Powis; Charles C. Kalbfleisch; Francis Kettaneh> [Quaritch 1929, 12; IJL2, 031]
Nonoichi (Ishikawa), Kanazawa Institute of Technology, Library
Center (rich marginalia in Greek and Latin) <MS: Ottaviano Ferrari, 1518-1586> [竺覚暁 1999, 5; IJL2, 031]
Tokyo, Keio Univesity Library <MS: Joseph Justus Scaliger,
1540-1609; Daniel Heinsius; Richard Heber; Beriah Botfield> [慶應
義塾大学 HUMI プロジェクト 1996, 28; IJL2, 031; DG_KUL 034]
2.Gaza, Theodorus, ca.1400-1475.
Grammatica introductiva [Greek]. Add: Gaza: De mensibus [Greek];
Apollonius Dyscolus: De constructione [Greek]; Herodianus: De numeris [Greek]. 25 December 1495. Folio.
Ref.: AP 5; Rev. 4.2; Firenze 5; Berlin 7-8; HRHRC 2; ISTC ig00110000.
Loc.: Higashi Osaka, Kinki University, Central Library [近畿大学中央
図書館 2001, 462; IJL2, 176; 雪嶋宏一 2006, 1]
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
3.Aristoteles, 384-322 B.C.
Opera [Greek], t. 4: Eorum quae in hoc libro continentur, nomina &
ordo. Theophrasti de historia plantarum, libri decem; Theophrasti
metaphysicorum, liber unus. Eiusdem de causis plantarum, libri sex.
Aristotelis problematum, sectiones duo de quadraginta. Alexandri
aphrodisiensis problematum, libri duo. Aristotelis mechanicorum,
liber unus. Eiudesm metaphysicorum, libri quatuordecim. Theophrasti metaphysicorum, liber unus. 1 June 1497. Folio.
Ref.: AP 11; Ren. 11.3; Firenze 11; Berlin 22-25; HRHRC 12-13; ISTC
ia00959000.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (bound in 2 vols, on
spine: III, IV: III not ruled, IV ruled throughout) <bookplates: Edward Herbert, second Earl of Powis; Charles C. Kalbfleisch; Francis Kettaneh> [Quaritch 1929, 12; IJL2, 031]
Nonoichi (Ishikawa), Kanazawa Institute of Technology, Library
Center <MS: S. Salvatore, Bologna> [竺覚暁 1999, 5; IJL2, 031]
Tokyo, Keio Univesity Library <MS: Joseph Justus Scaliger,
1540-1609; Daniel Heinsius; Richard Heber; Beriah Botfield> [慶應
義塾大学 HUMI プロジェクト 1996, 28; IJL2, 031; DG_KUL 034]
4.Iamblichus, ca.250-ca.325.
De mysteriis Aegyptiorum, Chaldaeorum, Assyriorum (Tr: Marsilius
Ficinus). Add: Proclus: In Platonicum Alcibiadem; De sacrificio et
magia. Porphyrius: De divinis et daemonibus. Synesius: De Somniis.
Psellus: De daemonibus. Priscianus et Marsilius Ficinus: In Theophrastum De sensu ... Alcinous: De doctrina Platonis. Speusippus: De
Platonis definitionibus. Pythagoras: Aurea verba et symbola. Xenocrates: De morte. Marsilius Ficinus: De Voluptate. September 1497.
─ ─
Folio.
Ref.: AP 15; Ren. 13.6; Firenze 17; HRHRC 15; ISTC ij00216000.
Loc.: Higashi Osaka, Kinki University, Central Library (185 of 186
leaves, last blank wanting) [近畿大学中央図書館 2001, 114; IJL2,
224; 雪嶋宏一 2006, 1]
Tokyo, Keio University Library [DG_KUL 042]
Tokyo, National Diet Library, the Hara Noboru Collection <MS:
Powis [Edward Herbert, second Earl of Powis]; Noboru Hara, Buenos Aires> [Quaritch 1929, 14; IJL2, 224; 国立国会図書館インキュ
ナブラ 12]
5.Crastonus, Johannes.
Lexicon Graeco-latinum. Add: Pseudo-Cyrillus [Johannes Philoponus]:
Collectio vocum quae variato accentu mutant significationem. Ammonius: De differentia adfinium vocabulorum. Vetus instructio praefectorum militum. With other grammatical tracts, and verses by
Scipio Fortiguerra and Marcus Musurus [Greek and Latin]. December 1497. Folio.
Ref.: AP 16; Ren. 13.7; Firenze 18; HRHRC 16; ISTC ic00960000.
Loc.: Mino, Osaka Aoyama College <MS: LESCVRIVS ROMAE,
MENSE APRILI 1580; coat of arms: Duke of Beaufort> [IJL2, 142]
6.Aristoteles, 384-322 B.C.
Opera [Greek], t. 3. January 1497/98. Folio.
Ref.: AP 21; Ren. 11.2; Firenze 22; Berlin 19-21; HRHRC 11; ISTC
ia00959000.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (on spine: V; not ruled)
<MS on 2a2α1r: Collegij Paris. Soc. IESV ¦ Datum D. Alexandro
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Du Moucel; bookplates: Edward Herbert, second Earl of Powis;
Charles C. Kalbfleisch; Francis Kettaneh> [Quaritch 1929, 12; IJL2,
031]
Nonoichi (Ishikawa), Kanazawa Institute of Technology, Library
Center (rich marginalia in Greek and Latin) <MS: Ottaviano Ferrari, 1518-1586> [竺覚暁 1999, 5; IJL2, 031]
Tokyo, Keio Univesity Library <MS: Joseph Justus Scaliger,
1540-1609; Daniel Heinsius; Richard Heber; Beriah Botfield> [慶応
義塾大学 HUMI プロジェクト 1996, 28; IJL2, 031; DG_KUL 034]
7.Aristoteles, 384-322 B.C.
Opera [Greek], t. 2: Eorum quae hoc uolumine continentur nomina &
ordo. Aristotelis uita ex laertio. Eiusdem uita per ioannem philoponum. Theophrasti uita exlaertio. Galeni de philosopho historia Aristotelis de physico auditu, libri octo. De coelo, libri, quatuor. De generatione & corruptione, duo. Metaorologicorum, quatuor. De mumdo ad
alexandrum, unus. Philonis iudaei de mundo, liber unus. Theophrasti
de ignem liber unus. Eiusdem de Ventis liber unus. De signis
aquarum & uentorum, incerti auctoris. Theophrasti de lapidibus,
liber unus. February 1497/98. Folio.
Ref.: AP 23; Ren. 10.1; Firenze 23; Berlin 16-18; HRHRC 10; ISTC
ia00959000.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (ruled throughout)
<bookplates: Edward Herbert, second Earl of Powis; Charles C.
Kalbfleisch; Francis Kettaneh> [Quaritch 1929, 12; IJL2, 031]
Nonoichi (Ishikawa), Kanazawa Institute of Technology, Library
Center (rich marginalia in Greek and Latin) <MS: Ottaviano Ferrari, 1518-1586> [竺覚暁 1999, 5; IJL2, 031]
─ ─
Tokyo, Keio Univesity Library (MS note on flyleaf) <MS: Joseph
Justus Scaliger, 1540-1609; Daniel Heinsius; Richard Heber; Beriah
Botfield> [慶応義塾大学 HUMI プロジェクト 1996, 28; IJL2, 031;
DG_KUL 034]
8.Aristoteles, 384-322 B.C.
Opera [Greek], t. 5: Haec Aristotelis uolumina in hoc libro impressa
continentur. Ethicorum ad Nichomachum libri. x. Politicorum libri
viii. Oeconomicorum libri ii. Magnorum moralium libri ii. Moralium
ad Eudemum libri viii. June 1498. Folio.
Ref.: AP 24; Ren. 16.1; Firenze 25; Berlin 33-35; ISTC ia00959000.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (imperfect: 4κ4 and X2
wanting: X2 suppplied from another copy; on spine: VI; not ruled
except X2) <MS on 4α1r: ex dono D Mathon abbatis belli loci
1703; bookplates: Edward Herbert, second Earl of Powis; Charles C.
Kalbfleisch; Francis Kettaneh> [Quaritch 1929, 12; IJL2, 031]
Nonoichi (Ishikawa), Kanazawa Institute of Technology, Library
Center (rich marginalia in Greek and Latin) <MS: Ottaviano Ferrari, 1518-1586> [竺覚暁 1999, 5; IJL2, 031]
Tokyo, Keio Univesity Library <MS: Joseph Justus Scaliger,
1540-1609; Daniel Heinsius; Richard Heber; Beriah Botfield> [慶應
義塾大学 HUMI プロジェクト 1996, 28; IJL2, 031; DG_KUL 034]
9.Aristophanes, ca.445-ca.380 B.C.
Comoediae novem [Greek]. Ed: Marcus Musurus, in part. With the
Scholia. 15 July 1498. Folio.
Ref.: AP 25; Ren. 16.3; Firenze 26; Berlin 36-37; HRHRC 21; ISTC
ia00958000.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Loc.: Hino, Meisei University Library (headline of o1r: ΒΆΤΡΑΧΟΙ)
<bookplate: John Alexander Thynne, fourth Marquesse of Bath>
[IJL2, 030]
Musashino, Seikei University Library (headline of o1r: ΒΆΤΡΧΟΙ)
<MS: Sir Frederic George Johnston, Baronet, April 1841; bookplate: George Guy Greville, fourth Earl of Warwick; MS: Henry
Walton Lawrence> [細井敦子・平田眞 2006, 1; 成蹊大学図書館 2006, 洋書1]
Tokyo, Waseda University Library (headline of o1r: Ιππει̂σ)
<Henry Fred Schreiber, New York> [IJL2, 030]
10.Epistolae diversorum philosophorum, oratorum, rhetorum [Greek].
Ed: Marcus Musurus. vol. 1: [29] March 1499; vol. 2: [not before 17
April 1499]. Quarto.
Ref.: AP 30; Ren. 18.1; Firenze 31; Berlin 41-44; HRHRC 24; ISTC
ie00064000.
Loc.: Tenri, Tenri University Library (vol. 1 only: imperfect: 3 leaves
(*1, ζ1 and ζ8) wanting) [天理図書館 1957, 275; IJL2, 163]
11.Colonna, Francesco.
Hypnerotomachia Poliphili. With additions by Leonardus Crassus, Johannes Baptista Scytha and Andreas Maro. December 1499. Folio.
Ref.: AP 35; Ren. 21, 5; Firenze 36; Berlin 49-50; HRHRC 29; ISTC
ic00767000.
Loc.: Nonoichi (Ishikawa), Kanazawa Institute of Technology, Library
Center (variations: 1, 2, 6-8, 10, 23, 24: cf.: Colonna 1980: vol. 2, Specchietto riassuntivo della tavola) [竺覚暁 1999, 8; IJL2, 138]
─ ─
12.Catharina Senensis, S., 1347-1380.
Epistole (CCCLXVIII). Ed: Bartolomeo da Alzano. Add: Orazioni
scelte. ‘15’ [i.e., not before 19] September 1500. Folio.
Ref.: AP 36; Ren. 23.2, Firenze 37; Berlin 52; HRHRC 32; ISTC
ic00281000.
Loc.: Tenri, Tenri University Library [天理図書館 1957, 107; IJL2, 125]
13.Petrarca, Francesco, 1304-1374.
Le cose volgari di Messer Francesco Petrarcha. July 1501. Octavo.
Ref.: AP 43; Ren. 28.5; Firenze 47; Berlin 61-63; HRHRC 38; EDIT 16,
CNCE 36111.
Loc.: Kyoto, Kyoto Sangyo University Library (A8 (blank) wanting;
marginalia in Italian in the part of the ‘Trionphi’) <MS: W. Adams;
John Bies Gyden; bookplates: Herbert S. Squanae; Viscount Mersey
of Bignor Park>
14.Iuvenalis, Decimus Iunius.
Iuuenalis. Persius. August 1501. Octavo.
Ref.: AP 44; Ren. 29.6; Firenze 48a; Berlin 64-67; HRHRC 39; EDIT
16, CNCE 36104.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <Charles Brink>
Yokohama, Tsurumi University Library, 貴重書 992. 1/J
15.Martialis, Marcus Valerius.
Martialis. December 1501. Octavo.
Ref.: AP 47; Ren. 30.7; Firenze 49; Berlin 68-69; HRHRC 41; EDIT 16,
CNCE 36108.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Loc.: Tokyo, National Diet Library, the Hara Noboru Collection (&8
(blank) wanting; MS foliation 2-114 on A2r-P2r) <bookplate: W.F.E.
Eden; Noboru Hara, Buenos Aires>
16.Thucydides.
Thucydides [Greek]. 14 May 1502. Folio.
Ref.: AP 57; Ren. 33.4; Firenze 60; Berlin 82-83; HRHRC 51; EDIT 16,
CNCE 55824.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (AA8 and oP4 (blank
leaves) wanting)
17.Dante Alighieri, 1265-1321.
Le terze rime di Dante. August 1502. Octavo.
Ref.: AP 59; Ren. 34.5; Firenze 63; Berlin 84-85; HRHRC 52; EDIT 16,
CNCE 1144 (Alighieri, Dante).
Loc.: Kyoto, Kyoto University Library, la Collezione dantesca (旭江文
庫) (second issue: device on H4v; 1 misbound reversely) <Jukichi
Oga (大賀寿吉)> [京都帝国大学附属図書館 1941, 22]
Suita, Kansai University Library (second issue: device on H4v; l2
(blank) wanting; marginalia in Italian) <book stamp: BIBLIOTHEQUE DE S.A.R. MGR LE COMTE DE PARIS, Louis Philippe
d’Orlean, comte de Paris>
Tenri, Tenri University Library (second issue: device on H4v)
[天理図書館 1989, 639]
Tokyo, Printing Museum (second issue: device on H4v; marginalia bleached) <owner’s initial on cover ‘F YP’> [印刷博物館 2002,
120-121]
Tokyo, Meiji University Library (first issue: no device)
─ ─
18.Sophocles.
Sophoclis Tragaediae septem cum commentaries [Greek]. August
1502. Octavo.
Ref.: AP 60; Ren. 34.6; Firenze 62; Berlin 86; HRHRC 53; EDIT 16,
CNCE 36139.
Loc.: Tokyo, Waseda University Library (marginalia in Greek and
Latin) <MS: Pembroke Family> [雪嶋宏一 2005, pp. 14-15]
19.Statius, Publius Papinius.
Staii Sylvarum libri quinque, Thebaidos libri duodecim, Achilleidos
duo. August, 1502. Octavo.
Ref.: AP 61; Ren. 35.7; Firenze 69; Berlin 87; HRHRC 54; EDIT 16,
CNCE 36141.
Loc.: Musashino, Seikei University Library [細井敦子・平田眞 2006, 2]
20.Herodotus.
Herodoti Libri nouem quibus Musarum indita sunt nomina Musarum
nomina Clio, Euterpe, Thalia, Melpomene, Tersichore, Erato, Polymnia, Vrania, Calliope [Greek]. September 1502. Folio.
Ref.: AP 62; Ren. 35.8; Firenze 64; Berlin 118; HRHRC 55; EDIT 16,
CNCE 22655.
Loc.: Hiroshima, Hiroshima University of Economic Library <coat of
arms on cover: William Wyndham Grenville, 1st Baron Grenville>
[広島経済大学図書館 2000, 126]
21.Ovidius Naso, Publius, 43 B.C.-A.D. 17.
Quae hoc volumine continentur. Ad Marinum Sannutum Epistola qui
apud Graecos scripserint metamorphoseis. October 1502. Octavo.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Ref.: AP 66; Ren. 37.12; Firenze 68; Berlin 91-93; HRHRC 57; EDIT
16, CNCE 36136.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <bookplate: Sir
George Stapylton Barnes, 1858-1946; Charles Brink>
22.Anthologia Graeca.
Florilegium diuersorum epigrammatum in septem libros [Greel]. November 1503. Octavo.
Ref.: AP 79; Ren. 42.9; Firenze 81; Berlin 126; HRHRC 69; EDIT 16,
CNCE 1970.
Loc.: Musashino, Seikei University Library (MS foliation) [細井敦子・
平田眞 2006, 3]
23.Homerus.
Ilias. Vlyssea. Batrachomyomachia. Hymni xxxii [Greek]. [after October 31, 1504]. Octavo. 2 vols.
Ref.: AP 86; Ren. 46.6; Firenze 88; Berlin 138-141; HRHRC 77-78;
EDIT 16, CNCE 22945-22946.
Loc.: Tokyo, Keio University Library (bound in 1: 1 blank leaf interpolated between vols. 1 and 2; imperfect: 5 leaves (A1-2, A7-8, and
F7) wanting in vol. 1; 58 leaves (quires 1-7 and a1-2 ) wanting in
vol. 2; illuminated borders with a shield on A3r of vol. 1; illuminated initial on a3r of vol. 2; MS marginalia in Greek and Latin)
<shield in azure and argent; bookplate: a motto “TUUM-EST”>
[Matsuda, Takami, 2]
─ ─
24.Aesopus.
Habentur hoc uolumine haec uidelicet. Vita & Fabellae Aesopi cum
interpretatione latina, ... Gabriae fabellae tres & quadraginta ... Phurnutus seu, ut alii, Curnutus De natura deorum. ... October 1505. Folio.
Ref.: AP 93; Ren. 49.6; Firenze 95; Berlin 156; HRHRC 84; EDIT 16,
CNCE 334.
Loc.: Tokyo, Keio University Library <bookplate: Clifford Rattey,
with two letters from L.A. Sheppard, the British Museum, on 26
January 1950 and 9 February 1950>
25.Plinius Caecilius Secundus, Gaius.
C. Plinii Secundi Nouocomensis Epistolarum libri decem in quibus
multae habentur epistolae non ante impressae. Tum graeca correcta,
et suis locis restituta, atque reiectis adulterinis, uera reposita. November 1508. Octavo.
Ref.: AP 100; Ren. 53.3; Firenze 101; Berlin 166; EDIT 16, CNCE
37420.
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library <book label: William Salloch (bookseller)>
26.Plutarchus, ca. 46-127.
Plutarchi Opuscula. LXXXXII. Index moralium omnium & eorum
quae in ipsis tractantur habetur hoc quaternione, numerus autem
arithmeticus remittit ad semipaginam ubi tractantur singula. March
1509. Folio.
Ref.: AP 101; Ren. 53.3; Firenze 103; Berlin 172-173; HRHRC 92; EDIT
16, CNCE 37429.
Loc.: Tokyo, Keio University Library <MS note in 1654; bookplate: P.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Guy Pellon>
27.Plato.
Omnia Platonis opera. September 1513. Folio. 2 vols.
Ref.: AP 114; Ren. 62.4; Firenze 116; Berlin 193-194; HRHRC 101;
EDIT 16, CNCE 37450.
Loc.: Fukuoka, Fukuoka University Library (2 vols in 1)
Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies (rich marginalia in Greek and Latin; MS notes on
front pastedown and π1 recto of vol. 1; MS notes on A1 verso of
vol. 2) <bookplates: Alexander I. Beresford, Hope; Howard Granville Hanrott; Arthur Cole, Lincoln’s Inn; book label: From the Library of Louis Thompson Rowe of XV Hammersmith Terrace, W.
(MS notes: L. T. R. died in London on 22 Oct. 1927 and by his will
gave this book to A. C.); MS: Rebacked by Charles McLeish in December 1951; Adam Nicholas Ridley K.S., 1955;>
Hiroshima, Hiroshima University of Economics Library (ruled
throughout) <bookplate: Edward Shipperdson> [広島経済大学図書
館 2000, p. 127]
28.Quintilianus, Marcus Fabius.
M. F. Quintilianus. August 1514. Quarto.
Ref.: AP 124; Ren. 68.5; Firenze 126; Berlin 213-214; HRHRC 112;
EDIT 16, CNCE 54150.
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies (ruled throughout) <MS: Paris, 18 fevrier 1859.
Edouard Gabr. Rey>
─ ─
29.Lucretius Carus, Titus.
Lucretius. January 1515. Octavo.
Ref.: AP 130; Ren 74.11; Firenze 132; Palau 1; Berlin 243; EDIT 16,
CNCE 37499.
Loc.: Tokyo, Keio University Library (*8 (blank leaf) wanting)
Heirs of Aldo Manuzio (1515-1529)
30.Dante Alighieri, 1265-1321.
Dante col sito, et forma dell’Inferno tratta dalla istessa descrittione
del poeta. August 1515. Octavo.
Ref.: AP 136; Ren 73.8; Firenze 133.7; Palau 8; Berlin 238; HRHRC
124; EDIT 16, CNCE 1150 (Alighieri, Dante).
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library (imperfect: 2 leaves (π1-2)
wanting) <MS in 1628; book stamp: Southwark Central Reference
Library>
31.Gellius, Aulus.
Auli Gellii Noctium Atticum libri undeuiginti. September 1515. Octavo.
Ref.: AP 138; Ren. 73.9; Firenze 133.8; Palau 9; Berlin 239; HRHRC
125; EDIT 16, CNCE 20605.
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library (rich marginalia in Latin
on N6r) <MS: Antonino Pio; Henry Wellard, 1864; Leonard Lurley
1981>
32.Ovidius Naso, Publius, 43 B.C.-A.D. 17.
Quae hoc volumine continentur. Annotationes in omnia Ouidij opera.
Index fabularum, & caeterorum, quae insunt hoc libro secundum ordinem alphabeti. Ouidij metamorphoseon libri XV. February 1516.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Octavo.
Ref.: AP 142; Ren. 78.9; Palau 12; Berlin 261-262 (Opera; T.1); HRHRC
136 (Ovid vol. III); EDIT 16, CNCE 47168.
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies (bound in contemporary blind-tooled brown calf)
<MS: Johann Hervagius, [Basel]; Ex libris Areae Stockli, in Basiliensis, 1611; bookplate: Giorgio Uzielli>
Higashi Osaka, Kinki University Library (imperfect: 6 leaves
(5π1-6) wanting) <bookplates: Campbell of Shanfield; Henry Davies;
William & Marianne Salloch (book dealer); Nathan Comfort Starr>
[近畿大学中央図書館 2001, 478; 雪嶋宏一 2006, 3]
33.Pausanias.
Pausanias. Pausaniae Commentarii graeciam describentes. July 1516.
Folio.
Ref.: AP 146; Ren. 76.3; Palau 17; Berlin 250; HRHRC 130; EDIT 16,
CNCE 37543.
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies (MS numbering of volumes; rich marginalia in
Latin) <bookplate: Theodor Freiherr v. Cramer-Klett in Hohen-Aschau>
34.Perotti, Niccolò, 1429-1480.
In hoc volumine habentur haec. Cornucopiae, siue linguae latinae
commentarii diligentissime recogniti, atque ex archetypo emendati.
May 1517. Folio.
Ref.: AP 151; Ren 81.10; Palau 26; Berlin 286; HRHRC 147; EDIT 16,
CNCE 37579.
─ ─
Loc.: Tenri, Tenri University Library <coat of arms on cover: Collège
des Grassins, Paris; bookplate: Morgan Dix> [天理図書館 1989, 599]
35.Martialis, Marcus Valerius.
Martialis. Epigrammata. December 1517. Octavo.
Ref.: AP 161; Ren. 81.1; Palau 30; Berlin 287-289; HRHRC 148; EDIT
16, CNCE 37562.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (rich marginalia in
Latin especially in quires Z-&) <MS: Angelus Antonius de Comitibus; book stamp: Biblioteca Valentiniana di Camerino; Charles
Brink>
36.Pontano, Giovanni Gioviano, ca. 1426-1503.
Ioannis Iouiani Pontani Amorum libri II. De amore coniugali libri III.
Tumulorum II, qui in superiore aliorum poematum editione desyderabantur. Lyrici I. Eridanorum II. Eclogae duae Coryle, & quinquennius superioribus quatuor additae. Calpurnij Siculi Eclogae VII. Aurelij Nemesiani Eclogae IIII. Explicatio locorum omnium abstrusorum
Pontani authore Petro Summontio uiro doctissimo. Index rerum,
quae in his Pontani lusibus contineantur. February 1518. Octavo.
Ref.: AP 165; Ren. 85.10; Palau 35; Berlin 324-325; HRHRC 158; EDIT
16, CNCE 37595.
Loc.: Tsukuba, Tsukuba University, Library of Library and Information Science
37.Mela, Pomponius.
Pomponius Mela. Iulius Solinus. Itinerarium Antonini Aug. Vibius Se─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
quester. P. Victor de regionibus urbis Romæ. Dionysius Afer de situ
orbis Prisciano interprete. October 1518. Octavo.
Ref.: AP 171; Ren. 83.6; Palau 41; Berlin 312-313; HRHRC 154; EDIT
16, CNCE 46864.
Loc.: Tenri, Tenri University Library <bookplate: Laurentius Salazar>
38.Pontano, Giovanni Gioviano, ca. 1426-1503.
Centum Ptolemaei sententiae ad Syrum fratem a Pontano e Graeco
in Latinum tralatae atque expositae. Liber etiam De luna imperfectus. September 1519. Quarto.
Ref.: AP 183; Ren. 87.7; Palau 50; Berlin 302-304, 307; EDIT 16, CNCE
47484 (vol.3 of
).
Loc.: Tokyo, National Diet Library
39.Horatius Flaccus, Quintus, 65-8 B.C.
Q. Horatii Flacci Poemata omnia. Centimetrum Marij Seruij. Annotationes Aldi Manutij Romani in Horatium. Ratio mensuum, quibus
odae eiusdem poetae tenentur eodem Aldo authore. Nicolai Peroti libellus eiusdem argumenti. November 1519. Octavo.
Ref.: AP 184; Ren. 88.10; Palau 52; Berlin 338; HRHRC 167; EDIT 16,
CNCE 22687.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <Charles Brink>
40.Caesar, Caius Iulius, 100-44 B.C.
Hoc volumine continentur haec. Commentariorum de bello Gallico libri VIII. De bello ciuili Pompeiano libri IIII. De bello Alexandrino
─ ─
liber I. De bello Africano liber I. De bello Hispaniensi liber I. November 1519. Octavo.
Ref.: AP 185; Ren. 88.11; Palau 51; Berlin 339; HRHRC 168; EDIT 16,
CNCE 8155.
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies <MS: Richardus Devoillin Flander>
Hiratsuka, Tokai University Library <MS: Dr. Antonius Dezzori>
41.Livius, Titus, 59 B.C.-A.D. 17.
Titi Liuii Patauini Librorum Epitomae. Lucius Florus. March 1521.
Octavo.
Ref.: AP 198 (title: TITI LIVII PATAVINI ¦ DECADVM EPI ¦ TOMAE ¦ LVCIVS FLORVS.¦); Ren. 90.1; Palau 65; Berlin 317; HRHRC
175 (title as same as AP 198); EDIT 16, CNCE 27206 (vol. 4 of
).
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies (imperfect: first leaf (2A1) wanting, supplied with
a facsimile; rich marginalia in Latin on 4c2r; bound in contemporary brown calf: “LVCII FLORI” inscribed on front cover) <MS:
Petri Fontana de Hobil de Rocca>
42.Quintilianus, Marcus Fabius, ca. 40-ca. 96.
M. Fabii Quintiliani Institutionum oratoriarum libri XII diligentius
recogniti MDXXII. Index capitum totius operis. Conuersio dictionum
Graecarum, quas ipse author in Latinum non transtulit. January
1521/22. Quarto.
Ref.: AP 208; Ren. 93. 14; Palau 61; Berlin 364; HRHRC 184; EDIT 16,
CNCE 54149.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <MS: Anton Will.
Anno 1779; Charles Brink>
43.Plautus, Titus Marcus.
Ex Plauti comoediis XX quarum carmina magna ex parte in mensum suum restituta sunt. ... Index uerborum, quib. paulo abstrusiorib.
Plautus utitur. Argumenta singularum comoediarum. Authoris uita.
Tralatio dictionum graecarum. July 1522. Quarto.
Ref.: AP 211; Ren. 94.2; Palau 79; Berlin 366; HRHRC 190; EDIT 16,
CNCE 37687.
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies <bookplate: ‘Dell’ Abbate Carlo Talenti’>
44.Budé, Guillaume, 1467-1540.
Guillelmi Budaei Parisiensis secretarij regij Libri V de asse, et partib.
eius post duas Parisienses impressiones ab eodem ipso Budaeo castigati, idque authore Io. Grolierio Lugdunensi christianissimi gallorum
copiarum quaestore, cui etiam ob nostram in eum obseruantiam a
nobis illi dicantur. September 1522. Quarto.
Ref.: AP 212; Ren. 94.3; Palau 80; Berlin 371-372; HRHRC 191; EDIT
16, CNCE 7797.
Loc.: Musashino, Seikei University Library [細井敦子・平田眞 2006, 4;
成蹊大学図書館 2006, 2]
Tokyo, Waseda University Library, the Corvaia Collection
<book stamp: Dr. Louis Sfeller, Lausanne; Corvaia Family>
─ ─
45.Claudianus, Claudius.
Cl. Claudiani Opera quam diligentissime castigata, quorum indicem
in sequenti pagina reperies. March 1523. Octavo.
Ref.: AP 218; Ren. 96.1; Palau 86; Berlin 381-383; HRHRC 199; EDIT
16, CNCE 12668.
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Library, the Collection of Thomas
Aquinas Studies <MS: Charles Sorbes; blind stamp: Ex libris G. M.
Radford>
46.Valerius Flaccus Setinus Balbus, Gaius.
C. Valerii Flacci Argonautica. Io Baptistae Pij carmen ex quarto Argonauticon Apollonij. Orphei Argonauticon innominato interprete.
May 1523. Octavo.
Ref.: AP 221; Ren. 97.3; Palau 89; Berlin 385; HRHRC 201; EDIT 16,
CNCE 37708.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (imperfect: 1 leaf (g8)
wanting) <Charles Brink>
47.Cicero, Marcus Tullius, 106-43 B.C.
M. T. Ciceronis De philosophia volumen primum. May 1523. Octavo.
Ref.: AP 222; Ren. 97.4; Palau 88; Berlin 386-387; HRHRC 202; EDIT
16, CNCE 12220.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <bookplates: William Horatio Crawford, Lakelands, Cork; Henry J. B. Clements;
Charles Brink>
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
48.Cicero, Marcus Tullius, 106-43 B.C.
Secundo volumine haec continentur. M. T. C. de natura deorum libri
III ... Aug. 1523. Octavo.
Ref.: AP 225; Ren.: 97.5; Palau 88; Berlin 388; HRHRC 203; EDIT 16,
CNCE 12220.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <bookplates: William Horatio Crawford, Lakelands, Cork; Henry J. B. Clements;
Charles Brink>
49.Sannazzaro, Iacopo, 1458-1530.
Actii Synceri Sannazarii De partu Virginis. Lamentatio de morte
Christi. Piscatoria. Petri Bembi Benacus. Augustini Beatiani Verona.
Aug. 1527. Octavo.
Ref.: AP 247; Ren. 104.6; Palau 109; Berlin 416-417; HRHRC 109; EDIT
16, CNCE 37739.
Loc.: Tokyo, General Library, University of Tokyo, イタリア・ルネサ
ンス文芸コレクション
50.Castiglione, Baldassarre, 1476-1529.
Il libro del cortegiano del conte Baldesar Castiglione. April 1528. Folio.
Ref.: AP 252; Ren. 105.3; Palau 115; Berlin 425-426; HRHRC 229; EDIT
16, CNCE 10055.
Loc.: Tokyo, General Library, University of Tokyo, イタリア・ルネサ
ンス文芸コレクション (marginalia in Italian throughout) <MS:
Leonard Eckstein Opdycke> [Castiglione 2003, p. 311]
─ ─
Paolo Manuzio (1533-1574)
51.Isocrates, 436-338 B.C.
Isocrates nuper accurate recognitus et auctus. Isocrates. Alcidamas.
Gorgias. Aristeides. Harpocration. July 1534. Folio.
Ref.: AP 271; Ren. 111.4; Palau 133; Berlin 449; HRHRC 248; EDIT 16,
CNCE 27219.
Loc.: Tokyo, National Diet Library (rich marginalia in Greek) [国立国
会図書館 1998, 76]
52.Sannazzaro, Iacopo, 1458-1530.
Sonetti, e canzoni del Sannazaro. July 1534. Folio.
Ref.: AP 273; Ren. 112.6; Palau 136; Berlin 451; HRHRC 250; EDIT 16,
CNCE 27225.
Loc.: Tokyo, General Library, University of Tokyo, イタリア・ルネサ
ンス文芸コレクション
53.Plinius Secundus, Gaius, A.D. 23-79.
C. Plinii Secundi Naturalis historia secunda pars. 1535. Octavo.
Ref.: AP 280; Ren. 114.4; Palau 143; Berlin 464, 468; HRHRC 256;
EDIT 16, CNCE 27236.
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library
54.Plinius Secundus, Gaius, A.D. 23-79.
C. Plinii Secundi Naturalis historia prima [&] tertia pars. 1536. Octavo. 2 vols.
Ref.: AP 280; Ren. 115.1-2; Palau 144; Berlin 463, 467, 465, 469;
HRHRC 257-258; EDIT 16, CNCE 27236.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library
55.Valla, Lorenzo, 1407-1457.
Laurentij Vallae Elegantiarum libri sex. Eiusdem De reciprocatione
sui, et suus libellus plurimum utilis: omnia nuper summa diligentia,
curaque emendata, & typis excusa: additis, praeter rerum scitu dignarum copiosissimum indicem cuiusque etiam libri capitibus, id quod
in alijs non item reperias. 1536. Quarto.
Ref.: AP 283; Ren. 115.3; 470; Palau 148; Berlin 470; HRHRC 259;
EDIT 16, CNCE 27247.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <MS: G. Maddison,
1833; Charles Brink>
56.Cicero, Marcus Tullius, 106-43 B.C.
M. Tullii Ciceronis Epistolae ad Atticum, ad M. Brutum, ad
Quintu(m) fratrem, summa diligentia castigatae, ut in ijs menda, quae
plurima errant, paucissima iam supersint. 1540. Octavo. 2 vols.
Ref.: AP 287; Ren. 120.7; Berlin 500; EDIT 16, CNCE 12246.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (2 vols. in 1; imperfect: 3 leaves (2A5-7) wanting) <bookplate: W.B. Grey; Charles
Brink>
57.Leone : Ebreo, ca. 1465-ca. 1535.
Dialogi di amore, composti per Leone medico, di natione hebreo, et
dipoi fatto christiano. 1541. Octavo.
Ref.: AP 303 (Judah Abravanel); Ren. 123.10; Berlin 517; HRHRC 282
─ ─
(Abarbanel); EDIT 16, CNCE 26696
Loc.: Kyoto, Kyoto University, Library of Graduate School of Letters
(first three leaves fragmentary) <MS note on flyleaf>
58.Colonna, Francesco.
La hypnerotomachia di Poliphilo, cioe pugna d’amore in sogno.
Dou’egli mostra, che tutte le cose humane non sono altro che sogno:
et doue narra molt’altre cose degne di cognitione. 1545. Folio.
Ref.: AP 335; Ren. 133.4; Berlin 558; HRHRC 302; EDIT 16, CNCE
12823.
Loc.: Tokyo, Keio University Library (ruled in red throughout; an error of imposition in quire n (n1v and n8r)) <bookplate: Paul Girardot de Préfond; coat of arms on cover: Marquis of Stafford> [町田
市立国際版画美術館 1996, 127]
59.Appianus.
Historia delle guerre esterne de’ romani di Appiano Alessandriano,
tradotta da Messer Alessandro Braccio secretario fiorentino, nuouamente impressa, et corretta. 1545. Octavo.
Ref.: AP 339 (Title 2); Ren. 134.19 (second part); Berlin 564 ([Historia
Romana; ital., T.2]); HRHRC 307 (Appian pt. II); EDIT 16, CNCE
2207 (vol. 2).
Loc.: Suita, Kansai University Library (marginalia in Italian) <MS:
Del Dott. Rafaello Varnacci Marubinis>
60.Pidemonte, Francesco Filippo.
Francisci Philippi Pedimontii Ecphrasis in Horatii Flacci artem poeticam. 1546. Quarto.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Ref.: AP 345 (Pedemonte, Francesco Filippo); Ren. 136.16; Berlin 593
(Pedemonte, Francesco Filippi); HRHRC 316 (Philippus); EDIT 16,
CNCE 26968.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <Charles Brink>
61.Cicero, Marcus Tullius, 106-43 B.C.
Rhetoricorum ad C. Herennium libri IIII incerto auctore. Ciceronis
De inuentione libri II. De oratore, ad Q. fratrem libri III. Brutus, siue
De claris oratoribus, liber I. Orator ad Brutum, Topica ad Trebatium, Oratoriae partitiones, initium libri De optimo genere oratorum.
Corrigente Paulo Manutio, Aldi filio. 1550. Octavo. 4 vols.
Ref.: AP 391 (Rhetorica ad Herennium); Ren. 148.5; Berlin 650-656;
HRHRC 334; EDIT 16, CNCE 12301.
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library (4 vols. bound in 1. Vol. 1:
imperfect, 8 leaves (quire L1-8) wanting; vol. 2: imperfect, 16 leaves
(quires K1-8 and L1-8) wanting; vol. 3: imperfect, 2 leaves (D3 and
D5) wanting; vol. 4: imperfect, 3 leaves (C7-8 and F7) wanting)
62.Bembo, Pietro, 1470-1547.
Petri Bembi cardinalis Historiae Venetae libri XII. 1551. Folio.
Ref.: AP 420; Ren. 152.17; Berlin 701-702; HRHRC 350; EDIT 16,
CNCE 5037
Loc.: Tokyo, General Library, University of Tokyo, イタリア・ルネサ
ンス文芸コレクション (marginalia in Latin)
63.De Nores, Giasone, ca. 1530-1590.
In epistolam Q. Horatij Flacci de arte poetica Iasonis de Nores Ciprij
─ ─
ex quotidianis Tryphonis Cabrielij sermonibus interpretatio. Eiusdem
breuis, et distincta summa praeceptorum de arte dicendi ex tribus
Ciceronis libris de oratore collecta. 1553. Octavo.
Ref.: AP 448; Ren. 157.14; Berlin 727-728; EDIT 16, CNCE 16808.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <Charles Brink>
64.Luigini, Francesco, 1524?-1569?
Francisci Luisini Vtinensis In librum Q. Horatii Flacci De arte poetica commentarius. [After 15 May 1554]. Quarto.
Ref.: AP 457; Ren. 162.20; Berlin 774; HRHRC 367; EDIT 16, CNCE
27191.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <Charles Brink>
65.Oribasius, 325-403.
Oribasii Sardiani Synopseos ad Eustathium filium libri nouem: quibus
tota medicina in compendium redacta continetur. Ioanne Baptista
Rasario Nouariensi medico interprete. 1554. Octavo.
Ref.: AP 462; Ren. 159.7; Berlin 747; EDIT 16, CNCE 27836.
Loc.: Kyoto, International Research Center for Japanese Studies, the
Noma Collection <Noma Research Archives, Tokyo>
66.Horatius Flaccus, Quintus, 65-8 B.C.
Horatius. M. Antonii Mureti in eundem annotationes. Aldi Manutii
De metris Horatianis. Eiusdem annotationes in Horatium. [After 1
October 1555]. Octavo.
Ref.: AP 483; Ren. 165.12; Berlin 796; EDIT 16, CNCE 22712.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library
67.Oribasius, 325-403.
Oribasii Sardiani Collectorum medicinalium libri XVII qui ex magno
septuaginta librorum volumina ad nostram aetatem soli peruenerunt,
Ioanne Baptista Rasario medico Nouariensi interprete. [1555?]; also
recorded as [ca. 1554]. Octavo.
Ref.: AP 494; Ren. 265.32; Berlin 801; HRHRC 378; EDIT 16, CNCE
27835 (recorded as ca. 1554)
Loc.: Fukuoka, Kyushu University Medical Library
68.Sigonio, Carlo, ca. 1520-1584.
Caroli Sigonii Fasti consulares, ac triumphi acti a Romulo rege vsque
ad Ti. Caesarem. Eiusdem in fastos, et triumphos, id est in vniuersam Romanam historiam commentarius. Eiusdem de nominibus Romanorum liber. 1556. Folio.
Ren.: AP 498; Ren. 169.16; Berlin 820-821; HRHRC 382; EDIT 16,
CNCE 28012.
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library
69.Archimedes, ca. 287-212 B.C.
Archimedis Opera non nulla a Federico Commandino nuper in Latinum conuersa, et commentariis illustrata. 1558. Folio.
Ref.: AP 540; Ren. 173.3; Berlin 850-851; HRHRC 396; EDIT 16, CNCE
2318
Loc.: Tokyo, National Diet Library (bound with: Delfino,
─ ─
. [Venezia]: in Academia Veneta, 1559. Cf.: 71)
70.Ptolemaeus, Claudius, 100-ca. 178.
Ptolemaei Planisphaerium. Iordani Planisphaerium. Federici Commandini Vrbinatis in Ptolemaei Planisphaerium commentarius. 1558.
Quarto.
Ref.: AP 541; Ren. 173.4; Berlin 852-854; HRHRC 397; EDIT 16, CNCE
28281.
Loc. Hiratsuka, Tokai University Library <MS: Collegij Paris. Soc.
Jesu>
71.Delfino, Federico, 1477-1547.
Federici Delphini, mathematici praestantissimi, De fluxu et refluxu
aquae maris, subtilis et erudita disputatio. Eiusdem De motu octauae
sphaerae. In Academia Veneta, 1559. Folio.
Ref.: AP 600; Ren. 275.21; Berlin 931; EDIT 16, CNCE 16437.
Loc.: Tokyo, National Diet Library (bound with: Archimedes. Archimedis Opera non nulla a Federico Commandino nuper in Latinum
conuersa, et commentariis illustrata. 1558. Cf.: 69)
72.Catullus, Gaius Valerius, ca. 84-ca. 54 B.C.
Catullus, et in eum commentarius m. Antonii Mureti. Ab eodem correcti, & scholiis illustrati, Tibullus, et Propertius. 1562. Octavo. 3
parts bound in 1.
Ref.: AP 670; Ren. 187.19; Berlin 1011-1012; HRHRC434-435; EDIT 16,
CNCE 10366.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <bookplate: James
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Stuwart, Killymoon; Chaeles Brink>
73.Pole, Reginald, 1500-1558.
De concilio liber Reginaldi Poli cardinalis. Romae, 1562. Quarto.
Ref.: AP 672; Ren. 185.3; Berlin 990; HRHRC 428; EDIT 16, CNCE
27779.
Loc.: Musashino, Seikei University Library, the Thorne Collection
(bound with: Pole, Reginald.
. Rome, 1562. see
74) <bookplates: Syston Park (Thorold, John Hayford, Sir); Samuel
E. Thorne> [細井敦子・平田眞 2006, 8-1]
74.Pole, Reginald, 1500-1558.
Reformatio Angliae ex decretis Reginaldi Poli cardinalis, sedis apostolicae legati, anno
. Romae, 1562. Quarto.
Ref.: AP 673; Ren. 185.4; 991; Berlin 991; HRHRC 429; EDIT 16,
CNCE 27773
Loc.: Musashino, Seikei University Library, the Thorne Collection
(imperfect: 27 of 28 leaves (G4 wanting); bound with: Pole, Reginald.
. Rome, 1562. see
73) <bookplates: Syston Park (Thorold, John Hayford, Sir); Samuel
E. Thorne> [細井敦子・平田眞 2006, 8-2]
75.Index Librorum Prohibitorum.
Index librorum prohibitorum, cum regulis confectis per patres a Tridentina Synodo delectos, auctoritate sanctiss. d.n. Pij IIII, pont. max.
comprobatus. 1564 [after 24 March 1564]. Octavo.
Ref.: AP 700; Ren. 196.24; Berlin 1063-1064; EDIT 16, CNCE 49792.
─ ─
Loc. Tokyo, Keio University Library <bookplate: Evlin Ph. Shirley de
Eatington, MSV-II.>
76.Horatius Flaccus, Quintus, 65-8 B.C.
Q. Horatius Flaccus, ex fide atque auctoritate decem librorum manuscriptorum, opera Dionysij Lambini Monstroliensis emendatus: ab
eodemque commentariis copiosiss. illustratus. His adiecimus Io. Michaelis Bruti in quatuor libros Carminum atque in librum Epodon
explicationes. Index rerum et verborum memorabilium. 1566. Quarto.
2 vols.
Ref.: AP 758; Ren. 201.16; Berlin 1118-1124; HRHRC 460-461; EDIT 16,
CNCE 22730
Loc.: Tokyo, National Diet Library, the Hara Noboru Collection (2
vols. bound in 1)
<Noboru Hara, Buenos Aires>
Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (imperfect: 4 leaves
(V3-6 of vol. 1) wanting; 50 blank leaves interpolated) <MS on flyleaf: G. J. Bonham, Lisbon, April 23, 1888; Charles Brink>
77.Manuzio, Aldo, the Younger, 1547-1597.
Orthographiae ratio ab Aldo Manutio Paulli f. collecta ex libris antiquis grammaticis, etymologia, graeca consuetudine nummis ueteribus tabulis aereis lapidibus amplius MD. interpungendi ratio. Notarum veterum explanatio, kalendarium vetus Romanum, e marmore
descriptum, cum Paulli Manutij, patris, Commentariolo, de ueterum
dierum ratione et kalendarij explanatione. Aldi Manutij, aui, De vitiata vocalium, ac diphtongorum prolatione, parergon. 1566. Octavo.
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
Ref.: AP 759; Ren. 201.12; HRHRC 458; EDIT 16, CNCE 28262.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (imperfect: 104
leaves (A-L †-††8) wanting) <Charles Brink>
78.Livius, Titus, 59 B.C.-17 A.D.
T. Liuii Patauini, Historiarum ab vrbe condita, libri, qui extant,
XXXV cum vniuersae historiae epitomis. Adiunctis scholijs Caroli Sigonii, quibus ijdem libri, atque epitomae partim emendantur, partim
etiam explanantur. 1566. Folio.
Ref.: AP 769; Ren. 202.19; Berlin 1126 (signatures: a6, A8-Z8, Aa8-Zz8,
Aaa8-Ddd8, A8-N8, O4, a4-e4, f 8, a8-e8, f 6; foliation: [6], 399 [1], 107, [47]);
EDIT 16, CNCE 28254.
Loc.: Tokyo, National Diet Library, the Hara Noboru Collection (imperfect: 1 leaf wanting (O4); signatures:
3A-3D8,
2
8
6
A-N8 O1-3 P-Z 2A-2Z
) <MS: Powis [Edward Herbert, 2nd Earl of];
6
bookplate: John Trevor; Noboru Hara, Buenos Aires> [Quaritch
1929: 68]
79.Catholic Church. Catechismus Romanus.
Catechismus, ex decreto Concilii Tridentini, ad parochos. Pii quinti
pont. max. iussu editus. Romae, 1566. Folio..
Ref.: AP 772; Ren. 200.5; Berlin 1107-1109; HRHRC 457; EDIT 16,
CNCE 12057.
Loc.: Tokyo, National Library, the Hara Noboru Collection <MS:
Powis [Edward Herbert, 2nd Earl of]; Noboru Hara, Buenos Aires>
[Quaritch 1929: 67]
─ ─
80.Hieronymus, St., 347-419/20.
Epistolae D. Hieronymi Stridonensis, et libri contra haereticos, ex antiquissimis exemplaribus, nunc primum, opera, ac studio Mariani
Victorii Reatini emendati, eiusdemque argumentis, & scholiis illustrati. Adiecta est operis initio Vita S. Hieronymi, olim falso ab Erasmo,
aliisque relata, quam idem Marianus ex eius scriptis collectam primus edidit. ... Index locupletissimus, ... ab eodem Mariano compositus.
Loca Sacrae Scripturae, a D. Hieronymo explicata. Romae, 1566. Octavo. 3 vols.
Ref.: AP 776; Ren. 199.3; Berlin 1104-1105; HRHRC 456 (vol. 3); EDIT
16, CNCE 22474.
Loc.: Tokyo, National Diet Library, the Hara Noboru Collection (variant copy: without “ex” in the fouth line of the title page; 3 vols.
bound in 4) <MS: Ex Libris Joan Philib Bouvier Canonia; Noboru
Hara, Buenos Aires>
Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (imperfect: 2 leaves
wanting (H4-5) in vol. 1; 3 vols. bound in 4) <bookplates: Syston
Park (Thorold, John Hayford, Sir); E. Cranshaw; Charles Brink>
81.Caesar, Gaius Julius, 100-47 B.C.
C. Iulii Caesaris Commentariorum de bello Gallico, libri IIX. Ciuili
Pompeiano, libri III. Alexandrino, lib. I ... Scholia Aldi Manutii. 1571.
Octavo.
Ref.: AP 837; Ren. 213.11; Berlin 1211; EDIT 16, CNCE 8185.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection (g8 (blank leaf)
wanting) <Charles Brink>
─ ─
わが国におけるアルド版の調査研究
82.Livius, Titus, 59 B.C.-17 A.D.
T. Liui Patauini, Historiarum ab vrbe condita, libri qui extant XXXV
cum vniuersae historiae epitomis Caroli Sigonij scholia, quibus ijdem
libri, atque epitomae partim emendantur, partim etiam explanantur,
ab auctore multis in partibus aucta. 1572. Folio.
Ref.: AP 848; Ren. 215.10; Berlin 1219; HRHRC 490; EDIT 16, CNCE
45611.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <bookplate: Leonis
S. Olschki; Charles Brink>
83.Manuzio, Paolo, 1512-1574.
Epistolarum Pauli Manutii libri XI. Vno nuper addito. Eiusdem quae
praefationes appellantur. 1573. Octavo.
Ref.: AP 858; Ren. 216.9; Berlin 1226; HRHRC 491; EDIT 16, CNCE
27502.
Loc.: Tokyo, University of Tokyo, Faculty of Letters, Department of
Greek and Latin Classics, the Brink Collection <bookplate: Domenico Cesconi, Negoziante di Libri Antichi e Moderni in Verona
vio Leoni all’Arco antico, 1839; Charles Brink>
Heirs of Andrea Torresani
84.Plinius Secundus, Gaius, A.D. 23-79.
Index in C. Plinii Nat. hist. libros locupletior, & castigatior, quàm qui
hactenus impressi sunt. Addidimus loca quaedam ex ueterum exemplarium fide emendata: quae à nemine hactenus animaduersa erant.
Venetiis, 1538. Octavo.
Ref.: AP 1034 (Possibly printed for Torresani by Nicolini da Sabbio.);
─ ─
Ren. 116.1; Palau 152; Berlin 466; HRHRC 263; EDIT 16, CNCE
27236 (vol. 4).
Loc.: Hiratsuka, Tokai University Library
85.Sannazzaro, Iacopo, 1458-1530.
Iacobi Sannazarii Opera omnia latine scripta. Venetiis: Ex Biblitheca
Aldina, 1570. Octavo.
Ref.: AP 1080; Ren. 211.20; Berlin 1194; Palau 222; EDIT 16, CNCE
33994.
Loc.: Tokyo, General Library, University of Tokyo, イタリア・ルネサ
ンス文芸コレクション (misbound in quire A: A1,8, 2-7)
付記:本稿脱稿後次の展示解説目録が刊行された。佐々木孝浩・住吉朋彦・
松田隆美編著『第20回慶應義塾図書館貴重書展示会:義塾図書館を読
む∼和・漢・洋の貴重書から∼』,慶應義塾図書館,2007年1月。本
稿で言及した慶應義塾図書館所蔵のアルド版8点(目録番号1,3,6,
7,8,23,29,58)についてここでは言及できなかった詳細な内容が
解説されている(同書,洋書13-16:pp. 139-150)。末尾ながら慶應義塾大
学文学部教授松田隆美氏に感謝申し上げます。
─ ─