The Peninsular War – Women At War Rhyfel Iberia – Merched yn y Rhyfel Women played their part in the Peninsular War and they had many roles. Wives of soldiers could go on campaign. All who wished to embark with the battalion would gather at the quayside for the ballot. Six wives were allowed to accompany each company of a hundred men. Those who drew a ‘not to go’ ticket had to stay behind. Their future was no less uncertain for they would be unlikely to see their husbands again for several years, if ever. The 23rd Regiment of Foot (Royal Welch Fusiliers) left Falmouth for Corunna in 1808 with 48 women and twenty children. These ‘lucky’ wives helped with camp chores – lighting fires, cooking, milking, sewing, and caring for the sick, children, casualties and presumably their husbands. Mrs. Reston helped out at the siege of Cadiz carrying water and supplies to the gunners. The women received half rations and endured more than their share of privations. Although few were killed in action; hundreds died and many were taken prisoner on the desperate retreat to Corunna in 1808. Many women were soon inured to the fortunes of war: the wife of Sergeant Dunn (68th Regt.) married another sergeant following her husband’s death at the Battle of Salamanca. Her case was not unusual. Women also undertook professional roles. In the French army, les cantinières saw to the food and drink on campaign and dished out wine and ammunition to soldiers on the front line; while les vivandières took care of the laundry and clothing repairs. Both armies had matrons and nurses working in their field hospitals. Matron was responsible for soap, linen, clean bedding, the keeping of accounts, visiting the wards and overseeing the nutritional value and quality of hospital food. Nurses dressed the soldiers’ wounds, cleaned the wards and were paid from 9d to one shilling a day. A private in the infantry earned a shilling a day. Wherever there are young soldiers, there is an oversupply of testosterone. The relations between the British army and the women of Portugal and Spain ranged from the criminal to the romantic. The rape and pillage that followed the siege of Badajoz revealed the worst of war. However, there were gentlemen in the ranks and among the officer class. Harry Smith, an officer in the Light Division, met Juana Maria de los Dolores de Léon in Badajoz when he rescued her from a gang of marauding British soldiers. He fell instantly in love and they married three days later. Harry called her his guardian angel and Juana followed him for the rest of the campaign. He later became governor of South Africa and the city of Ladysmith is named in her honour. The last survivor of the Battle of Waterloo was a woman, Mrs. Watkins, who died in 1903. As a five-year old girl she had helped with the wounded on the battlefield, dripping water into the parched mouths of the injured and dying. Fe chwaraeodd merched eu rhan yn Rhyfel Iberia ac roedd ganddynt lawer o swyddogaethau. Gallai gwragedd milwyr fynd ar ymgyrch. Byddai pawb oedd yn dymuno byrddio gyda’r bataliwn yn casglu ar lan y cei ar gyfer y bleidlais. Caniatawyd i chwech o wragedd fynd gyda phob cwmni o gant o wŷr. Roedd y rhai a dynnodd tocyn ‘peidio â mynd’ yn gorfod aros ar ôl. Nid oedd eu dyfodol ddim sicrach oherwydd y byddent yn annhebygol o weld eu gwŷr eto am flynyddoedd, os o gwbl. Gadawodd 23ain Catrawd y Troedfilwyr (Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig) Falmouth i hwylio i Corunna yn 1808 gyda 48 o ferched ac ugain o blant. Cynorthwyai’r gwragedd ‘lwcus’ hyn gyda gorchwylion gwersyll – cynnau tanau, coginio, godro, gwnïo, a gofalu am y cleifion, plant, anafusion ac, yn ôl pob tebyg, eu gwŷr. Helpodd Mrs Reston yng ngwarchae Cadiz wrth gludo dŵr a chyflenwadau i’r gynwyr. Cawsant hanner dognau gan ddioddef mwy na’u rhan o gyni. Er mai ychydig a laddwyd yn y frwydr; bu farw cannoedd a chymrwyd llawer yn garcharorion yn y cilio gwyllt i Corunna yn 1808. Cynefinodd llawer o ferched â hynt a helynt rhyfel: priododd gwraig Sarjant Dunn (68fed Catrawd) ringyll arall yn dilyn marwolaeth ei gŵr ym Mrwydr Salamanca. Nid oedd ei hachos yn anghyffredin. Roedd gan ferched swyddogaethau proffesiynol hefyd. Ym myddin Ffrainc, gofalai les cantinières am y bwyd a diod yn y maes a dosbarthu gwin a bwledi a chetris i filwyr ar y rheng Women cared for the many casualties of war. Illustration shows the injured from the Battle of Gofalai merched am liaws anafus rhyfel. Dengys y darlun y clwyfedig o Frwydr Waterloo’n cael eu Waterloo being unloaded at La Grande Place, Brussels, published: 1816 dadlwytho yn La Grande Place, Brwsel, cyhoeddwyd: 1816 © Wrexham Heritage Service/Crumplin Collection © Gwasanaeth Treftadaeth Wrecsam / Casgliad Crumplin flaen; tra gofalai les vivandières am olchi a thrwsio dillad. Roedd gan y ddwy fyddin fetronau a nyrsys yn gweithio yn eu hysbytai maes. Metron oedd yn gyfrifol am sebon, lliain, dillad gwely glân, cadw cyfrifon, ymweld â’r wardiau a goruchwylio gwerth maethol ac ansawdd bwyd yr ysbyty. Nyrsys fyddai’n rhwymo’r clwyfau a glanhau’r wardiau am dâl o 9d i swllt y dydd. Roedd milwr traed cyffredin yn ennill swllt y dydd. Ble bynnag y bo milwyr ifanc, mae testosteron gormodol. Amrywiodd y cysylltiadau rhwng byddin Prydain a merched Portiwgal a Sbaen o’r troseddol i’r rhamantus. Dangosodd y trais ac anrheithio a ddilynodd gwarchae Badajoz ochr waethaf rhyfel. Fodd bynnag, roedd bonheddwyr yn y rhengoedd ac ymysg y swyddogion. Cyfarfu Harry Smith, swyddog yn y Light Division, â Juana Maria de los Dolores de Léon yn Badajoz pan achubodd hi rhag ciwed o filwyr Prydeinig ysbeiliol. Syrthiodd mewn cariad ar unwaith ac fe’u priodwyd dri diwrnod yn ddiweddarach. Galwai Harry hi’n ei angel gwarcheidiol a dilynodd Juana ef am weddill yr ymgyrch. Yn ddiweddarach daeth yn llywodraethwr De Affrig ac fe enwyd dinas Ladysmith er anrhydedd iddi. Menyw a fu farw yn 1903, Mrs Watkins, oedd yr olaf i oroesi Brwydr Waterloo. Fel merch bump oed roedd wedi cynorthwyo gyda’r clwyfedig ar faes y frwydr, yn diferu dŵr i gegau sychedig yr anafedig a’r rhai oedd yn marw. Women had to keep up with the soldiers on the long Roedd y merched yn gorfod symud ar gyflymder y milwyr and difficult marches. Their trials and tribulations are ar yr ymdeithiau hir ac anodd. Dychanwyd eu helyntion a lampooned in this cartoon. chaledi yn y cartŵn hwn. © National Army Museum, London © Amgueddfa Genedlaethol y Fyddin, Llundain
© Copyright 2026 Paperzz