O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI QISHLOQ VA SUV XO’JALIGI
VAZIRLIGI
SAMARQAND QISHLOQ XO’JALIGI INSTITUTI
Qo’lyozma huquqida
UDK: 635.657:631.51
Xolboyev Akbar Abdushukurovich
Qattiq bug’doy Krupinka navi hosildorligi va don sifatiga ekish
me’yorlarining ta’siri
5A620202 –O’simlikshunoslik mutaxassisligi bo’yicha magistr akademik
darajasini olish uchun yozilgan dissertasiya
Ilmiy rahbar, qishloq
xo’jalik
fanlari nomzodi, dosent
D. S. Normurodov
Samarqand – 2013
1
MUNDARIJA
Bet
KIRISH……………………………………………………………………....4
I. ADABIYOTLAR SHARHI……………………………………………….....9
1.1. Ekish muddatlarini kuzda ekilgan bug’doyni o’sish, rivojlanish va
xosildorligiga ta’siri................................................................................................9
1.2. Kuzgi bug’doy biologik xususiyatlari.............................................................16
II. TADQIQOTLARNING DASTURI VA USLUBI, ShAROITI, OBE’KTI.32
2.1. Tadqiqotlarning dasturi va uslubi....................................................................32
2.2. Iqlim sharoiti....................................................................................................36
2.3 Tuprog’i............................................................................................................38
2.4. O’rganilgan bug’doy navlarining qisqacha ta’rifi...........................................40
2.5. Tajribada qo’llanilgan texnologik jarayonlar...................................................41
III. TADQIQOT NATIJALARI..........................................................................43
3.1. Ekish me’yorlarining bug’doy xosili shakllanishi xususiyatlariga ta’siri........43
3. 2. O’simliklarni qishga chidamliligi....................................................................45
3.3. Qattiq bug’doy navlarining o’sish davri va rivojlanish fazalarining o’tish
muddatlari................................................................................................................49
3.4. O’simliklarni usish dinamikasi va yotib qolishga chidamliligi........................52
3. 5. Bug’doy xosili strukturasi...............................................................................55
3.6. Xosildorlikni ekish muddatlariga bog’liqligi...................................................58
IV. TAJRIBANING IQTISODIY SAMARADORLIGI...................................61
V. ISLOM KARIMOVNING «JAHON MOLIYaVIY-
IQTISODIY
INQIROZI, O’ZBEKISTON ShAROITIDA UNI BARTARAF ETIShNING
YO’LLARI VA ChORALARI» KITOBI VA UNDAN KELIB ChIQADIGAN
VAZIFALAR.........................................................................................................65
VI. MAMLAKATNI MODERNIZASIYA QILISH, KUCHLI FUQAROLIK
JAMIYATINI BARPO ETISHNING ASOSIY YO’NALISHLARI VA
USTIVOR VAZIFALARI.....................................................................................69
XULOSALAR…………………………………………………………............71
2
IShLAB ChIQARIShGA TAVSIYaLAR....................................................73
FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR…………........................................74
ILOVALAR…………………………………………………........................89
3
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Istiqlolning dastlabki yillarida respublikamizda
aholini un va un mahsulotlariga bo’lgan talabini yetishtirilayotgan don evaziga
qondirish, g’allarkorlar oldida turgan ustivor yo’nalish va muxim vazifalardan biri
bo’lib qo’yildi.
Bu borada O’zbekiston Prezidentining 24 mart 2003 yilgi «Qishloq xo’jaligi
islohotlarini chuqurlashtirishning eng muhim yo’nalishlari» to’g’risidagi farmoni
katta vazifalarni hal qilishni nazarda tutadi. Farmonda qishloq xo’jaligini
rivojlantirish muammolarini hal qilish maqsadga muvofiqligi ko’rsatilgan.
Ma’lumki, O’zbekistonda bug’doyning ikki turiga mansub navlari ekib
kelinmoqda. Bug’doyzorlarning asosiy qismida yumshoq bug’doy (triticum
aestivum), juda oz qismida qattiq bug’doy (triticum durum) yetishtirilmoqda.
Bug’doyning bu turiga mansub navlar asosan jahonning issiq mintaqalarida
(Italiya, Suriya, Marakko) yetishtirilib kelinmoqda. P.M.Jukovskiy (1971)
ma’lumoti bo’yicha, umumiy bug’doy maydonining 10 % ini qattiq bug’doy
tashkil etadi.
Mamlakatimizda davlat reyestriga kiritilgan qattiq bug’doy navlari asosan
bahori va duvarak, qishga chidamliligi esa kuzgi bug’doynikidan past, ammo qattiq
bug’doy navlarining issiqka, qurg’oqchilikka, kasalliklarga chidamliligi yumshoq
bug’doynikidan yuqori bo’ladi, donlari pishganda to’kilib ketmaydi. Bu xususiyati,
hamda donning sifati yuqoriligini, harid narxlari yumshoq bug’doynikidan 30-50
% qimmatligini hisobga olsak, ular tobora rivojlanayotgan makaron kontider
sanoati ehtiyojiga to’liq javob beradi. Qattiq bug’doy doni makaron va makaron
mahsulotlari tayyorlashda, hamda konditer sanoatida ishlatiladigan asosiy xom
ashyodir. Bunda qattiq bug’doy tovar donining texnologik sifati yuqori bo’lishi
talab etiladi. Xozirgi vaqtda xalkaro bozorda qattiq bug’doyning sifatli doniga
bo’lgan talab to’liq qondirilmayapti, bu esa ularning narxi oshishiga olib
kelmoqda. Masalan, 1 tonna sifatli qattiq bug’doy doni 4 tonna makkajo’xori dona
ekvivalent hisoblanadi. O’zbekistonda esa qattiq bug’doy doni noyob hisoblanib,
unga bo’lgan talab qator yillardan beri qondirilmay kelmoqda.
4
Xozirgi kunda Respublikamizda qattiq bug’doy navlarining ixtisoslashgan
aloxida urug’chilik va fermer xo’jaliklarining bo’lmaganligi hamda Respublika
miqiyosida qattiq bug’doy urug’chiligiga e’tibor berilmaganligi, uning ilmiy
asoslangan yetishtirish texnologiyasining ishlab chiqilmaganligi tufayli u to’liq
o’z o’rnini topmagan.
Mamlakatimizda kuzda ekilayotgan qattiq bug’doy ulushining kamayib
borayotganligi tasodifiy emas. Qattiq bug’doyning yetishmasligi sababli makaron
va boshqa oziq– ovqat mahsulotlari tayyorlashda yumshoq bug’doyning unidan
qo’shishga to’g’ri keladi va bu esa mahsulot sifati va uning ta’mini pasayishiga
sabab bo’ladi.
Qattiq bug’doyning O’zbekiston tabiiy sharoiti uchun moslashgan bir necha
navlari yaratilgan va davlat reyestiriga kiritilgan bo’lishiga qaramay, bu navlarning
ekin maydonlari juda kam va respublikaning talabini qondira olmaydi. Vaholanki,
Respublikamizda
qattiq bug’doyni yetarli miqdorda yetishtirishning ilmiy va
amaliy imkoniyatlari mavjud. Xozirgi paytda qattiq bug’doyning Krupinka navi
keng tarqalgan va ekilmoqda.
Intensiv tipdagi bu navlarning potensial imkoniyatlaridan to’la foydalanish
uchun uning eng qulay ilmiy asoslangan ekish muddatlarini o’rganish, ushbu
texnologik elementning bug’doy don hosili va sifatiga ta’sirini aniqlash muhimdir.
Bu hol mintaqaning tuproq–iqlim sharoitini, navlarning biologik xususiyatlarini
hisobga olgan holda, sug’oriladigan yerlarda ekish muddatlarining qattiq bug’doy
navlarini ildiz tizimi va yer ustki massasi rivojlanishiga, qishga chidamliligiga,
fotosintetik faoliyatiga, hosilning shakllanish qonuniyatlariga, donning sifatiga
ta’sirini o’rganish hamda shu asosda tavsiyanomalar ishlab chiqish zarurligini
ko’rsatadi.
Dissertasiya mavzusining dolzarbligini asoslanishi
Hozirgi davrda Respublikada yaratilgan va xorijdan keltirilgan qattiq
bug’doy navlarini sug’oriladigan yerlarda o’ziga xos nav agrotexnikasini ishlab
chiqish va uni takomillashtirish asosida bug’doy hosildorligi va don sifatini
5
oshirish bo’yicha ilmiy izlanishlar olib borish katta iqtisodiy amaliy ahamiyatga
molik muammo bo’lib qolmoqda.
O’zbekistonda qattiq bug’doy asoson lalmi yerlarda yetishtiriladi. Lekin
yog’ingarchiliklar kam bo’lgan yillar lalmi yerlarda don hosildorligi kamayib
ketadi. Natijada qattiq bug’doy doniga bo’lgan ehtiyoj qondirilmaydi. Hozirda
respublikamiz aholisining qattiq bug’doy doniga bo’lgan ejtiyojini asosan xorijdan
valyutaga xarid qilinayotgan don hisobiga qondirilmoqda.
Shunday holatlarni inobatga olib biz sug’oriladigan yerlarda qattiq
bug’doyning P.L.Lukyanenko nomidagi Krasnodar qishloq xo’jalik ilmiy tadqiqot
instutida yaratilgan Krupinka navlarini ekish me’yorlarining don hosildorlik hamda
sifatiga ta’sirini o’rganadi.
Ilmiy tadqiqotlar maqsadi va vazifalari
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi Jizzax viloyati
SEG’DO’ITI G’allaorol filialining sug’oriladigan tuproqlari sharoitida qattiq
bug’doyning Krupinka navining biolologik xususiyatlarini hisobga olgan holda
mo’l va sifatli hosil olishni ta’minlaydigan eng maqbul ekish me’yorlarini aniqlash
va ilmiy asoslashdan iboratdir.
Tadqiqot olib borish davomida quyidagi vazifalarini bajarish rejalashtirilgan:
-ekish me’yorlarini urug’larning dala unuvchanligiga va qishga chidamligiga
ta’sirini o’rganish;
-ekish me’yorlarini bug’doyning o’sishi va rivojlanishiga ta’sirini o’rganish;
-qattiq bug’doy don hosili va sifatiga ekish me’yorlarining ta’sirini
o’rganish.
Tadqiqot obyekti, usuli va uslublari.
Tadqiqot joyi: SEG’DO’ITI G’allaorol filialining sug’oriladigan tuproqlari
sharoitida olib boriladi.
Tadqiqot obyekti va uslubi: Ushbu magistrlik ishida obyekt qilib qattiq
bug’doyning
Krupinka
navi
olinadi.
6
Ushbu
navni
ekish
me’yorlarini
o’simliklarning o’sishi, rivojlanishi va hosildorligi hamda don sifatiga ta’siri
o’rganiladi.
Taqiqotning maqsadi va vazifalari. Tadqiqotning maqsadi Jizzax
viloyatining tipik bo’z tuproq – iqlim sharoiti uchun qattiq bug’doyning biologik
xususiyatlarini hisobga olgan holda, mo’l va sifatli hosil olishni ta’minlaydigan,
eng qulay ekish me’yorlarni aniqlash hamda ilmiy asoslashdir.
Bu
maqsadni amalga oshirish uchun tadqiqot oldiga quyidagi vazifalar
qo’yilgan:
- ekish me’yorlarni qattiq bug’doy Krupinka navining yer ustki hamda ildiz
tizimining shakllanish qonuniyatlariga o’simliklarning qishga chidamliligiga,
fotosintetik faoliyatiga, hosil strukturasiga, hosildorligiga va don sifatiga ta’sirini
aniqlash;
- o’rganilgan ekish me’yorlarni iqtisodiy samaradorligini aniqlash;
- o’tkazilgan ilmiy tadqiqotlar natijasida qattiq bug’doyning eng maqbul
ekish me’yorlarni hamda iqtisodiy samara beradigan yuqori va sifatli don hosili
yetishtirishning ilmiy asoslangan tavsiyalarini berish.
Ishning ilmiy yangiligi. Jizzax viloyatining tipik bo’z tuproqlarida ilk bor
intensiv tipdagi qattiq bug’doy navlarining biologik xususiyatlari, ildiz tizimining
rivojlanishi, o’simliklarning fotosintetik faoliyati, don hosili va sifatining
shakllanish qonuniyatlarining ekish me’yorlariga bog’liqligi o’rganildi. Mazkur
mintaqaning
tuproq-iqlim
sharoitiga,
navlarning
biologik
xususiyatlariga
asaslangan holda, qattiq bug’doyning eng ma’bul ekish me’yorlari aniqlandi. Ekish
me’yorlarni don hosilining shakllanishiga va sifatiga ta’siri o’rganildi. Tajribada
qo’llanilgan ekish me’yorlarning iqtisodiy samaradorligi aniqlandi.
Tadqiqot
natijalarining
amaliy
ahamiyati.
Tadqiqotlar
natijasida
aniqlangan qonuniyatlar asosida Jizzax viloyatida ekib kelinayotgan qattiq bug’doy
intensiv navlarining biologik xususiyatlarini hisobga olgan holda, eng qulay ekish
me’yorlari aniqlanib va natijasi ishlab chiqarishga tavsiya etildi. Mintaqada qattiq
bug’doy Krupinka navini sug’oriladigan yerlarda o’stirish iqtisodiy jihatdan
samarali ekanligi isbotlandi.
7
Tadqiqot natijalarining sinalishi va nashr etilgan ilmiy ishlar. Dala
tajribalari har yili (2011-2012yy.) Samarqand qishloq xo’jalik institutida tuzilgan
maxsus komissiya tomonidan tekshirilib, doimo ijobiy baholangan.
Ilmiy tadqiqot natijalari bo’yicha Respublika ilmiy – amaliy konferensiyalari
to’plamlarida - 2 ta maqolalar chop etilgan.
Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertasiyaning asosiy qismi 93
betdan iborat bo’lib, unda ishning umumiy yo’nalishi va tavsifi, adabiyotlar sharxi,
tabiiy sharoitlar, tadqiqot dasturi, uslublari va obyekti, tadqiqot natijalari, xulosalar
va ishlab chiqishga tavsiyalar berilgan.
Ilmiy ishda adabiyotlar 175 tani tashkil etdi.
8
I.
ADABIYОTLAR SHARHI
1.1. Ekish me’yorlarining kuzda ekilgan bug’doyni usishi, rivojlanishi
va xosildorligiga ta’siri.
Ye.V.Sobennikov (1971) ning ko’rsatishicha ekish me’yorining o’shishi
o’simliklarning sovuqqa chidamliligini pasaytiradi, A.G.Ivannikovaning (1973)
ko’rsatishicha o’simliklar qalin ekilganda yaxshi qishlab chiqqan. Bug’doy
o’simligining
qishga
chidamliligi
asosan ekish
me’yori
va
azot
bilan
oziqlantirishga bog’liq.
S.Egamberdiyev va G.K.Qurbonovlarning O’zbekiston sharoitida olib
borgan ilmiy ishlar bo’yicha qilgan xulosalariga ko’ra optimal ekish me’yori 3
mln.dona/ga, agar kechki muddatda ekilsa 6 mln.dona/ga bo’lishi kerak
(P.I.Lomonosov, 1984; L.I.Xramsov, Ye.S.Xramsova, 1986).
Donning sifatiga ekish me’yori, muddati va azotli miqdoriga bog’liq.
Ulyanov N.N. (1983), Isakov M.M. (1984) larning fikricha ekish
me’yorining miqdori yuqori
bo’lishi donning sifatini pasayishiga olib keladi.
Buning sababi azotning asosiy qismi vegetativ massa hosil bo’lishiga sarflanadi.
Z.D.Adinyayev (1985) ko’rsatishicha, pakana bo’yli bug’doy uchun yuqori
ekish me’yori 240/ga va katta miqdorda berilgan mineral o’g’itlar (N210, R210, K120
kg/ga) ta’sirida eng yuqori hosil olindi.
D.A.Aliyev va boshqalar (1988) Ozarboyjon sharoitida fotokimyoviy
reaksiyalarning g’alla o’simliklarida faolligi bargdagi xlorofill miqdoriga
bog’liqligini aniqlashdi. Xlorofill miqdorining oshishi naychalash fazasidan to
urug’ hosil bo’lguncha davom etdi. Bu davrda fotokimyoviy reaksiyalarning
kuchaygani kuzatildi. Bu hodisa yana navning biologik xususiyatiga xam bog’liq
ekanligi xam aniqlandi.
M.M.Samsonov (1967) kuchli va qattiq bug’doy navlarini o’rganib, ularni
guruhlarga bo’lib, navlarni tarkibidagi oqsilni kamaytirmasdan ko’payishini
ta’minlashgada agrotexnik jarayonlarning roli nihoyatda katta ekanlagini
ta’minlaydi.
9
O’zbekistonda qadimda dehqonchilikning gullab yashnagan joyi hozirgi
Farg’ona vodiysining Chust vohasi hisoblanib, bu yerlarda dehqonchilik ayniqsa
bronza davrida yaxshi rivojlangan (Lavronov 1969).
Qurg’oqchilikka chidamli ertapishar navlarda mahsuldorlik bilan birga quruq
modda to’planish tezligi yuqori bo’ladi. V.F.Dorofeyev va boshqalar (1974)
ko’rsatishicha, bunda boshoqdagi don soni ko’p va yirik bo’lishi aniqlangan, bu
esa don sifatining yuqori bo’lishini ta’minlaydi. D.D.Brejnev va V.F.Dorofeyev
(1981) fikricha, qurg’oqchilikka yuqori chidamli yumshoq bug’doy namunalari
O’rta Osiyo genetik markaziga mansubdir. Qurg’ochilikka chidamlilik bo’yicha
O’zbekistonning qadimgi mahalliy navlari hamda Qozog’iston navlari yuqori
ko’rsatkichga egadir. Old Osiyo genetik markaziga mansub yumshoq bug’doy
namunalari va Kavkazortiga tegishli qattiq bug’doy namunalari esa issiqlikka
chidamli bo’ladi.
E.Adinyayev, M.K.Kayumovlarning (1972) hisoblashicha, qurg’oqchil
mintagalarda barcha agrotexnik tadbirlar (ekish me’yori, muddati, ugit me’yori)
tuproqda ko’proq namlik tuplashga, o’simliklar urug’ining to’liq unib chiqishi va
normal o’sishi xamda rivojlanishini ta’minlaydi.
Ko’pchilik olimlarning fikricha me’yorining oshib borishi balan urug’larni
unuvchanligi kamayib boradi (A.Sh.Xafizov, 1976; R.D.Jabborov, 1978,
N.X.Xalilov, 1978; V.P.Kukayeva 1980).
Ba’zi olimlar esa ekish me’yorining oshib borishi bilan urug’larning
unuvchanligi ham oshadi (A.M.Adamovich, 1978; Ya.G.Ivanov, 1978).
O.U.Liloyan, A.P.Manukyan, V.T.Zokoyan (1978) o’tkazgan tajribalarida,
ya’ni ekish me’yori 5-6 mm/ga bulib 180 kg/ga azot ugiti berganda hosildorlik
oshdi.
G.N.Gasanov, N.R.Magamedov, M.I.Salixova (1999) larining ko’p yillik
tajribalarida ekish me’yori va ekish usullariga o’simliklarning kasallanish darajasi
bog’likligini ko’rsatadi. Agar ekish me’yori yuqori bo’lsa va bir tomonlama ekilsa
o’simliklar galin blib, un shudring va qo’ng’ir rang kasalligi ko’payadi. Ekish
10
me’yorining pasayishi va shaxmat usulida (ikki tomonlama) ekilganda o’simliklar
bir xil galinlikda usadi, ksalliklarga chidamli bulishi kuzatiladi..
M.Sh.Sulaymonova, K.O.Tureshov (1992) uzlarining tajribalarida kuzgi
bug’doyda fotosintez maxsuldorligi, gaysi ekindan keyin ekilishi, ugitlar me’yori,
nav xususiyatidan gat’iy nazar, o’simliklarning galinligining oshib borishi bilan
pasayib borishini aniklashdi. Pastki barglarga yoruglik yaxshi tushmasligi
natijasida bu barglar vegetasiya davrida nobud buladi. Fotosintez maxsuldorligi 2
mln.dona/ga urug ekilganda 5,70-5,92 g/m2 bir necha kunduzda bulsa 5
mln.dona/ga urug ekilganda 5,41-5,64 g/m2 bulganligini aniklashdi.
V.A.Koronevskiyning (1990) kursatishicha, ekish me’yoirini tugri
belgilash va fosfor va kaliy ugitlarini anik muddatlarida berish o’simliklarni usish
fazalarini utishida axamiyati kattadir. Agar azot ugitini me’yori oshirilsa
o’simliklarni kishga chidamliligini pasaytiradi. Unumdor tuproklarda ekish
me’yorini 3,5-4 mln. dona/ga, urta unumdor tuproklarda 4,5-5 mln.dona/ga va
unumdorligi past bulgan yerlarda esa 5-6 mln.dona/ga urug ekilganda xosildorlik
yukori bulishini xam kursatadi.
V.F.Malsev va boshkalar(1999) ekish me’yorining oshishi Bilan xosil
sifatini va mikdorini pasayishini kursatib berdi. Optimal ekish me’yori 2,5mln.
dona/ga bulganda kleykovina va oksil mikdori yukori bulib,xosildorlikni oshgani
kuzatiladi.
Z.S.Motileva va boshgalar (1993) utkazgan tajribalari natijalarining
kursatishicha ekish me’yori o’simliklarning usish, rivojlanish va xosildorligi, xosil
sifatini belgilaydi. 4 mln.dona/ga don ekilganda xar bir boshogdagi don soni
boshga variantlargai nisbatan 8-10 dona kup buladi. Xosil sifati xam yukori buladi
6 mln. dona/ga ekilganda tup soni xisobiga xosil yukori bulib, xosil sifati pasayadi
F.Malsev va boshgalar (1999) ekish me’yorining oshishi bilan xosil sifatini
va mikdorini pasayishini kursatib berdi. Optimal ekish me’yori 2,5 mln.dona/ga
bulganda kleykovina va ogsil mikdori yukori
kuzatildi.
11
bulib, xosildorlikni oshgani
M.Tojiyev va boshgalar (2000) «Yonbosh» navi ustida utkazgan tajribalari
natijasida bu navning optimal ekish me’yori 200-250 kg/ga bulib, xosildorlik va
xosil sifati yukori buladi. Agar 125-175 kg/ga ekilganda dalani begona utlar bosib
ketishi kuzatildi. Lekin don sifati yukori bulib, uruglik uchun gulay..
P.Bobomirzayev (1998) ma’lumotlari buyicha ekish me’yori qattiq bug’doy
navlari uchun 4 mln.dona/ga don kam bulganda xam kup bulganda xam kishga
chidamlilik va xosildorlik kamayadi. gurgogchilikka chidamlilik qattiq bug’doy
navlarida yumshog bug’doyga garaganda ancha yukori ekanligi kuzatildi. qattiq
bug’doy ildizlari chukur joylashganligi uchun chidamlilik yukori buladi
N.A.Kuzminov, V.L.Yershov (1997) garbiy Sibir sharoitida optimal ekish
me’yori 4,5-5 mln.dona/ga ekanligini anikladi. Bu me’yorda ekilganda nogulay obxavo sharoiti bulishiga karamasdan yukori xosil olindi.
X.A.Malkandiyev, Yu.D.Xaniyev (1997) ning kursatishicha qattiq bug’doy
navlarining ekish me’yorini oshib borishi xosildorlikni oshirsa xam donning sifati
pasayib bordi. Optimal ekish me’yori 4-5 mln.dona/ga bulganda donning sifat
kursatkichlari yukori buldi. Ayniksa, kleykovina va ogsil mikdori sezilarli oshdi.
V.I.Lipatov, V.A.Kezin (1997) o’simliklarning galinligining oshishi bilan
don tarkibida ogsil mikdorining kamayganligi kuzatiladi. Bunday o’simliklar
yetarli oziklanti sifati yukori buldi.
I.M.Galin va boshgalar (1998) optimal ekish me’yoridan 4-6 sm chukurlikda
ekilgan uruglardan unib chiggan o’simliklar kishga chidamli bulib, yaxshi gishlab
chigishini kursatdi. Bunday
o’simliklarni tuplanish bugini yetarli chukurlikda
joylashgan bulib, kerakli darajada ozika tuplaydi va baxorda yukori
usishni
ta’minlaydi. Uruglar chukur 8-10 sm ekilganda o’simliklar nimjon bulib, siyrak
chikadi va kishga chidamliligi pa
E.Kodirov M.Tojiyevning kursatishicha ekish me’yorlari va muddatlari
begona utlar mikdoriga xar xil ta’sir etishi, begona utlar soni ekish me’yorlari
bulgan kam va urug me’yori oz mikdorda belgilanib, erta ekilgan dalalarda kup
bulib kuzatildi. Bitta
boshog uzunligi undagi don soni o’simlikning buyi va
barglari soni xamda 1000 dona urug vazni navlarga ekish me’yorlari va
12
muddatlariga boglikligiga aniklandi. Bug’doylarning turli navlarini xar xil
me’yorlarda va muddatlarda ekish ularning don xosiliga turlicha ta’sir etishi
ma’lum buldi. (2002 y.).
R.Siddikov, S.Teshaboyev (2002 y.) utlok tuprok sharoitida utkazilgan
tajribada 1 xil agrofonda barcha agrotexnik tadbirlar xam bir xil muddatlarda
amalga oshirilgan. Ekish xar yili magbul muddatlarda oktyabr oyining ikkinchi
unkunligida amalga oshirilgan. Ekish me’yori gektariga 4 mln. unvchan urug
xisobida belgilangan. Gektariga Nli ugitlar 80 kg, R ugit 90 kg va K ugit 60 kg
mikdorda kullanildi. O’simliklarni unib chigish va tuplanishi fazalar buyicha nav
va liniyalar orasida unchalik katta farg kuzatilmadi. Boshoqlash va pishish
fazalarini utishi boshoqlash va pishish fazalarini utishi esa yillar mobaynida iklim
sharoitiga o’simliklarning moslashganligiga boglik xolda uzgaradi. Agrotexnik
tadbirlar uz navbatida sifatli amalga oshirilsa qattiq bug’doydan xam yukori xosil
olish mumkin.
P.F.Agapov (1964)ning kursatishicha ozika va namlik bilan yaxshi
ta’minlangan yerlarga ekish me’yorini yukori kilish mumkin. O’simlik gancha
galin ekilsa, shuncha kup xosil olish mumkin deb kursatadi.
K.S.Ormanndji va boshgalar (1988) ugitlash me’yorini ekish chukurligini va
ekish me’yorini urganib R 90, K 90, N 160
kg/ga bulganda azotning uch
muddatda baxorda 30 kg/ga naychalashda 60 kg/ga va boshoqlashda 70 kg/ga
berilganda yukori
xosil berishini aniklashdi. Ekish chukurligi nam yetarli
bulganda 2-3 sm, nam kam bulganda 5-6 sm chukurlikka ekish tavsiya etiladi.
M.Tojiyev, O.Xujmonov (1998) Kashkadaryo viloyati sharoitida optimal
ekish me’yori sugoriladigan yerlarda 200-250 kg/ga mineral ugitlash me’yori 150200 kg/ga ekanligini kursatadi. Bu olimlarning fikricha uruglar me’yorini oshishi
va ugitlarning kamayishi xosildorlikni va xosil sifatini pasayishiga olib keladi.
M.Tojiyev (1998) Surxondaryo viloyati sharoitida ekish me’yori tup soni
vegetativ massa xosil bulish va usish dinamikasining darajasini belgilashini
kursatadi. Bundan tashgari bu kursatkichlar yana navning biologik xususiyatlariga
13
xam bulishini anikladi. Ekish me’yori biometrik kњrsakichlarga xam sezilarli
darajada ta’sir kildi.
Kumakov V.A. (1985) larning fikricha optimal ekish me’yorida tuplanish
xisobiga maxsuldor poyalar xosil kilish mumkin. Bunday xolda o’simliklarning
yotib kolishiga chidamliligi oshadi, xosildorlik va xosil sifati yukori buladi.
Suvlida kuzgi bug’doyni ekish me’yori va muddatini urganishda Sobko
A.A.(1978) va Adinyayev E.D. (1985)larni ishlari axamiyatli. Optimal ekish
muddatlarida ekilgan o’simliklar kishga chidamli bulib, yaxshi gishlaydi.
Ye.P.Gorelov va N.Xalilov (1981) Samarkand viloyati sugoriladian
yerlarida eng yukori xosildorlik (69,8 s/ga) biologik kuzgi «Bezostaya-1» navidan
gektaridan 3 mln dona, biologik baxorgi «Sete-Serros-66» navidan esa gektariga
4,5 mln dona urug ekilganda (84,4 s/ga) olingan. Shu viloyat sharoitida «Sherdor»
bug’doy navidan eng yukori xosildorlik gektariga 4,0-5,0 mln. dona urug xisobida
erishilgan (Xujakulov, Xoxlov, Xujakulov, Safarov, 1991, Ilyosov, 2003).
Fanda siyrak va shuningdek ortikcha zich ekilgan bug’doy xosili past bulishi
aniklangan. Birinchi xolda o’simliklar begona utlar bilan kuprog ifloslanib,
maxsuldor poyalar soni kam bulsa, 2-xolda tuprokda namlik va ozik moddalar
yetishmay goladi. Zich ekinzorlar tez yotib goladi. Rivojlangan poyalar eng yaxshi
ekish me’yorarida shakllanadi, ayniksa ekish me’yorini navlar va ekish
muddatlariga boglik xolda aniklash xosildorlikning mul bulishini ta’minlaydi
(Pohme, Coeber Adam 2000, Naiti, Toubia – Pohme, Mamrik 2000, Jones, Singh
2000, Oweis Zhong Pola, 2000; Hogemkuna, 2003.)
Uzbekistonda nav sinash dalalarida «Galla ilmiy ishlab chikarish
birlashmasi» ilmiy xodimlari fikricha, yukori sifatli bug’doy doni xosil olish uchun
«Sanzar-4» navidan gektariga 3mln, «Sanzar-8» navidan 4 mln, «makuz-7»
navidan 4mln.unuvchan urug ekish makbul buldi (Gaybullayev, Xayitboyev,
Katkova,1991, Ospanov, Bayeva, Shaymerdinova, Maxambetova, 2003, Shukurov,
Xaitov, Radjabova 2003).
14
B.M. Knyazev va F.X.Nagudova (2003) lar baxori qattiq bug’doyni
«Almaz» navi optimal muddatda ekilganda va ekish me’yori gektariga 5,5 mln
dona urug bulganda xosildorlik va xosilni sifati yukori bulganligini kursatdi.
B.N Naumkin va boshgalar (2002) kursatishicha kuzgi bug’doyni eng gulay
ekish muddati urtacha xarorat 50S dan pasaygunicha ekish me’yori esa 4-5 mln
dona/ga bulganda yukori va sifatli xosil olish mumkin.
K.G.Shamsutdinova va boshgalar (2002) baxori bug’doy navlarini ekish
me’yorini urganib, ugitlanmagan yerlarda yukori xosil gektariga 4-5 mln. dona
urug ekilganda, ugitlangan yerlarda esa gektariga 5 mln dona urug ekilganda
olinganligini kursatishdi.
15
1.2. Kuzgi bug’doyning biologik xususiyatlari
Kuzgi bug’doyning urug’lari 1-2 0S haroratda ko’kara boshlaydi. Ammo
bunday haroratda bo’rtayotgan bug’doyda biokimyoviy va fiziologik jarayonlar
sekin kechadi. Haroratning ko’tarilishi bilan bu jarayonlar kuchayadi, hamda
ko’karayotgan murtakka oziqa moddalarning kelishi tezlashadi. Urug’lar unib
chiqishi uchun qulay harorat 12-20 0S, haroratning 30 0S ga yetishi urug’larning
dala sharoitida unuvchanligini va maysalarni qiyg’os hosil bo’lishini kamaytiradi.
Tuproq yuza qatlamida nam yetarli bo’lganda, 14-16 0S da maysalar 7-9 kunda
hosil bo’ladi. Sutkalik harorat 10 0S bo’lganda maysalar 12 kunda, 200S da
ekilgandan 5-7 kun o’tgach unib chiqadi. Urug’lar unib chiqishi uchun optimal
harorat 25 0S. Haroratga, urug’larni ekish chuqurligiga va namlikligiga hamda
boshqa omillarga bog’liq holda ekish-unib chiqish davri 7 kundan 50 kungacha va
lalmikorlikda undan ortiq bo’lishi mumkin.(Xalilov N., 2006)
O’zbekistonning lalmikor mintaqalarida, kuzda urug’lar quruq tuproqqa
ekilganligi, keyin yetarli miqdorda yog’ingarchiliklar, harorat bo’lmaganligi uchun
ko’pchilik yillarda qishda yoki ko’klamda unib chiqadi. Lalmikorlikda tekisliktepalik mintaqada (G’allaorol) kuzgi bug’doyning ekish-unib chiqish davri
o’rtacha 31 yil davomida eng qisqasi 8 kun, o’rtacha 83 kun, eng uzuni 167 kun
bo’lgan. Tog’ mintaqada (Baxmal) ekish-unib chiqish davri eng qisqa bo’lganda
34 kun, o’rtacha bo’lganda 63 kun, eng uzuni 115 kun bo’lgan.
Lalmikor dehqonchilik qilinadigan asosiy mintaqalarda, Samarqand, Jizzax
viloyatlarida kuzgi yomg’irlarning kech yog’ishi hamda havoning erta soviy
boshlashi urug’larning qishlashga yarim bo’rtgan yoki bo’rtgan holda ketishiga
sabab bo’ladi. Bunday urug’lar qishki iliq kunlarda yoki bahorda unib chiqadi.
Sug’oriladigan yerlarda kuzgi bug’doy urug’lari optimal muddatlarda nam
yetarli tuproqlarga ekilganda 6-8 kunda unib chiqadi. Ekin unib chiqish davrida
samarali harorat 116-139 0S ni tashkil qiladi. Fotosintez jarayoni uchun minimal
harorat 3-4
0
S. Haroratning ortishi va boshqa sharoitlar qulay bo’lganda
16
uglerodning o’zlashtirilishi kuchayadi. Harorat 35-36 0S bo’lganda assimiliyasiya
jarayoni sekinlashadi.
Lalmikorlikda kuzgi bug’doy ko’pincha erta bahorda tuplaydi. G’allaorolda 35 yil
mobaynida kuzgi bug’doy kuz-qish davrida tuplanishi to’rt marta kuzatilgan. Janubiy
mintaqalarda, qishda ham kuzgi g’alla ekinlarining o’sishi kuzatiladi. Shuning uchun
janubiy mintaqalarda lalmikorlikda ko’pincha kuzgi g’alla ekinlari kuzda yoki qishda
tuplanadi.
Tuplanish fazasida o’simlikning qishlashi eng yuqori bo’ladi. Sug’oriladigan yerlarda,
o’simlikda to’rtinchi bargning hosil bo’lishida tup-lanish tuguni shakllana boshlaydi.
Ildizsimon bo’g’in oralig’ining uchida joylashgan murtak asta-sekin kattalasha
boshlaydi va to’rtinchi barg hosil bo’lganda sharsimon yo’g’onlashgan shaklni ko’z
bilan yoki asbob yordamida ko’rish mumkin. Bu tuplanish tugunidir. Lalmikorlikda
unib chiqishdan tuplanishgacha bo’lgan davr G’allaorolda 55 kun, Baxmalda 100 kun,
Qarshida (tekislik mintaqa) 44 kun, Qamashida (tekislik-tepalik mintaqada) 49 kunda
o’tadi. Urug’larning nam, keyinchalik harorat yetishmasligi natijasida kech unib
chiqishi, tuplanishning ham kech boshlanishiga sabab bo’ladi. Maysalar kuzda hosil
bo’lsa, tuplanish qishda (yanvarda), qishda hosil bo’lsa, erta bahorda (martda) va erta
bahorda unib chiqqanda bahorda (aprelning birinchi o’n kunligida) kuzatilishi mumkin.
Samarqand viloyatining sug’oriladigan yerlarida o’tkazilgan tajribalar, kuzgi
bug’doy erta va optimal muddatlarda ekilganda tuplanish to’la unib chiqishdan
keyin 10-18 kun o’tganda kuzatiladi. Kechki muddatlarda unib chiqish-tuplanish
davri kuzda boshlanib, bahorda davom etadi. Bunday ekinzorlarda unib chiqish tuplanish davri 70 kun va undan ortiq bo’ladi.
Sug’oriladigan yerlarda yetarli namlik, harorat, oziqa moddalar yetarli
bo’lganda erta va optimal muddatda ekilgan o’simlik, kuz davrida 3-7 novda hosil
qiladi. Kuz davrida 2-5 ta novda hosil qilgan o’simliklar yaxshi qishlab chiqadi.
Tuplanish energetikasiga kuzgi bug’doyning nam va oziqa moddalar bilan
ta’minlanishi katta ta’sir ko’rsatadi. Tuplanish tuguni joylashgan tuproq qatlamida
17
namlik yetishmasa yon novdalar hosil bo’lishi keskin kamayishi yoki to’la
to’xtashi mumkin. Sun’iy sharoitda kuzgi bug’doyning Odessa-3 navi 334 tagacha
poyalar hosil qilgan (V.I.Bondarenko). Dala sharoitida bitta o’simlikda 5-7 ta
novda, kechki ekish muddatlarida 3 tagacha novda hosil bo’ladi.
Yon novdalar odatda o’zlarining tuplanish tugunini bosh poya tuplanish
tuguniga yaqin hosil qiladi va ularni ajratish qiyin. Ular faqat tuplanish tugunidagi
kurtakchalardangina emas, murtakdagi uxlovchi kurtaklardan va kaleoptil
asosidagi kurtakchalardan ham hosil bo’lishi mumkin. Ayrim hollarda bosh poyada
bir emas, bir nechta tuplanish tugunlari hosil bo’lib, ularni har qaysisidan yon
novdalar hosil bo’ladi.
Tuplanish tugunida yon novdalarning hosil bo’lishi va o’sishi bilan birgalikda
bo’g’in ildizlari (ikkilamchi) tizimi hosil bo’ladi. Birlamchi (murtak) ildizlardan
farq qilib, ikkilamchi ildizlar tuplanish tugunidan rivojlanadi.
Kuzgi bug’doyda tuplanish harorat 2-4 0S bo’lganda sekin o’tadi. Harorat 5 0S
ga oshganda tezlashadi. Harorat oshib borishi bilan tuplanish jadalligi va
ikkilamchi ildiz tizimi hosil bo’lishi kuchayadi. Ammo harorat 25-30 0S bo’lganda
tuplanish to’xtashi mumkin. Bu hol tuproq yuza qatlamining tez qurishi va suvning
transpirasiyaga sarflanishi bilan bog’liq. Unib chiqish fazasida barglarning
shakllanishi va ildiz tizimining o’sishi 4-30 0S va undan yuqori haroratda o’tishi
mumkin. Dala sharoitida kuzgi bug’doy optimal muddatda ekilganda, tuproqda
namlik yetarli bo’lganda o’rtacha sutkalik harorat 15-17 dan 8-10 0S gacha
bo’lishiga to’g’ri keladi. Kechki ekish muddatlarida sug’oriladigan yerlarda ham
o’simlik bitta-uchta barg hosil qilib qishlashga ketadi. Unib chiqish fazasi bahorda
ham davom etadi. Bunday hollarda unib chiqish fazasi 100-150 kun davom etadi.
Tuplanishning boshlanishi odatda pastki barg qo’ltig’idan birinchi yon
shoxning hosil bo’lishi bilan belgilanadi. U bosh poyaning birinchi barg qini
asosida yotgan kurtakdan shakllanadi. O’sish davomida kurtakdan rivojlangan
birinchi novdaning bargi o’sishi bilan asosiy poya bargining ikkinchi bargi asosida
18
yotgan kurtakdan ikkinchi novda hosil bo’ladi. Qulay sharoitda yon novdalar faqat
bosh poyaning barg qo’ltig’idan emas, balki yon novdalar bargining asosida
joylashgan kurtaklardan ham hosil bo’ladi. Bu kurtaklardan ikkkilamchi tartibda
novdalar, ulardan uchlamchi tartibdagi novdalar hosil bo’ladi va hokazo. Tuproqda
nam yetishmasligi natijasida, bunday hollarda kuzgi bug’doy qishlashiga 4-5
novda o’rniga 1-2 novda hosil qilib ketadi. Tuplanish davrida tuproqdagi
namlikning cheklangan dala nam sig’imidan 80 % dan kam bo’lmasligi eng qulay
hisoblanadi.
O’simlik o’sishi va rivojlanishi, shu jumladan yon novdalarning hosil bo’lishi
tuplanish tugunining joylashish chuqurligiga bog’liq. Tuplanish tuguni qancha
chuqur joylashsa u past va yuqori haroratning hamda tuproq qurib qolishining
salbiy ta’sirlaridan kam zararlanadi. Tuplanish tuguni joylashgan chuqurlikning
oshib borishi bilan o’simlikning novda hosil qilish xususiyati oshib boradi.
Tuplanish tugunining joylashish chuqurligi urug’ni ekish chuqurligiga, uning
yirikligiga, tuproq zichligi va strukturasiga tuproqni tayyorlash sifatiga, haroratga,
namlikka, yorug’likka bog’liq. Bu omillar qulay nisbatlarda bo’lganda tuplanish
tuguni 2-3 sm chuqurlikda joylashadi. Unib chiqish fazasi oxirida bulutli va nam
havo bo’lsa, tuplanish tuguni tuproq yuzasidan 0,5-1 sm chuqurlikda joylashadi.
Zich, strukturasiz tuproqlarda tuplanish tuguni yuza joylashadi. Serquyosh ochiq
havo uni chuqur joylashishiga yordam beradi.
Yirik urug’lar ekilganda, azotli o’g’itlar solinganda tuplanish keskin ortadi.
Tuplanish jadalligi navning biologik xususiyatlariga ham bog’liq. Kuzgi
bug’doyning yuqori, o’rtacha va past tuplanadigan navlari bor.
Tuplanish fazasining oxirida, naychalash fazasining boshlarida bo’lajak
poyaning hamma organlari kurtak holda bo’lib, tegishli sharoitda o’simlikda
plastik zaxira moddalari yetarli bo’lganda u o’sishga qo’zg’aladi. Oldin bosh poya,
ma’lum vaqt o’tgandan keyin yon novdalar o’sishni boshlaydi. Birinchi bo’g’in
oralig’i kuzgi bug’doyda odatda 3-4 sm, ayrim hollarda 7-10 sm ga yetadi. Birinchi
19
bo’g’in oralig’i 5-6 kun davomida jadal o’sadi, 10-15 kundan keyin o’sishdan
to’xtaydi. Poyaning o’sishi bir sutkada o’rtacha birinchi bo’g’in oralig’iniki 0,5-1,5
sm, oxirgisiniki 5-6 sm va undan ko’p bo’ladi. Oxirgi bo’g’in oralig’i eng uzun
bo’ladi.
Qulay sharoitda o’rtacha harorat 8-10
0
S bo’lganda naychalash fazasi
boshlanadi. Haroratning oshishi bilan poya va barglar o’sishi tezlashadi. Bu
fazaning tugashi uchun 11 0S haroratda 35-40 kun, harorat 13-15 0S bo’lganda 3032 kun, 20-25 0S bo’lganda 18-20 kun kerak bo’ladi. Harorat 22-25 0S va undan
ortiq bo’lganda o’sish jarayonlari tezlashadi, fazaning davom etishi qisqaradi,
ammo tuproqda namning yetishmasligi, suv rejimining buzilishiga olib keladi va
poya, barglarning o’sishini sekinlashtiradi. Kuzgi bug’doy o’stiriladigan
mintaqalarda harorat rejimi har xil. Shu sababli bu fazaning tugashi uchun o’rtacha
sutkalik harorat yig’indisi 380-500 0S tashil qiladi.
Naychalash fazasida o’simlikning namlik va oziqa moddalar bilan
ta’minlanishi ham katta ahamiyatga ega. Ularning yetishmasligi o’sishni, plastik
moddalar
to’planishini
kamaytiradi,
boshoqning
shakllanish
sharoitini
yomonlashtiradi va natijada hosilning kamayishiga olib keladi. Bu davrda o’simlik
uchun eng qulay suv rejimi tuproq cheklangan dala nam sig’imining 80 % dan kam
bo’lmaganda hosil qilinadi.
O’zbekistonda kuzgi bug’doyning boshoq tortishi ob-havoning quruq va issiq
davriga to’g’ri keladi. Aprel oyining oxiri may oyining boshlarida yoqqan
yog’ingarchiliklar kuzgi bug’doy hosildorligiga deyarli ta’sir ko’rsatmaydi. Bu
davrda yog’ingarchiliklar miqdori kam bo’lib, ular faqat tuproqning yuza qatlamini
namlashi mumkin. Shuning uchun lalmikorlikda tuproqning pastki qatlamlarida
namlik zaxirasi katta ahamiyatga ega.
Kuzgi bug’doyning boshoq tortishi, lalmikorlikda, G’allaorolda eng ertagisi
25 aprelga, o’rtagisi 12 mayga, eng kechkisi 24 mayga to’g’ri keladi. Baxmal
20
mintaqasida bu ko’rsatgichlar 10 may, 15 iyun va 18 iyunga, Qarshida 20 aprel, 5
may va 14 mayga to’g’ri keladi.
Samarqand viloyati sharoitida sug’oriladigan maydonlarda kuzgi bug’doy
turli muddatlarda ekilganda boshoqlash fazasi 25 apreldan 10 maygacha
kuzatilgan. Naychalash fazasining boshlanishidan boshoqlash fazasigacha 25-30
kun o’tdi. Ob-havo sharoitiga qarab boshoqlash ko’rsatilgan muddatdan oldin yoki
keyin boshlanishi mumkin. Salqin, yomg’irli ob-havoda boshoqlash naychalash
boshlangandan keyin 36-40 kunda, havo quruq va issiq bo’lganda 20-25 kunda
boshlanadi.
Kuzgi bug’doyning gullashi boshoqlashdan 2-3 kun keyin boshlanadi. Ayrim
hollarda juda noqulay sharoitlarda boshoq oxirgi barg qinidan chiqmay gullashi va
urug’lanishi mumkin. Bunday hol kuchli qurg’oqchilik hamda yuqori haroratda
kuzatilib, poya oxirgi bo’g’in oralig’ining o’sishdan to’xtashi bilan bog’liq. Salqin,
yomg’irli ob-havoda boshoqlash va gullash o’rtasidagi davr 5-8 kunga yetishi
mumkin. Bitta boshoq 3-5 kun, ekinzordagi boshoqlar 6-7 kun gullab turadi. Eng
ko’p gullar, gullashning boshlanishidan 2-3 kun o’tgach kuzatiladi va oxiriga kelib
kamayadi.
Bug’doy changlari urug’chiga kelib tushmasa yashovchanligini tez, 2-3
soatda yo’qotadi. Urug’chilar esa changni qabul qilib olish qobiliyatini 6-8 kun
davomida saqlaydi.
Gullash va urug’lanish 11-30 0S haroratda me’yorida o’tadi. Ular havo
harorati 20-25 0S bo’lganda jadal o’tadi. Tuproqda nam yetarli, havo harorati 25-30
0
S bo’lsa ham gullash va urug’lanish me’yorida o’tadi. Boshoqlash, gullash,
urug’lanish fazalarining davomiyligi 5-8 kundan 10-12 kungacha o’zgaradi.
Kuzgi bug’doy iyunda, tog’li mintaqalarda iyulda pishib yetiladi. Donning
shakllanish davrida harorat 21-23 0S bo’lsa, donning o’sishi jadallashadi uning
davomiyligi qisqaradi. O’zbekiston sharoitida donning to’lishi va pishib yetilish
davri yuqori harorat bo’lgan sharoitda o’tadi. Havo harorati G’allaorolda 35 0S
21
ba’zan 40
0
S ga ko’tariladi. Bunday holda o’simliklar yuqori haroratdan
zararlanadi.
O’zbekiston sharoitida donning hosil bo’lishi, to’lishi, pishib yetilishi 27-33
kun davom etadi. Bu davr ekilish muddatiga, o’stirish sharoitiga navning biologik
xususiyatlariga bog’liq bo’ladi. Havo quruq va issiq bo’lganda bu davr 20-25 kun,
salqin, havo namligi yuqori bo’lganda 35-45 kun bo’ladi. Sug’oriladigan yerlarda
donning shakllanishi, to’lishi, pishib yetilishi uchun lalmikorlikdagiga nisbatan
ko’p vaqt talab qilinadi.
Lalmikorlikda kuzgi bug’doyning o’sish davri o’rtacha 167 kun bo’lib, tuproq
iqlim sharoiti, qo’llanilgan agrotexnika va navlarga bog’liq holda 90-227 kun
orasida o’zgaradi. Sug’oriladigan yerlarda kuzgi bug’doy o’suv davri 180-230 kun
bo’ladi. Hamdo’stlik mamlakatlarining shimoliy mintaqalarida 300-350 kunga
yetadi.
Kuzgi bug’doy o’sish davrining hamma fazalarida atrof muhitdagi harorat 2025 0S bo’lganda jadal o’sadi. Ko’pchilik tadqiqotlarning ko’rsatishicha kuzgi
bug’doy 2-3 0S dan 37-40 0S gacha bo’lgan haroratda sezilarli o’sadi. Harorat 40 0S
dan oshganda, o’simlik yashashga qobiliyatini saqlasada, quruq moddaning o’sishi
to’xtaydi. Kuzgi bug’doy kechki ekish muddatlarida urug’lari bo’rtgan holda
qishlashga ketadi. Agar harorat urug’larning ekish chuqurligida 16-17 0S dan
pastga tushmasa, ko’p hollarda ular yashash qobiliyatini saqlab qoladi, erta
bahorda o’sib durust hosil beradi. Tuplanish fazasida 2-4 poya hosil bo’lganda o’simlik
17-22 0S sovuqqa chidaydi. Qor qatlami bo’lmaganda sovuq 20-25 0S yetsa va bu sovuq
uzoq davom etmasa kuzgi bug’doyni sovuq urmaydi. Qor qatlami qalin bo’lsa yaxshi
chiniqqan kuzgi bug’doy 35 0S va undan ortiq sovuqqa chidaydi.
Kuzgi bug’doyning Albidum-114, Odesskaya-51, Mironovskaya-808 navlari
sovuqqa juda chidamli. Markaziy Osiyoda sovuqqa chidamliligi eng yuqori kuzgi
navlar, keyin duvarak navlar, bahori navlarning sovuqqa chidamliligi past, ammo
qish iliq bo’lganda ular ham yaxshi qishlab chiqadi.
22
Namga talabi. Kuzgi bug’doy kuzgi arpaga va bahori bug’doyga nisbatan
o’sish davrida namlikni ancha ko’p sarflaydi. Bu o’sish davri uzunligi va hosil
umumiy massasining yuqoriligi bilan bog’liq.
Kuzgi bug’doyni namlikni o’zlashtirishi o’simlik yoshiga, o’sish jadalligiga,
rivojlanishining kuchiga, tuproqdagi namlik zaxirasiga, haroratga va havoning
nisbiy namligiga, yorug’likka, ildiz tizimining rivojlanishiga, oziqa moddalar bilan
ta’minlanganligiga va boshqa omillarga bog’liq.
O’simlik o’sishi uchun eng qulay sharoit tuproqdagi namlik cheklangan dala
nam sig’imining 75-80 % dan kam bo’lmaganda yaratiladi. Kuzgi bug’doyning
tuproqdan nam o’zlashtirishi tuproqdagi namlik so’lish namligiga teng bo’lganda
to’xtaydi. Tuproqning mexanik tarkibi, suv fizik xossalari va kimyoviy tarkibiga
bog’liq holda so’lish namligi tuproq mutlaq quruq massasining og’irligiga nisbatan
o’zgaradi. Bu namlik qumli tuproqlarda 1-3, qumoq va yengil qumoq tuproqlarda
3-5, o’rtacha hamda og’ir qumoq tuproqlarda 6-12, soz tuproqlarda 12-18 dan 22
% gachani tashkil etadi. Kuzgi bug’doy o’sish davrida yetishtirish sharoitiga qarab
lalmikorlikda 2000-4000 m3/ga, sug’oriladigan yerlarda 6000 m3/ga va undan
ko’proq suv sarflash mumkin.
O’simlikning namlikdan qanday darajada foydalanganligini transpirasiya
koeffisiyentiga qarab bilish mumkin. Kuzgi bug’doyda transpirasiya koeffisinti
o’rtacha 450, ayrim yillari 700 va undan ortiq ham bo’lishi mumkin. O’simlik
o’sishi uchun qulay sharoitda, dehqonchilik madaniyati yuqori bo’lsa transpirasiya
koeffisiyenti 350-300 gacha tushishi mumkin.
Suvning sarflanishi transpirasiya koeffisiyentini kattaligi singari faqat o’sish
sharoitlariga emas, balki o’simlikning yoshiga, o’sish jarayonlarining jadalligiga
bog’liq. O’sish davrining boshlanishida 1 t quruq modda hosil qilishi uchun 8001000 m3 suv sarflanadi. O’simlik qarishi bilan bu ko’rsatgich kamayadi va o’sish
davrining oxiriga kelib 150 dan 200 m3/t bo’ladi. Ammo bu o’lchamlar o’rtacha
23
ko’rsatkichdan sezilarli farq qiladi. Ob-havo past haroratli va sernam bo’lsa suv
sarfi kam, issiq, quruq bo’lganda yuqori bo’ladi.
Kuzgi bug’doyni dalada o’stirish davomida o’simlik sarflaydigan suvni,
tuproqdan bug’lanayotgan suvdan farq qilish qiyin. Shuning uchun ma’lum
birlikdagi maydondan sarflangan suvni, don yoki umumiy hosil massasining
kattaligiga solishtirilib hisoblanadi. Bu ko’rsatkich kuzgi bug’doyni o’stirish
sharoitiga bog’liq holda umumiy massa uchun 400-600, don uchun 800-1200 m3/t
bo’ladi.
Kuzgi bug’doyning o’sish davri davomida suvga talabi oshib boradi.
Urug’larning bir tekis, qiyg’os unib chiqishi uchun tuproqning 10 sm qalinligida
namlik 10 mm dan ko’p bo’lishi talab qilinadi. Maysalarga, ularning suv
bug’lantiradigan barg yuzasi kam bo’lganligi uchun kam suv kerak. O’simlik eng
ko’p suvni naychalashdan donning sut pishishigacha sarflaydi.
O’zbekistonning lalmikor yerlarida tog’ etaklaridagi tekisliklarda va tog’ oldi
mintaqalarida, sizot suvlar juda chuqur joylashganligi, tuproq profilining pastki
qatlamlaridan kapillyarlar orqali to’xtovsiz va me’yorida namlikni ko’tarilishiga
to’sqinlik qiladi. Shuning uchun respublikada lalmikor dehqonchilik qilinadigan
hududning asosiy qismida tuproqni namlaydigan asosiy manba atmosfera
yog’ingarchiliklari
hisoblanadi.
Kuzgi
bug’doy
ekiladigan
lalmikorlikda,
ekinzorlarda tuproqning suv rejimi atmosfera yog’ingarchiliklariga hamda ularning
yog’ishiga, mavsumiyligiga bog’liq. Shu bilan birgalikda tuproqdagi namlik
bug’lanishga, ayniqsa, kech kuz va yoz oylaridagi bug’lanishga bog’liq.
Kuz-qish, erta bahor davridagi yog’ingarchiliklar qancha ko’p bo’lsa,
tuproqda shuncha ko’p nam zaxirasi to’planadi va kelgusida bo’ladigan ob-havoga
bog’liq bo’lmagan holda yuqori hosil shakllanishini ta’minlaydi. Aksincha kuz
kech, qish quruq kelsa hosil taqdiri kech bahor davridagi yog’ingarchiliklarga
bog’liq va uning miqdori har yili yetarli bo’lmaydi. Kuzgi bug’doy ekilgan
ekinzorlarda, tuproqniig 0-20 sm (yuqori) va 20-60 sm (pastki) qatlamlarida
24
o’simlikning naychalash fazasidan boshlab namlikning kamayishi yaqqol
kuzatiladi. Boshoqlash fazasida tuproqning 0-60 sm qatlamda, quruq yillari 60-120
sm qatlamda namning keskin kamayishi kuzatiladi.
Lalmikor yerlarda tipik bo’z tuproqlarda tuproqning namligi 11-12 % dan
kam bo’lmaganda, tuproq namligi cheklangan dala nam sig’imining 65-70 % iga
to’g’ri keladi va o’simlikning suvga bo’lgan minimum talablarini qondiradi.
Tuproqning bunday namligi toza shudgorda, o’simlikning boshoqlash davriga
to’g’ri keladi (G’allaorol). Ang’izga ekilgan kuzgi bug’doyda tuproqning 0-60 sm
qalinligidagi namlik, tuproq cheklangan dala nam sig’imining 60-70 % dan kam
bo’lmagan namlik boshoqlash fazasiga kelib juda kam kuzatiladi.
Lalmikorlikda kuzgi bug’doy o’sish davrining ikkinchi yarmida, o’simlik
uchun suv manbai tuproqning chuqur qatlamlari (100-120 sm) bo’ladi.
O’zbekistonning tog’ etaklari va tog’ oldi sharoitida kuzgi bug’doy
ekinzorlaridan o’simlik o’sish davrida tuproqdan sarflangan namlikning o’rtacha
miqdori 359,8 mm, shundan suvning tuproqdan bug’lanishiga 181,1 mm,
transpirasiyaga 178,6 mm sarflangan. Tuproq namligining sarflanishi unib chiqishnaychalash davrida 82,8 mm, naychalash-boshoqlashda 151,4 mm, boshoqlash-sut
pishishda 78,5 mm, sut pishish-to’la pishishda 46,8 mm bo’lishi kuzatilgan.
Naychalash sut pishish davrida umumiy suv sarfining 63,9 % i sarflangan.
Kuzgi bug’doyning suv sarflashiga o’simlik o’suv organlarining baquvvat
rivojlanganligi, ekish muddatlari, me’yorlari, sug’orish va boshqa agrotexnik
omillar ta’sir ko’rsatadi.
Sug’oriladigan yerlarda o’simlikning baquvvat rivojlanganligiga ekish
muddatlari sezilarli ta’sir ko’rasatadi. Zarafshon vohasida o’tkazilgan tajribalarda
erta ekilgan kuzgi bug’doy yer usti massasi, kech ekilagandagiga nisbatan ko’p
bo’ladi. Bahorgi-yozgi o’sish davrida juda erta muddatda ekilgan o’simliklar
qishda zararlanganligi uchun ularning o’sishi bahorda kuchsizlanadi va suvni kam
sarflaydi.
25
Optimal muddatlarda ekilgan o’simliklar qishlashda kam zararlanadi, yer
ustki massasi va ildiz tizimini tez tiklaydi. Shuning uchun ular o’sish davrining
ikkinchi yarmida suvni ko’p sarflaydi.
Kuzgi bug’doy kech ekilganda me’yoridagi yer usti massasini va ildiz tizimini
shakllantira olmaydi, binobarin tuproqdagi mavjud namlikdan ham to’la foydalana
olmaydi.
Ilmiy adabiyotlarda o’simlikning naychalash fazasi suvga eng talabchan
(kritik) davr hisoblanadi. Ammo bug’doy o’sish davrining boshqa fazalarida ham
yetarli miqdorda namlik bo’lishini talab qiladi. Tuplanishda nam yetishmasa
barglar, poyalar hosil bo’lishi kechikadi, ildiz tizimi kuchsiz rivojlanadi, o’simlik
qishlashga yaxshi rivojlanmasdan ketadi. Naychalashda o’simlik yetarli miqdorda
namlik olmasa barglar, poyalarning bo’g’in oralig’i o’sishdan to’xtaydi, biomassa
o’sishi kam, o’simlikning bo’yi past bo’ladi. Bu fazada namning yetishmasligi
generativ organlarning hosil bo’lishini buzadi, don hosil qilmaydigan gullari ko’p
bo’lishiga va umumiy massa hamda donning kam bo’lishiga olib keladi.
Namlikning gullash va urug’lanish davrida yetishmasligi ham don hosilini
kamaytiradi. Donning shakllanishi va to’lishish davrida o’simlik yetarli miqdorda
namlik bilan ta’minlanmasa donlar yengil, puch bo’lib qoladi. Sug’oriladigan
yerlarda kuzgi bug’doy donining shakllanishi va to’lishi davrida tuproqning
namligi cheklangan dala nam sig’imining 70 % dan kam bo’lmasligi optimal
hisoblanadi.
Tuproqqa talabi. Kuzgi bug’doyning boshqa g’alla ekinlariga nisbatan
tuproqqa talabchanligi yuqori. Uning me’yorida o’sishi va rivojlanishi uchun
tuproq muhiti neytral (betaraf – rN - 6-7,5) bo’lishi kerak. U tuproqning unumdor,
begona o’tlardan toza va yetarli namlikka ega bo’lishiga talabchan. Bug’doy eng
barqaror va yuqori hosilni unumdorligi yuqori qora tuproqlarda, to’q kashtan
tuproqlarda beradi.
26
O’zbekistonda eng keng tarqalgan bo’z tuproqlar ham mayin, begona
o’tlardan toza bo’lsa kuzgi bug’doy uchun eng qulay hisoblanadi. Bu tuproqlar
chirindiga, azotga kambag’al bo’lsa ham ularda mikrobiologik jarayonlar juda
jadal o’tadi va o’simliklar o’zlashtirishi oson bo’lgan ma’danli moddalarning
harakatchan formalarini hosil qiladi. Sug’oriladigan yerlarda keng tarqalgan o’tloq,
bo’z-tuproq, o’tloq-botqoq tuproqlar ham kuzgi bug’doydan mo’l hosil yetishtirish
uchun juda qulay.
Bug’doy sho’rlangan tuproqlarda yaxshi o’smaydi. Eroziyaga uchrab tuprog’i
yuvilgan nishab yerlar, qumli tuproqlar bug’doy ekish uchun qulay emas. Kuzgi
bug’doy o’stirishda relyef ham katta ahamiyatga ega.
Yorug’likka talabi. Yorug’lik bug’doy o’simligi hayotining eng muhim
omillaridan biridir. Yorug’lik kunining uzunligi, yorug’likning intensivligi va
uning spektr tarkibi, fotosintez intensivligiga, organik moddalarning to’planishiga,
o’simlikning o’sishiga, rivojlanishiga, ayrim organlarning shakllanishiga ta’sir
qiladi. Yorug’lik barglar tuproq yuzasida paydo bo’lmasdan o’simlikka ta’sir
ko’rsatadi. Intensiv yorug’likda kaleoptil tuproq yuzasiga chiqmasdan o’sishni
to’xtatadi. Bulutli, quyosh yorug’lik kuni qisqa sharoitda kaleoptil tuproq yuzasiga
chiqishi ham mumkin.
Kuzgi
o’suv
davrining
boshlanishida
yorug’likning
yetishmasligi
o’simlikning o’sish tezligiga birinchi navbatda barglar va tuplanish tugunining
hosil bo’lishiga ta’sir qiladi. Serquyosh ob-havo unib chiqish fazasida, ayniqsa,
ikkinchi, uchinchi barglarning o’sish davrida, qulay harorat, suv, oziqa rejimi bilan
uyg’unlashgan holda yirik barglar hosil bo’lishiga va tuplanish tugunining chuqur
joylashishiga yordamlashadi. Aksincha bulutli, yomg’irli ob-havo past harorat
bilan uyg’unlashganda tuplanish tuguni tuproq yuzasiga yaqin joylashadi va qish
davrida o’simlikning zararlanish xavfini kuchaytiradi.
Kuzgi bug’doy uzun kun o’simligi. Bahorda, o’sish davrida 13-14 soatdan
kam bo’lmagan yorug’lik kuni o’simlikning ko’p miqdorda plastik moddalar
27
to’plashi, biomassaning to’planishi va yorug’lik stadiyasini tez o’tishiga
yordamlashadi.
Quyoshli ob-havo sharoitida naychalash fazasining boshlanishida qisqa,
ammo mustahkam pastki bo’g’im oralig’i shakllanadi va o’simlik yotib qolishga
chidamli bo’ladi.
Serquyosh, bulutsiz, ochiq ob-havo, yetarli namlik donning shakllanishi,
pishib yetilishida, yuqori hosil olishda muhim omillar hisoblanadi.
Ma’danli oziqlanishga talabi. Kuzgi bug’doy boshqa don ekinlariga nisbatan
tuproqdagi oziqa moddalarning o’zlashtiriladigan shaklda bo’lishiga talabchan.
Dala sharoitida kuzgi bug’doyning o’sishi, rivojlanishi jadalligining past bo’lishi,
tuproqda asosiy oziqa elementlari, azot, fosfor, kaliyning yetarli bo’lmasligi
sababli yuzaga keladi. Ayrim tipdagi tuproqlarda me’yorida o’sishning buzilishiga
boshqa oziqa elementlari, shu jumladan mikroelementlarning yetishmasligi sabab
bo’ladi. Kuzgi bug’doy azotga talabchan.
Azot. Kuzgi bug’doyning o’sishi, rivojlanishi va hosili shakllanishida azot
katta ahamiyatga ega. Azot oddiy va murakkab oqsillar, aminokislotalar, nuklein
kislotalari, xlorofill, alkaloidlar, ayrim vitaminlar, fermentlar va hujayradagi ayrim
organik birikmalar tarkibiga kiradi. Oziqlanish muhitida azotning yetishmasligi,
shuningdek, ortiqchasi ham o’simlik ayrim organlarining o’sishiga salbiy ta’sir
ko’rsatadi va hosilning kamayishiga olib keladi.
Azot yetishmasa o’sish sekinlashadi, barglar och-yashil tusga kiradi va ayrim
hollarda o’simlik nobud bo’ladi. Bu holni erta bahorda namligi oshib ketgan
pastqam joylarda kuzatish mumkin.
Azotning yetishmasligi mahsuldor tuplanishga, boshoqdagi don soniga va
boshoqning yirikligiga, 1000 don massasiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Ayniqsa,
o’sish davrining ikkinchi yarmida azotning yetishmasligi donda oqsilning
to’planishini sekinlashtiradi, non yopish sifatini yomonlashtiradi.
28
Ortiqcha azotli oziqlanish, baquvvat o’sish massasini shakllanishiga va ildiz
tizimi bilan yer usti massasi nisbatining buzilishiga, o’sish davrining uzayishiga,
yotib qolishga hamda o’simlikning zamburug’ kasalliklariga chidamliligining
pasayishiga sabab bo’ladi. Boshqa oziqa elementlari bilan balanslanmagan kuchli
azotli oziqlanish hosilning kamayishiga, donning ekinboplik, non yopish
sifatlarining yomonlashishiga olib keladi.
Kuzgi bug’doy azotni tuproqdan ammoniy va nitrat shakllarida o’zlashtiradi.
Tuproq eritmasi neytral muhitga ega bo’lganda ammoniy tuzlari, kislotali
bo’lganda nitrat tuzlari yaxshi o’zlashtiriladi.
Kuzgi bug’doy eng ko’p azotni naychalash va boshoqlash fazalarida
o’zlashtiradi. O’sish davomida, ayrim davrlarda oziqlanish muhitida azotning
yetishmasligini, keyingi davrlarda azotli oziqlantirishni kuchaytirish hisobiga
qoplab bo’lmaydi.
Bahorning boshlanishida o’simlik yetarli miqdorda azotni o’zlashtirmasa,
boshoqchalarda faqat birinchi gullar rivojlanadi. Keyingi davrlarda azotli
oziqlanishni kuchaytirib boshoqchalarda rivojlangan gullar sonini oshirishga
yordamlashmaydi. Shuning uchun kuzgi bug’doy o’stirishda, asosiy o’g’itlar bilan
birgalikda erta bahorda azotli o’g’itlar bilan oziqlantirishlar o’tkazish, mahsuldor
boshoqlarni shakllantiradi. Boshoqlash fazasidagi azotli oziqlantirish don tarkibidagi oqsil va kleykovinani oshiradi.
Kuzgi bug’doy o’suv davrida gektaridan 50-60 s don shakllantirishi uchun
tuproqdan 180-220 kg azot o’zlashtiradi.
Fosfor. Kuzgi bug’doy hayotida fosfor ham katta ahamiyatga ega. U ko’p
organik birikmalarning tarkibiga kiradi. Bu organik birikmalar o’sishda,
ko’payishda, sintezda, irsiyatni berilishida muhim vazifani bajaradi. O’simlikni
fosfor bilan ta’minlanganligiga juda ko’p fiziologik biokimyoviy jarayonlarni
me’yorida o’tishi, yotib qolishga, sovuqqa, qurg’oqchilikka chidamlilik, o’suv
davrining davomiyligi bog’liq.
29
Kuzgi bug’doy rivojlanishining boshlanishida fosfor yetishmasa, keyin
rivojlanish davrlarida o’simlik fosfor bilan yaxshi ta’minlanganda ham yuqori
hosil shakllanmaydi. Bu davrda o’simlik fosforni ko’p o’zlashtirmaydi, ammo uni
yetarli miqdorda bo’lishi juda muhim.
O’simlikni fosforga bo’lgan eng talabchan (kritik) davri rivojlanishining
dastlabki davrlariga to’g’ri keladi. Eng ko’p miqdordagi fosfor naychalashning
boshlanishidan gullashigacha talab qilinadi. Donning pishishiga kelib o’simlikdagi
fosfor miqdori donning mum pishish fazasiga nisbatan kamayishi mumkin. Bu
fosforni poya va barglardan ildiz tizmiga o’tishi natijasida yuzaga keladi.
O’simlikda fosfor yetishmasligi barglarda qizil-siyohrang dog’larni hosil
bo’lishi bilan aniqlanadi. Oziqlanish muhitida fosfor bo’lmasa o’simlikning halok
bo’lishi kuzatiladi.
Kuzgi bug’doy azotga nisbatan fosforni kam talab qiladi. Gektaridan 50-60 s
don hosili olish uchun o’simlik tuproqdan 65-80 kg fosfor (P2O5) o’zlashtiradi.
Kaliy. Kuzgi bug’doy hayotida kaliyning vazifasi xilma xil. U fotosintez
me’yorida o’tishiga, yog’larning to’planishiga, o’simliklarda uglevodlarning
ko’chib yurishiga, o’simlikning yotib qolishga, shuningdek, sovuqqa va
qurg’oqchilikka chidamliligini oshirishga yordamlashadi.
Oziqlanish muhitida kaliy yetishmaganda oqsillar va uglevodlarning
to’planish jadalligi kamayadi, donning texnologik sifatlari pasayadi. O’simlikda
kaliy yetishmasligining belgisi barglar chetining qo’ng’ir tusga kirishi va
zangsimon dog’larning paydo bo’lishidir.
Kuzgi bug’doy kaliyni tuproqdan unib chiqishidan gullash fazasigacha
o’zlashtiradi. Kaliyning o’simlik tomonidan eng jadal o’zlashtirilishi naychalash
boshoqlash davriga to’g’ri keladi. Kuzgi bug’doy gektaridan 50-60 s don hosili
shakllantirishi uchun tuproqdan 115-140 kg kaliy o’zlashtiradi.
30
Oziqlanish muhitida gullashdan keyin kaliyning bo’lmasligi hosildorlikka va
don sifatiga ta’sir qilmaydi. O’simlik naychalash fazasida kaliy yetishmasligi don
hosilining kamayishiga olib keladi.
31
II. TADQIQOTLARNING DASTURI VA USLUBI,
SHAROITI, OBE’KTI
2.1. Tadqiqotlarning dasturi va uslubi.
Dala tajribalari 2011- 2012 yillarda tajribalari Jizzax viloyati
G’allaorol
tumani lalmikorlikning nam bilan yarim taminlangan qir-adirlik mintaqasida
joylashgan Sug’oriladigan yerlarda g’alla, dukkakli o’simliklar ilmiy tadqiqot
instituti G’allaorol filiali tajriba dalasi tipik bo’z tuproqli yerlarida o’tkazildi.
Nazorat nav sinovida delyankaning hisob maydoni 10 m2 dan iborat bo’lib,
gektariga 4,0 mln dona unuvchan urug’ hisobida ekildi. Tajriba davomida
fenologik kuzatish, hisob va tahlillar (Butunittifoq O’simlikshunoslik instituti,
VIR, 1984) uslubi bo’yicha va biometrik tahlillar Qishloq xo’jalik ekinlari Davlat
nav sinash komissiyasining (1985, 1989) chiqargan uslubi bo’yicha olib borildi.
Matematik tahlillar B.A. Dospexov (1985) tomonidan ishlab chiqilgan uslub
asosida o’tkazildi.
Tajribada o’rganilgan nav namunalarining kasalliklarga chidamliligini
baholash xalqaro ICARDA Markazida (International Center for Agricultural
Research in the Dry Areas, 1996) ishlab chiqilgan shkala bo’yicha foizda (%)
baholandi.
Oziqlantirish uchun fosforli o’g’itlar asosan haydash oldidan sug’oriladigan
yerlarda R2O5 90 kg/ga, K2O 60 kg/ga, azot N –30 kg/ga sof holda kuzda berildi.
Bahorgi azotli oziqlantirish N–180 kg/ga. ni tashkil etib, tuplash, naychalash va
boshoqlash davrida tabaqalashtirib berildi.
Ekinlarni parvarishlashda begona o’tlarga qarshi kurash qo’l kuchi va
kimyoviy usulda olib borildi (gektariga 20 gr Biostar gerbisidi 300 litr suvga
aralashtirilgan xolda sepildi).
Vegetasiya davomida sug’orish ob-havo sharoitiga qarab o’simlik fazalari
bo’yicha tuplash, boshoqlash va hosil to’plash paytida o’tkazilib, gektariga suv
sarfi 700-750 m.kubni tashkil etdi.
32
Tajriba
davomidagi
fenologik
kuzatuvlarda
unib
chiqish,
tuplash,
naychalash, boshoqlash, pishish (sut, mum, to’liq) fazalari belgilandi. O’simliklar
qishga va sovuqqa chidamliligi qishlashdan oldin va bahorda tirik o’simliklar
sonini sanash orqali aniqlandi. Yotib qolishga chidamlilik 5 ballik tizimda olib
borildi. O’suv davrining oxirida dala sharoitida o’simlik bo’yi, mahsuldor
tuplanish darajasi aniqlandi.
Laboratoriya sharoitida boshoq uzunligi (sm), boshoqdagi don soni, bosh
boshoqdagi don og’irligi (g), 1000 ta don vazni (g), don hajmi, don tarkibidagi
oqsil, kleykovina miqdori, IDK aniqlandi.
Tajriba obyekti qilib, eskidan sug’orib kelinayotgan tipik bo’z tuproqlar,
qattiq bug’doyning Kurpinaka navi 16 oktyabrda har xil 4,0, 5,0, 6,0 ekish me’yori
olindi.
Ilmiy tadqiqotlar O’zbekiston O’simlikshunoslik ilmiy –tadqiqot instituti,
Andijon sug’oriladigan yerlarda g’alla va dukkakli o’simliklar imiy –tadqiqot
instituti, O’zbekiston qishloq xo’jalik ilmiy –ishlab chikarish markazlarining
uslubiy qo’llanmalariga rioya qilgan holda o’tkazildi.
Dala tajribalari 2.1-jadvalda ko’rsatilgan tizim bo’yicha o’tkazildi.
Dala tajribalari 3 ta takrorlanishda olib borildi. Har bir tajriba variantining
hisobga olinadigan kattaligi 50 m2 ga teng bo’lib, ikki yarusda joylashtirildi.
Tajribada o’tkazilgan fenologik kuzatuvlar va biometrik o’lchovlar har bir
variant va takrorlanishda belgilab qo’yilgan (0.5m2 ) model o’simliklarda qishloq
xo’jalik ekinlari nav sinash davlat inspeksiyasining uslubi bo’yicha o’tkazildi
(Toshkent, 1971).
Dala ishlab chiqarish tajribalarining tuproq o’simlik materiallari, donning
texnologik sifat ko’rsatkichlari tahlili Sug’oriladigan yerlarda g’alla, dukkakli
o’simliklar
ilmiy
tadqiqot
instituti
G’allaorol
filiali
ilmiy
tadqiqot
laboratoriyalarida o’tkazildi va o’rganildi.
Bug’doyning o’tmishdosh ekini sifatida makkajo’xori don silos uchun
o’stirilgan maydonlar tanlab olindi.
33
2.1-jadval
Tajriba tizimi
Ekish me’yori
Nav
Ekish muddati
4, 0 mln
16.10
5,0 mln
Krupinka
6,0 mln
Tajribalarda o’simlik parvarishi mazkur mintaqa uchun qabul qilingan
texnologik jarayonlar asosida bajarildi.
Kuzda ekilgan bug’doy o’suv davrida, tuproq namligi dala nam sig’imining
70 % dan kam bo’lmagan holda ushlandi. Buning uchun ekishdan oldin gektariga
1000 m3
me’yorda nam to’playdigan va o’suv davrida gektariga 700 m3
me’yorlarda atmosfera yog’ingarchiliklarini hisobga olgan holda 3-4 marta
sug’orishlar o’tkazildi.
Tajribalarda N180 P90K60 kg/ga hisobida meniral o’g’itlar solindi. Fosforli va
kaliyli o’g’itlar yerni haydashdan oldin to’liq me’yorda, azotli o’g’itlar esa yillik
me’yorining 30 kg ekishdan oldidan, 75 kg erta bahorda va qolgan qismi
naychalash fazasida berildi.
Tajriba dalasining agrokimyoviy tavsifi aniqlandi. Tuproqning 60 sm
qatlamida chirindi - Tyurin uslubi bo’yicha, N - NO3- Granvald-Lyaju uslubi
bo’yicha, R205 - Machigin uslubida, K20-olovli fotometrda aniqlandi. Don va
tuproqdagi umumiy azot miqdori Kyeldal uslubi bo’yicha tuproqdagi umumiy
fosfor va kaliy Meshcherfkov uslubi bo’yicha olovli fotometrda aniqlandi.
Bug’doy hosili tajribalarda bog’lamlar usulida va yoppasiga yig’ishtirilib,
yanchib olindi. Hosil standart (14%) namlikka va 100 % tozalikka keltirib
hisoblandi (Dospexov, 1985).
34
Kuzatish va biotermik hisoblar model o’simliklarda ikkita toq qaytariqlarda
olib borildi. Fenologik kuzatishlar qishloq xo’jalik ekinlarini nav sinash bo’yicha
davlat inspeksiyasining uslubi bo’yicha o’tkazildi (1971).
Ekilgan bug’doyning o’sishi rivojlanishi va mahsuldorligini o’rganish uchun
qo’yidagi fenologik kuzatishlar va biotermik o’lchashlar bajarilidi:
- urug’larning dala sharoitida unuvchanligi va o’simliklarning qishlash
oldidan tup qalinligi, qishlab chiqqandan keyin va hosilni yig’ishtirishdan oldin
doimiy hisobga olingan kattaligi 0.5 kv.m bo’lgan maydonlarning diagnali
bo’yicha 10 joyidan hisoblab borildi;
- bug’doy o’simligining biometrik ko’rsatkichlari 0.5 m2 maydonchadan
4 qaytariqli qilib, 8-10 kun oralig’ida hisobga olindi:
- o’simliklar tup qalinligini aniqlash maqsadida ajratilgan maydonlardan
hosilni yig’ishtirishdan oldin hosil strukturasini tahlil qilish uchun bog’lamlar
olindi.
- laboratoriya sharoitida 100 ta o’simlik tahlili o’tkazildi: ularning balandligi
o’lchandi, mahsuldor to’planish hisoblandi, boshoqning uzunligi, boshoqdagi
boshoqchalar va donlar soni, bitta boshoqdagi donning vazni, shuningdek, 1 m2
dagi don somon, donning chiqishi hisoblandi. Bog’lamdagi boshoqli poyalar soni
ham hisobga olindi.
- donning namligi va ifloslanishi, mingta don vazni don shishasimonligi va
naturasi GOST bo’yicha, donning texnologik xususiyatlari mikrouslubda,
kleykovina (yelimsimon modda) miqdori GOST-13586-1068 bo’yicha aniqlandi.
Dondagi oqsil miqdori Infromatik 86-20 bo’yicha, umumiy oqsil miqdori azot
bo’yicha hisoblandi. Azot esa Kyeldal usubi bo’yicha aniqlandi.
Tajribaning iqtisodiy samaradorligi hisob normativ uslublari bo’yicha
aniqlandi.
Tajriba
variantlari va takrorlanishlar asosida olingan hosildorlikning
aniqligi B.A. Dospexov (1985) dispersion uslubida amalga oshirildi.
35
2.2. Iqlim sharoiti
G’allaorol tumani qir-adirlik mintaqasining dengiz sathidan 700 metr
balandlikda joylashgan. Ko’p yillik o’rtacha yog’in –sochin miqdori 354,0 mm
bo’lib, bu yillar bo’yicha 141,2 mm dan 616,7 mmgacha farq qiladi. Yog’in–
sochin asosan qish-bahor oylarida tushadi. Yillik o’rtacha havo harorati 11,6 oS ni
tashkil etib, eng yuqori harorat iyulda +45 oS.gacha ko’tariladi. Issiq kunlar yil
davomida 170-250 kun davom etadi. Eng past havo harorati yanvarda -37 oS,gacha
bo’ladi. O’rtacha havoning nisbiy namligi iyul oyida 23-30 %gacha kamayadi.
Sovuqsiz kunlar soni o’rtacha 171 kunni tashkil etadi. Oxirgi bahorgi sovuqlar 11
aprelgacha davom etsa, birinchi kuzgi sovuqning boshlanishi 30 sentyabrga to’g’ri
keladi.
2011-2012 yillarida G’allaorol agrometostansiyasi ma’lumotiga ko’ra
yog’ingarchilik miqdori 477,7 mm tashkil etdi. Bu ko’rsatkich o’rtacha ko’p yillik
yog’in miqdoriga nisbatan 123,7 mm ko’p miqdorni tashkil etdi.
Tadqiqot yili yanvar oyida sovuq kuzatilib, havo harorati o’rtacha -10,40S ni
tashkil qildi, tuproqdagi minimal harorat ayrim kunlari -7,30S ni tashkil etdi. 13dekabr -5-fevral kunlari yer yuza qatlamini 3 sm qadar muz bilan qoplanganligi
kuzatilib, buning natijasida qishloq xo’jalik yilida o’simlikni to’liq unib chiqishi
fevral oyiga oxiri mart oyining boshiga to’g’ri keldi.
Tadqiqot yilida lalmi maydonlarda o’simlikning rivojlanishi uchun noqulay
keldi. Ayniqsa o’simlikning o’sishi davrida mart oyida 59,6 mm, aprel oyida 147,4
mm may oyida esa 36,3 mm yog’in yog’ib, bundan tashqari aprel-may oylarida
havo harorati past bo’lganligi sababli zang kasalliklarining rivojlanishiga qulay
keldi, bug’doy o’simligining don to’lish davrlarida havo temperaturasi keskin
ko’tarilishi may oyining ayrim kunlarida 350-400S gacha ko’tarilishi, havo nisbiy
namligini pasayishi bug’doy o’simligini don pishishi uchun noqulay sharoit
yaratildi. Natijada boshoqdagi don yaxshi yetilmadi. Yuqoridagi salbiy omillar
umumiy hosil uchun sezilari darajada o’z ta’sirini ko’rsatdi.
36
2011-2012 yillarda G’allaorol agrometeostansiyasi ma’lumotlariga ko’ra,
yog’ingarchilik miqdori 481,7 mm ni tashkil etdi. Bu ko’rsatkich o’rtacha ko’p
yillik yog’in miqdoriga nisbatan 140,1 mm ga ko’p bo’lib, bug’doy hosildorligiga
ijobiy ta’sir ko’rsatdi.
Tadqiqot yilida yanvar-fevral oylarida yog’in miqdori o’rtacha ko’p yillikka
teng, mart-aprel oylarida yog’in miqdori o’rtacha ko’p yillikdan yuqori bo’ldi.
Aprel oyining birinchi o’n kunligida bo’lgan surunkali yomg’ir (7 kun) bug’doy
o’simliklarining to’laqonli changlanishiga to’sqinlik qildi va ayrim navlarda
hosildorlik pasayishiga sabab bo’ldi.
2011-yilda lalmikor maydonlarda o’simlikning rivojlanishi uchun juda
qulay keldi, ayniqsa o’simlikning rivojlanish davrida: mart oyida-52,7 mm, aprel
oyida- 62,4 mm, may oyida esa- 90,1 mm yomg’ir yog’ib, namgarchilik yetarli
bo’ldi.
Biroq, yog’in miqdorining o’rtacha ko’p yillikdan 140,1 mm ko’p
bo’lganligi va ayniqsa yog’in ta’sirida havoning nisbiy namligi mart oyida 74 %,
aprelda 70 %, may oyida 66 % da muntazam turganligi sariq zang kasalligining
rivojlanishiga olib keldi. Natijada barcha tajriba maydonchalarida namunalarning
ushbu kasallikka chidamliligini dala sharoitida baholash imkoniyati tabiiy ravishda
paydo bo’ldi.
37
2.3 Tuprog’i
Sug’oriladigan yerlarda g’alla, dukkakli o’simliklar ilmiy tadqiqot instituti
G’allaorol filiali dalasi tuproqlari tipik bo’z tuproqlardan iborat.
O’zbekiston
Respublikasi
hududidagi
lalmikor
bo’z
tuproqlarning
agrokimyoviy tarkibi, uning suv-fizik va boshqa xususiyatlari V.Gorbunov (
1961); S.N.Rijov (1967), A.Z.Genusov (1964); S.M.Mamaniyazov (1968);
P.I.Fedotov (1971); M.Yu.Yunusov (1973) va boshqalar tomonidan o’rganilgan.
M.Yu.Yunusov
(1973)
ma’lumotlariga
asosan
tuproq
unumdorligini
belgilovchi asosiy ko’rsatkichlardan biri hisoblanadigan organik moddalar (gumus)
ning tipik lalmikor bo’z tuproqlarning xaydov qatlamidagi (0-20 sm) miqdori
0.89%, yalpi azot miqdori 0.9%, umumiy fosfor miqdori 0.2% ni va yalpi kaliy
miqdori 2,2% ni tashkil etadi.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, yog’in-sochin bilan yarim
ta’minlangan qir adirlik mintaqada tipik bo’z tuproqlar organik moddalar (gumus)
va yalpi azot bilan kam, fosfor bilan o’rtacha, kaliy bilan esa yetarli darajada
ta’minlangan.
G’.Otaboyev va boshq. (1962) ta’kidlashicha, qir-adirlik lalmikor mintaqadagi
tipik bo’z tuproqlarning namlik tartiboti impermasid-yuvilmaydigan tipga mansub.
Lalmikor bo’z tuproqlarning namlik tartiboti turli yillarda A.A.Rode (1947);
A.Bolshikov (1950); S.N.Rыjov; V.V.Gussak, Ya.M.Nasыrov (1962), S.N.Rыjov
(1953), X.M.Abduvoxidov (1962); S.M.Mamaniyazov (1967), P.I.Fedotov (1971),
M.Yu.Yunusov
(1973),
X.Yu.Yusupov
(2006)
va
boshqalar
tomonidan
o’rganilgan.
Tuproqning mexanik tarkibi asosiy fizik xususiyatlardan biri xisoblanadi.
Tuproqning barcha suv-fizik xususiyatlari, suv o’tkazuvchanligi, xajm og’irligi,
havo va issiqlik almashinuvi va boshqalar uning mexanik tarkibi bilan
chambarchas bog’liq.
38
Tuproqning qattiq fazasini tashkil etadigan mineral va organik moddalar turli
kattalikdagi zarrachalardan tashkil topgan. Ularning diametri 1 mm dan tortib to
0,0001 mm ni (kolloid zarrachalar) tashkil etadi.
S.M.Mamaniyazov (1967) ma’lumotlariga ko’ra tipik lalmikor bo’z
tuproqlarning mexanik tarkibi 1-1,5 m qatlamgacha o’rtacha qumoqli. Bu
tuproqlarning ona jinsi yupqa qatlamli lyossimon jinslardan iborat. Ona jins
diametri 0,05-0,01 mm dan iborat yirik chang va 0,0001 mm dan kichik chang
zarrachalaridan iborat.
Lalmikor tuproqlarning muxim fizik xususiyatlari uning solishtirma og’irligi,
hajm og’irligi va g’ovakligidir. Tuproqning solishtirma og’irligi och tusli va tipik
bo’z tuproqlarda deyarli bir xil ko’rsatkichga ega va 2,6-2,7 g/sm3 ni tashkil etadi.
Lalmikor bo’z tuproqlarning solishtirma og’irligi undagi gips va organik modda
(gumus) miqdoriga qarab sezilarli darajada o’zgaradi. (Mamaniyazov, 1967).
Tuproqning xajm og’irligi (zichligi) muxim ko’rsatkichlardan biri bo’lib,
tuproqdagi namlik zaxirasini xisoblashda, uni agronomik nuqtai nazardan
baxolashda
qo’llaniladi.
Lalmikor
tuproqlarning
xajm
og’irligi
tuproq
unumdorligiga, mexanik va mikroagregat tarkibiga, agrotexnika darajasiga va
dehqonchilik madaniyatina qarab doimo o’zgarib turadi. X.Yu.Yusupov (2006)
Tajriba dalasining xajm og’irligi 1,1-1,3 g/sm3 (0-20 sm) dan 1,2-1,7 g/sm3
(20-50sm) ni tashkil etadi. Tuproqning xajm og’irligi uning g’ovakligi bilan
chambarchas bog’liq. Hajm og’irlik yoki tuproq zichligining oshib borishi
tuproqning suv o’tkazuvchanligi, havo va issiqlik almashinuvi yomonlashadi.
39
2.4. O’rganilgan bug’doy navining qisqacha ta’rifi
Qattiq bug’doyning Krupinka navi P.LLukyanenko nomidagi Krasnodar
qishloq xo’jalik ilmiy tadqiqot instutida yaratilgan.
Kelib chikishi gibrid va indivudial tanlash G’5 va gibrid populyasiyasi KN.
1252 h 33/Alыy
Umumiy tavsifi: nav o’rta bo’yli 80-85 sm, yotib kolishga chidamli,
o’rtapishar, Leusurum turiga mansub, doni ok, yirik va shishasimon.
Hosildorligi: potensial mahsuldorligi yuqori.
Uni asosan makoran mahsulotlari uchun ishlatiladi. 1000 donna og’irligi 4549 g, natura 780-820 g/l
Kasalliklarga chidamliligi yuqori, boshoq fuzariozi kasalligiga o’rtacha
chidamli, sovuqqa va noqulay ob-havo щaroitlarga chidamliligi o’rtacha. Ekish
me’yorlari gektariga 5 - 6 mln. unuvchan urug’ xisobida.
Boshog’i uchuqsimon, oq, tukli, uzunligi o’rtachadan yirikkacha, zich.
Boshoq qipig’i lansetsimon, o’rtacha tomirlangan. Tishchasi qiltiqsimon. Yelkasi
keng ko’tarilgan. Choki aniq. Qiltig’i uzun, tarqoq. Doni yirik, cho’zinchoq –
oval, sayoz ariqchali. O’rta pishar, vegetasiya davri 180-190 kun. Yotib qolish va
to’kilishga bardoshli, 5,0 ball. O’zbekiston sharoitida yaxshi qishlaydi, qishga
chidamliligi 5,0 ball.
40
2.5. Tajribada qo’llanilgan texnologik jarayonlar.
Ilmiy tadqiqot o’tkazilgan (2011-2012) tajriba dalasida, qattiq bug’doyning
Kurupinka navini o’sishi, rivojlanishi va hosildorligiga ekish muddatlari va
me’yorlarining ta’siri o’rganildi.
Tadqiqot ishlarining o’tkazish uchun kerakli maydoni sentyabr oyiida (2011
y) tanlab olinib, tajriba tuzilmasi bo’yicha paykalchalarga variantlar sistematik
ravishda joylashtirildi. Sug’oriladigan yerlarda yuqori hosilli kuzgi bug’doy
navlaridan
50 s/ga va undan ortiq don hosili yetishtirish uchun har bir gektar
hisobiga N180 P90 K60 kg qo’llanildi.
Shunga asoslanib, tajriba dalasida tavsiya etilgan fosforli
va kaliyli
o’g’itlarni yillik me’yorini ekish oldidan bilan bir vaqtda shudgor ostiga, azotli
o’g’itlar esa yillik me’yorining 30 kg ekish oldidan, 75 kg erta bahorda va qolgan
qismini naychalash fazasida berildi. O’z vaqtida sifatli qilib o’tkazilgan shudgor,
bu yuqori hosil yetishtirish garovidir. Yerlar tozalanib, fosforli va kaliyli o’g’itlar
solinib, shudgor qilindi. Yerlarni shudgorlashdan oldin gektariga 800-1000 m3
hisobida nam to’plovchi sug’orish o’tkazildi.
Ekishdan oldin yerlar boronalanib, kesaklar maydalanib ekishga tayyor
holga keltirildi va tajriba dalasidagi kuzgi bug’doyni ekish, har bir gektar hisobiga
4 mln. dona unuvchan urug’, 4-5 sm chuqurlikda SZ-3,6 ekish agregati yordamida
tajriba tizimi bo’yicha ekildi. Erta bahorda, tajriba dalasidagi kuzgi bug’doyni
azotli oziqlantirish uni tuplanish davrida 75 kg/ga, ikkinchi marta ham shuncha
miqdordagi azot bilan naychalash davrida o’tkazildi.
Kuzgi bug’doyning suvga bo’lgan talabini qondirish, tuproqni DNS ni 70 %
dan kam bo’lmagan holda saqlab turish uchun ekishdan oldin gektariga 800-1000
m3 nam tuplaydigan zaxira suvi va o’suv davrida gektariga 600-700 m3 me’yorida,
atmosfera yog’ingarchiliklarini hisobga olgan holda
3-4 marta sug’orishlar
o’tkazildi. Tajribadagi kuzgi bug’doy begona o’tlariga qarshish kurashishda
Granstar -75 % DF gerbisidi 20 g/ga me’yorida, kasallik va zararkunandalariga
41
qarshi esa Folikur - 0,5 l/ga, Karate - 0,2 l/ga miqdorda, preparatlar gektariga 300
l hisobida suvga aralashtirilib ishlatildi.
Yetishtirilgan hosillar paykallar bo’yicha alohida – alohida
kombayinlar bilan o’rib–yanchib olindi.
42
SK -5 m
III. TAJRIBA NATIJALARI
3.1. Ekish muddatlari va me’yorlarining bug’doy xosili shakllanishi
xususiyatlariga ta’siri
Kuzda ekilgan duvarak qattiq bug’doy navlaridan yukori xosil yetishtirishda
eng optimal kalinlikdagi, soglom maysalarni ustirib olish asosiy agrotexnik
tadbirlardan biri xisoblanadi. Uruglarni dala unuvchanligi, laboratoriya sharoitidagi
unuvchanlikdan ancha kam bulishi ma’lum. Uruglarning dala unuvchanligi
uruglarning sifatiga, agrotexnikaga, tuproq – iklim sharoitlariga, uruglar,
maysalarning kasallik va zararkunandalar bilan zararlanishiga, xamda boshka xar
xil omillarga boglik buladi.
Uruglarning dala unuvchanligining pasayishining asosiy sabablari turlicha
omillarga boglik bulishi bir kancha olimlar tomonidan kursatilgan. Bu sabablar
utmishdosh ekinlarni notugri tanlash, uruglarni ekish chukurligini notugri
belgilash, uruglik sifatini pastligi, tuprokdagi namlik va xaroratni yetishmasligi va
xar xil kasalliklardan iborat bulishi mumkin. (Svinaryev V.N. 1965, Lukyanenko
P.P. 1957, Yelagin I.N., 1960; Rubanov I.V., Ivanov N.N. 1988; Kumakov V.A.
1988, Nosatovskiy A.I. 1966; Remeslo V.N.; Saykov F 1981; Mamirov N 1990).
Ilmiy adabiyotlarda ekish muddatlarining kuzgi bug’doy uruglarini dala
unuvchanligiga sezilarli ta’sir kilishi kursatib utilgan.
V.N.Remeslo, V.F.Sayko (1981); R.D.Jabborov (1978); N.Xalilov (1982)
larning ilmiy tajribalarida kech yoki juda erta muddatlarda ekilgan kuzgi bug’doy
uruglari unuvchanligi optimal muddatlarda ekilgandagiga nisbatan ancha kam
bulgan.
Ilmiy tajribalarimizda Kripinka navida uruglarning dala unuvchanligini 82,5
dan 84,5% gacha uzgardi. (3.1. jadval)
43
3.1.- jadval
Qattiq bug’doy navlari uruglarining dala unuvchanligiga me’yoriga
bogliqligi (2011 – 2012)
Nav
Krupinka
Ekish me’yori
gektariga mln.
dona unuvchan
urug
4,0
1 m2 da unib
chikkan o’simlik
soni, dona
Dala unuvchanlik
%
338
82,5
5,0
410
84,5
6,0
501
83,5
Kupchilik olimlarning takidlashicha, ekish me’yori uruglarning dala
unuvchanligiga ta’sir kilar ekan. Ba’zi olimlar ekish me’yorini oshishi bilan
uruglarni dala unuvchanligini pasayishini kursatsa (Xafizov A.Sh., 1976; Jobborov
R.D., 1978; Xalilov N., 1978; Kunayeva V.P., 1980), boshkalari esa aksincha,
ekish me’yorini oshishi bilan dala unuvchanligini oshishini kursatadi. (Adamovich
A.M., 1978; Ivankov Ya.G., 1978; Melkushyan., 1988; Ravshanov K.R., 2001).
Bizlarning tajribalarimizda ekish me’yorlari xam kuzda ekilgan qattiq
bug’doy uruglarining dala sharoitida unuvchanligiga sezilarli ta’sir kursatganligi
kuzatildi.
Urug’larning dala unuvchanligi ekish me’yorlariga va navlarni biologik
xususiyatlariga qarab 82,0 dan 84,5 % gacha uzgarib turdi.
Shunday kilib ekish me’yorini oshib borishi bilan dala unuvchanligi yuqori
bo’ldi.
44
3. 2. O’simliklarni qishga chidamliligi.
Kuzda ekiladigan bug’doy navlarini kishlab chikishi tashki muxitni kupgina
omillariga, xususan o’simliklarning kishga kanday tayyorlanganligi, ularni
kishlash oldidan chinikishiga boglik. O’simliklar kulay xarorat va yetarli namlik
bilan ta’minlanganda yaxshi rivojlanadi, tukimalarida
yetarli darajada kand
moddasini xosil kiladi va natijada kishning, erta baxorning past xaroratiga
chidamli buladi. Kuzda kunning sekin asta kiskarib borishi natijasida tuprok va
xavoning xaroratini pasayishi kuzatiladi. Bu davrda o’simliklar tinim davriga
tayyorlanadi va kirib boradi. Kupchilik xolatlarda o’simliklar kishda sovukdan
emas, balki kuzgi va kishgi kurgokchiliklardan, ya’ni kuzda yogingarchiliklar
bulmasligi natijasida tuprokni yukori katlami kurib kolishi tufayli nobud buladi.
Bug’doy maysalari sovukdan nobud bulganda va kuchli zararlanganda asosan
xujayralar aro bushliklarda suv muzlaydi va sitoplazmani ezadi, membrana
buziladi.
Kup yillik ilmiy tajribalar asosida F.M.Pruskov (1976) o’simliklarni tashki
belgilariga karab, ularni sovukdan xamda kishgi kurgokchilikdan nobud
bulganligini ajratgan.
Respublikamiz sharoitida kuzda ekilgan bug’doy navlari maysalarini nobud
bulishining asosiy sabablari, bu kishga kirishda kuchsiz chinikkanligi bulib, asosan
erta ekilgan o’simliklar issiklik ta’sirida kuchli usib ketib, nafas olish uchun kand
kup sarflanadi, kech ekilgan o’simliklarda esa yetarli kand xosil bulmasdan
kishlashga kirishadi (Amanov M.A., Bekbutayev M.V., 1972; Gaybullayev S.G.,
1984; A.Omonov va boshkalar, 2001)
Asosan o’simliklarni sovuq urishi ekin maydonlarini siyraklashishiga va
xosildorlikni sezilarli darajada pasayishiga olib keladi. Ayniksa kech ekilganda
bug’doy uruglarini unib chikishi davrida xaroratni past bulishi ularni unib
chikishini kechiktiradi, unib chikkanlari xam nimjon bulib, sovukdan kuchli
zararlanadi.
45
Bug’doy maysalarini yaxshi kishlab chikishi uchun ekishni optimal
muddatda utkazish muxim axamiyatga ega.
Shuning uchun sugoriladigan yerlarda kuzda ekiladigan bug’doy navlarini
optimal muddatda va me’yorda ekishga kupchilik olimlar katta e’tibor berishadi.
(Sobko A.A., 1976; Stolsenko A.P., 1998; Odinyayev E.D., 1985; Xalilov N.,
Xodjaniyazova F., 2002;)
Respublikamizning sugoriladigan
yerlarida kuzda ekiladigan navlarini
sovukdan zararlanish kup uchrab turishiga karamasdan, ularni nobud bulishini
ekish muddatlari va me’yorlari bilan boglik xolda urganishga karatilgan ilmiy
ishlar yetarli emas.
2011-2012 yillar mobaynida olib borilgan ilmiy tadkikotlarimizda
o’simliklarni kishga chidamliligi (3.2.- jadval)da keltirilgan.
Erta muddatda ekilgan o’simliklarni ma’lum kismini nobud bulishi,
bizlarning fikrimizcha ularning issik xarorat ta’sirida kuzda usib ketishi, yer usti
massasini me’yoridan ancha yukori bulishi nafas olishga kup mikdorda kand
moddasini sarflanishi natijasida past xaroratga va zamburug kasalliklariga
chiamdlilikni pasayishi tufayli sodir bulishi mumkin.
Kechki muddatlarda ekilganda esa, yer ustki kismi kuchsiz rivojlanadi,
o’simliklarni ildiz tizimi yetarli darajada shakllanmaydi. O’simliklarni kuzda
rivojlanish jarayoni va xolati bilan xosildorlik urtasida ijobiy bogliklik borligi
F.Grunch, Smith C.H lar (1985) tomonidan aniklangan. Birinchidan bu o’simliklar
kishlashgacha yetarli mikdorda kand xosil kila olmaydi, past xaroratga chidamsiz
buladi, ikkinchidan yerni muzlashi natijasida birlamchi ildizlar uzilib ketadi yoki
shkastlanadi, bunday o’simliklar baxorda sekin usadi, rivojlanishi kechikadi, bu
esa o’simliklarni maxsuldorligini pasaytiradi.
Bizning tajribalarimiz natijalarini kursatishicha, 16 oktyabrda ekilganda
bug’doy maysalarining ildiz tizimi va yer ustki kismini yaxshi rivojlanishi, kishga
chidamliligini yukori bulishi, bu esa o’simliklarni baxorda yaxshi usishi va
rivojlanish kobiliyatini yukori bulishiga imkon berdi.
46
Tadkikotlarimizda ekish me’yorlarini o’simliklarni kishga chidamliligiga
ta’siri xam urganildi. Jadvaldan kurinib turibdiki ekish me’yorini 4,0 mlndan, 6,0
mln donagacha oshib borishi bilan, kishlab chikkan o’simliklar soni xam oshdi.
Ekish me’yorining oshib borishi bilan o’simliklarni kishga chidamliligini xam
oshib borishi kuzatildi.
Shunday qilib
Jizzax viloyati sharoitida qattiq bug’doyni Kripinka
navlarining (normal) yaxshi qishlab chiqishi uchun oktyabr oyining ikkinchi un
kunligida (16/X) gektariga 4 – 5 mln. dona unuvchan urug’ ekish maqsadga
muvofiqdir.
47
3.2-jadval
Ekish me’yorlarining qattiq bug’doy navlarini qishga chidamliligiga ta’siri (2011 – 2012)
4 mln/dona ga
Nav
Krupinka
Qishlash
oldidan,
dona
%
Qishlab
chiqqan
o’simlik
soni,
dona
344
86,0
284
5 mln/dona ga
%
71,0
Qishlash
oldidan,
dona
%
Qishlab
chiqqan
o’simlik
soni,
dona
424
84,8
365
48
6 mln/dona ga
%
Qishlash
oldidan,
dona
%
Qishlab
chiqqan
o’simlik
soni,
dona
73,0
514
85,6
444
%
74,0
3.3. Qattiq bug’doy navlarining usish davri va rivojlanish fazalarining utish
muddatlari
Bug’doy usimligining usish va rivojlanishi juda kup omillarga, xususan
navning biologik xususiyatlariga, tuprok va xavo xarorati va namligiga, oziqlanish
darajasiga, o’simliklarning kasallik xamda zararkunandalar bilan zararlanishiga
ekish muddati va me’yorlariga boglik buladi. (Peterson R. 1965; Nosatovskiy V.I.,
1965; Udachin R.A., 1984; Saxarova S.V., Saganyak V.A., 1988; Bobomirzayev P.
1998;)
Bizlarning 2011-2012 yillar davomida utkazgan ilmiy tadkikotlarimizda
ekish me’yorlari qattiq bug’doyni Kripinka
navini usish davriga, rivojlanish
fazalarini utish davomiyligiga sezilarli ta’sir kursatdi. Ekish me’yorlari buyicha
o’tkazgan ilmiy tajribalarimizda qattiq bug’doy navlarining usish davriga ekishdan
unib chikishgacha bulgan davr xam uz ta’sirini kursatadiki, bu davrning
davomiyligi bevosita xavo va tuprok xarortga, tuprok namligiga, ekish me’yoriga
va chukurligiga boglik buladi.
Tajribalarimizda uruglarni tulik unib chikish davri 7 kunni tashkil kildi.
Ekish me’yorlari buyicha olingan natijalarni kursatishicha ekish -unib chikish
davomiyligi bu davrda ekish me’yorlari ta’sir kursatmadi.
Unib chikish-tuplanish davri urtacha 11 kunni tashkil kildi.
Ekish
me’yorlari
buyicha
olingan
natijalarni
kursatishicha,
ekish
me’yorlarini oshib borish bilan unib chikish – tuplanish davri xam chuzilib boradi.
Erta ekilganda ekish me’yori past (4 mln/dona) ga, bulgan va yukori (6
mln.dona/ga) bulgan varinat lar urtasidagi fark 10 kunni tashkil kildi.
Unib chikishdan – boshoqlash davrigacha 174-188 kunni tashkil etdi.
Tajribalarimizni kursatishicha boshoqlash – tula pishish davri erta ekilganda
urtacha 36 – 42 kunga teng buldi.
Vegetasiya davri ekish me’yorlariga qarab, o’simliklarda 217 – 237 kunga
teng bulganligi kuzatildi.
49
Ilmiy tadkikotlarimizning natijalariga kura ekish me’yorlari xam qattiq
bug’doy navlarining rivojlanish fazalarining davomiyligiga sezilarli ta’siri
aniklandi.
Ekish me’yorlarining oshib borishi bilan vegetasiya davrini kiskarib borishi
kuzatildi. Gektariga 4 mln.ga me’yorda ekilganda 217 kunda pishgan bulsa, ekish
me’yori gektariga 6,0 mlln.ga oshirilganda pishish 20 kungacha kiskardi.
Shunday kilib Jizzax viloyatining sugoriladigan yerlari sharoitida qattiq
bug’doy navlarini ekish me’yorlarini oshib borishi bilan o’simliklarni vegetasiya
davri qisqarib, rivojlanishi tezlashadi. Optimal muddatda ekilganda esa vegetasiya
davri uzoq buladi, yetarli darajada vegetativ massa xosil kiladi va yuqori xosil
shakllanadi.
50
3.3. – jadval
Ekish me’yorlarining qattiq bug’doyni Krupinka navini rivojlanish fazalarini davomiyligiga ta’siri, kun
xisobida. (2011 – 2012 yy)
Nav
Krupinka
Ekish
Unib
me’yorlari
Ekishdan
Unib
Boshoqlashdan
Unib chiqishdan Unib chiqishdan
chiqishdan
gektariga
unib
chiqishdan
to’liq
to’liq
mln.dona chiqishgacha tuplanishgacha naychalashgacha boshoqlashgacha pishishgacha
pishishgacha
unuvchan
urug’
4,0
7
16
175
195
42
237
5,0
7
20
166
188
37
225
6,0
7
27
160
181
36
217
51
3.4. O’simliklarni o’sish dinamikasi va yotib qolishga chidamliligi
Bug’doydan yukori xosil va sifatli don olishda asosiy tusiklardan biri bu
ularni yotib kolishidir. O’simliklarni yotib kolishi tufayli xosildorlik 30-50 %
gacha kamayishi mumkin. Kupchilik olimlarni V.F.Sayko (1976), V.N. Remislo
(1977), V.A.Kumakov (1988), M.Sh.Sulaymonova, K.O.Tureshov (1992),
R.Siddikov, S.Toshboyev (2002) larni kursatishicha yotib kolgan bug’doy usimligi
barglarining fotosintetik faoliyati pasayadi, utkazuvchi naylar faoliyati buziladi,
donning sifati va xosil mikdori keskin pasayadi, xosilni texnika yordamida
yigishtirib olish kiyinlashadi. Bulardan tashkari o’simliklarni yotib qolishining
asosiy sabablaridan, tuprokda namlikning me’yoridan yukori bulishi (sernamlik),
uruglarni me’yoridan yukori bulishi, ya’ni zich ekilishi, uruglar muddatidan erta
ekilishi, tuprokda azotni optimal me’yordan yukori bulishi, o’simliklarni kalin
ekilganligi sababli yoruglikni yetishmasligi, zamburugli va bakterial kasalliklar
bilan kasallanishi kabi omillarni ko’rsatish mumkin.
Kupchilik tadkikotlarning kursatishicha boshoqli don ekinlarini
yotib
kolishiga karshi kurash choralaridan biri bu seleksiya yuli bilan chidamli, ayniksa
kalta poyali navlarni yaratishdir.
Bug’doy usimligini yotib kolishi bilan ularni balandligi urtasida uzaro
bogliklik mavjud. O’simliklarni buyi kancha baland bulsa yotib kolishga moyilligi
shuncha yukori buladi.
Ko’p yillik ilmiy tajribalarimizda qattiq bug’doyni yotib kolishga
chidamliligi ekish me’yorlariga boglik xolda uzgarishi aniklandi.(3.4. – jadval)
O’tkazilgan tajribalarimizni taxlilini ko’rsatishicha (3.4 – jadval) ekish
me’yorlarini oshib borishi bilan o’simliklarni balandligi xam oshib boradi.
Ekish me’yorining o’simliklarni yotib qolishiga chidamliligiga ta’siri
sezilarli darajada kuzatildi. Ekish me’yori gektariga 4 – 5 mln bulganda 5,0 ball,
ekish me’yori gektariga 6,0 mln. gacha oshirilganda yotib qolish 4,8 ball bilan
baxolandi.
52
Sug’oriladigan yerlarida intensiv tipdagi qattiq bug’doy navlari poyalarining
nisbatan pastligi yotib kolishga chidamli bulishini isbotladi. Ayniksa qattiq
bug’doyni yangi Kurupinka navi poyasining bakkuvatligi, yugonligi, ildiz
sistemasining kuchli tarmoklanganligi bilan va yotib kolishga chidamliligi bilan
boshka navlardan kuchli fark kiladi.
O’simliklarni yotib kolishga chidamliligi makbul ekish me’yorlarida eng
yuqori buladi va bu ishlab chikarishda katta amaliy axamiyatga egadir.
53
3.4. – jadval
Ekish muddatlari va me’yorlarining o’simlik balandligi va yotib qolishga
chidamliligiga ta’siri
Nav
Kurupinka
(2010 – 2011 y.y.)
Ekish
me’yori
mln/ga
O’simlikning
balandligi, sm
Yotib qolishga
chidamliligi, ball
4,0
96,3
5,0
5,0
97,0
5,0
6,0
97,8
4,8
54
3. 5. Bug’doy hosili strukturasi
Kuzgi bug’doy xosildorligining asosiy kursatkichlaridan biri boshoqdagi
boshoqchalar va undagi xosil bulgan donlar sonidir. Boshoqdagi donlar soni va
ularning kattaligi o’simliklarning namlik bilan ta’minlanganligiga, mineral
moddalar bilan oziqlantirilganligiga, yorug’likka, xaroratga, sog’lom va tirik
urug’larni ekilishiga, ekish muddatlari va me’yorlariga, ekinzorlarning begona
utlardan tozaligiga, navning biologik xususiyatlariga bog’lik bo’ladi. (Nosatovskiy
A.I., 1965, Sobko A.A., 1978, Kumakov V.A., 1985, Xalilov N.X., 1994).
O’simliklarning tuplanish, naychalash, boshoqlash fazalarida namlikni yoki
ozika elementlarining yetishmasligi boshoqdagi boshoqchalar va don sonini
kamayishiga olib keladi bu kursatichlarga ekish muddatlari va me’yorlari xam
ta’sir kursatadi.
Bizning ilmiy tajribalarimizda Kurupinka navi boshog’ining uzunligi,
boshoqchalar va boshoqdagi donlar soni, bitta boshoqdagi donlar ogirligi 1000 ta
don massasi ekish me’yorlariga boglik xolda uzgardi. (3.5 – jadval). Jadvalni
taxlilini kursatishicha boshoqdagi donlar soni xam ekish me’yorlariga boglik xolda
uzgardi.
Donlar soni buyicha eng yukori kursatgich makbul ekish me’yorida
kuzatildi. Bu kursatgich 45,9 donaga teng buldi.
Ekish me’yorlari boshoqdagi boshoqchalar soniga xam ta’sir kildi.
Boshoqchalar soni ekish me’yorlariga boglik xolda uzgarib bordi. Makbul ekish
me’yorida boshoqdagi boshoqchalar soni 21,5 donani tashkil kildi. Ekish
me’yorini oshishi bilan boshoqdagi boshoqchalar soni kamayib bordi.
Ekish me’yori 4,0 mln.dona/ga ekilganda, bitta boshoqdagi donning massasi
1,8 g ni tashkil kildi.
O’tkazilgan tajribalarimizda ekish me’yorlarini xam boshoq strukturasiga
ta’siri urganildi. Bug’doy usimligi oziklanish maydonining (ekish me’yorining
kamayishi) oshib borishi bilan boshoqdagi don sonining kupayishi, aksincha
oziklanish maydonining kamayishi (ekish me’yorining ortishi) boshoqdagi
55
boshoqchalar, boshoqdagi va boshoqchadagi donlar sonining kamayishiga olib
keladi.
Kurupinka navida ekish meyo’rlarining gektariga 4,0 mln dan 6,0 mln gacha
oshib borishi bilan boshoq uzunligi, boshoqdagi boshoqchalar, boshoqdagi donlar
soni kamayib boradi.
56
3.5. – jadval
Boshoq strukturasining ekish muddatlari va me’yorlariga bog’liqligi
(2010 – 2011 yy)
Nav
Krupinka
1 ta
1 ta
1 ta
boshoqboshoq- boshoqdagi
dagi don dagi don boshoqsoni
ogirchalar
(dona)
ligi, g
soni
(dona)
1000 ta
donning
massasi,
g
Ekish
me’yori,
mln/ga
Boshoq
uzunligi,
sm
4,0
7,9
45,9
1,8
21,5
39,0
5,0
7,6
45,5
1,7
21,5
36,1
6,0
7,5
45,2
1,3
20,0
33,4
57
3.6. Xosildorlikni ekish me’yorlariga bog’liqligi
Kupchilik olimlarning ilmiy tajribalarini kursatishicha, bug’doy maqbul
ekish me’yorida ekilganda kuchli tuplanadi, yer ustki massasi oshadi poyalari usib,
nafas olishga kup plastik moddalar sarflanadi, buning natijasida kishga chidamsiz
bulib, kasallik va zararkunandalardan zararlanadi, o’simliklar siyraklashadi va
xosildorlik pasayadi. (Lukyanenko P.T., 1957, Ivanov P.K., 1965; Kabыkenov
T.A. 1984; Kolodiychuk V.N. va boshkalar 1986).
O’simliklar optimal ekish me’yorida ekilganda, makbul mikdorda xarorat
namlik va ozika moddalar bilan ta’minlanganda xosildorlik va xosil sifati yukori
buladi.
Kuzda ekilgan qattiq bug’doy navlaridan maksimal don xosili olishning eng
makbul agrotexnik usullaridan biri bu optimal ekish me’yorini aniklab olish
xisoblanadi.
Bizlarni
tadkikotlarimiz
bug’doyni Kripinka
natijalarini
kursatishicha
urganilgan
qattiq
navida eng yukori xosildorlik 5,0 mln unuvchan urug
ekilganda kuzatildi (3.6. jadval).
Hosildorlik ekish me’yorlariga bog’liq holda o’zgarib bordi ya’ni 63,6 –
59,2 sentnerni tashkil kildi.
Bug’doy o’simliklarini tup kalinligi kuzgi bug’doy o’sishi, rivojlanishi va
xosildorligini aniqlaydigan muxim omillardan biri xisoblanadi.
Urug’lar kam ekilganda, ya’ni ekishni optimal me’yoridan kam bulganda,
o’simliklar siyrak bulib yerdan unumli foydalanaolmaydi, dalani begona utlar
bosadi, o’simlik kuchli tuplanadi, buning natijasida xar xil sifatga ega bulgan
donlar xosil buladi, maxsuldor poyalar soni kamayadi, pishish davri esa uzayadi.
Ekish me’yori yukori bulganda, o’simliklar zich bulib usadi, oziklanish maydoni
kiskaradi, o’simlikga yoruglik, namlik, ozik moddalar yetishmasligi, yotib kolishi
tufayli uruglarni tovarligi va sifati past buladi, puch donlar xosil buladi, xosil sifati
va xosildorlik pasayadi, (Gubanov S.V., Ivanov N.N., 1988).
58
Ko’pchilik tadkikotlarchilarni ma’lumotlariga kura, ekish me’yorlari
tuprokni namligi va navlarni biologik xususiyatlari xisobga olingan xolda
belgilanishi kerak (G.Jabborov 1978; I.T.Netis 1984; N.Xalilov 1994; V.F.Malsev
va boshkalar 1999).
G.N.Arustamovni (1957) fikriga kura bug’doy ekish me’yorini sezilarli
oshirish don xosilini kamaytiribgina kolmay balki uning sifatini xam pasaytiradi.
Bizlarning ilmiy tadkikotlarimizda (3.6.–jadval) qattiq bug’doyni Kripinka
navini ekish me’yorini gektariga 4,0 mln da 59,2 s/ga, 5,0 mln da 63,6 s/ga, 6,0
mln.ga oshirilganda 56,2 s/ga xosildorlikni tashkil kildi. Ekish me’yorini gektariga
6,0 mln oshirganda don xosili kamaydi.
Ekish me’yorini gektariga 6,0 mln dona uruggacha oshirganda 4,0 mln dona
uruga nisbatan 7,7 sentnerga kamaydi.
Shunday kilib, sugoriladigan yerlarida qattiq bug’doyning Kripinka navini
optimal ekish me’yori gektariga 5,0 mln unuvchan urug ekanligi aniklandi. Ekish
me’yorini gektariga 4,0 mln ga kamaytirish yoki 6,0 mln ga oshirish xam xosilni
pasayishiga olib keladi.
59
3.6 – jadval
Ekish muddatlari va me’yorlarining bug’doy xosildorligiga ta’siri,
s/ga
Nav
Krupinka
Ekish
me’yori
mln/ga
2011 yil
4,0
2012 yil
Ikki yilik
o’rtachasi
58,1
56,8
59,2
5,0
62,4
61,8
63,6
6,0
49,5
51,5
56,2
60
IV. TAJRIBANING IQTISODIY SAMARADORLIGI
O’zbekistonda bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o’tish sharoitida
qishloq xo’jaligining barcha soxalarida bo’lgani kabi, axolini don va non
maxsulotlariga
bo’lgan
talabini
ta’minlash
maqsadida
yaratilgan
kuzgi
bug’doyning iqtisodiy samaradorligi ko’rsatkichlarini aniqlash bugungi kunda
dolzarb masala xisoblanadi. Iqtisodiy samaradorlik mahsulot hajmi, sifati va uni
ishlab chiqarishga ketgan xarajatlar miqdori bilan bog’liqdir.
Qishloq xo’jalik ekinlarini o’stirishda qullaniladigan agrotexnik usullar va
texnologik jarayonlarning afzalliklari iqtisodiy samaradorlik darajasining yuqori
yoki pastligi bilan belgilanadi. Iqtisodiy samaradorlik darajasining yuqori yoki
pastligi bilan belgilanadi. Iqtisodiy samaradorlik ko’rsatgichlari ishlab chikarishga
sarflangan xarajatlar bilan belgilanadi.
Sugoriladigan yerlarida kuzda ekiladigan qattiq bug’doyning Kripinka
navining o’stirishning iqtisodiy samaradorligini aniqlashda tajriba o’tkazilgan
yillarda qattiq bug’doyni xarid narxlari hisobga olingan holda o’tkazildi. Chunki
mamlakatimizni bozor iqtisodiyotiga o’tish davrida qishloq xo’jalik ekinlarini
xarid narxi o’zgarib turadi. Shuning uchun ishlab chikarish tajribalarida bug’doy
o’stirishning iqtisodiy samaradorligi va dala tajribalari 2011 – 2012 yillardagi
donning xarid narxlari bo’yicha aniqlandi.
Sug’oriladigan maydonlarda qattiq bug’doyni intensiv navlarini ustirishda
bir gektar maydonga sarflangan xarajatlarni aniklashda, uruglikni baxosi maxalliy
va madaniy ugitlar, zaxarli kimyoviy moddalar (gerbisidlar, fungisedlar va
boshkalar), tuprokga ishlov berish, xosilni yigishtirish, donni tashish va tozalash,
mexnat xaki, kishlok xujaligi mashinalarini joriy ta’milash va amortizasiya, yog –
moylash va sugirta xarajatlari xisoblanadi.
Bir gektar kuzgi bug’doy yetishtirish uchun sarflangan harajatlarga o’g’it,
urug’lik, yoqilg’i moylash materiallari, amortizasiya harajatlari, umumiy xarajatlar,
maosh kiritildi. Xarajatlarni xisoblashda viloyatda qabul qilingan normativ
61
hujjatlardan foydalanildi. Tajriba davomida bir gektarga sarflangan xarajatlar
1612000 dan 1768000 gacha so’mni tashkil qildi (4.1.-jadval).
1 gektardan olingan daromadni hisoblash uchun hosildorlik 1 tonna bug’doy
xarid narxi 521000 so’mga kupaytirildi. 1 gektardan olingan yalpi daromad
hosildorliklarga bog’liq holda kuzgi bug’doyni ekish me’yorlari bo’yicha 2928020
so’mdan 3313560 so’mgacha o’zgardi. Eng kam yalpi daromad 4,0 mln urug’
ekilgan variantda kuzatildi.
1 gektardan olingan shartli sof foydani topish uchun 1 gektardan olingan
yalpi daromaddan qilingan xarajatlar chegirildi. Ekish me’yorlariga bog’liq holda
kuzgi bug’doy yetishtirishda 1 gektardan olingan shartli sof foyda 1160020
so’mdan 1623560 so’mgacha o’zgardi. Eng yuqori shartli sof foyda 5,0 mln urug’
ekilgan variantda bo’lishi aniqlandi.
Yetishtirilgan 1 sentner don tannarxini aniqlash uchun 1 gektardan olingan
shartli sof foyda 1 gektarga sarflangan xarajatlarga bo’lish yo’li bilan aniqlandi.
62
4.1.-jadval
Nav
1
Krupinka
O’rganilgan kuzgi bug’doy navlarining iqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari,
(2011-2012)
1 ga dan
1 ga dan
1 ga
1 s don
Hosildorlik
olingan yalpi
Ekish
olingan
sarflangan
tannarxi,
daromad
me’yorlari,
shartli sof
t/ga
xarajat, so’m
so’m
kg/ga
foyda, so’m
so’m
2
3
4,0
Rentabellik
darajasi,
%
4
5
6
7
8
5,92
3084320
1612000
1472320
27229
47,7
5,0
6,36
3313560
1690000
1623560
26572
48,9
6,0
5,62
2928020
1768000
1160020
31459
39,6
63
Tadqiqotlarimizda kuzgi bug’doyning Kripinka navining 1 sentner don
tannarxi 26572 so’mdan 31459 so’mgacha o’zgardi.
Rentabellik darajasi tajribamizda 39,6 foizdan 48,9 foizgacha o’zgardi.
Eng yuqori rentabellik darajasi Kuripink navi gektariga 5,0 mln urug’ ekilganda
kuzatildi.
64
V. ISLOM KARIMOVNING «JAHON MOLIYАVIY-IQTISODIY
INQIROZI, O’ZBEKISTON ShAROITIDA UNI BARTARAF ETIShNING
YO’LLARI VA ChORALARI» KITOBI VA UNDAN KELIB ChIQADIGAN
VAZIFALAR
Bugungi kunnining eng dolzarb muammosi – bu 2008 yilda boshlangan jahon
moliyaviy inqirozi, uning ta’siri va salbiy oqibatlari, yuzaga kelayotgan vaziyatdan
chiqish yo’llarini izlashdan iborat.
Avvalo, jahon moliyaviy inqirozi haqida.
Bu inqiroz Amerika Qo’shma Shtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro’y
bergan tanglik holatidan boshlandi. So’ngra bu jarayonning miqyosi kengayib,
yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to’lov qobiliyati
zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi.
Jahon moliyaviy inqirozining har bir mamlakatga ta’siri, undan ko’riladigan
zararning darajasi va ko’lami birinchi navbatda shu davlatning moliyaviy-iqtisodiy
va bank tizimlarining nechog’liq barqaror va ishonchli ekaniga, ularning himoya
mehanizmlari qanchalik kuchli ekaniga bog’liqligini isbotlashga hojat yo’q, deb
o’ylayman.
Shu o’rinda O’zbekistonda moliyaviy-iqtisodiy, byudjet, bank-kredit tizimi,
shuningdek, iqtisodiyotning real sektori korxonalari va tarmoqlarining barqaror
hamda uzluksiz ishlashini ta’minlash uchun yetarli darajada mustahkam zahiralar
yaratilganini va zarur resurslar bazasi mavjud ekanini ta’kidlash joiz.
Shu borada 2006 yilda tashkil etilgan «Mikrokreditbank» ning faoliyati
xususida alohida to’xtalish joiz. Mamlakatimiz hududlarida 78 ta filiali va 270 dan
ziyod minibanki faoliyat ko’rsatayotgan mazkur bank kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik tarmog’ini kreditlar bilan ta’minlashga xizmat qilmoqda.
2007–2008 yillar davomida o’zlashtirilgan chet el investisiyalari hajmi 2,5
barobardan ko’proq oshganining o’zi ham buni tasdiqlab turibdi.
65
Umuman, 2009 yilda mamlakat iqtisodiyotiga kiritiladigan xorijiy va ichki
investisiyalarni hisobga olganda, kapital qo’yilmalarning umumiy hajmi kamida 25
foizini tashkil etadi.
Tabiiyki, yuqorida keltirilgan misol va raqamlardan tobora chuqurlashib
borayotgan jahon moliyaviy inqirozi mamlakatimizga ta’sir ko’rsatmaydi, bizni
chetlab o’tadi, degan xulosa chiqarmaslik kerak. Masalani bunday tushunish o’ta
soddalik, aytish mumkinki, kechirib bo’lmas xato bo’lur edi.
Bir so’z bilan aytganda, mamlakatimizda global inqirozning oqibatlarini,
bugungi va ertangi kutiladigan ta’sirini hisobga olgan holda, qat’iy, har tomonlama
o’ylangan keng ko’lamli loyihalar bugun amalga oshirilmoqda.
Albatta, mamlakatimizda bunday chora-tadbirlar tatbiq qilinishi bilan bir
qatorda bu jiddiy sinovni yengish, hyech shubhasiz, ko’p jihatdan hammamizdan
avvalo mas’uliyatimizni teran his qilishni, barcha imkoniyat va resurslarimizni
ishga solishni talab qiladi.
2008 yilda yalpi ichki mahsulotning o’sish sur’atlari 9 foizni, sanoatda 12,7
foizni, jumladan, iste’mol tovarlari ishlab chiqarishda 17,7 foizni tashkil etdi,
xizmat ko’rsatish hajmi 21,3 foizga o’sdi.
Iqtisodiyotning boshqa muhim tarmoqlari ham barqaror sur’atlar bilan
rivojlandi: qurilish – 8,3 foiz, transportda yuk va yo’lovchi tashish hajmi – 10,2
foiz, savdo sohasi – 7,2 foiz o’sdi. Qishloq xo’jaligida 4,5 foiz o’sishga erishilib, 3
million 410 ming tonna paxta xom-ashyosi tayyorlandi, 6 million 330 ming tonna
g’alla, shu jumladan, 6 million 145 ming tonna bug’doy yetishtirildi.
2008 yilda o’rtacha ish haqi byudjet tashkilotlarida 1,5 barobardan ziyod,
butun iqtisodiyot bo’yicha esa 1,4 barobar oshdi. Natijada o’rtacha ish haqi
miqdori 300 AQSh dollaridan ortiq bo’ldi. Aholining real daromadlari esa yil
davomida jon boshiga 23 foiz ko’paydi. 2009 yilni oldigan bo’lsak, o’rtacha ish
haqi miqdorini byudjet sohasida – va shunga mos ravishda xo’jalik yurituvchi
66
subyektlarda ham – 1,4 barobar oshirish ko’zda tutilmoqda. Inflyasiyaning o’sish
ko’rsatkichini 7 – 9 foiz darajasida saqlab turish mo’ljallanmoqda.
Mamlakatimizda tarkibiy o’zgarishlarni izchil amalga oshirishda qulay
investisiya muhitining yaratilgani asosiy omil bo’lib kelmoqda. 2008 yilda
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun barcha moliyaviy manbalar hisobidan 6,4
milliard AQSh dollari miqdorida investisiya jalb etildi. Bu 2007 yil bilan
taqqoslaganda, 28,3 foizga ko’p bo’lib, yalpi ichki mahsulotga nisbatan
investisiyalar hajmi 23 foizni tashkil etadi.
Keyingi
yillarda
O’zbekiston
iqtisodiyotiga
kiritilayotgan
xorijiy
investisiyalar hajmining izchil va barqaror o’sib borayotgan e’tiborga sazovordir.
2008 yilda 1 milliard 700 million AQSh dollari miqdoridagi xorijiy investisiyalar
o’zlashtirildi. Bu 2007 yildagiga nisbatan 46 foiz ko’p demakdir. Eng muhimi,
xorijiy investisiyalarning 74 foizini to’g’ridan-to’g’ri investisiyalar tashkil etdi.
Jahon inqirozi davom etayotganiga qaramasdan, 2009 yilda mamlakatimiz
iqtisodiyotiga jalb etiladigan xorijiy investisiyalar hajmi 1 milliard 800 million
dollarga ko’payadi, buning to’rtdan uch qismi to’g’ridan-to’g’ri investisiyalardir.
2008 yilda qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishining samaradorligini yanada
oshirish prinsipial muhim ahamiyatga ega ekanini inobatga olib, fermer
xo’jaliklariga ajratilayotgan yer maydonlarini optimallashtirish borasida zarur
ishlar amalga oshirildi.
Dastlab zarar ko’rib ishlaydigan, rentabelligi past va istiqbolsiz shirkat
xo’jaliklarini tugatish negizida tashkil etilgan xususiy fermer xo’jaliklari bugungi
kunda haqli ravishda qishloqda yetakchi bo’g’inga – qishloq xo’jalik
mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi asosiy kuchga aylandi.
Har yili fermer xo’jaliklarini qo’llab-quvvatlash uchun katta miqdorda
moddiy resurs va mablag’lar ajratilmoqda. Faqat o’tgan 2008 yilning o’zida
qishloq xo’jalik mahsulotlarining eng muhim turlarini yetishtirish uchun 1 trillion
so’m, jumladan, paxta tayyorlashga – 800 milliard so’m, g’alla yetishtirishga 200
67
milliard so’m mablag’ avans tariqasida berildi. 2009 yilda ushbu maqsadlar uchun
1 trillion 200 milliard so’m yo’naltiriladi.
Bugungi kundagi asosiy vazifamiz – har bir loyihani qisqa muddatlarda
barcha manfaatdor tuzilmalar, birinchi navbatda, xorijiy investorlar bilan
birgalikda batafsil ko’rib chiqish, ular bo’yicha kelishuvlarni oxiriga yetkazish va
2009 – 2014 yillarga belgilangan ushbu strategik muhim dasturning qabul
qilinishini tezlashtirishdir.
Yuqorida zikr etilgan vazifalarni inobatga olgan holda, 2009 yilgi iqtisodiy
dasturimizning ikkinchi eng muhim ustuvor yo’nalishi – boshlangan tarkibiy
o’zgarishlarni va iqtisodiyotni diversifikasiya qilish jarayonlarini davom ettirishdir.
Mahsulot raqobatdoshligini ta’minlash uchun ishlab chiqarishni texnik va
texnologik yangilash bo’yicha katta va kichik loyihalarni izlash, buning uchun
zarur mablag’ va manbalarni topish – bu har bir korxona rahbari va muhandistexnik xodimlarining birinchi navbatdagi eng muhim vazifasi va majburiyati
bo’lmog’i kerak.
Alohida e’tibor qaratish lozim bo’lgan navbatdagi eng muhim ustuvor vazifa
–
qishloqda
turmush
darajasini
yuksaltirishga,
qishloqlarimiz
qiyofasini
o’zgartirishga qaratilgan uzoq muddatli va bir-biri bilan chambarchas bog’liq keng
ko’lamli chora-tadbirlarni amalga oshirish, ijtimoiy soha va ishlab chiqarish
infratuzilmasini rivojlantirishni jadallashtirish, mulkdorning, tadbirkorlik va kichik
biznesning maqomi, o’rni va ahamiyatini tubdan qayta ko’rib chiqish, fermer
xo’jaliklari rivojini har tomonlama qo’llab-quvvatlashdan iboratdir.
Bank
ishini
yanada
takomillashtirish,
aholi
va
xo’jalik
yurituvchi
subyektlarning bo’sh mablag’larini tijorat banklari depozitlariga jalb qilishni
rag’batlantirish ishlari ham 2009 yilda ustuvor vazifa bo’lib qoldi.
68
VI. MAMLAKATNI MODERNIZASIYA QILISH, KUCHLI
FUQAROLIK JAMIYATINI BARPO ETISHNING ASOSIY
YO’NALISHLARI VA USTIVOR VAZIFALARI
Prezidentimiz Islom Karimov parlament qo’shma majlisidagi ma’ruzasida
parlament tomonidan amalga oshirilgan erishilgan yutuqlarni qayd etish bilan
birga ikki palatali
parlament
faoliyatidagi ayrim kamchilik va
nuqsonlar
foydalanilmay qolib ketgan imkoniyatlar haqida ham o’z fikr va mulozalarini
bayon qiladi.
Albatta bu oliy majlisning
kelgusi 5 yillik faoliyatini asosiy
vazifalari va
ustuvor yo’nalishlari belgilab olinayotgan bir sharoitda muhim
ahamiyatga ega.
Kamchilik va nuqsonlar foydalanilmay qolgan imkoniyatlar, hamda va
ustuvor yo’nalishlari qo’yidagilardan iborat qilib ko’rsatilgan.
Birinchidan, qonunchilik palatasi faoliyatidagi eng katta kamchiliklardan
biri uning qonun ijodkorligi ishlari bo’yicha chuqur va har tomonlama puxta
ishlab chiqarilgan.
Mamlakatimizda amalga oshirilgan ijtimoiy – iqtisodiy, ijtimoiy siyosiy
ishlarni mo’ljallangan o’z dasturlariga ega emasligida ko’rinadi.
Bu ko’pincha qonunlarning aniq bir tizimiga rioya qilmagan holda ularning
qonunchilik tashabbusi hududiga ega bo’lgan subyektlar tomonidan kiritilishiga
qarab qabul qilishga olib kelayotgan sabablaridan biridir.
Ikkinchidan, deputatlar kurpusining sustkashligi tufayli iqtisodiy siyosiy
qonunida, sanalari jadal
rivojlanayotgan islohatlarni amalga oshirish uchun
hayotiy zarur bo’lgan qonunlar kiritilmagan.
Qonunchilik palatasiga taqdim etilgan 297 ta qonun loyihasidan atiga 44 tasi
deputatlar tashabbusi bilan kiritilgan xolos.
69
Ayni paytda 42 ta qonun loyihasi bevosita O’zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan taqdim etilgan 160 ziyod qonun loyihasi esa mamlakat
hukumati (vazirlar mahkamasi) tomonidan kiritilgan bo’lib ularning aksariyati
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan farmonlar munosabati bilan
ijrosini ta’minlash munosabati bilan taqdim etilgan.
Uchinchidan, qabul qilinayotgan qonunlarning sifatini tubdan yaxshilash
talab etiladi, ularning ko’pchiligi amaldagi qonun hujjatlariga o’zgartirish tuzatish
va qo’shimchalar kiritilishiga qaratilgan bo’lib kodeksikasiyalash tavsifiga, ya’ni
muayyan darajada tizimlashuv majmuiga ega emas, qabul qilinadigan, qonun
loyihalarida amaldagi qonun hujjatlaridan farq qilingan tafovutlarga yo’l qo’yilgan
boshqa hujjatlarga havola qilish holatlari ko’p. Asosiy kamchiligi shundaki qabul
qilinadigan qonunlarda aksariyat o’rinlarida ana shu hujjatlarning hayotga tadbiq
etilishini ta’minlaydigan prosessual mexanizmlarning mavjud emasligida ko’zga
tashlanadi. Bu esa o’z-o’zidan ushbu hujjatlarning qo’llanilishini sezilarli darajada
qiyinlashtiradi, qonunlarning ijro etilmasligiga hududiy normalarning oshkor
qilinishiga hududiy qo’llash ahamiyati samaradorligining pasayishiga olib keladi.
To’rtinchidan, qonunda ko’zda tutilgan deputatlik nazorati va hududni
qo’llash amaliyotini takomillashtirishga ta’sir ko’rsatish shakllaridan sust
foydalanilmoqda. Qonunchilik palatasi o’tgan davr faoliyatida doim bir nechta
xususan innovasion texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etish kimyo sanoati
korxonalari qurilishini jadallashtirish va yangi turdagi mahsulotlarni ishlab
chiqarish bilan bog’liq masalalar bo’yicha parlament so’rovi amalga oshirilgan,
bu yetarli emas albatta.
Beshinchidan, parlament deputatlarining o’z saylov oldidagi faoliyatini
sezilarli darajada yaxshilash talab etiladi.
Oltinchidan, qo’yi va yuqori palatalar amaliy faoliyatining dastlabki davrida
har ikki tomonning o’z amlisiyalarining namoyon bo’lishi bilan bog’liq bo’lgan
jiddiy muammolar ko’rsatiladi.
70
XULOSALAR
Jizzax
viloyatning
tuproq–iqlim
sharoiti
qattiq
bug’doy
navlarini
sug’oriladigan yerlarda o’stirish uchun qulay bo’lib, yuqori va sifatli don xosili
olishni to’liq ta’minlaydi.
1.Uruglarning dala unuvchanligi uruglarning sifatiga, agrotexnikaga, tuproq
– iklim sharoitlariga, uruglar, maysalarning kasallik va zararkunandalar bilan
zararlanishiga,
xamda
boshka
xar
xil
omillarga
boglik
buladi.
Ilmiy
tajribalarimizda Krupinka navida uruglarning dala unuvchanligi 82,5 dan 84,5%
gacha uzgardi. Uruglarning dala unuvchanligi ekish me’yorlariga va navlarni
biologik xususiyatlariga karab 82,5 dan 84,5 % gacha uzgarib turdi. Shunday kilib
ekish me’yorini oshib borishi bilan dala unuvchanligi yukori buldi.
2. Kuzda ekiladigan bug’doy navlarini kishlab chikishi tashki muxitni
kupgina omillariga, xususan o’simliklarning kishga kanday tayyorlanganligi, ularni
kishlash oldidan chinikishiga boglik. Tadkikotlarimizda ekish me’yorlarini
o’simliklarni kishga chidamliligiga ta’siri urganildi. Ekish me’yorini 4,0 mlndan,
6,0 mln donagacha oshib borishi bilan, kishlab chikkan o’simliklar soni xam oshdi.
Ekish me’yorining oshib borishi bilan o’simliklarni kishga chidamliligini xam
oshib borishi kuzatildi.
Shunday kilib,
Jizzax viloyati sharoitida qattiq bug’doyni Kripinka
navlarining yaxshi kishlab chikishi uchun oktyabr oyining ikkinchi un kunligida
gektariga 4–5 mln. dona unuvchan urug ekish maksadga muvofikdir.
3. Tajribalarimizda vegetasiya davri ekish me’yorlariga qarab, o’simliklarda
217–237 kunga teng bulganligi kuzatildi. Tadkikotlarimizning natijalariga kura
ekish me’yorlari xam qattiq bug’doy navlarining rivojlanish fazalarining
davomiyligiga sezilarli ta’siri aniklandi.
4. Ekish me’yorining o’simliklarni yotib kolishiga chidamliligiga ta’siri
sezilarli darajada kuzatildi. Ekish me’yori gektariga 4 – 5 mln bulganda 5,0 ball,
71
ekish me’yori gektariga 6,0 mln. gacha oshirilganda yotib klish 4,8 ball bilan
baxolandi.
5. Donlar soni buyicha eng yukori kursatgich makbul ekish me’yorida
kuzatildi. Bu kursatgich 45,9 donaga teng buldi. Makbul ekish me’yorida
boshoqdagi boshoqchalar soni 21,5 donani tashkil kildi. Ekish me’yorini oshishi
bilan boshoqdagi boshoqchalar soni kamayib bordi. Ekish me’yori 4,0 mln.dona/ga
ekilganda, bitta boshoqdagi donning massasi 1,8 g ni tashkil kildi.
Kurupinka navida ekish meyo’rlarining gektariga 4,0 mln dan 6,0 mln gacha
oshib borishi bilan boshoq uzunligi, boshoqdagi boshoqchalar, boshoqdagi donlar
soni kamayib boradi.
6. Hosildorlik ekish me’yorlariga bog’liq holda o’zgarib bordi ya’ni 63,6 –
59,2 sentnerni tashkil kildi. Tadkikotlarimizda qattiq bug’doyni Krupinka navini
ekish me’yorini gektariga 4,0 mln da 59,2 s/ga, 5,0 mln da 63,6 s/ga, 6,0 mln.ga
oshirilganda 56,2 s/ga xosildorlikni tashkil kildi. Ekish me’yorini gektariga 6,0
mln oshirganda don xosili kamaydi.
Ekish me’yorini gektariga 6,0 mln dona uruggacha oshirganda 4,0 mln dona
uruga nisbatan 7,7 sentnerga kamaydi.
Sugoriladigan yerlarida qattiq bug’doyning Krupinka navini optimal ekish
me’yori gektariga 5,0 mln unuvchan urug ekanligi aniklandi. Ekish me’yorini
gektariga 4,0 mln ga kamaytirish yoki 6,0 mln ga oshirish xam xosilni pasayishiga
olib keladi.
72
IShLAB QIQARIShGA TAVSIYaLAR
Sugoriladigan yerlarida intensiv tipdagi qattiq bug’doy navlari poyalarining
nisbatan pastligi yotib kolishga chidamli bulishini isbotladi. Ayniksa qattiq
bug’doyni yangi Kurupinka navi poyasining bakkuvatligi, yugonligi, ildiz
sistemasining kuchli tarmoklanganligi bilan va yotib kolishga chidamliligi bilan
boshka navlardan kuchli fark kiladi. O’simliklarni yotib kolishga chidamliligi
makbul ekish me’yorlarida eng yukori buladi va bu ishlab chikarishda katta amaliy
axamiyatga egadir.
Ishlab chikarish tajribalarida Sugoriladigan yerlarida qattiq bug’doyning
Krupinka navini optimal ekish me’yori gektariga 5,0 mln unuvchan urug ekanligi
aniklandi.
73
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Abduraxmanov S. «Sanzar-8» agrotexnikasi. «O’zbekiston qishloq xujaligi»
jurnali. 2003. № 11,22-23b.
2.
Abduraxmanov S,B.Xoligov «Sanzar-8» kuzgi bug’doy navi usishi,
rivojlanishi va don xosiliga ekish muddatlarining ta’siri.”Uzbekiston gishlog
xujaligi jurnali”
3.
Adamovich A.M. Latviya sharotida kuzgi bug’doy xosildorligini ќar xil
agrousullarni љњllanishiga boglikligi. Nomzodlik diss. Kaunas, 1976. 16 b.
4.
Arustamov G.N. Vliyaniye norma vuseva i plodorodiya na strukturu urojaya
pshenisu v usloviyax Ulyanovskoy oblasti. Trudu Selxozinstituta., Tom. 5.
vup 1, 1957, s.69
5.
Adinyayev E.D., Kayumov M.K. Prognozirovaniya vodopotrebleniya i rejima
orosheniya ozimoy pshenisu na Severnom Kavkaze. Gidrotexnika i
meliorasiya, №2, 1972, s.55-66.
6.
Adinyayev E.D. sugoriladigan yerlarda kuzgi bug’doy. Agropromizdat, 1985.
205 b.
7.
Almanov M.A. Uzbekiston sharoitida bug’doyni tashgi muxitni nogulay
sharoitlariga chidamliligi. Toshkent. Fan. 978, 92 b.
8.
Aganov P.F. Don ekinlarni ekish me’yori. Volgagrad. 1964. 102 b.
9.
Alferova, A.A.Galko, A.Yu.Peloshenko Boykaloriti sharoitida baxorgi don
ekinlarini xosildorligi. Don ekinlari jurnali, №4, 1998. b.16-17
10. Atabayeva X., Tolipov M. Oput plucheniya dvux urojayev na oroshayemux
zemlyax Tashkentskoy oblasti. J. Zernovoye xozyaystvo 2003 №6. s.8-9
11. X.F.Aysakulova, A.P.Stasenko Kolloid boglangan suvni tuplanish darajasiga
k-b kuzgi don ekinlarni gishdagi xolatiga baxo berish. Don ekinlari jurnali 34,
1994, 21 b.
12. Aliyev D.A., Kazibekova E.G., Azizov I.V. Xar xil xosildorlikka ega bug’doy
navlarida xloroplastlarni fotosintetik faolligi. J. Selskoxozyaystvennux kultur.
Leningrad 1988. 4-10 b.
74
13. Bedenko V.P. gozikistonning Janubiy shargida bug’doy xosildorligi va
fotosintez. Alma-Ata. Fan, 1980, 222 b.
14. Bobomirzayev P. Kattiq bug’doy. Uzbekiston gishlog xujaligi № 4, 1988.
b.33-34
15. Boboxujayev I.B., Uzakov P.U. «Tuprokshunoslik». 1995.
16. Bebyakin V. M. Piskunova G. V, Matveyeva V. A. Korrulyasionnofaktornu
analiz pokazateley kachestva zerna ozimoy pshenisu J. Zernovoye
xozyaystvo. 2003.№8. s. 17-19.
17. Bobomirzayev P.X. Osobennosti formirovaniya kornevoy sistemu myagkoy i
tverdoy pshenisu v zavisimosti ot srokov poseva. J. Uzbekskiy biologicheskiy
jurnal. 2000 y.№1. b 74-75 s.
18. Boirov V. P. Formirovaniya strukturu urojaya zernovux kultur v yujnoy
stepnoy zone Buryatii puti uvelichiniya proizvodstva zerna i soi v Amurskoy
oblasti. 1985. 19s.
19. Vikulova L.V. Shimoliy Ural orti sharoitida tritikale va kuzgi bug’doyni
gishlashida ob-xavo sharoitini ta’siri. Љ/x fanining Sibir xabarnomasi. 1985.
№1, 27-33 b.
20. Galin I.M., Dorofeyev N.V., Peshkova A.A. Kuzgi bug’doyni gishlab
chikishga uruglarni ekish chukurligini ta’siri. J. Don ekinlari.№3, 1998, 16 b.
21. Genkel
P.A.
o’simliklarni
gurgogchilikka
va
issiglikka
chidamlilik
fiziologiyasi. M.Nauka, 1982, 280 b.
22. Gasanov N.N., Magomedov N.R., Solixova I.I. Uruglarni ekish me’yori va
ekish usullari. J. Don ekinlari №3, 1991, 39-41 b.
23. Gorelov Ye. P. ,Xalilov N. O’simlikshunoslik. Toshkent Mexnat. 1990. 64-65
b.
24. Gastyuxin V. Yegorova Ye. Vliyaniya srokov seva ozimoy pshenisu na
posevnuye i urojaynuye kachestva semyan. J. Selskoye xozyaystvo. 2001.№1.
s. 20-21.
75
25. Gastyuxin V, Atabayeva X .N. Agrotexnicheskiye priyemu povusheniya
kachestva semyan ozimy pshenisu v usloviyax oroshayemux tipichnux
serozemov Tashkentskoy oblasti. J. Zernovoye xozyaystvo. 2003№ 6 s29-30.
26. Gaybullayev S. Seleksionnoy sennost sortov ozimoy myagkoy pshenisu
intensivnogo tipa v oroshayemux usloviyax Zarafshanskogo basseyna.
UzSSR. Avtoref. kand.diss. L.1984. s. 16.
27. Genkel P.A. i dr. Fiziologiya selskoxozyaystvennux rasteniy. –M. 1969. s.554
28. Gubanov Ya.V., Ivanov N.N.Ozimaya pshenisa. M. «Kolos», 1988, s.303
29. Dorofeyev A.A., Peshkova Kuzgi bug’doyni kuzgi vegetasiyasi davrida ildiz
sistemasini rivojlanishi. J. Don ekinlari. №3, 1997, 14-16 b.
30. Drofeyev A.A. Shargiy Sibir sharoitida kuzgi bug’doyni yoshiga k/b sovugga
chidamliliga shakarlarni tgplanishini ta’siri. J. Don ekinlari.№4, 1998, 17-19
b.
31. Dubov V. Zerno intensivnux texnologiy. J. Selskoye xozyaystvo Uzbekistana
№4, 1998, 17-19 b.
32. Deduk A. A. Nekotoruye voprosu genetiki morozykosti myagkoy pshenisu.
M. S.119-124.
33. Dospexov B.A. Metodika polevogo oputa. –M. «Kolos». 1985. s. 317.
34. Yelagin I.N. Agrotexnicheskiye priyemu obespechivayushiye nadejnuyu
perezimovku i vusokiy urojay ozimux kultur. Sb. zimostoykost s-x-nux
kultur. M. Izd. MSXSSSR, 1960.
35. Yepefanov V.S. i dr. Optimalnuye fotopotensial zernovux kultur. «Zernovuye
kulturu», 1988. №2. s. 41.
36. Jabborov
R.D.
Zarafshon vodiysining
markaziy xavzasida
bug’doy
yetishtirish. Nomzodl. Diss. avtoref. –Samargannd 1978. 16 b.
37. Jaylibay K. N. Tautenov I. A. Nurmash N. K. Urojaynost risa v zavsimosti
ot azotnux udobreniy i normu vuseva. J. Zernovoye xozyaystvo. 2003.№4. s.
21-23.
38. Jumabayev E. Azizov B, Suleymanov I. Me’yor va muddatning xosildorlikka
ta’siri. Uzb.Kishlog xujalik jurnali.1990 7-8b.
76
39. Zokirov T.S. Kultura zemledeliya v oroshayemux usloviyax Uzbekistana. –T.
Uzbekistan. 1979. s.239
40. Ivanov P.K. Sroki poseva i norma vuseva. «Zemledeliye», №9, 1965
41. Ivankov Ya.T. Vliyaniye norma vuseva, srok vuseva i fonov pitaniya na
urojay ozimoy pshenisu. Avtoreferat. diss. na sois. uchenoy stepeni kann.s/x.
Jadina. 1978. s.25
42. Ivanov Ya.G. Kuzgi bug’doy xosildorligiga ekish me’yori va muddatlarini
ta’siri. Nomzodlik diss. avtoref. 1978. 25 b.
43. Ivannikov V.F., Maslova G.Ya. Kuzgi bug’doyni xosildorligiga va donini
sifatiga bauorgi oziulantirishni ta’siri. Don sifatini oshirish tuplam. Gorkiy,
1973, 111-114 b.
44. Ivanov M.V. va boshgalar Sugoriladigan yerlarda bug’doyni optimal ekish
me’yori va muddatlari. Sugoriladigan dexgonchilikni biologik foslari. Tuplam
(kitob). M.1976. 80-84 b.
45. Ilyosov A.A. Buxoro viloyatida tuprok va sharoitida tur va son galinligi kuzgi
bug’doyning usish rivojlanish va xosildorligiga ta’siri. gishlog xujaligida
ekologik muammolar xalgaro ilmiy amaliy anjuman materiallari tuplami.
Buxoro 2003 .262-264 b.
46. Zudulin S. N. Kirsanov S. A. Produktivnost ozimoy pshenisi posle zanyatogo
i sideralnogo para v srednom Povoljye. J. Zernovu ye kulturu. 2000. №3 s.
17-19.
47. Kondrotenko Ye. P. Pinchuk L. G. Kotova G.G. Vliyaniye predshestvennikov
na
urojaynost yarovoy pshenisu v Kemerovskoy oblasti . J. Zernovoye
xozyaystvo. 2003. №8. S. 21-23.
48. Kukayeva V.P. Produktivnost polukarlikovogo tipa ozimoy pshenisu v
zavisimosti ot priyemov vozdelivaniya i usloviy vlagoobespechennosti v
sentralnoy zone Krasnodarskogo kraya. Avtoreferat. diss. na sois. uchenoy
stepeni k.s/x. N.Krasnodar. 1980. s.24
77
49. E.Kodirov, M.Tojiyev Ekish muddatlari va me’yorlari bug’doy uchun
mamlakatimizning Janubida gaysi davr va donga belgilangan magbul.//
Uzbekiston gishlog xujaligi jurnali 2002 y.№4, 43-44 b.
50. Kumakov V.A. Bug’doy navlarini modellarini fiziologik tomondan asoslab
berish. M., Agropromizdat, 1985, 270 b.
51. Kasayeva K.A. Don ekinlarini tup sonini belgilashda ekish me’yori . chet elda
g/x 1978.№4, 5-8 b.
52. Kretovich V.L. Don bioximiyasi. M.Nauka, 1981, 150 b.
53. 41. Kuzmina, V.Ya.Yershov Kimyoviy modalar va ekish me’yorini qattiq
bug’doyni xosildorligiga ta’siri (Koratuprokli). J.Don ekinlari№1, 1997, 8-10
b.
54. Koronevskiy Bellorussiya sharoitida kuzgi don ekinlarini ustirishni
jadallashgan (intensiv) texnologiyasi. J. Don ekinlari.№1, 1990,M.31-34 b.
55. 35. Kabukenov T.A. V zavisimosti ot srokov seva. «Zernovoye xozyaystvo»,
1984. №7. s.40.
56. Kalodichuk V.N i dr. Vliyaniye srokov seva ozimoy pshenisu na
povrejdayemost i zlakovumi muxami. «Zaxita rasteniy» 1986. №10, s.26-28
57. X.X.Keldiyorova,
D.X.Xodjayev
«Urojaynost
i
kachestvo
zerna
perspektivnux sortov pshenisu v usloviyax Zarafshanskoy dolinu». Jurnal
«Zernovoye xozyaystvo». –M.№5, 2003. s. 16—17.
58. B.M.Knyazev, F.X.Nagudova «Vliyaniye agrotexnicheskix priyomov na
produktivnost i texnologicheskiye svoystva zerna yarovoy tverdoy pshenisu v
predgornoy zone kabardino Balkarin» Jurnal.zernovoye xozyastvo. M. №5.
2003.str.11-12.
59. Kukayeva V.P. Produktivnost polukarlikovogo tipa ozimoy pshenisu v
zavisimosti ot priyemov vozdelivaniya i usloviy vlagoobespechennosti v
sentralnoy zone Krasnodarskogo kraya. Avtoreferat. diss. na sois. uchenoy
stepeni k.s/x. N.Krasnodar. 1980. s.24
60. Kodanev I.M. Agrotexnicheskoy povusheniye kachestvo zerna. Gorkiy. 1981.
s. 46.
78
61. Koreyenev G.V. Sroki seva i urojay ozimuye pshenisu na Voronejskoy zemle.
«Zernovoye xozyaystvo» 1980, №9, s.30
62. Kumakov V.A. Bug’doy navlarini modellarini fiziologik tomondan asoslab
berish. M., Agropromizdat, 1985, 270 b.
63. Lukyanenko P.P. Seleksiya vusokourojaynux, nizkostebelnux sortov ozimoy
pshenisu. «Selskoxozyaystvennaya biologiya». №4.
64. Laman N.A. Don ekinlaridan yukori xosil olish. Minsk. Fan va texnika.
1985. 69 b.
65. Lebedev S.I. O’simliklarni mineral oziklanish va fotosintez yukori xosil olish
sifatida. U.K.X.A. Kiyev. 1975.№145, 128-135 b
66. Lomonosov P.I. Sugoriladigan xar bir gektar yerdan 70 s. Xosil.
Dexgonchilik jurnali. 1984.№12, 33-34 b.
67. Lipatov V.I., Kezin V.A. xar xil oziklantirish darajasida baxorgi qattiq
bug’doyni ekish me’yori. J. Don ekinlari.№4, 1997. 12 b.
68. Laman
N.A.
va
boshg.
galla
xosildorligini
oshirish
imkoniyatlari
texnologiyasini amalga oshirish tartibi. Minsk. Fan va texnika. 1987. 224 b.
69. Lukanev I. V. Rezervu uvelicheniya proizvodstva zerna i snijeniye yego
trudoyemkosti v xozyaystvax Ukrainu. J. Zernovuye kulturu.1998. №6.s. 710.
70. Makrushin N.M. Don ekinlari sanoat asosida urugchiligining tashkil
kilishning biologik asoslari. M.Agropromizdat. 1985. 285 b.
71. Malkanduyev X.A., Xanev Yu.D. qattiq bug’doyni xosildorligi va urugi
sifatiga ekish me’yori va muddatlarini ta’siri. J. Don ekinlari.№1, 1997. 10 b.
72. Mitropolenko A.I. Unib chigish sharoitiga boglik xolda kuzgi bug’doyni
kishga chidamliligi va xosildorligi. J. Don ekinlari.№1, 1993,32-33 b.
73. Motuleva
Z.S.,
Kushenova
Sh.M.,
Kushenov
B.M.
xarxil
ekish
me’yorlarining baxorgi bug’doyni xosildorligiga ta’siri. J. Don ekinlari.№3,
1993, 24 b.
79
74. Malsev V.F., Lyamiyev V.P., M.A.Kashevalov Obosnovaniya ozimoy
pshenisu v usloviyax biologizasii rastaniyevodstva. (Bryanskiy G.S.X.A., J.
Zernovuye kulturu.№6, 1999, 28-31 s.
75. Marko A. F. Osobennosti agrotexniki ozimoy pshenisu Krasnovodanadskoy210. J. Seleksiya i semenovodstvo.1982. s. 310.
76. N.M.Mamirov. Kuzda ekiladigan qattiq bug’doy. J. Uzbekiston gishlog
xujaligi. №9. 1990. 47-50 b.
77. Melkumyan V.G. Optimizasiya srokov poseva i norma vuseva i elitnux
semyan novogo sorta ozimoy pshenisu i yego vliyaniye na formirovaniye
urojaya i kachestvo semyan. Avtoreferat. diss. na sois. uchenoy stepeni kand.
s/x. 1988. s.22
78. Medvedov i dr. Uchituvat usloviya proshlogo goda. «Zernovoye xozyaystvo»,
1984. №7. s.21.
79. B.N.Naumkin, O.Ye.Kostyuxin, B.G.Anoshin «Vusokiye urojay zerna
ozimoy pshenisu na Orlafxine». J. «Zernovoye xozyaystvo» -M. №1. 2002.
s.14-16.
80. Nicheparovich A.A. i dr. Fotosinteticheskaya deyatelnost rasteniy v posevax.
–M. Izd-vo. ANSSR, 1961, s.135
81. Nichiporovich
A.A.
o’simliklarni
fotosintetik
faoliyati
va
ularni
maxsuldorligini oshirish yullari. fotosintetik maxsuldorlikni nazariy asoslari.
M., 1972. 511-527 b.
82. Nichiporovich A.A. Fotosintez, tuprok va yagona oziklanish sistemasi va
uimliklarni
maxsuldorligi.
Tuprok
unumdorligi
va
agrosenozlar
maxsuldorligi. Shushino. 1985. 527 b.
83. Nikonenko D.A., Chernikova O.D. Suvlida kuzgi bug’doy. M.Koloya. 1974.
142 b.
84. Nosotovskiy A.I. Bug’doy. M.1965. 168 b.
85. Netis I.T. xar xil ustirish sharoitlarida kuzgi bug’doyni guyosh energiyasini
yutilish va uzlashtirishi. Sugoriladigan dexgonchilik. Kiyev. 1986. 12-22 b.
80
86. Netis I.T. Ekish me’yorining urug sifatiga boglikligi. J. Don ekinlari.
1989.№4, 32 b.
87. Netis I. T. Vliyaniye norm udobreniy, rejima orosheniye i gustotu poseva na
urojay i kachestvo zerna ozimoy pshenisu. Agroximiya, 1982№2. S. 45-46.
88. Nikiforov O. A. Podmogilnu A. Sroki seva urojay ozimux dlya Odesskix
zemledelsev. J. Zemlovoye xozyaystvo. 1980.№9 s.31.
89. Omonov A.O. va boshgalar Kashgadaryo viloyatida boshogli don ekinlaridan
mul xosil yetishtirish omillari. Karshi nasaf 2001. 4-7 b.
90. Ormandji K.S., Nikitin Yu.A., Burchenko P.A. i dr. Intensivnaya texnologiya
proizvodstva ozimoy pshenisu. Moskva. Rosselxozizdat. 1988.
91. Omonov A. O. Uzbekiston «Galla» IIChB da yaratilgan gishlog xujalik
ekinlari navlari va texnologiyalari. «Galla» ilmiy ishlab chigarish birlashmasi.
1997. 46b.
92. Omonov A. R. Siddigov Gallachiligimiz istigbollari. J. «Uzbekiston gishlog
xujaligi» jurnali 2003. №2.b.33-34.
93. Osipanov A.A. Bayeva S. N. Sheymerdenova D. A, Maxambetova A.A.
Vliyaniye otdelnux pokazateley kachestva zerna myagkoy pshenisu na
formirovaniye partiy po texnologicheskim dostoinstvam. Uglubleniye
integrasii obrozavaniya, nauki i proizvodstva v selskom xozyaystve
uzbekistana. Dokladu mejjdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferensii.
Toshkent.2003. s. 322-326.
94. Otaboyev G. Don mul xosil bulsin desangiz. J. «Uzbekiston kishlok xujalik
jurnali» 1996.№1. b. 21.
95. Pleshkov B.P. Bioximiya selxoz rasteniy. M.Kolos, 1980.495 s.
96. Piroxunov T., Ochilov E. Ugit va kuzgi bug’doy xosildorligi. «Uzbekiston
kishlok xujalik» jurnali. 1977, №1, 35 b.
97. Pruskov F.M. Ozimaya pshenisa. –M. 1976. s.349.
98. Rasulov A.M. Pochvu Karshinskoy stepi puti ix osvoyeniya i povusheniya
plodorodiya. –T.Izd. «Fan». 1976. s.247.
81
99. Rujov S.N. Plodorodiya pochv. Xlopchatnik. –T. Izd. ANUzSSR. 1957. T.2.
s.433-465.
100. Romanovskiy A.N., Chepikov A. Vliyaniye usloviy vozdeluvaniye na
elementu strukturu urojaye yarovoy pshenisu. //Nauch.texn.Biol. Sib-NIIRO,
1981, vup.31, s.3-11
101. Ruziyev O. Xosildorlik oshmog’da ammo… Uzbekiston janubida donchilikni
rivojlantirish nimalarni talab giladi? «Uzbekiston kishlok xujalik» jurnali.
1997. 36. B.31-32
102. Remeslo V.N., Sayko V.F. Bug’doyni nav agrotexnikasi. Kiyev , Xosil. 1981.
200 b.
103. Siddigov R. Teshboyev S. Kuzgi qattiq bug’doy respublikamiz sharoitiga mos
yukori xosili. «gaxrabo» va «Sadaf» navlari xagida. // Uzbekiston gishlog
xujaligi jurnali. 2002 y.№6.41-42b.
104. Sobko A.A. va boshk. Puti uvelivcheniya proizvodstva zerna. Zernovoye
xozyaystvo. №1, 1976., 29-31 b.
105. Stepanov K.I. Moldaviya sharoitida. Kuyosh radiasiyasi ta’sirida xosildorlik.
Kishinev. 1987, 145 b
106. Stasenko A.P. Mineral oziklanishni kuzgi bug’doyni sovugga chidamliligiga
va fermentlarning faolligiga ta’siri. J. Don ekinlari. № 4, 1998, 15-16 b.
107. Staxenko A.P. Shimoliy Tyan Shanning lalmikor rayonlarida kuzgi bug’doyni
nobud bulish sabablari. J. Don ekinlari. №4 1992,M.20-21b.
108. Suleymanova M.Sh., Purishev K.O. Intensiv navlarning fotosintetik faoliyati
va maxsuldorligi. J. Don ekinlari.№ 5-6 ,1992,M. 9-10 b.
109. Smirnux I.G. Ekish muddatlari va xosildorlik. J. Don ekinlari.№1, 1993, 40 b.
110. Susoyev A.F., Semenyuk V.F. Maxsuldorligi bilan farg giladigan kuzgi
bug’doy navlarini fotosintetik kursatkichlari. Nauk.-texn.byul.VEGI, 1972,
vup.7, 48-52 b.
111. Saxarova O.V., Saganyak B.A. Baxorgi bug’doyda boshlanish fazasida ildiz
orgali oziklanish sharoitini usishga va fotosintez kursatkichlariga ta’siri. Sb.
82
Fotosintez, razvitiye i produktivnost selskoxozyaystvennux kultur. Leningrad,
1988, 98-106 s.
112. Salimbayev A. X. Normu vuseva ozimoy pshenisu v usloviyax orosheniya
yugo-vostoka Kazaxstana. J.Seleksiya i semenovodstvo. 1983.№3. s.38.
113. Simen M. G. Burmistrova T.S. Vliyaniye srokov poseva i udobreniy na
kachestva zerna intensivnux sortov ozimoy pshenisu v zone neustoychivogo
uvlajeniya. Intensivnuy texnologii proizvodstva zernovux i zernobobovux
kultur, 1986.s.19-24.
114. Sidorenko O. B. Dinamika urojaynosti zernovux v Orlovskoy oblasti. J.
Zernovoye xozyaystvo. 2003.№5.s.12-14.
115. Simen M. G. Burmistrova T.S. Vliyaniye srokov poseva i udobreniy na
kachestva zerna intensivnux sortov ozimoy pshenisu v zone neustoychivogo
uvlajeniya. Intensivnuy texnologii proizvodstva zernovux i zernobobovux
kultur, 1986.s.19-24.
116. Sidorenko O. B. Dinamika urojaynosti zernovux v Orlovskoy oblasti. J.
Zernovoye xozyaystvo. 2003.№5.s.12-14.
117. Svinaryev V.N. Izrejivaniye vsxodov zernovux kulturu i puti yego
ustroyeniye. «Vestnik selskoxozyaystvennux nauk». 1965. №4.
118. Sozinov A.A., Jemela G.P. Uluchsheniya kachestvo zerna ozimoy pshenisu.
M. «Kolos», 1983. s.270
119. Stankov N.Z. Kornevaya sistema rasteniy. –M. Izd. «Znaniye», 1969. s.31.
120. A.P.Stasenko. Kuzgi bug’doyni xar xil muddatlarda ekilganda ularni sovugga
chidamliligi va uglevodlar almashuvi. J. «Don ekinlari», №5, 1999. 29-31 b.
121. Sutnik K.M. i dr. Fiziologiya kornya. Izd-vo. «Nauka dumka» 1972, s.359.
122. Tooming X.G., Taamets T.X. Svyaz udelnoy poverxnostnoy plotnostey listev
nekotorux vidov rasteniy s radiasiyev prisposobleniya i rejimov FAR.
«Fiziologiya rasteniy» 1984. T.31. Vup.2. s. 258-265.
123. Trisvyatskiy L.A. va boshgalar. K/x maxsulotlarini gayta ishlash va saglash.
M. Kolos., 1983, 375 b.
83
124. Tojiyev M., Xujmanov O. Kuzgi bug’doy xosildorligni urug ekish me’yorlari
va u«Uzbekiston kishlok xujalik jurnali»ugitlar mikdoriga boglikligi. Uzb.
K/x jurnal.№3, 1998, 26-28 b.
125. Tojiyev M. Bug’doy va arpa navlarining ekologik sinovi. Uzb. K/x jurnali
№4, 1998, 31-33 b.
126. Tojiyev M. Xoligov B. Kodirov E. Ma’gul me’yor Uzb. K/x jurn.№1. 2000.
41-42
127. Tojiyev M E. Kodirov. Ekish muddatlari don xosildorligiga ta’sir etadimi.J.
«Uzbekiston gishlog xujaligi». 2003. №6 1999.b. 38-39.
128. Torikov V.Ye., Parachev V.P. Bryanxinada don sifati va xosildorlik. J. Don
ekinlari №4, 1993, 15-17 b.
129. Torikov V.Ye. Prudnikov. A.P. melnikova O. V. Kanicheva V.I. Parachev V.
P. «Urojaynost i kachestvo zerna yarovoy pshenisu v zavsimosti ot udobreniy
i norm vuseva semyan. J. Zernovoye xozyaystvo. 2003. №8. S. 25.
130. Toshboltayev M., Yogubjonov O., Soliyev A, Jakbarov O. Ekish usullarini
kuzgi bug’doy xosildorligiga ta’siri. Uzb. K/x jurnali, №2, 2000, 34-35 b.
131. Temirgaliyev. I. F. Mukaneyev K. M. Nemsev S. N. Xakimov R.A.
Optimizasiya texnologii vozdeluvaniya ozimoy pshenisu i kachestvo zerna.
J.Zernovoye xozyaystvo. 2003.№8. s. 16-17.
132. Turayev A Turayev R. Kuzgi bug’doyni ugitlash va sugorish me’yorlari. J.
«Uzbekiston gishlog xujaligi.» 2003. №5. 34-35b.
133. Ustenko G.P. Agrofitosenoz strukturasini yaxshilash va almashlab ekishda
g/x ekinlarini yetishtirish usullari. g.x ekinlari xosildorligini rejalashtirish. M.
1975 79-89 b.
134. Uchuatkin A.K. Uzbekiston janubida suvlida kuzda ekilgan intensiv tipdagi
bug’doy xosildorligi. Nozodlik diss.avtoref. L. 1987. 17 b.
135. Udachin R.A. O’rta Osiyo bug’doyi. Toshkent Fan 1984. 19 6
136. Ulich L.I. Sroki seva. J «Zernovoye xozyaystvo». 1984. №7. s. 21.
84
137. Fedoseyev A.P. Soblyudeniya optimalnux srokov poseva ozimux rezerv
povusheniya effektivnosti mineralnux udobreniya. «Zemledeliye». 1980. №8.
s. 48-49.
138. Xafizov A.Sh. Iz oputa orosheniya ozimoy pshenisu v Alma-Atunskoy
oblasti. Gidrotexnika i meliorasiya, №11, 1988, 93-97 s.
139. Xamdamov I.X., Ravsharov K.R., Dillayev N. Samarkand viloyatining
sugoriladigan yerlarida
xosildorligi.
«Istiglol» bug’doy navini usishi, rivojlanishi va
Professor-ugituvchi
va
aspirant.
53-ilmiy
konferensiya.
Samarkand. 1995, 23 b.
140. Xalilov N., Xodjaniyazova F. Vliyaniye norm i sposobov poseva na
urojaynost ozimoy pshenisu. J. Selskoye xozyaystvo Uzbekistna. №5-6.
2002.s.10-11
141. Xalilov N. X. Vliyaniye normu poseva i dozu azotistux udobreniy na urojay i
kachestvo zerna intensivnux sortov myagkoy pshenisu na poluvnux zemlyax
Zarafshanskiy
dolinu.
Uzbekskiy
SSR.
Avtref.
Diss.kand.s.x.nauk.Samarkand. 1982.21s.
142. Xalilov N. X. Nauchnuye osnovu vozdeluvaniya pshenisu osennogo poseva
na oroshayemux zemlyax Uzbekistana. Avtref. Diss.. dok. Nauk. Samarkand.
1994. S.
143. Xafizov A.Sh. Iz oputa orosheniya ozimoy pshenisu v Alma-Atunskoy
oblasti. Gidrotexnika i meliorasiya, №11, 1988, 93-97 s.
144. Xamdamov I.X., Ravshanov K.R., Dillayev N. Samarkand viloyatining
sugoriladigan yerlarida
xosildorligi.
«Istiglol» bug’doy navini usishi, rivojlanishi va
Professor-ugituvchi
va
aspirant.
53-ilmiy
konferensiya.
Samarkand. 1995, 23 b.
145. Xodjakulov T.X. Uzbekistonning sugoriladigan yerlaridaintensiv tipdagi
yumshog bug’doy va ozika arpa seleksiyasi, ularni urugchiligi va nav
agrotexnikasi. Doktorlik diss. avtoref. Sankt-Peterburg, 1991, 36 b.
146. Xromisov L.I., Xromisov Ye.S. Kuzgi bug’doy xosildorligiga ekish
me’yorining ta’siri. g/x fani xabarlari, 1986, №2, 35-37 b.
85
147. Xalilov N., Bobomirzayev P., Daminov S. Kuzgi bug’doy yetishtirish
texnologiyasini shakllantirish shartlari. O’zbekiston gishlog xo’jaligi jurnali
№5-6, 1998, 35-37 b.
148. Xayitboyev A. qattiq bug’doy seleksiyasi. Uzbekiston gishlog xujaligi jurnali.
2002 №1.44-45 b.
149. Shatilov I.S. Xosildorlikni rejalashtirish prinsiplari g/x ekinlarini xosilini
rejalashtirish. M. 1975, 7-17 b.
150. Shatilov
I.S.
Fotosinteticheskoy
potensial
zernovux
kultur.
Izd.
Temiryazevskiy s-x akademii. 1979. Vup 4. s. 18-30.
151. K.G.Shamsutdinova va boshgalar. J. «Zernovoye xozyaystvo» -M. №2. 2002.
s.15-16.
152. Sheveluxa V.S. g/x ekinlarini usish davriyligi va ularni boshgarish yullari.
153. Shukurov Z. Z. Xaitov R.A. Radjabova V. A. Vliyaniye stepeni shelusheniya
zerna
pshenisu
na
izmeneniye
yeyego
kachestvennux
pokazateley.
Uglebleniye integrasii obrazavaniya, nauki i proizvodstva v selskom
xozyaystve Uzbekistana. Dokladu mejd. Nauch. Prakt. Konf. T. 2003. S.300302.
154. Egamberdiyev S., Kurbonov K.K. Suvlida arpa va bug’doy navlarini
agrotexnikasi. Seleksiya va urugchilik. №4, 1989, 44-46 b.
155. Egamberdiyeyev S. E. Vliyaniye normu vuseva na uojay i posevnuye
kachestva semyan pshenisu, yachmeniya pri oroshenii.Seleksiya polevux
kultur dlya vozdeluvaniya po intensivnum texnologiyam.T. 1987.s. 75-76.
156. Egamberdiyev
S.
Kurbonov
G.
Bug’doy
va
arpaning
serxosil
navlari.J»Uzbekiston gishlog xujaligi» jurnali. 1990.№8 b. 38.
157. Ergasheva X. B. Boboyeva.S. D. Adizov R. T. Gafarov A. X. Vliyaniye
klimaticheskix usloviy na kachestva zerna pshenisu. Uglubleniye integrasii
obrazavaniya, nauki i proizvodstva v selskom xozyastve Uzbekistana. Dokl.
Mejd. Nauch. Prakt. Konf. T. 2003.S.296-298.
158. Yunusxanov Sh. Yu. Kurbanbayev I. J. Izucheniya izozimnux spektrov
esterazu i elektroforeticheskogo spektra gladinov u semyan nekotorux v
86
respublike Uzbekistana. Kishlog xujaligi ekologik muammolar xalgaro ilmiy
anjuman materiallari tuplpmi. Buxoro.2003.b.264-265.
159. Kosimov. A. Reyentabellikka erishishning asosiy sharti. «Uzbekiston gishlog
xujaligi» Jurnali. 2001.38-40.
160. Kurbonov G. K. Don mustagilligi,unga erishish uchun nimalar kilish.
«Uzbekiston gishlog xujaligi». Jurnali. №5.1997.b.24—29.
161. Kurbonov g. Maxmudxujayev. N, Tillayev R. Kattig bug’doy urugchiligini
rivojlantirish va sifatli tovar don yeyetishtirishni kupaytirishning ilmiy
asoslari. «Uzbekiston gishlog xujaligi». Jurnali 2001. №4.b.38-40.
162. Gaybullayev S. G, Xayitboyev A. Katkova V. V. Uluchsheniya urojaynux
kachestv semyan ozimoy pshenisu putem vospitaniya.1991. 15 s.
163. Yashina A.V. Xoxlacheyeva. V.Ye. Kolmakova L. A. Neobxodimost
monitoringa
fitosanitarnogo
sostayaniya
pri
osenke
ustoychivosti
rayonirovannux sortov pshenisu k jeltoy rjavchine. Uglubleniye integrasii
obrazovaniya, nauki i proizvodstva v selskom xozyaystve Uzbekistana.Dokl.
mejd. Nauch. Prakt. Konf.T.2003.S.295-296.
164. De Pomw E.W. Goeber and H.Adam 2000
165. Agrometerolodicar ospecrs of agriculture and terestry in the orid zones.
Agricultural and Ferest Meterologu 103-43-58
166. El-Noimu M.H. Toubia-Pohme and O.F/Mamruk 2000 arganic sced treotment
os a gubstitute tor chamical sced tretmend to control common tunt of wnot ,
Europeon Journolof Pront Porhology 106 433-437
167. Onleis T/ Zhong and M Pola 2000 Woter use efficicncy of pointed and
irrigated breud wheat ina
168. Ceccearelli S.S. Grondo, R.Tutuliber , J.Boho A/M/ Morini, Sorohien,
A/Goodchild and M Michael 2000. A.methodorogical study en porticipotory
bor tey truding l. selection hlose Euphtica 111-91-104.
169. Broocs W.S/C/A/Griffer
B/J/Aeffen son and H/E/Viuor 2000 Gens go
verning Pesistonce to Puccia hordeum in triticum spring boriey accessions
The American Phytopot hological society go (10) 113-113 b.
87
170. Rizvi S.H. TohirM. Rizviv Pohimion M.H.Shimi P. Atri A 2000. Gehetic
yeriotion in ollelopothe octivity of wheat (Tritucum oestuvum L.).
171. Jones M/Z/ and M. Singh 2000. Time treonole in crop yieads in rongterm
triols. Experementen Agriculture 36 (r) 165-179.
172. Petorson R. Wheat Botaby, cultivation and utilization. New-York, 1965.
173. Singh, M and M. J. Jonez. 2000. Statistical estimation of time-trends in twocourse crop rotations/ Journal of Applied Statistiks 27(5). 589-597.
174. Wrobel E. Tenetik analusis of hubtide between spring and winter ,arlu.1987.
175. Harris Freu The miltiline cacert in thory and practice,1981.
88