GEIRFA TGAU BIOLEG CBAC 2016 UNED 1 CELLOEDD, SYSTEMAU ORGANAU AC ECOSYSTEMAU 1.1 Celloedd a symudiad ar draws cellbilenni adeiledd / ffurfiad adeiledd - disgrifio'r gwrthrych cyfan/ disgrifio'r ffordd mae rhywbeth wedi'i adeiladu ffurfiad - is-ran/ rhywbeth unigol y gellir ei enwi/labelu/rhoi diffiniad ohono adweithiau cemegol amlgellog ardal asidau amino atgyweirio meinwe ATP cellbilen cellfur celloedd arbenigol clo ac allwedd cloroplast cnewyllyn cyfradd cymhlygion ensym-swbstrad cytoplasm chwyddhad dadnatureiddio ensym(au) goddefol graddiant crynodiad gronyn(nau) gwagolyn gwrthdrawiadau mandwll (mandyllau) metabolaeth microsgop osmosis pilen pilen athraidd ddetholus resbiradaeth safle actif tiwbin Visking trylediad (tryledu) tymheredd a pH optimwm structure chemical reactions multicellular region amino acids to repair tissue ATP cell membrane cell wall specialised cells lock and key chloroplast nucleus rate enzyme substrate complexes cytoplasm magnification to denature enzyme (enzymes) passive concentration gradient particle(s) vacuole collisions pore(s) metabolism microscope osmosis membrane selectively permeable membrane respiration active site Visking tubing diffusion (to diffuse) optimum temperature and pH UNED 1 CELLOEDD, SYSTEMAU ORGANAU AC ECOSYSTEMAU 1.2 Resbiradaeth a'r system resbiradol mewn bodau dynol addasiadau’r alfeoli alfeolws (alfeoli) allanadliad (allanadlu) asennau asid lactig atal ATP bacteria bronci (broncws) bronciolyn(nau) caethiwus canser yr ysgyfaint capilari (capilarïau) carsinogenau cawell asennau celloedd coch y gwaed ceudod trwynol cilia clochen cyfaint y thoracs cyfansoddiad cyflenwad gwaed cyflenwad gwaed cyfoethog/da cyfnewid nwyon cyhyrau rhyngasennol diheintydd dioddefwr diwedd/pen y bronciolyn dyled ocsigen egni emffysema ensym(au) glwcos gwasgedd gwasgedd aer leinin llaith yr alfeolws llengig mewnanadlu mur capilari mur yr alfeolws mwcws nicotin adaptations of alveoli alveolus (alveoli) expiration ribs lactic acid to prevent ATP bacteria bronchi (bronchus) bronchiole(s) addictive lung cancer capillary (capillaries) carcinogens rib cage red blood cells nasal cavity cilia bell jar thoracic volume composition blood supply rich blood supply gas exchange intercostal muscles disinfectant sufferer end of bronchiole oxygen debt energy emphysema enzyme(s) glucose pressure air pressure moist lining of alveolus diaphragm inspiration wall of capillary wall of alveolus mucus nicotine parlysu plasma resbiradaeth resbiradaeth aerobig resbiradaeth anaerobig sigarets sy’n egino system resbiradol ddynol tar toriad fertigol tracea tryledu thermos torri i lawr yn anghyflawn (neu ymddatodiad anghyflawn – mwy ar lefel TAG) ysgyfant (ysgyfaint) paralyse plasma respiration aerobic respiration anaerobic respiration cigarettes germinating human respiratory system tar vertical section trachea to diffuse thermos incomplete breakdown lung(s) UNED 1 CELLOEDD, SYSTEMAU ORGANAU AC ECOSYSTEMAU 1.3 Treuliad a'r system dreulio mewn bodau dynol afu / iau amsugno amylas anhydawdd anws arwynebedd arwyneb asidau amino asidau brasterog emwlsio Benedict braster bustl Biuret cadwyn o glwcos carbohydrad(au) carbohydras(au) cell(oedd) y corff clefyd y galon coden y bustl coluddyn bach coluddyn mawr cyfyngiadau cynnwys egni cynnyrch (cynhyrchion) brasterau deiet cytbwys diabetes (clefyd y siwgr) dwythell y bustl filws / fili Fitamin C ffibr glwcos glycogen glyserol gordewdra gormodedd gweithred ensymau haearn haemoglobin ïodin lipas(au) llif y gwaed liver to absorb / absorption amylase insoluble anus surface area amino acids fatty acids emulsifies Benedict's fat bile Biuret chain of glucose carbohydrate(s) carbohydrases body cell(s) heart disease gall bladder small intestine large intestine limitations energy content product(s) of fats balanced diet diabetes bile duct villus / villi Vitamin C fibre glucose glycogen glycerol obesity excess enzyme action iron haemoglobin Iodine lipase bloodstream model o’r coludd model of the gut moleciwlau molecules oesoffagws oesophagus optimwm optimum pancreas pancreas peristalsis peristalsis proteas(au) protease protein(au) protein(s) pwysedd gwaed blood pressure startsh starch stumog stomach sylweddau hydawdd soluble substances system dreulio ddynol human digestive system tiwbin Visking Visking tubing torri i lawr (ymddatod – mwy ar lefel TAG) treuliad (treulio) ychwanegyn (ychwanegion) to breakdown digestion (to digest) additive(s) UNED 1 CELLOEDD, SYSTEMAU ORGANAU AC ECOSYSTEMAU 1.4 System gylchrediad mewn bodau dynol aorta atheroma atriwm (atria) capilari (capilarïau) cell goch y gwaed cell wen y gwaed (gwyn) ceulo clefyd cardiofasgwlar colesterol cyflenwad gwaed cylchrediad ysgyfeiniol cylchrediad systemig falf(iau) falf ddwylen falf deirlen falf gilgant fena cafa fentrigl(au) ffactorau genetig ffactorau risg ffagocyt gwythïen (gwythiennau) gwythïen ysgyfeiniol haemoglobin hormonau iriad gwaed meinwe(oedd) pibellau coronaidd pibellau gwaed plasma platennau rhydwelïau rhydweli ysgyfeiniol system cylchrediad dwbl tryledu wrea ysgyfaint aorta atheroma atrium (atria) capillary (capillaries) red blood cell white blood cell clotting cardiovascular disease cholesterol blood supply pulmonary circulation systemic circulation valve(s) bicuspid valve tricuspid valve semi-lunar valve vena cava ventricle(s) genetic factors risk factors phagocyte vein(s) pulmonary vein haemoglobin hormones blood smear tissue(s) coronary vessels blood vessels plasma platelets arteries pulmonary artery double circulatory system to diffuse urea lungs BIOLEG YN UNIG angioplasti endotheliwm haen o gyhyr statinau angioplasty endothelium muscle layer statins UNED 1 CELLOEDD, SYSTEMAU ORGANAU AC ECOSYSTEMAU 1.5 Planhigion a ffotosynthesis arddwysedd arddwysedd golau cellwlos cloroffyl cyfradd ffotosynthesis dadliwio dadstartsio ethanol ffactorau cyfyngol olew protein sgil gynnyrch sodiwm hydrocsid startsh tymheredd intensity light intensity cellulose chlorophyll rate of photosynthesis decoloration de-starch ethanol limiting factors oil protein by-product sodium hydroxide starch temperature Bioleg yn unig cludiant actif clochen cwtigl cynnal diffyg dŵr sy’n cael ei golli / colled(ion) dŵr active transport bell jar cuticle to support deficiency water loss epidermis farnais ewinedd ffloem ffosffad graddiant crynodiad gwreiddflewyn (gwreiddflew) haen balis haen sbwngaidd halwynau mwynol llifyn meinwe palis mwynau nitrad osmosis potasiwm potomedr stomata epidermis nail varnish phloem phosphate concentration gradient root hair(s) palisade layer spongy layer mineral salts dye palisade tissue minerals nitrate osmosis potassium potometer stomata sylem toriad ardraws tyfiant planhigyn trydarthiad toriad o blanhigyn swcros gwrtaith / gwrteithiau xylem transverse section plant growth transpiration plant cutting sucrose fertiliser UNED 1 CELLOEDD, SYSTEMAU ORGANAU AC ECOSYSTEMAU 1.6 Ecosystemau. cylchredau maetholion ac effaith bodau dynol ar yr amgylchedd amgylchedd asiantaeth yr amgylchedd atgyweirio biolegwyr biomas bywyd gwyllt cadwyn fwyd cael ei gylchu carthion carthion heb eu trin (carthion amrwd) environment environment agency to repair biologists biomass wildlife food chain cycled sewage untreated sewage (raw sewage) cen(nau) cnwd (cnydau) cylchred(au) faetholion cylchred garbon cynhyrchydd cynnal datblygiad economaidd dangosydd(ion) deunydd gwastraff dulliau batri ecosystem(au) effeithlonrwydd egni solar egni sy'n cael ei drosglwyddo / trosglwyddiad egni ffermio dwys ffosffad(au) ffotosynthesis gwastraff diwydiannol gwe fwyd / gweoedd bwyd gwrteithiau lefel wenwynig / lefel docsig llygredd aer maetholion microbau mygu nitrad(au) organebau byw organebau ffotosynthetig pelydriad o’r Haul lichen(s) crops nutrient cycle(s) carbon cycle producer maintenance economic development indicator(s) waste material battery methods ecosystem(s) efficiency solar energy transfer of energy intensive farming phosphate(s) photosynthesis industrial waste food web fertilizer(s) toxic level air pollution nutrient(s) microbes to suffocate nitrate(s) living organisms photosynthetic organisms radiation from the Sun plaleiddiad (plaleiddiaid) proses(au) pydru resbiradaeth (resbiradu) rhywogaethau dangosol tanwydd(au) ffosil yn bwydo ar ysydd cynradd ysydd eilaidd ysydd trydyddol pesticide(s) process(es) decay respiration (to respire) indicator species fossil fuel(s) feed on primary consumer secondary consumer tertiary consumer UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.1 Dosbarthiad a bioamrywiaeth addasiad (addasu) addasiadau morffolegol addasiadau ymddygiadol amrywiad a,rymrywiad anflodeuol bacteria bioamrywiaeth blodeuol clefyd(au) coetir(oedd) cwadradau digonedd o rywogaethau diogelu dosbarth dosbarthu organebau dosraniad rhywogaethau enwau cyffredin enwau gwyddonol fertebrat(au) ffwng (ffyngau) ffylwm genws glaswelltir goroesi infertebrat(au) llygredd micro-organeb(au) mwynau organeb(au) rheolaeth fiolegol rhywogaethau techneg dal / ail-ddal teulu teyrnas trawslun urdd ysglyfaethu ysglyfaethwr ysglyfaeth adaptation (to adapt) morphological adaptations behavioural adaptations variation non-flowering bacteria biodiversity flowering disease(s) woodland(s) quadrats abundance of species to protect class classification of organisms distribution of species common names scientific names vertebrate(s) fungi phylum genus grassland survive invertebrate(s) pollution microorganism(s) minerals organism(s) biological control species capture/ recapture technique family kingdom transect order predation predator prey UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.2 Cellraniad a chelloedd bonyn canser celloedd bonyn celloedd bonyn embryonig celloedd gamet cellraniad cromosomau epil gelloedd genynnau meinwe cyhyrau meinwe sydd wedi’i niweidio meinwe(oedd) meiosis mitosis rhaniad meiotig rhaniad mitotig cancer stem cells embryonic stem cells gamete cells cell division chromosomes daughter cells genes muscle tissue damaged tissue tissue(s) meiosis mitosis meiotic division mitotic division UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.3 DNA ac etifeddiad adeiledd tebyg i ysgol adenin addasu genetig alel(au) asidau amino barn y cyhoedd bas(au) cadwyn cell(oedd) y corff cod tripled corff dynol croesiad(au) monocroesryw cromosom(au) cydnabod cyflenwol cyfuno cyfuno ar hap cymarebau cytosin chwynladdwr (chwynladdwyr) darnau DNA dilys (dilysu) edefyn (edafedd) DNA enciliol etifeddiad (etifeddu) ffenoteip ffosffad ffrwythloniad (ffrwythloni) gamet(au) genoteip genyn(nau) gwahanu gwanin gwybodaeth mewn cod hawliau dynol helics dwbl heterosygaidd homosygaidd hunan-ffrwythloni materion moesegol mecanwaith etifeddiaeth moleciwl(au) moleciwlau siwgr a ffosffad bob yn ail ladder like structure adenine genetic modification allele (alleles) amino acids public opinion base(s) chain body cells triplet code human body monohybrid cross(es) chromosome(s) to recognize complementary to combine to combine randomly ratios cytosine herbicide(s) sections of DNA valid (to validate) strand(s) of DNA recessive inheritance (to inherit) phenotype phosphate fertilization (to fertilize) gamete (gametes) genotype gene(s) separate guanine coded information human rights double helix heterozygous homozygous selfing ethical issues mechanism of inheritance molecule(s) alternating sugar and phosphate molecules nodweddion etifeddol perchenogaeth planhigion sy’n gwrthsefyll polisi’r llywodraeth protein(au) sgwâr Punnet trechol trefniant llinol o enynnau trosglwyddo genynnau’n artiffisial thymin wedi’i addasu’n enynnol (GM) yn gwrthsefyll inherited characteristics ownership resistant plants government policy protein(s) punnett square dominant linear arrangement of genes to transfer genes artificially thymine genetically modified (GM) resistance UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTATIS A MICRO-ORGANEBAU 2.4 Amrywiad ac esblygiad addasu amgylcheddol amrywiad amharhaus amrywiad etifeddol amrywiad parhaus ar hap atgynhyrchiad / atgynghyrchu anrhywiol atgenhedliad / atgenhedlu rhywiol bridio cemegion gwrthficrobaidd cenhedlaeth clonau coeden deulu cuddliw cyflwr (cyflyrau) detholiad naturiol diflanedig epil epil enetig unfath / sy’n unfath yn enetig to adapt environmental discontinuous variation heritable variation continuous variation at random asexual reproduction sexual reproduction to breed antimicrobial chemicals generation clones family tree camouflage colouring condition(s) natural selection extinct offspring genetically identical offspring epil enetig wahanol / sy’n wahanol yn genetically different offspring enetig esblygiad evolution ffibrosis cystig cystic fibrosis genetig genetic genetig/yn enetig genetically genom dynol human genome genyn(nau) gene(s) goroesi survive llesol / yn fanteisiol beneficial mwtaniad(au) mutation(s) niweidiol / gwneud niwed harmful peillio to pollinate pelydriad ïoneiddio ïonising radiation rhywogaeth species therapi genynnau/genynnol gene therapy trosglwyddo passed on yn gwrthsefyll resistance yn gwrthsefyll Warfarin Warfarin resistance ysglyfaeth prey ysglyfaethwr predator UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.5 Ymateb a rheoli adborth negyddol amddiffyn amddiffynnol amrantu amser adweithio atgyrch tynnu yn ôl awcsin blewyn blew yn codi camddefnyddio alcohol a chyffuriau cannwyll y llygad capilari(au) gwaed celloedd derbyn coesyn cornbilen coroid cyd-drefnydd cyffyn deiliog cyffyn (cyffion) planhigyn cyhyryn sythu chwarren chwys dallbwynt derbynnydd dewisiadau ffordd o fyw diabetes (clefyd y siwgr) disgyrchiant dwythell chwys effeithydd epidermis ffototropedd glwcagon glwcos glwcos gwaed glycogen golau, sain, cyffyrddiad, tymheredd, cemegion negative feedback to protect protective blinking reaction time withdrawal reflex auxin hair erection of hairs alcohol and drug abuse pupil blood capillary (capillaries) receptor cells stem cornea choroid coordinator leafy shoot plant shoot erector muscle sweat gland blind spot receptor lifestyle choices diabetes gravity sweat duct effector epidermis phototropism glucagon glucose blood glucose glycogen light, sound, touch, temperature, chemicals grafitropedd/ geotropedd gweithred(oedd) atgyrch gwreiddyn (gwreiddiau) homeostatis hormon(au) hormon planhigol gravitropism/ geotropism reflex action(s) root(s) homeostasis hormone(s) plant hormone inswlin iris lefel marwol lens lens gyffwrdd llwybr atgyrch madruddyn y cefn mandwll mandwll chwys negesydd cemegol nerfau nerfgell echddygol nerfgell gysylltu nerfgell synhwyraidd nerf optig niwronau niwron echddygol niwron relái (cysylltiol) niwron synhwyraidd organ(au) synhwyro prif system nerfol retina rheoli sensitifedd sglera synaps(au) symbyliad system nerfol toriad fertigol toriad fertigol drwy’r croen trosglwyddo ymateb wrin (troeth) ymennydd ysgogiadau trydanol ysgogiad nerfol ystod gyson / amrediad cyson insulin iris fatal level lens contact lens reflex arc spinal cord pore sweat pore chemical messenger nerves motor nerve cell connecting nerve cell sensory nerve cell optic nerve neurones motor neurone relay neurone (connective) sensory neurone sense organ(s) central nervous system retina to regulate sensitivity sclera synaps(es) stimulus / stimuli nervous system vertical section vertical section through the skin to relay response urine brain electrical impulses nervous impulse constant range UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.6 Arennau a homeostasis adamsugniad detholus aorta aren(nau) aren iach/afiach cortecs cwpan Bowman cwlwm capilari (Manyleb= lluosog) cyflenwad gwaed cynnyrch gwastraff (cynhyrchion) dialysis dwythell gasglu fena cafa glwcos gwrthgerrynt gwythïen arennol halwynau hidlo dan wasgedd rhwydwaith capilari rhoddwr materion moesegol math o feinwe methiant yr aren(nau) medwla neffron(au) pelfis person sy’n derbyn pledren rhydweli arennol sgil effeithiau system imiwnedd system ysgarthu ddynol tiwbyn toriad trwy aren trawsblaniad wrea wreter(au) wrethra wrin (troeth) wrin crynodedig wrin gwanedig ymateb imiwn selective reabsorption aorta kidney(s) healthy/diseased kidney cortex bowman’s capsule capillary knot blood supply waste product(s) dialysis collecting duct vena cava glucose counter current renal vein salts filtration under pressure capillary network donor ethical issues tissue type kidney(s) failure medulla nephron(s) pelvis recipient bladder renal artery side effects immune system human excretory system tubule section through a kidney transplant urea ureter(s) urethra urine concentrated urine dilute urine immune response UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.7 Micro-organebau a'u cymwysiadau agar meithrin cytref di-haint dolen frechu echdynnu eplesu eplesydd magu bacteria/microbau magwrydd (derbyn deorydd hefyd) meithriniad cychwyn magu microbau mewn magwrydd (deorydd) platiau agar platio rhoi/gwasgaru/brechu bacteria ar blat agar technegau aseptig yn ddiwydiannol nutrient agar colony sterile inoculating loop to extract to ferment fermenter incubate bacteria/microbes incubator starter culture incubating microbes in an incubator agar plates plating inoculating bacteria on an agar plate aseptic techniques industrially UNED 2 AMRYWIAD, HOMEOSTASIS A MICRO-ORGANEBAU 2.8 Clefyd, amddiffyniad a thriniaeth aerosol amddiffyn amlyncu antigen antigenau estron bacteria sy’n gwrthsefyll brechiad (brechu) brechlyn(nau) cael ei feithrin ar agar canlyniadau cell facteriol cell(oedd) cof celloedd tiwmor clefyd(au) clefyd(au) heintus clefyd(au) bacteriol clôn clwyf cyfrwng achosol cyn-glinigol dall dwbl ddall dysgl Petri firws (firysau) ffagocyt fflora'r croen fflworoleuedd ffwng (ffyngau) gwrthfiotig(au) gwrthgyrff gwrthgyrff monoclonaidd gwrthdocsinau haint (heintiad) imiwneiddiad (imiwneiddio) rhwystr lymffocyt llif y gwaed materion moesegol mesurau rheoli microbau micro-organeb(au) moddion mosgito pathogenau aerosol to defend to ingest antigen foreign antigens / non-self antigens resistant bacteria vaccination (to vaccinate) vaccine(s) cultured on agar consequences bacterial cell memory cell(s) tumour cells disease(s) infectious disease(s) bacterial disease clone wound causative agent preclinical blind double blind petri dish virus(es) phagocyte skin flora fluorescence fungi antibiotic(s) antibodies monoclonal antibodies antitoxins infection immunisation (to immunize) barrier lymphocyte blood stream ethical issues control measures microbes micro-organism(s) medicine mosquito pathogens penisilin penodol pigiad(au) plasebo platiau agar lled-synthetig rheolaeth fiolegol secretu symbyliad symbylu/ysgogi synthetig tolchenni gwaed tyfiant y frech goch ymateb imiwn ymbelydredd penicillin specific injection(s) placebo agar plates semi-synthetic biological control to secrete stimulus to stimulate synthetic blood clots growth measles immune response radioactivity Geirfa ddefnyddiol sy’n gallu codi yn y papurau arholiad adeiledd / ffurfiad adeiledd - disgrifio'r gwrthrych cyfan/ disgrifio'r ffordd mae rhywbeth wedi'i adeiladu ffurfiad - is-ran/ rhywbeth unigol y gellir ei enwi/labelu/rhoi diffiniad ohono adwaith (adweithiau) amsugno anfanteision anghysbell arbrawf cymharu archwilio arllwys atal bod(au) dynol brodorol buddiol / llesol / o fantais cadwraethwr (cadwraethwyr) canlyniad(au) casgliadau claf cryfder tystiolaeth crynodiad cyfnod amser cyfradd cyfradd llwyddiant cynefino (arfer) dadansoddi dadl defnydd(iau) deunydd(iau) diagram uwcholwg dibynadwy diflanedig diheintio esblygol estron ffordd o fyw gormodedd goroesi gwahanu hydoddi hydoddiant lledaenu manteision structure reaction(s) to absorb disadvantages remote control experiment to examine to pour prevent human(s) native beneficial conservationist(s) outcome(s) conclusions patient strength of evidence concentration time interval rate success rate to acclimatize to analyse debate material(s) (fabric) material(s) surface view diagram reliable extinct to sterilize evolutionary alien lifestyle excess survive separate to dissolve solution to spread advantages manwl gywir accurate materion newid hinsawdd newidyn newidyn annibynnol newidyn dibynnol newidyn rheolydd newyn niweidiol poblogaeth prawf teg rheoli saeth swyddogaeth sylwedd symbyliad tebygrwydd tyfiant / twf unedau mympwyol ymchwiliad ymchwil meddygol ymddiriedolaeth GIG yn cronni yn gwrthsefyll issues climate change variable independent variable dependent variable control variable starvation harmful population fair test to regulate arrow function substance stimulus similarity growth arbitrary units investigation medical research NHS Trust to accumulate resistant to Geirfa ychwanegol sydd wedi codi (i’w cynnwys mewn adrannau neu fel geirfa gyffredinol) araen o brotein baddon dŵr burum actif bwyd planhigol cellfur(iau) cellnodd defnynnau dŵr croyw dŵr distyll dyfrllys ensymau treulio ffermio dwys fflasg gwddf alarch gwywo jeli agar magu (cyfnod magu) meithriniad cychwyn nam ar y DNA nwy asidig padl troi/corddwr (mewn eplesydd) parthau marw peirianneg genetig platennau gwaed pori rheolydd rhiant goeden rhwyll (tyllau rhwyd) rhywogaeth, genws, teulu, urdd, dosbarth, ffylwm, teyrnas safle tirlenwi tir ffermio topyn coat of protein water bath active yeast plant food cell wall(s) cell sap droplets fresh water distilled water pond weed digestive enzymes intensive farming swan-necked flask to wilt agar jelly incubation starter culture faulty DNA acidic gas stirrer paddle dead zones genetic engineering blood platelets to graze control parent tree mesh species, genus, family, class, phylum, kingdom landfill site farmland stopper order, ymdarddiad digymell yn gorbori spontaneous generation overgrazing
© Copyright 2026 Paperzz