LUCHTKASTEEL
‘Luchtkasteel’ geeft de lucht boven scholen aan de opa’s en oma’s van de basisschoolkinderen.
Iedereen profiteert mee: kinderen, opa’s en oma’s, ouders, maar ook de scholen en gemeente.
INLEIDING
Ons voorstel ‘Luchtkasteel’ geeft een antwoord op huidige trends, zoals vergrijzing van de bevolking
en versobering van de verzorgingsstaat1.
Bewoners van de wijk geven wij de macht en het overzicht om nieuwe niches op de woonmarkt te
verkennen, te beoordelen en naar eigen inzicht in te vullen. Huidige discussies over de ruimtelijke
toekomst van de stad zijn de afgelopen tijd vaak begonnen tussen professionals onderling en/of
tussen gebruikers met professionals2. Wij willen de discussie verschuiven naar de gebruikers
onderling om zo een zuiver bottom-up proces in gang te zetten. Met een reeks slimme tools delen
wij onze expertise vrijblijvend, maar zijn eventueel ondersteunend waar nodig.
In onze meegestuurde videopresentatie belichten wij een mogelijke uitkomst van dit
participatieproces: Luchtkasteel. Bestaande, verouderde schoolgebouwen versterken in hun bestaan
wij door intensivering van meervoudig ruimtegebruik. De toegenomen waarde wenden wij aan als
alternatieve inkomstenstroom voor de exploitatie van de schoolgebouwen. Zo geloven wij dat wij
gezamenlijk de school maatschappelijk, financieel en technisch kunnen omvormen. Het resultaat is
een passend antwoord op de problemen en kansen van de huidige trends in de stad.
1
LIESHOUT, P v. et al. (2006) De verzorgingsstaat herwogen, WRR/Amsterdam University Press
KEERS, G. & HAM, M v.d. (2010) Collectief particulier opdrachtgeverschap: markt voor bouwers, Rigo
Research in opdracht van Stichting Research Rationalisatie Bouw
2
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
1
INHOUDSOPGAVE
Huidige trends
Vergrijzing
Versobering verzorgingsstaat
Participatiesamenleving
3
3
4
5
Luchtkasteel
6
Tools voor participatie in ontwerp
Fysieke modellen
Snelle resulaten
Kerndoelen Primair Onderwijs
7
7
8
8
Betaalbaarheid
9
Flexibiliteit
10
Realiseerbaarheid
11
Samenwerking met Havensteder
Crowdfunding
Resultaten
12
12
12
Waarom wij?
Crowdsourcing
Senior-school
13
13
13
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
2
Bijeenkomst van senioren
HUIDIGE TRENDS
Vergrijzing
De groei zoals we die gekend hebben vanaf W.O.II tot en met 2008 is voorbij. Maar dat betekent niet
dat de woningvoorraad ‘klaar’ is. Juist vergrijzing zorgt voor verschuiving van de woonwensen van de
meest vermogende leeftijdsklasse in onze samenleving: de senioren. Zij zijn spekkoper geweest in de
waardevermeerdering die heeft plaatsgevonden op de huizenmarkt in de periode van 1986 tot
20083. Hun grootste zorgen zijn meer lichamelijk van aard, maar zij willen wel zo lang mogelijk
zelfstandig blijven wonen4. De overheid doet op dit vlak expliciet een stapje terug, met tragische
gevolgen5. Wie zal wel voor hen zorgen als zij ouder en meer behoevend worden?
3
GROOT, C de. et al. (2013) Vergrijzing en woningmarkt, PlanBureau voor de Leefomgeving
VAN GALEN, J et al. (2012) Monitor investeren in de toekomst, ABF Research in opdracht van: Min.
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
5
VOSKUIL, K (2014) Zorgpersoneel: Verwaarlozing ouderen structureel probleem, Algemeen Dagblad d.d. 29
november
4
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
3
Onbemande step, foto: ANP
Versobering verzorgingsstaat
Tegelijkertijd wordt ook de zorg voor de jongste generatie structureel afgebouwd, van diverse
kindertoeslagen tot en met de studiefinanciering. Kinderopvang komt steeds meer op het conto van
de ouders. Toch blijkt de vraag naar kinderopvang een zeker mate van elasticiteit te hebben, getuige
de massale vermindering van de afname van kinderopvanguren. Landelijk zijn diverse
kinderopvangaanbieders gestopt6. Hoe regelen de ouders nu de kinderopvang? Gaat dat van harte?
Ook scholen krijgen direct te maken met versobering. Officieel krijgen de scholen steeds meer
zeggenschap over de bestedingen in hun budget voor mensen en materiële uitgaven, zoals sinds
2006 de lumpsumregeling. Vanaf januari 2015 is de school voor het eerst verantwoordelijk voor het
onderhoud van de buitenkant van het gebouw (www.rijksoverheid.nl). Helaas ervaren
onderwijsorganisaties de toegenomen vrijheid slechts in beperkte mate. Zij geven aan dat dit vooral
komt door de krapte van de financiële ruimte die zij hebben7. De stad Rotterdam is vorig jaar door de
Rekenkamer vermaand dat zij al jaren te weinig heeft geïnvesteerd in het onderhoud van
schoolgebouwen in het primair onderwijs8.
6
MAARSSEN, H & LANGE, R. de (2014) Kinderopvang staat het water aan de lippen, Financieele Dagblad
‘Economie & Politiek’, d.d. 24 november
7
VELDEN, J v. et al. (2010) Lumpsum P.O. in de praktijk, Slotevaluatie en onderzoek kwaliteit financieel
management, Regioplan Beleidsonderzoek en Ernst & Young Advisory
8
Van de redactie (2013) Scholen in Rotterdam in slechte staat, Algemeen Dagblad, d.d. 9 oktober
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
4
illustratie: Arend van Dam
Participatiesamenleving
Ondertussen mag de ‘tussenliggende generatie’, ofwel de ouders, de zorg voor de kinderen en de
opa’s en oma’s op zich nemen. Van hogerhand is vorig jaar de participatiesamenleving uitgeroepen,
welke in theorie aantrekkelijk en logisch klinkt. Het enthousiasme brokkelt af nu de hervormingen
van de zorg per 1 januari dichterbij komen. Er is weliswaar begrip: om de zorg betaalbaar te houden,
moet alleen strikt noodzakelijke zorg worden vergoed. Toch geeft een ruime meerderheid van 70%
aan zich zorgen te maken9.
Of zoals illustrator Van Dam samenvat met zijn winnende ‘Spotprent van 2013’: “Deze cartoon kwam
out of the blue bij me op, toen iedereen het had over de participatiesamenleving. Ik wilde de
pijnpunten laten zien in een snel beeld, de oudjes zijn niet blij, de kinderen niet, moeder trapt zich
het schompes, iedereen is slachtoffer.” Kunnen wij de ouders c.q. verzorgers helpen het allemaal wel
bolwerken?
9
HUISMAN, C (2014) Steun brokkelt af voor participatiesamenleving, in: De Volkskrant, d.d. 28 oktober
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
5
schets toekomstscenario basisschool ‘Sam Sam’ in de Molièrebuurt, Rotterdam
LUCHTKASTEEL
Scholen zijn vaak relatief ‘platte’ gebouwen. Zeker de wat oudere schoolgebouwen zijn één à twee
verdiepingen hoog. Zij zijn inmiddels vaak één van de lagere gebouwen in de wijk. Verder de hoogte
in gaan als school is vanuit het gebruik door grote groepen kinderen een uitdaging en waarschijnlijk
niet altijd wenselijk.
Een plek bovenop de school zou wel bij uitstek geschikt zijn voor de huisvesting van senioren. Het
uitzicht over een kolkend schoolplein zou een welkome afwisseling zijn van het alomaanwezige
‘kijkgroen’ rondom de huidige bejaardenkazernes. De opa’s en oma’s kunnen maatschappelijk blijven
meedraaien, omdat ze makkelijk de plekken kunnen bereiken waar ze van nut kunnen zijn. Als
overblijfopa, als bibliotheekoma, als verhalenverteller uit eerste hand, noem maar op.
De kruisbestuiving gaat veel verder, omdat ook de zogenoemde ‘tussengeneratie’ met de zorg voor
de kinderen nu meteen twee vliegen in één klap kan slaan. Terwijl zij de kinderen ophalen bij opa en
oma, houden ze meteen bij de grootouders de vinger aan de pols. Voor iedereen een zorgeloos
bestaan.
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
6
Hoe kunnen wij een gelijkwaardige discussie voeren over ruimte?
TOOLS VOOR PARTICIPATIE IN ONTWERP
In onze ervaring hebben wij grote verschillen gemerkt tussen de professionele bouwmanager en de
particuliere opdrachtgever. Waar de professional met een technische tekening in een oogwenk ziet
waar bij wijze van spreken de rookmelders hangen, probeert de particulier vooral in het begin
wegwijs te worden in de veelheid aan informatie en keuzes. Enkele weken in het proces krijgt de
particulier steeds beter door hoe de hazen lopen. Zo komt het voor dat de particulier dan alsnog wil
ingrijpen in stations die al zijn gepasseerd. Dit kan voor alle betrokken partijen frustererend werken.
Fysieke modellen
Daarnaast zijn mensen die niet regelmatig actief zijn in ruimtelijke processen vaak gebonden aan het
vertalen van ideeën over de ruimte in woorden. Deze noodzakelijke vereenvoudiging maakt de
communicatie lastig. Zelfs al loopt de communicatie optimaal, dan is het nog een ‘poging om zo dicht
mogelijk langs elkaar heen te lullen’. Om de gelijkwaardigheid in de discussies over ruimtelijke
beslissingen juist in het begin van het proces te faciliteren, hebben wij onder andere een fysiek
modulair participatietool gemaakt. Ter vergelijking wordt in de Verenigde Staten bij rechtszittingen
soms gebruik gemaakt van fysieke schaalmodellen, om de verklaringen en discussies over
gebeurtenissen precies en concreet te houden10.
10
WILSON, D.K. (2014) Motion to preclude expert testimony concerning specific crime scene reconstruction
evidence: Large scale physical model of Theaters 8 and 9, District Court, Arapahoe County, Colorado
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
7
Snelle resultaten
In het begin van het ontwerpproces worden de meest invloedrijke beslissingen genomen. Op dit
moment kan de input van alle stakeholders het best tot zijn recht komen. Wij maken het mogelijk
voor diverse groepen om in een tijdsbestek van twee tot vier uur op concrete uitkomsten te komen.
De deelnemers zullen inzicht verwerven in hun eigen wensen, elkaars wensen, maar ook de
bijkomende kosten en diverse keuzemogelijkheden om hun wensen te realiseren.
Kerndoelen Primair Onderwijs
Speciaal voor het betrekken van schoolkinderen hebben wij het participatieproces laten aansluiten
op de Kerndoelen Primair Onderwijs zoals die momenteel geldig zijn. In de domeinen ‘Kunstzinnige
orientatie’ ‘Orientatie op jezelf en de wereld’ ‘Rekenen en wiskunde’, maar ook ‘Mondeling
taalonderwijs’ en ‘Schriftelijk taalonderwijs’ zijn diverse leerdoelen die de aandacht krijgen in het
ontwerpend onderzoek. Zo wordt het evenwel mogelijk om zulke onderzoeken onder schooltijd te
laten plaatsvinden. In januari 2015 krijgen wij de eerste groep basisschoolkinderen uit Breda op
bezoek om deze insteek uit te testen.
Voor het betrekken van de doelgroep 50-plus houden wij in december een pitch bij Aorta, het
Utrechtse Architectuurcentrum, bij een bijeenkomst ‘Gouden Jaren, Wonen voor 50+’ waar zich op
het moment van schrijven meer dan 100 mensen hebben aangemeld11.
11
Aankondiging ‘Gouden Jaren // Wonen voor 50+’: http://www.aorta.nu/2014/10/gouden-jaren/
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
8
Gelaagdheid van multifunctioneel ruimtegebruik
BETAALBAARHEID
Het bouwen op het dak van een bestaand gebouw, ofwel ‘optoppen’ is een technisch overzichtelijke
ingreep. In Rotterdam is hier veelvuldig ervaring mee opgedaan, zoals de experimentele ‘Parasite’ op
Las Palmas, maar ook bij de renovatie van vier woongebouwen in Lage Land. De bouwkosten voor
modulaire, hoogwaardige eenheden liggen rond de 900 euro per m212. De vraagprijs voor een
woning in de wijk Lombardijen ligt rond de 1.650 euro per m2 (www.trovit.nl, geraadpleegd op 2711-2014).
Uitgangspunt is dat het wonen voor de senioren zelf kostenneutraal is: Wat zijn nu betalen, blijven zij
betalen. Wanneer de toegenomen waarde door de intensivering van de ruimtegebruik niet direct
wordt afgeroomd via de ophoging van de grondprijs, is het mogelijk om (een deel van) de extra
opbrengsten aan te wenden ten goede van het schoolgebouw. Wanneer hier een vorm van huur of
erfpacht voor wordt gehanteerd zijn deze inkomsten niet incidenteel van aard en kunnen een
duurzame ondersteuning zijn van de financiële balans.
De belangrijkste ingreep om het bewonen van het Luchtkasteel mogelijk te maken is de toevoeging
van verticale ontsluiting. Om deze rendabel te maken is een minimale projectgrootte vereist, die
afhangt van de huur- of pachtopbrengsten en de realisatiekosten van de ontsluiting. Wanneer de
grondkosten niet zijn afgeroomd, komt deze ingreep in feite te staan op de plek van de grondkosten
in de exploitatieberekening.
Een alternatieve vorm en modieus toverwoord is crowdfunding, maar reikt in de meeste gevallen tot
een bovengrens van 100.000 euro13. Daarom mag van deze vorm van financiering voor het direct
realiseren van wooneenheden geen dekkend effect worden verwacht. Wel is crowdfunding een zeer
interessante methode voor het voorfinancieren van het ontwerpend onderzoek door middel van het
participatieproces en het verkrijgen van betrouwbare informatie over de markt.
12
13
TER BORCH, I (2007) Bewoond optoppen met staalframebouw, Bouwen met Staal
NETA, N (2014) Crowdfunding secrets, Open Circles symposium gehouden op 15 en 16 november in Almere
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
9
verwijdering van de ‘Parasite’ van KorteknieStuhlmacher van het dak van Las Palmas, Rotterdam
FLEXIBILITEIT
De keuze voor modulair optoppen, zorgt niet alleen voor tijdswinst bij het aanbrengen van de nieuwe
functionaliteit. Ook bij het eventueel onwenselijk worden van de toevoeging en dus verwijderen, is
het mogelijk om de optopping op een hoogwaardige manier te hergebruiken. Afhankelijk van de
resterende technische levensduur, kunnen de modules verhuisd worden en ergens anders geplaatst.
Mogelijk is de verticale ontsluiting nog wel bruikbaar als het gaat om een verschuiving van de
functionaliteit naar andere woon- en/of gebruiksvormen. Uiteraard gaan bij complete implosie van
de lokale woning- en/of vastgoedmarkt de investeringen van de aanleg van de verticale ontsluiting
grotendeels verloren.
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
10
Didden Village van MVRDV in de Beatrijsstraat, Rotterdam
REALISEERBAARHEID
Binnen de gestelde kaders van de prijsvraag is het goed mogelijk om het participatietraject uit te
rollen bij diverse scholen in en om Rotterdam om de markt te scannen naar de verwachte vraag voor
de nicheoplossing die Luchtkasteel is.
Omdat voor de uitvoering uit is gegaan van bestaande en bewezen technieken, zal vrij snel na het
afronden van de bevindingen een demonstratie- of voorbeeldwoning kunnen worden gerealiseerd.
Uitgaande van beschikbare cijfers van eerdere optopprojecten kan voor de beschikbare 50.000 euro
een woning van grofweg 50 m2 worden gerealiseerd.
Wanneer bovendien uit het participatietraject concrete gegadigden komen bovendrijven, zal de
voortzetting naar een project op volledige schaal aanzienlijk vergemakkelijkt zijn. Er is immers al een
bestand van aspirant-bewoners die het concept begrijpen, geinteresseerd zijn en bereid zijn hiervoor
te betalen.
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
11
SAMENWERKING MET HAVENSTEDER
Wanneer wij de mogelijkheid krijgen om met Havensteder verder te werken, zouden wij in eerste
instantie het brede netwerk van Havensteder in Rotterdam en omgeving willen aanwenden. Het
eerste doel zou zijn om onze participatietools breder uit te zetten en testen te doen. Hiervoor
zouden wij in een tijdsbestek van twee maanden iedere week een groep basisschoolkinderen en een
groep senioren willen begeleiden in het gestalte geven van hun wensen. Het totaal van 160
basisschoolkinderen en 160 senioren geven naar verwachting een veelvoud aan ideeën en
mogelijkheden.
Wij beseffen ons dat wij de uitkomst van dit opengestelde ontwerpende onderzoek tot op beperkte
hoogte kunnen sturen. Voor uitkomsten en initiatieven die buiten onze eigen scope vallen, zullen wij
ons inzetten om dit bij andere partijen in ons eigen netwerk te laten landen. Vanzelfssprekend staat
het Havensteder geheel vrij om hetzelfde te doen.
Crowdfunding
De creatieve input die wel binnen de scope valt zullen wij goed toegankelijk en vindbaar maken
(open source) zodat gelijkgestemden hier inspiratie uit kunnen opdoen. Ook zullen wij visuele
creatieve uitspattingen vertalen naar een speciale ‘Havensteder/Senioren/Rotterdam e.o.’ editie van
onze participatietools. Deze tastbare set kan zich zeer goed lenen voor enkele tastbare en
inhoudelijke ‘perks’ of ‘pledges’ (zie respectievelijk www.indiegogo.com en www.kickstarter.com) in
een crowdfundingcampagne. Het aanbieden van andere scenario’s als set kan ook feedback geven uit
de markt voor deze behoeftes. Denk aan een participatieset voor ‘Herbestemming leegstaande
kantoren’ of ‘Goede plinten in Rotterdam’.
Binnen het beschikbaar gestelde budget verwachten wij ‘Luchtkasteel’ als een demonstratieproject
op locatie te kunnen realiseren, met andere woorden een enkele eenheid als modelwoning. In eerste
instantie kan deze eenheid de kwaliteit aantonen aan eventuele geinteresseerden. Een beeld zegt
meer dan duizend woorden, maar een gebouw zegt meer dan duizend beelden. Wekelijks (of een
ander geschikt tijdsbestek) zou een geinteresseerde de modelwoning kunnen betrekken en via
(social) media de bevindingen kunnen terugkoppelen. Het mogen bewonen zou idealiter een van de
exclusieve ‘perks’ zijn in een crowdfunding campagne. Het houden van de campagne zal inclusief
voorbereiding 3 à 4 maanden duren.
Resultaten
De opbrengsten uit de crowdfunding campagne zijn: gratis publiciteit, een lijst aan geinteresseerden
die bereid zijn geweest te betalen om in de modelwoning te betrekken, een lijst aan
geinteresseerden die bereid zijn geweest te betalen om een participatiespel te verkrijgen, mogelijk
aantrekken van joint ventures / partners, positionering imago betrokkenen als ‘participatie
vriendelijk’.
De geldelijke opbrengsten wenden wij vervolgens aan om de creatieve input uit het voortraject die
binnen de scope is gevallen verder uit te werken. Hier horen een ruimtelijke, financiële en juridische
onderbouwing bij. De inmiddels opgebouwde ‘community’ uit het voortraject én de crowdfunding
campagne betrekken zetten wij hen in om de eerste groep aspirant bewoners (betalende senioren)
te vinden, uit eigen kring of in hun netwerk. De uiteindelijke bewoners krijgen het uiteraard de
zeggenschap in de uiteindelijke realisatie van hun ‘Luchtkasteel’.
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
12
WAAROM WIJ?
Wij zijn een multidisciplinair ontwerpcollectief dat zowel gevraagd als ongevraagd reageert op de
maatschappij. Uit inspiratie en irritatie geven wij scherpe en accurate antwoorden op alle
schaalniveau’s, van grootstedelijke ontwikkelingsstrategie tot productontwerp.
Goede ideeën zijn goede ideeën, waar ze ook vandaan komen
Crowdsourcing
Naast onze ‘reguliere’ projecten, hebben wij de missie om een einde te maken aan sloppenwijken
wereldwijd. In eerste instantie in de landen waar wij voornamelijk bezig zijn; Brazilië, Senegal en
Tanzania. De fysieke modulaire participatietool hebben wij in eerste instantie ontwikkeld voor hen,
de sloppenwijkbewoners. Ten eerste weten zij veel beter wat er momenteel gebeurt in hun
omgeving, bovendien kunnen alleen zij aangeven wat voor wensen zij hebben. Tenslotte geeft de
gelijkwaardige insteek in het begin de toon aan voor een langdurige en duurzame relatie, waarbij
wederzijds respect, advies en steun de belangrijkste vruchten zijn die wij plukken.
Het transformeren van de sloppenwijken op een inclusieve, participatieve manier is een project voor
de lange termijn, waarvoor wij nog andere tools ontwikkelen op juridisch en financieel vlak. Deze
tools zullen ons straks in staat stellen om op een ‘open-source’ basis een versnelde opschaling te
bereiken, na het succesvol afronden van de pilotprojecten.
Het delen van onze resultaten in Nederland leidde vooral voor het fysieke moluaire particpatietool
(waarvoor wij overigens nog een goede naam zoeken) tot enthousiaste reacties. Ons voornemen
voor 2015 is om deze tool apart door te ontwikkelen en te vermarkten voor de Nederlandse markt.
Zo hopen wij diverse inspirerende concepten met een brede basis aan input op een gelijkwaardige
manier te ontwikkelen met degenen om wie het gaat: de bewoners en de gebruikers.
Senior-school
Het idee om senioren bovenop een school te laten wonen, is een idee wat wij eerder hebben
toegepast. Toen hebben wij daarmee de prijsvraag ‘Architectuur & Ondernemerschap’ gewonnen
van het Groningse Platform GRAS14. Destijds hadden wij nog niet de participatietools ontwikkeld
waarover wij nu beschikken.
14
Juryrapport te raadplegen op:
http://www.platformgras.nl/sites/default/files/prijsvraag_architectpm_juryrapport.pdf
Prijsvraag 100 jaar Havensteder
‘Wonen in de toekomst’
13