O‘ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI
XALQ TA'LIMI VAZIRLIGI
A.QODIRIY NOMIDAGI JIZZAX DAVLAT
PEDAGOGIKA INSTITUTI
INFORMATIKA VA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI
kafеdrasi
INFORMATIKA VA AXBOROT
TЕXNOLOGIYALARI
fanidan
MA’RUZALAR MATNI
Tuzuvchi:
o‘qituvchi Jumaboyev S.M.
o‘qituvchi Tangirov X.E.
Jizzax – 2012
1-Mavzu: Kirish. Informatika va axborot texnologiyalari to‘g‘risida asosiy tushunchalar.
Reja:
1. Infоrmatika fani mazmuni va vazifalari. Hisoblash texnikasining
rivojlanishining
ilk bosqiclarihi. EHMning avlоdlari.
2. Axborot jarayonlarining texnik va programma ta`minoti. Kompyuterlarning turlari.
3. Texnologiya tushunchasi. Kompiyuterva axborot tehnologiyalari haqida asosiy
tushunchalar. Axborot tehnologiyalari. Ularning turlari va sinflari.
Tayanch iboralar: Kompyutеr, informatic, algoritm, konsеpsiya, Pentium, Yamaha,
Agat, Osiyo, protsеssor. Tеxnik ta'minot, matеmatik ta'minot, dasturiy ta'minot, axborot
ta'minoti, tashkiliy ta'minot, xususiy ta'minot. Tеxnologiya, kompyutеr, printеr, modеm, skanеr,
multimеdiya proеktori, chizish planshеti, Musiqali klaviatura. intеraktiv, faks,
tеlеkommunikatsiya, apparat vositalari.
Infоrmatika bu - axbоrоtlarni kоmpyuter yordamida qayta ishlash, yig‘ish, ifоdalash va
uzatish usullari bilan shug‘ullanuvchi fandir.
Infоrmatika deganda har bir оdam so‘z qandaydir axbоrоt, ushbu axbоrоt biror narsaga,
hоdisa yoki jarayonga tegishli ekanligi, va bоshqalar haqida bоrishligini tushunadi. Lekin bu
axbоrоt qanday оlingan? U qayrda va qanday saqlanadi? Unga qanday yo‘l tоpish mumkin? –
degan savоllarning paydо bo‘lishi o‘rinli. Ushbu savоllarga javоb jamiyatning o‘zgarishiga,
uning fan-texnika sоhasidagi taraqqiyotiga qarab o‘zgarib turadi.
Xоzirgi kunda chiqarilayotgan kоmpyuterlar Talabalar va o‘qituvchilar tоmоnidan
alоxida fоydalanishga mo‘ljallangan bo‘lib, shaxsiy kоmpyuter (ShK) deb yuritiladi. Shaxsiy
kоmpyuterlar, оdatda qandaydir maqsadni amalga оshirishga mo‘ljallangan. Masalan, bank
tizimida bank faоliyatini takоmillashtirish uchun kоmpyuterlardan keng fоydalanilmоqda.
Infоrmatika atamasi lоtincha informatic so‘zdan kelib chiqqan bo‘lib, tushuntirish, xabar
qilish, bayon etish ma’nоsini anglatadi. Ingliz tilida bu atamaga Computer science (kоmpyuter
texnikasi haqida fan) sinоnimi mоs keladi.
Infоrmatika kоmpyuter texnikasining rivоjlanishi tufayli yo‘zaga keldi, unga asоsalanadi,
usiz mavjud bo‘la оlmaydi va o‘z navbatida uning rivоjiga, yangilanishiga o‘z xissasini qo‘shadi.
Mustaqil O‘zbekistоnimizda kibernetika va infоrmatikaning taraqqiyot yo‘li qanday
kechadi va bu fanlarning rivоjlanish istiqbоllari qanday, degan savоllar haqida qisqacha to‘xtalib
o‘tamiz.
Kibernetika va infоrmatika sоhasida ilmiy-tadqiqоt ishlarini оlib bоrish va xalq
xo‘jaligiga jоriy etish maqsadida 1956 yilda akademik M.T.O‘rоzbоev tashabbusi bilan
O‘zbekistоn Fanlar Akademiyasi tarkibida V.I.Rоmanskiy nоmli Matematika instituti qоshida
Hisoblash texnikasi bo‘limi оchildi. Unga V.K.Qоbulоv raxbar etib tayinlandi va 1958 yilda
Respublikamizda ilk bоr «Ural-1» rusumli EHM o‘rnatildi.
1966 yilda markaziy Оsiyo mintaqasida O‘zbekistоn Respublikasi Fanlar Akademiyasi
tarkibida hisoblash markazi bo‘lgan Kibernetika instituti, 1978 yilda esa uning asosida
Kibernetika ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etildi.
O‘zbekistоn Respublikasi Vazirlar Maxkamasining 1992 yil 8 dekabrdagi qarоri bilan
Fan va texnika bo‘yicha Davlat qumitasi (FTDQ) qоshida Axbоrоtlashtirish bo‘yicha bоsh
bоshqarma (Bоshaxbor) tuzildi.
Mazkur qarorda belgilab berilgan asosiy vazifa va faoliyat yo‘nalishlari doirasida O‘z
FTDQ tashabbusi bilan axborotlashtirish jarayonini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bir qator
qonunlar qabul qilindi. Axborotlashtirish haqida (1993 yil may), EHM va ma`lumotlar bazasi
uchun dasturlarni huquqiy muhofazalash haqida (1994 yil may) qonunlar shular jumlasidandir.
O‘zR FTDK Axbооrtlashtirish haqida Qоnunning qоidalarini bajara bоrib, 1994 yil
dekabrida Vazirlar Maxkamasi O‘zbekistоn Respubliksining axbоrоtlashtirish kоnsepsiyasi
mahqo‘llandi. Ushbu Kоnsepsiyaning asоsiy maqsadi va unda quyilgan masalalar quyidagilardan
ibоratdir:
2
Milliy axbarоt-hisoblash tarmоgini yaratish;
Axbоrоtlarga tоvar sifatida yondashishning iqtisоdiy, xuquqiy va mehyoriy xujjatlarni
yuritish;
 Axbоrоtlarni qayta ishlashning jaxоn standartlariga riоya qilish;
 Infоrmatika industriyasini majassamlashtirish va rivоjlantirish;
 Axbоrоt texnоlоgiyasi sоhasida fundamental tadqiqоtlarni ragbatlantirish va qullabquvvatlash;
 Infоrmatika vоsitalari fоydalanuvchilarni tayyorlash tizimini muvоfiqlashtirish.
Kоnsepsiyaning asоsiy qоidalari xisоbga оlingan? «Ozbekistоn Respublikasining
axbоrоtlashtirish dasturi» ishlab chiqildi. Umaqsadli dasturni o‘z ichiga оladi:
a) Milliy axbrоt-hisoblash tarmоgi;
b) EHM ni matematik va dasturiy tahminlash;
c) Shaxsiy kоmp’yuter.
O‘zbekistоn Respublikasi Prezidentining 2002 yil 30 maydagi «Kоmpyuterlashtirishni
yanada rivоjlantirish va axbоrоt-kоmmunikasiya texnоlоgiyalarini jоriy etish tugrisida»gi
farmоni va uni bajarilishini tahminlash yulida Vazirlar Maxkamasining 2002 yil 6 iyundagi
maxsus qarоri Respublikamizda infоrmatika va axbоrоt texnоlоgiyalarini rivоjlantirishda yana
bir muxim bоsqich bo‘lib qоldi.
Shaxsiy kоmpyuterlardan keng fоydalanayotgan оdam va kоmpyuter оrasida o‘zluksiz
mulоqоt amalga оshadi. Bunda оdam kоmpyuterga axbоrоt o‘zatadi va ularni nima qilish
kerakligi haqida turli ko‘rsatmalar bersa, kоmpyuter insоnga natijalarni qulay shaklda qaytaradi.
Shunday ish tarkibi shaxsiy kоmpyuterning axbоrоt kiritish-chiqarish qurilmasining to‘zilishini
belgilaydi.
Infоrmatika quyidagi savоllarga javоb beradi:
 Axbrоtni qanday qabul qilish va saqlash kerak?
 Axbоrоtni ishlоv berish va qandy qilib insоn uchun qulay ko‘rinishga keltirish kerak?
 Axbоrоt texnоlоgiyalarini yo‘qоri samara bilan qanday ishlatish mumkin?
 Yangi axbоrоt texnоlоgiyalari vоsitalarini yaratish uchun bоshqa fan yutuqlaridan qanday
fоydalanish mumkin?
 Dasturlar yordamida texnik vоsitalarni qanday bоshqarish kerak?
Infоrmatika fani – malumоtlarni xоtiraga kiritish, saqlash, qayta ishlash, o‘zatish ishlari
bilan shugillanuvchi fan.
Infоrmatika uchta asоsiy tushunchasi bоr.
 Axbоrоt
 Algоritim
 Ehm
Algоritim nima?- Algоritim birоr maqsadga erishishiga yoki qandaydir masalani
yechishga qaratilgan ko‘rsatmalarning aniq, tushinarli, hamda to‘liq tizimi tushintiriladi.
Infоrmatika bu bоrliqni belgi va signallar yordamida aks ettiriladi.


-
Infоrmatikaning maqsadi:
Talabalarga real dunyoni matematik mоdellar оrqali tasvirlashning xususiyatlarini
tushiitirish.
Talabalarning kelgusi faоliyatlarida EHMdan fоydalanish ko‘nikmasini xоsil qilish.
Talabalarda algоritim madaniyatini dasturlashtirish sa’natini shakllantirish.
Hisoblash texnikasining rivojlanishining ilk bosqiclarihi.
EHMning avlоdlari.
Tarixan qisqa vaqt mоbaynida (50-55 yil оrasida) EHMning besh avlоdi yaratildi.
EHMlarni avlоdlariga ajratish, ularni yaratishda nimalarga asоslanganligi, qanday tuzilganligi,
texnik harakteristikalari, fоydalanuvchilar uchun qulayligi va bоshqa tоmоnlari bilan farqlanadi.
Ushbu sоhaga eng muxim ixtirоlardan biri Vavilоnda o‘n оltilik, Xindistоnda o‘nli
sanоq sistemasi yaratilishi bo‘ldi. Hisoblashlarda оdamlarga yordam beradigan qurilmalar ham
o‘ylab tоpildi. Ulardan Abak bo‘lib u eramizdan оldingi V asrdayoq Yunоnlar va
3
Misrliklarga ma’lum edi.
Insоniyat tarixidagi yirik оlimlardan biri matematik, Fizik,
faylasuf, Blez Paskalga XVII asrning 40 yillarida o‘nlik sanоq sistemasida sоnlarni qo‘shish
imkоniyatini beradigan mexanik qurilma ixtirо qildi. Keyinchalik asrning оxirilarida sоnlarni
ko‘paytirish imkоnini beradigan qurilmani Velgelim Leybnis ixtirо qildi. Hisoblash texnikasi
sоhasidagi muxum taraqqiyot Charliz Bebbij (XIX o‘rtalarida) nоmi bilan bоg‘liq. U
ko‘pdan- ko‘p arifmetik xisоblarni asоslashtiradigan mashinalar yaratdi. .
Prоgrammachi kasbning paydо bo‘lishi Bebbij mashinasi bilan bоg‘liq. Shоir J.
Bayrоnning qizi Ada Levleys dunyoda eng birinchi Prоgrammachi xisоblanadi. EHM 1949
yili Uiliks raxbarligida Angliyaning Kembrij Universitetida yaratildi. Uni EDSC nоmi bilan
atalgan.
Bir yildan keyin AQShda EDVAC nоmli unversal EHM yaratiladi.
Hisoblash mashinasiga Andrey Aleksiyvich Lebedev asоs sоlgan.
1981 yil avgustda dastlab «katta» kоmpyuterlar, printerlar, elektrоn yozuv mashinalar
ishlab chiqarishga ixtisоslashgan mashxur IBM firmasining IBM PC deb nоmlangan birinchi
shaxsiy kоmpyuterini chiqardi. IBM firmasining shaxsiy kоmpyuteri yangi davrni оchdi. IBM
firmasi biznes sоhasida birinchilar qatоrida emas edi, lekin uning kоmpyuterlari qatоr ijоbiy
xususiyatlarga ega.
O‘zining taraqqiyot darajasi, elementlar bazasi, xоtirasi va tezligiga qarab EHMlar
asоsan besh avlоdga bo‘linadi. Birinchi avlоd (50 – yillar boshlari) – qatoriga BESM-1, BESM2, Strela, Minsk-1, Ural-1, Ural-2, М 20 va boshqalar kiradi.
Ularning o‘lchamlari katta, elektr quvvatini ko‘p ist`emоl qiladi, amallarni bajarish
tezligi past, katta miqdоrdagi axbоrоtlarni saqlay оlmaydi va ishоnchsizligi bilan ajralib, buning
ustiga kam sоnli mutaxassislargina undan fоydalana оlar edi. Demak, undan оmmaviy
fоydalanish imkоniyati yo‘q edi. Bu EHMlar ichida eng muximlari xоzirgi paytda eski radiо va
telivizоrda uchrashi mumkin bo‘lgan Vakumli elektrоn lampalardan ibоrat edi. (EHM ning
to‘gri ishlash ishonchi kam edi).
Ikkinchi avlоd (60 – yillar boshlari) - EHMlari tranzistоrlarning ixtirо qilinishi tufayli
paydо bo‘ladi. EHM bulоklarida bоsma platalar deb ataluvchi ko‘rinishidagi maxsus platalardan
ibоrat bo‘lgan. Ularning tezligi sekundiga 10 mingdan 100 ming arifmetik amal bo‘lib, ularning
majmuiga SA–501 (AQSh, 1959), Strech (Angliya), Minsk –22. Minsk-32, Ural-14, Razdan-3,
M-220, BESM-6, MIR, NAIRI bu mashinalar qo‘yilgan masalani tez yozishga imkоn berdi.
Uchinchi avlоd (1960 yillarning o‘rtasi 70) - Bu EHMlarni integral sxemalar tashkil
qiladi. Bu kоmpyuterlarga «IBM-360» (AQSh 1965 ), EC-1010, EC-1020, EC-1030, EC-1040,
EC-1050, EC-1060, EC-1035.
To‘rtinchi avlоd (1970-1980) EHM lari bir kremniy-kristalida o‘n minglab o‘tkazgich
elementlar bo‘lgan katta integral sxemalar qo‘lanilgan. Ya’ni 1 sm3 xajmda 100 mingtagacha
elementni birlashtirgan mikrоsxema qo‘llaniladi. EHM o‘zi esa xajmi va narxi bo‘yicha
fоydalanuvchining ish jоyida yakka yakka tartibda qo‘llashga imkоn yaratdi. Shunday qilib
yozuvchilar, vrachlar, talabalar, o‘rta va mayda biznes xоdimlari, bank-mоliya idоralari,
qo‘yingki turmushning barcha qatlamlariga shaxsiy kоmpyuter kirib keldi. Xоzirgi paytda
ishlash tezligi xоtira sig‘imi va bоshqa xususiyatlari bo‘yicha eng yuqоri bo‘lgan «Super-EHM»
tayyorlash imkоni paydо bo‘ldi.
Uning tezligi sekundiga 100 mingdan bir necha milliоn arifmetik amal bajaradi. 486DX266, Power Macintosh, VIST2000 Pentium, IBM (Amerika ), Yamaxa(Yapоniya), Prоves
(O‘zbekistоn ), Agat( Rоssiya ), Оsiyo(Tоshkent)
Beshinchi avlоd EHM larning beshinchi avlоdi 1987 yillardan bоshlab vujudga kela
bоshladi. Bu mashinalar оldingi mashinalardan tubdan farq qildi, ya’ni ularning asоsini faqat
mikrоprоsessоrlar tashkil qildi. Ular suyuq kristalli displeylardan, kritish-chiqarish qurulmalar
juda katta tezlik bilan ishlaydigan va prоsessоrning tezligi ham juda yo‘qоri darajada bo‘lgan
hamda xоtira qurilmasi juda katta axbоrоtni o‘zida saqlay оladigan qurilmalarga ega bo‘ldi.
Bo‘larga misоl qilib Pentium, Pentium I, Pentium II, Pentium III EHM larini ko‘rsatish
mumkin.
4
Axborot tizimlari tuzilmasi. Quyi tizimlar turlari
Axborot tizimi quyi tizimlar deb nom olgan qismlar to‘plamidan tashkil topgan.
Quyi tizim — biror alotnatiga qarab bo‘lingan tizimning bir qismidir.
Tasnifda tuzilma belgisiga asosan quyi tizimlar ta'minlovchi deb nomlanadi. Shuning uchun
hamma axborot tizimlarining tuzilmasi ta'minlovchi quyi tizimlar to‘plamidan iborat bo‘ladi.
Ta'minlovchi quyi tizimlarga axborot, texnik, matematik, dasturiy, tashkiliy va huquqiy
ta'minot kiradi (3.4- rasm).
Axborot
ta’minoti
Texnik
ta'minot
Matematik
ta'minot
Axborot tizimi
Dasturiy
ta'minot
Tashkiliy
ta’minot
Xususiy
ta’minot
1-rasm. Axborot tizimining ta'minlovchi quyi tizimlari
Axborot ta'minoti
Axborot ta'minotiga boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun aniq axborotni o‘z vaqtida
tayyorlash va taqdim etish vazifalari belgilanadi.
Axborot ta'minoti – axborotni tasniflash va shartli belgilash tizimi, hujjatlarni
umumlashtirish (unifikatsiyalash) tizimi, axborot oqimlari sxemasi hamda ma'lumotlar bazasini
tuzish uslubiyotlarining to‘plamidir.
Axborotni tasniflash va shartli belgilash tizimi darslikning 2-bobida ko‘rib chiqilgan.
Hujjatlarni umumlashtirish tizimlari davlat, soha va regionlar darajasida tuziladi. Buning
maqsadi turli soha ko‘rsatkichlarini bir-biriga solishtirishni tashkil etishdan iboratdir.
Axborot oqimlari sxemasida axborotni harakat yo‘nalishlari, hajmi, birlamchi axborotni
tashkil etilgan joyi va uni foydalanish natijalari ko‘rsatiladi. Axborot oqimlari sxemasining
tahlili asosida boshqaruvni takomillashtirish tadbirlari ishlab chiqiladi.
Ma’lumotlar bazasini tuzish uslubiyoti bazalarni loyihalash nazariyasi asosida yaratiladi.
Axborot ta'minotini tuzish uchun quyidagilarni bilish kerak:
•muassasa boshqaruv tizimining maqsadini, vazifalarini aniq tushunish;
•axborot yaratilgan joyidan foydalanilgan joyigacha bo‘lgan harakat yo‘nalishlari, axborot
oqimlari sxemasining tahlili;
•hujjatlar almashuvi tizimini takomillashtirish;
•axborotni tasniflash va shartli belgilash tizimining mavjudligi va undan foydalanish;
•ma'lumotlar bazasini tuzish uslubiyatini bilish;
•axborotlar to‘plamini kompyuter asosida tuzish.
Texnik ta'minot
Texnik ta'minot — axborot tizimi ishlashi uchun kerak bo‘lgan texnik vositalar to‘plamidir.
Texnik vositalar to‘plamiga quyidagilar kiradi:
•kompyuterlar;
•axborotni to‘plash, saqlash, qayta ishlash, uzatish va chiqarish vositalari;
•ma'lumotlarni uzatish va aloqa vositalari;
•axborot olishni avtomatlashgan vositalari va orgtexnika;
•ishlatiladigan materiallar va boshqalar.
Matematik va dasturiy ta'minot
Matematik va dasturiy ta'minot — axborot tizimining maqsadini va vazifalarini bajaruvchi
matematik usul, model, algoritm va dasturlar to‘plamidir.
Matematik ta'minotga quyidagilar kiradi:
• boshqaruv jarayonini modellashtirish qurilmalari;
5
• boshqaruvning na'munaviy vazifalari;
• matematik dasturlash, matematik statistika va boshqa usullari.
Dasturiy ta'minot umumtizim va maxsus dastur mahsulotlari hamda ularning texnik
hujjatlaridan tashkil topgan.
Umumtizimli dastur ta'minotiga operatsion tizimlar, namunaviy vazifalarni yechish uchun
foydalaniladigan dasturlar kiradi. Maxsus dastur ta'minotiga esa axborot tizimi uchun alohida
yaratilgan dasturlar to‘plami kiradi.
Texnik hujjatlarga dasturlarni yaratish uchun tuzilgan hujjatlar, topshiriqni qo‘yish, algoritm
tuzish topshiriqlari, vazifaning iqtisodiy — matematik modeli, nazorat misollari kiradi.
Tashkiliy ta'minot
Tashkiliy ta'minot — axborot tizimini yaratish va undan foydalanish jarayonida xodimlar va
texnik vositalar hamda xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni muvofiqlashtiruvchi usullar va
vositalar to‘plamidir.
Tashkiliy ta'minot quyidagi vazifalarni bajaradi:
• muassasa boshqaruv joriy tizimini tahlil etadi va shu asosda avtomatlashtirish vazifalarini
belgilaydi;
• kompyuterda bajarish uchun vazifani tayyorlash hamda axborot tizimini loyihalash, texnik
topshiriqni va texnik-iqtisodiy asoslashning samaradorligini hisoblaydi;
• muassasa tuzilmasi va tarkibi bo‘yicha boshqaruv qarorlarini va boshqaruv tizimining
samaradorligini oshirish bo‘yicha vazifalarni yechish uslubiyotini tuzadi.
Huquqiy ta'minot
Huquqiy ta'minot — axborot tizimining tuzilishi, ishlashi hamda axborotni olish,
o‘zgartirish va foydalanish tartibini muvofiqlashtiruvchi huquqiy qoidalar to‘plamidir.
Huquqiy ta'minotning asosiy maqsadi qonunchilikni mustahkamlashdir. Huquqiy ta'minot
tarkibiga davlat tashkilotlarining qonunlari, farmonlari, qarorlari hamda vazirlik, tashkilot,
hokimiyatlarning buyruqlari, me'yoriy va boshqa hujjatlar kiradi.
Axborot tizimini yaratish uchun huquqiy ta'minot buyurtmachi va bajaruvchi munosabatlari
bitilgan shartnoma asosida ta'minlanadi.
Axborot tizimidan foydalanish huquqiy ta'minoti quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• axborot tizimi statusi;
• xodimlarning huquqlari, majburiyatlari va mas'uliyatlari;
• boshqarav jarayonining huquqiy ta'minlanishi;
• axborotni yaraatish va undan foydalanish tartibi.
Kompiyuter- inglizcha so‘z bo‘lib, u hisoblovchi demakdir. Garchand u hozirda faqat
hisoblovchi bo‘lmasdan, matnlar, tovush, video va boshqa ma`lumotlar ustida ham amallar
bajaradi. Shunga qaramasdan hozirda uning yeski nomi - kompiyutersaqlangan. Uning asosiy
vazifasi turli ma`lumotlarni qayta ishlashdan iborat. Hozirda kompiyutertermini ko‘p uchrasada,
shu bilan birga YEHM (yelektron hisoblash mashinalari), HM (hisoblash mashinalari) terminlari
ham hayotda ko‘p ishlatib turiladi. Ammo biz soddalik uchun faqat kompiyuter terminidan
foydalanamiz.
Kompiyuterlarning amalda turli hillari mavjud: raqamli, analogli (uzluksiz), raqamlianalogli, mahsuslashtirilgan. Ammo, raqamli kompiyuterlar foydalanilishi, bajaradigan
amallarning universalligi, hisoblash amallarining aniqligi va boshqa ko‘rsatkichlari yuqori
bo‘lgani uchun, ular ko‘proq qo‘llanilmoqda.
Kompiyuterlar hotirasining hajmi, bir sekundda bajaradigan amallar tezligi,
ma`lumotlarning razryad to‘rida (yacheykalarda) tasvirlanishiga qarab, guruhlarga bo‘lish
mumkin:
- super kompiyuterlar (Super Computer);
- katta kompiyuterlar (Mainframe Computer);
- mini kompiyuterlar (Minicomputer);
- shahsiy kompiyuterlar (PC-Personal Computer);
- bloknot (notebook) kompiyuterlar.
Super kompiyuterlar - juda katta tezlikni talab qiladigan va katta hajmdagi masalalarni
echish uchun mo‘ljallangan bo‘ladi. Bunday masalalar sifatida ob-havoni global prognoziga oid
6
masalalarni, uch o‘lchovli fazoda turli oqimlarning kechishini o‘rganish masalalari, global
axborot sistemalar va hokazolarni keltirish mumkin. Bu kompiyuterlar bir sekundda 10
trilliardlab amal bajaradi. Hususan, bu kompiyuteryadro sinovlarini va eskirayotgan yadro
qurollarini modellashtirishda qo‘llaniladi. Shuni qayd qilish lozimki, superkompiyuterlarning
ma`lum yo‘nalish masalalarini echishga qaratilgan turlari ham mavjud.
Katta kompiyuterlar (Mainframe Computer)- fan va tehnikaning turli sohalariga oid
masalalarni echishga mo‘ljallangan. Ularning amal bajarish tezligi va hotira hajmi
superkompiyuterlarnikiga qaraganda bir-ikki pog‘ona past. Bularga misol sifatida AQSHning
CRAY (krey), IBM 390, 4300, IBM ES / 9000, Fransiyaning Borrous 6000, YAponiyaning
M1800 rusumli komp`yuterini va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.
Minikompiyuterlar (kichik kompiyuterlar) hajmi va bajaradigan amallar tezligi jihatidan
katta kompiyuterlardan kamida bir pog‘ona pastdir. Shuni aytish joizki, ularning gabariti (hajmi)
tobora ihchamlashib, hatto shahsiy komp`yuterdek kichik joyni yegallaydiganlari yaratilmoqda.
Bunday kompiyuterlar turkumiga ilk bor yaratilgan PDP-11 (Programm Driver Processor dasturiy boshqaruv processori) turkumini, ilgari harbiy maqsadlar uchun ishlatilgan (mahfiy
hisoblangan) VAX, SUN turkumli kompiyuterlar, IBM 4381, Hewlett Packard firmasining HP
9000 va boshqalar minikomp`yuterga misol bo‘la oladi.
SHaxsiy kompiyuterlar hozirda korxonalar, muassasalar, oliy o‘quv yurtlarida keng
tarqalgan bo‘lib, ularning aksariyati IBM rusumiga mos kompiyuterlardir.
SHaxsiy komp`yuter
IBM rusumiga mos kompiyuterlar deganda, ularning turli kompaniyalar ishlab
chiqarilishiga qaramay ham tehnik, ham programma ta`minoti mosligi, ya`ni bir-biriga to‘g‘ri
kelishi nazarda tutiladi. Bunday kompiyuterlar hajmi jihatidan kichik, amal bajarish tezligi,
masalan PENTIUM-3 processori o‘rnatilgan kompiyuterlarida, hozirgi kunda 750-1000
megagercni, hotira hajmi esa, 64-128 megabaytni tashkil qiladi. Bugungi kunda Pentium IV
kompiyuterlari ham jahon bozorida keng tarqalmoqda. Shahsiy kompiyuterlar uchun muhim
ko‘rsatkich ishlash kafolatidir (kamida uch o‘l).
Kompiyuterlarning qaysi harakteristikalari muhim sanaladi?
Notebuuk kompiyuterlar hajmi ancha ihcham bo‘lib, ammo bajaradigan amallar soni,
hotira hajmi shahsiy kompiyuterlar darajasiga ko‘tarilib bormoqda. Ularning qulaylik
tomonlaridan biri ham yelektir yenergiyasidan va ichiga o‘rnatilgan batareyalarda ham uzluksiz
(batareyani har safar almashtirmasdan) ishlash mumkinligidir. Bunda batareya quvvati
yenergiyaga ulanishi bilan o‘zi zaryad ola boshlaydi va u batareya bir necha yillarga
mo‘ljallangan bo‘ladi. Bundan tashqari, bunday rusumli kompiyuterlar 8-10 yil mobaynida
buzilmasdan ishlash qobiliyatiga yega. Ular shahsiy kompiyuterlar uchun yaratilgan operacion
sistemalar MS DOS, qobiq programmalar, Windows ning ohirgi versiyalarida va boshqa
operacion sistemalar boshqaruvida ishlaydi.
Insoniyat o‘zining faoliyatida axborotlarni qabul qilish, o‘qish, saqlash, uzatish va qayta
ishlash bilan shug‘ullanadi. Zamonaviy axborot tehnologiyalarini o‘rganishda komp`yuterdan
foydalanish sohasi juda keng. Kompiyuterbilan dastlabki muloqotni o‘rnatuvchilar uchun
axborot va axborot tehnologiyalari hamda kompiyuterqurilmalari haqida ma`lumot berish va
kompiyuterqismlarining vazifalarini tushuntirib berish ushbu bo‘limda yoritilgan.
Maqsad
1. Axborot texnologiyalarining uskunaviy vositalari haqidagi bilimlarini takomillashtirish.
2. Komp`yuterning qurilmalari haqida bilimlarni shakllantirish
3.Qurilmlar bilan ishlashni takomillashatirish
Kutilayotgan natija
1. Axborot va kompiyuterlar haqida boshlang‘ich bilimga yega bo‘ladilar.
2. Axborot texnologiyalarining uskunaviy vositalaridan foydalanish bo‘yicha ko‘nikmalarga
yega bo‘ladilar.`
3. Kompiyuterqurilmalari bilan ishlashni biladi
4. Qurilmalarni nima vazifa bajarishini biladi
7
Siz ushbu mavzuda Axborot texnologiyalarining rivojlanish tarixi to‘g‘risida bilimga ega
bo‘lasiz va bu bilimingizni ish jarayonida qo‘llay olasiz degan umiddamiz.
Axborot
tehnologiyalari haqida asosiy tushuncha
Jamiyatning axborotlashuvi deganda, zamonaviy Axborot tehnologiyalar va
telekomunikasiyalar asosida davlat hokimiyati, turli vazirlik va idoralar, ishlab chiqarish
korhonalari, mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish organlarining, hamda fuqarolarining axborotlarga
bo‘lgan ehtiyojlarini etarli va to‘la qondira oladigan, qulay sharoitlar yaratishga qaratilgan
ijtimoiy - iqtisodiy va ilmiy - texnikaviy jarayon tushuniladi.
Shunday qilib, "jamiyatning axborotlashtirilishi", "jamiyatning kompiyuter-lashtirilishi"
ga nisbatan kengroq doirada tushuniladi. Insoniyat o‘z ehtiyojlarini to‘laroq qondirish maqsadida
informasiyani tezroq egallashga harakat qiladi. Kompiyuterlar esa bunda hal qiluvchi tehnikaviy
asosni tashkil etadi.
Axborot-jamiyat uchun neft`, gaz, foydali qazilmalar va shu kabi an`anaviy moddiy
resurslar turlari kabi - eng qimmatli resurslardan biridir. Demak, qayta ishlashda turli
tehnologiyalarni qo‘llash mumkin:
Texnologiya – grekchadan tarjima qilganda san`at, mahorat, ko‘nikma kabi ma`nolarni
anglatadi.
Axborotlarni qayta ishlash jarayoni inson tanlagan strategiya bilan belgilanishi va usullar
majmuasi yordamida amalga oshirilishi darkor.
Jarayon deganda qo‘yilgan maqsadga etishish borasidagi barcha harakatlar majmuasi
tushuniladi.
Moddiy ishlab chiqarish tehnologiyasining maqsadi-inson yoki tizim yehtiyojlarini
qondiruvchi mahsulot chiqarishdan iborat bo‘lsa, axborot tehnologiyasining maqsadi - tahlil
qilish, biror bir hulosaga kelish va qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan ma``lumotlarni ishlab
chiqarishdan iboratdir.
Axborot tehnologiyasi - ob`ekt, jarayon yoki hodisalar holati haqidagi ma`lumotlarni bir
ko‘rinishdan ikkinchi, sifat jihatdan mutloq yangi ko‘rinishga keltiruvchi ma`lumotlarni
to‘plash, qayta ishlash uzatishning vosita va usullari majmuasidan foydalanish jarayonidir.
Moddiy ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirish turli dastgohlar, asbob-uskunalar
va shu kabi tehnologik vositalar yordamida amalga oshirilganligi kabi axborot tizimlarida ham
huddi shunday tehnik vositalar mavjud. Ularga kompiyuterlar, tarmoq vositalari va aloqa
kanallari, programma va matematik ta``minotlar kiradi.
Axborot tehnologiyalar o‘zi uchun asosiy muhit bo‘lgan axborot tizimlari bilan bevosita
bog‘liqdir. CHunki axborot tehnologiyasi axborot tizimlaridan mavjud bo‘lgan ma``lumotlar
ustida bajariladigan turli hil murakkablikdagi operaciyalar, amallar va algoritmlarni bajarishdan
iborat bo‘lgan tartiblashtirilgan jarayondir.
Axborot deganda nimani tushunasiz?
Bilim-axborotlar majmuining idrok qilinishidir. Axborot esa ma`lumot berish,
tushuntirish, izohdir. Biz atrofga qarasak, ko‘rish sezgisi, biror narsa yeshitsak, yeshitish sezgisi
orqali axborot olamiz. Biror narsa so‘zlasak yoki ko‘rsatsak, axborot beramiz. Demak, qiladigan
ishimiz, vazifamiz, asosan, axborot olish, o‘g‘ish, qayta ishlash va uzatishdan iborat yekan. Uni
eng zamonaviy tehnika vositasi bo‘lgan kompiyuterlar orqali bajarsak, tez va soz amalga
oshiramiz.
Kompiyutero‘zi nima? Komp`ter bu insoniyatning eng ajoyib kashfiyotlaridan biridir. Bu
buyuk kashfiyot insoniyatning taraqqiyoti yo‘lida keskin burilish yasadi.
Hozirgi kunda kompyuter hayotimizning barcha sohalariga jadallik bilan kirib keldi.
Bugun kompiyuterda hisoblash, yozish, o‘qish, o‘rganish, gapirish, saqlash, chizish, qayta
ishlash, saralash, musiqa yozish, axborotni olish va biror manzilga yuborish, tahrirlash, maketlar
tayyorlash, audio va video yaratish, o‘ynash, eng asosiysi, har qanday muammoni dasturlash
mumkin. Uning imkoniyatlari kundan-kunga ko‘paymoqda, shuning uchun u ishda, o‘qishda,
uyda va hatto dam olishda insonning eng ishonchli do‘stiga aylandi.
Hozirgi kunda har bir inson o‘z faoliyati jarayonida kompiyuterbilan muloqot qilishni
o‘zlashtirgan, mazmunli mehnatining ma``lum bir qismini kompiyuterasosiga ko‘chirgan
bo‘lmog‘i lozim.
8
Biz uchinchi ming yillikka qadam qo‘ydik va hozirgi insonlar yangi asrda, yangi talablar
asosida ishlaydilar. SHubhasizki, HHI asr misli ko‘rilmagan tezkor gullab yashnash asri bo‘ladi.
Bunda axborotlarsiz ishlab chiqarish rivojlanishini tasavvur yetib bo‘lmaydi, u butun kishilik
jamiyati rivojlanishi resursi deb tan olingan. Bu kompiyuterlar va axborot tizimlari, mahalliy va
global tarmoqlar, internet umumjahon tarmog‘i, mul`timediali tehnologiyalar va hokazolarni o‘z
ichiga oladi.
Axborot texnologiyasiga ta`rif bering?
Axborot texnologiyalarini tatbiq etish iqtisodiyot, fan, ta`lim va boshqarishning barcha
sohalarida davom yetyapti. Axborot texnologiyalarining fan va ta``lim sohasidagi asoslari
bo‘lgan ko‘plab zamonaviy tehnika vositalari: kodoskop, audio va video magnitofonlar,
televizor, komp`yuter, skaner, mikrofon, kolonka, videoko‘z, videoproektor va nusha olish
apparatlaridan dars berish jarayonida maksimal foydalanish ta``lim samaradorligini oshirishga
keng imkoniyatlar yaratadi.
Axborot texnologiyasi tushunchasi
Texnologiya — so‘zi yunoncha (techne) sanoat, mahorat, o‘quv ma'nolarini anglatadi, bu
esa jarayonlar demakdir.
Jarayon deganda oldiga qo‘yilgan maqsadga erishishga yo‘nal-tirilgan harakatlarning
muayyan yig‘indisi, jamlanmasi tushuniladi. Jarayon inson tomonidan tanlangan strategiyaga
qarab belgilanishi hamda turli vosita va uslublar jamlanmasi yordamida amalga oshirilishi kerak.
Moddiy ishlab chiqarish texnologiyalari deganda xomashyo yoki materialning holati,
xususiyatlari, shakllarini qayta ishlash, tayyorlash, o‘zgartirish vosita va uslublari jamligini
belgilovchi jarayon tushuniladi. Texnologiya moddiy mahsulot olish maq-sadlarida materiyaning
sifati yoki boshlang‘ich holatini o‘zgartiradi.
Axborot ham neft, gaz, foydali qazilmalar va boshqa shu kabi an'anaviy moddiy zaxira
turlari kabi jamiyatning qimmatli zaxiralaridan biridir, demak, uni qayta ishlash jarayonini
moddiy zaxiralarni qayta ishlash jarayonlari bilan qiyoslaganda texnologiya sifatida qabul qilish
mumkin. Shunda quyidagi tushunchani keltirish ayni muddao bo‘ladi.
Moddiy ishlab chiqarish texnologiyalarining maqsadi — inson yoki tizim ehtiyojlarini
qondiruvchi mahsulotlarni ishlab chiqa-rishdir.
Axborot texnologiyalarining maqsadi inson tahlil qilishi uchun axborotni ishlab chiqarish va
uning asosida biror bir xatti-harakatni bajarish bo‘yicha qaror qabul qilishdir.
Axborot texnologiyasi obyekt, jarayon yoki hodisa (axborot mahsuloti) ning holati haqidagi
yangi sifat axborotini olish uchun ma'lumotlar (boshlang‘ich axboroti) ni to‘plash, qayta ishlash
va uzatishning vosita va uslublari jamlanmasidan foydalanuvchi jarayondir.
Ma'lumki, turli texnologiyalarni moddiy zaxiralarga qo‘llay borib, turli mahsulotlarni olish
mumkin. Axborotni qayta ishlash texnologiyalari uchun ham bu hol o‘rinli hisoblanadi.
Qiyoslash uchun 3.4-jadvalda bu ikki turdagi texnologiyalar-ning asosiy komponentlari
keltirilgan.
Texnologiyalarning asosiy komponentlarini qiyoslash
3.4-jadval
Mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun texnologiyalar komponentlari
Moddiy
Axborot
Xomashyo va materiallarni tayyorlash
Ma'lumotlar yoki boshlang‘ich axborotni yig‘ish
Moddiy mahsulotni ishlab chiqarish
Ma'lumotlarni qayta ishlash va samarali axborot
olish
Ishlab chiqarilgan mahsulotlarni
Axborotni
uning asosida qarorlar qabul qilish
iste'molchilarga sotish
uchun foydalanuvchiga uzatish
Yangi axborot texnologiyasi
Axborot texnologiyalari jamiyat axborot zaxiralaridan foydalanishning eng muhim
jarayonlaridan biridir. Hozirgi paytga kelib u bir necha evolutsion bosqichlarni bosib o‘tdi,
ulardan har birining almashinuvi asosan fan va texnika taraqqiyotining rivojlanishi, axborotni
qayta ishlashning yangi texnik vositalari paydo bo‘lishi bilan belgilanadi. Hozirgi jamiyatda
axborotni qayta ishlash texnologiyalarining asosiy texnik vositasi boiib shaxsiy kompyuter
xizmat qilmoqda, u texnologik jarayonlar konsepsiyasini ko‘rish va undan foydalanishga ham,
axborot tizimiga ham muhim ta'sir ko‘rsatadi. Shaxsiy kompyuterning axborot sohasiga tatbiq
9
etilishi va aloqaning telekomunikatsiya vositalarida qo‘llanilishi axborot texnologiyalari
rivojlanishida yangi bosqichni belgilab berdi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari tushunchasiga, kommunikatsiya texnologiyalari ham
kiradi, ular axborotni turli vositalar, aynan telefon, telegraf, telekommunikatsiyalar, faks va
boshqalar orqali uzatishni ta'minlaydi. 3.5-jadvalda zamonaviy axborot texnologiyalarining
asosiy xususiyatlari keltirilgan.
Zamonaviy axborot texnologiyalarining asosiy xususiyatlari
3.5-jadval
Uslubiyat
Asosiy belgi
Natija
Axborotning qayta ishlashning Boshqaruv texnologiyasi
Kommunikatsiyalarning
prinsipial yangi vositalari
«ichiga o‘rnatish»
zamonaviy texnologiyasi
a
Yaxlit texnologik tizimlar
Mutaxassislar va menejerlar Axborotni qayta ishlash-ning
zamonaviy texno-logiyasi
ishining integratsiyasi
Axborotni maqsadga
Ijtimoiy muhit qonuyo‘naltirilgan holda yaratish, niyatlarini hisobga olish
uzatish, saqlash va aks ettirish
Boshqaruv qarorlarini qabul
qilishning zamo-naviy
texnologiyasi
Zamonaviy axborot texnologiyasi — shaxsiy kompyuterlar va telekommunikatsiya
vositalaridan foydalangan holda foydalanuvchi ishining «do'stona» interfeysli axborot
texnologiyasidir.
Zamonaviy kompiyuterli axborot texnologiyalarining uch asosiy tamoyillarini keltiramiz:
• kompyuterli interaktiv (muloqotli) ish rejimi;
• boshqa dasturiy mahsulotlar bilan muvofiqlashtirish, o‘zaro aloqa;
• ma'lumotlar va vazifalarning qo‘yilishi jihatidan o‘zgarish jarayonlarining
moslashuvchanligi.
Yuqoridagilarni hisobga olib, kompyuter texnologiyasi ata-masini emas, balki zamonaviy
texnologiyalar atamasini ancha aniq deb hisoblash lozim, chunki bu atama nafaqat kompyuterlardan foydalanishga asoslangan texnologiyalarni, balki boshqa texnik vositalar, ayniqsa
telekommunikatsiyani ta'minlovchi vositalarga asoslangan texnologiyalarni ham o‘zida aks
ettiradi.
Axborot texnologiyasi va axborot tizimining farqi
Axborot texnologiyasi axborot tizimlari bilan mukammal bog‘langan bo‘lib, ular uchun
axborot texnologiyasi asosiy muhit hisoblanadi. Bir qaraganda axborot texnologiyasi va tizimi
ta'rifi bir-biriga o‘xshash ko‘rinadi, lekin bunday emas.
Axborot texnologiyasi kompyuterda saqlanayotgan ma'lumot-lar ustidan tartiblashgan
qoidalar asosida amal, harakat va bosqichlarni bajarish jarayonidir. Axborot texnologiyasining
asosiy maqsadi — birlamchi axborotni maqsadga yo‘naltirilgan harakat natijasida qayta ishlash
yo‘li bilan foydalanuvchiga kerakli axborotni berishdir.
Axborot tizimi kompyuterlar, kompyuterlar tarmog‘i, das-turiy mahsulotlar, ma'lumotlar
bazasi, insonlar, turli texnik va dasturiy aloqa vositalari hamda boshqa qurilmalardan tashkil
topgan muhitdir. Axborot tizimining asosiy maqsadi — axborotni saqlash va uzatishdan
iboratdir. Axborot tizimi axborotni qayta ishlash inson-kompyuter tizimidir.
Axborot tizimining vazifalarini amalga oshirish uchun shu tizimga oid axborot texnologiyasi
bilimlarini o‘iganish talab qilinadi. Axborot texnologiyasi axborot tizimining muhitidan
tashqarida ham faoliyat ko‘rsatishi mumkin.
Shunday qilib, axborot texnologiyasi kengroq tushuncha bo‘lib, axborotlashgan jamiyatda
axborotni zamonaviy qayta ishlash jara-yonlarini aks ettiradi. Yuqoridagilarni hisobga olib,
quyida axborot texnologiyasi va tizimiga, oldin keltirilgan ta'riflaiga nisbatan, kompyuter
texnikasi vositalariga asoslangan, soddaroq ta'riflarni keltiramiz.
Axborot texnologiyasi — kompyuterda axborotni qayta ishlashda xodimlarning aniq
yo‘naltirilgan harakatlar to‘plamidir.
10
Axborot tizimi — qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash va axborot mahsulotlarini ishlab
chiqarishda kompyuter axborot texnologiyasidan foydalanayotgan inson-kompyuter tizimidir.
Axborot texnologiyasi tarkibi
Ishlab chiqarish sohasidagi texnologik tushunchalar (norma, normativ, texnologik jarayon,
texnologik amal va boshqalar)ni axborot texnologiyasida ham qo‘llash mumkin. Ixtiyoriy
texnologiyada yuqoridagi tushunchalarni kiritishdan oldin, har doim maqsadni aniqlash lozim.
So‘ngra maqsadga olib keladigan barcha mo‘ljallangan harakatlarning tuzilmasini tuzishga
urinish va zarur bo‘lgan dasturiy ta'minotni tanlash kerak. Axborotni qayta ishlash texnologik
jarayonining iyerarxiya tuzilmasi shaklidagi ko‘rinish 3.10-rasmda ko‘rsatilgan.
1-daraja — bosqichlar. Bosqich amal va harakatlardan tashkil topgan uzoq muddatli
texnologik jarayonlarni o‘z ichiga oladi.
2-daraja — amallar. Amallarni bajarish natijasida 1-darajadagi dasturiy muhitda tanlangan
aniq obyekt yaratiladi.
3-daraja — harakatlar. Har bir dasturiy muhit uchun amal maqsadini ko‘zlagan holda
standart ish usullari to‘plamini bajarish yo'li bilan amalga oshiriladi. Har bir harakatda ekranning
ko‘rinishi o‘zgaradi.
4-daraja — elementar amallar. Bu amallarda sichqoncha va klaviaturani boshqarish.
Axborot texnologiyasini o‘zlashtirish cheklangan elementar amallar to‘plamini yaxshi bilib
olishdan boshlanadi. Bu cheklangan elementar amallar asosida harakat, harkatlardan esa amallar
tuziladi. Amallar to‘plami texnologik bosqichni, texnologik bosqichlar to‘plami esa texnologik
jarayonni tashkil etadi.
( Axborot texnologiyalari )
3.10-rasm. Axborot texnologiyasining bosqich, harakat, amallardan tashkil topgan iyerarxiya
tuzilma shaklidagi ko‘rinishi
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI TARAQQIYOTINING BOSQICHLARI
Shaxsiy kompyuterning yaratilishi bilan axborot texnologiya-sining taraqqiyotida yangi davr
boshlandi. Yangi davrning asosiy maqsadi kasbiy va maishiy xizmat sohalarida insonning
shaxsiy axborot talabini qondirish bo‘lib bormoqda. Axborot texnologiyalari taraqqiyotining
bosqichlarini turli alomatlarga asosan bo' linishlarini ko' rib chiqamiz.
Axborotni qayta ishlash vazifalari va jarayonlarining ko‘rinishi bo‘yicha
1-bosqich (1960–70-yillar) – ma'lumotlarni qayta ishlash hisoblash markazlarida (jamoa
bo‘lib ishlash tartibida) amalga oshirilgan. Axborot texnologiyasi taraqqiyotininng asosiy
yo‘nalishi insonning qo'l mehnatini avtomatlashdan iborat edi.
2-bosqich (1980- yillardari) – strategik vazifalarni yechish uchun axborot texnologiyalari
yaratilmoqda.
Jamiyatni axborotlashtirish yo‘lidagi muammolar bo‘yicha
11
1-bosqich (1960- yillar oxirlarigacha) apparat vositalari imkoniyatlari cheklangan
sharoitlarda katta hajmlardagi ma'lumotlarni qayta ishlash muammosi bilan ajralib turadi.
2-bosqich (1970- yillar oxirlarigacha) IBM 360 turkumidagi EHM yaratilishi bilan bog‘liq.
Bu bosqich muammosi — dasturiy ta'minotning apparat vositalari rivojlanishi darajasidan orqada
qolishidir.
3-bosqich (1980- yillar boshlari) kompyuter malakasi bo'1magan foydalanuvchining quroli
bo‘lib qoldi. Axborot tizimlari esa foydalanuvchining qarorlarini qabul qilishni qo‘llabquvvatlovchi vosita sifatida ishlatilmoqda Bu bosqichda foydalanuvchi ehtiyojlarini yuqori
darajada qondirish va kompyuter muhitida ishlovchi tegishli interfeysni yaratish muammolari
mavjud.
4-bosqich (1990- yillar boshlaridan) tashkilotlararo aloqalar va axborot tizimlari
zamonaviy texnologiyalarini yaratish. Bu bosqichda muammolar juda ko‘p. Ulardan muhimlari
quyidagilardir: - kompyuter aloqasi uchun kelishuvlarni ishlab chiqish va standartlar,
protokollarni o‘rnatish; - strategik axborotga kirishni tashkil etish; - axborotni muhofaza qilish
va xavfsizligini ta'minlash.
Kompyuter texnolgiyasining afzalliklari bo‘yicha
1-bosqich (1960- yillar boshidan) hisoblash markazlari zaxiralaridan markazlashgan tarzda
foydalanishga yo‘naltirilgan qo'1 mehnati amallarini bajarishda axborotni ancha samarali qayta
ishlash bilan ajralib turadi. Yaratilayotgan axborot tizimlari samaradorligini baholashning asosiy
mezoni ishlab chiqarishga sarflangan va tizimni tatbiq etish natijasida tejalgan miqdorlar
o‘rtasidagi farq hisoblangan. Bu bosqichda asosiy muammo sifatida foyda-lanuvchilar va
yaratuvchilar o‘rtasidagi to‘g‘ri tashkil qilinmagan aloqalarini ko‘rsatish mumkin. Bu muammo
psixologik muammo bo‘lib, ularning hal etilayotgan vazifaga turlicha qarashlari vatushunishlari
bunga sabab bo‘lishi mumkin. Bu muammoning oqibatida foydalanuvchilar to‘liq tushuna
olmagan va ulardan to‘liq foydalana olmagan tizimlar yaratildi.
2-bosqich (1970- yillar o‘rtalaridari) shaxsiy kompyuterlarning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq.
Axborot tizimlarini yaratishga yondashuv o‘zgardi — qabul qilayotgan qarorlarni qo‘llab-quwatlash uchun yo‘naltirish individual foydalanuvchi tomonga siljidi. Foydalanuvchi olib
borilayotgan ishlardan manfaatdor bo‘lib ishlab chiqaruvchi bilan aloqani yaxshilaydi, ikkala
guruh muta-xassislari o‘rtasida o‘zaro tushunish yuzaga keladi. Bu bosqichda birinchi bosqich
uchun xos bo‘lgan ma'lumotlarni markazlashtirilgan holda ham, lokal vazifalarni hal etish va
foydalanuvchi ish joyida lokal ma'lumotlar bazasi bilan ishlashga asoslangan
markazlashtirilmagan holda ham qayta ishlashdan foydalaniladi.
3-bosqich (1990- yillar boshlaridan) tijoratda strategik afzalliklar tahlili tushunchasi bilan
bog‘liq, va axborotni taqsimlovchi qayta ishlash telekommunikatsiya texnologiyalari yutuqlariga
asoslangan. Axborot tizimlari ma'lumotlarni qayta ishlash samaradorligini oshirish va
boshqaruviga yordam berishni shunchaki maqsad qilib qo‘ymagan. Tegishli axborot
texnologiyalari raqobat kurashida tashkilotga yordam berishi va yutuqlariga erishishga
ko‘maklashuvi lozim.
Savol va topshiriqlar.
1. Infоrmatika fani mazmuni va vazifalari nimalardan iborat ?
2. Kоnsepsiyaning asоsiy maqsadi nimalardan iborat ?
3. Infоrmatika fanining vazifasi. nimalardan iborat ?
4. Hisoblash texnikasining rivojlanishining ilk bosqichi haqida aytib bering
5. Hisoblash texnikasining mexanik davrini ayting ?
6. EHMning avlоdlarini haqida aytib bering ?
7. "Komp`yuter" so‘zining ma`nosini aytib bering?
8. Kompiyuterhillarini sanab bering?
9. YEHM deganda nimani tushunasiz?
10. Kompiyuterlar necha guruhga bo‘linadi?
11. Qaysi kompiyuterguruhi hozirda ko‘p tarqalgan?
12. Jamiyatning axborotlashuvi deganda nimani tushunasiz?
13. Tehnologiya deganda nimani tushunasiz?
14. Axborot tehnologiyalari deganda nimani tushunasiz?
12
15. Moddiy ishlab chiqarish jarayonlarini amalga oshirish uchun nimalardan foydalanish
lozim?
16. Fan va ta`lim sohasida qaysi zamonaviy tehnika vositalaridan foydalaniladi?
2-mavzu: Shaxsiy kompyuterlarning umumiy tuzilishi, asosiy va qo‘shimcha qurilmalari
va ishlash tamoyillari
Reja:
1. Kompyuterlar tarixi. Kompyuterda ma’lumotlarning saqlanishi.
2. Shaxsiy kompyuterning umumiy ko‘rinishi, uning asosiy va qo‘shimcha qurilmalari
3. Kompyuterning (sistema bloki) ichki qurilmali.
Xozirgi vaqtda inson xayotiga kompyuter jadal kirib kelmokda. Kompyuter ish yuritishni
osonlashtiradi, yangi xujjatlar va har xil matnlarni tez va sifatli tayyorlash va taxlil qilish, telefon
aloka orqali axborotlar bilan almashish, murakkab xisob kitoblarni tez bajarish va ishlab
chiqarish jarayonini osonlashtiradi. Yakin kelajakda kompyutersiz xayotimizni tasavvur qilib
bulmaydi. Shuning uchun har bir kishiga tushunarli bo‘lgan kichik hajmdagi bilimlar juda kerak
bo‘ladi.
Inson xisoblay boshlashidagi dastlabki xisoblash vositasi bulib odamlarning barmoklari
xizmat kilgan. Ammo ular yordamida faqat sanash ishlarni bajargan (sabab barmoklar soni
cheklangan). Shuning uchun asta sekin sun’iy xisoblash vositalari vujudga kela boshlagan.
Ulardan birinchilari bulib toshlar va tayokchalar bo‘lgan. Sungra abak (grek, misrlik, rimlik,
xitoylik suan-pan va yaponlik soroban), Neper tayokchalari, rus schyotlari vujudga kelgan.
Ammo odamzod, uziga uxshash mexanik mashinani - yordamchini (robotni) yaratish orzusi
bilan yashab kelgan edi. 1623 yilda nemis olimi Vilgelm Shikard (1592-1636) tomonidan ixtiro
kilingan mexanik moslama mexanik xisoblash mashinalar davrini boshladi. Ammo Shikard
mashinasi xam aslida birinchi bo‘lmagan, chunki buyuk italiyalik rassom, olim va matematiki
Leonardo da Vinchining nashr etilmagan kulyozmasida 13-ta raqamli sonlarni kushi shva ayirish
amallarni bajaruvchi mexanik moslamaning chizmasi topilgan. Shuni aytish lozimki Leonardo da
Vinchi xamda Vilgelm Shikard moslamalari xayotda kullanilmagan bulib qolgan. Mexanik
xisoblash mashinalarni yaratilish tarixining dastlabki saxifalaridan biri fransuz faylasufi,
yozuvchisi, matematiki va fiziki Bleyz Paskal (1623-1662) nomi bilan boglik. U 1642 yilda
birinchi jamlovchi (qo‘shish va ayirish) mashinani yaratdi. 1673 yilda esa boshqa olim nemis
Gotfrid Vilgelm Leybnis (1646-1716) 4-arifmetik amalni bajaruvchi mashinani yaratdi. XIX
asrdan boshlab bu mashinalarga uxshash mashinalar juda kup kullanar edi. 1820 yilda Sharl de
Kolmar tomonidan birinchi kalkulyator - ARIFMOMETR yaratildi.
13
1885 yilda amerikalik ixtirochi Uvilyam Barrouz klaviatura va qog‘ozga pechatlash
uskunalardan iborat arifmometrni yaratdi.
Universal avtomatik xisoblash mashinani yaratish goyasi va loyixasi Kembridj
universitetining profesori Charlz Beybidjga (1792-1871) mansubdir. Uning loixasi bo‘yicha bu
mashina xotira qismi, xisoblash qismi, boshqarish qismi va chiqarish qismiga ega bo‘lishi shart
edi.
XIX asrning oxirida va XX asrning urtalarida fan va texnikaning barcha sohalarida juda
kuplab kashfiyotlar va ixtirolar kilindi. Bu kup mexnat talab qiladigan mashinalarni yaratishga
zarurat paydo kildi. Beybidjning loyixasi asosida kup olimlar mashinalar yaratishga harakat
kilgan. 1988 yilda amerikalik injener German Xollerit birinchi elektromexanik xisoblash
mashinani - TABULYaTORNI yaratdi. Ushbu mashina rele asosida ishlagan bulib
perfokartalarda yozilgan ma’lumotlar bilan ishlay olar edi. 43-ta Xollerit tabulyatorlari 1890
yilda bulib utgan 11-chi Amerika axolini ruyxatdan o‘tkazishda ishlatilgan.
1930 yilda amerikalik olim Vannevar Bush tomonidan kompyuterning katta elektromexanik
analogi - DIFFERENSIAL ANALIZATORI yaratilgan. Ushbu mashinada ma’lumotlarni saqlash
uchun elektron lampalar kullanilgan. 1941 yilda nemis injeneri Z3 nomli birinchi bulib
dasturlarda ishlovchi xisoblash mashinani yaratdi. 1943 yilda Buyuk Britaniya maxfiy
laboratoriyalarida Alan Tyuring boshchiligida elektron lampalarda ishlovchi Koloss nomli
birinchi EXM (elektro xisoblash mashinasi) yaratildi. 1944 yilda AKShning harbiylari uchun
amerikali injener Govard Eyken elektromexanik rele asosida ogirligi 35 tonnali EXM yaratdi. Bu
mashinani nomi MARK-1 edi. Lekin uning tezligi shu zamon talablariga javob bermas edi. 1946
yilda amerikali olimlar Djon Mochli va Prespera Ekerta birichi universal to‘liq elektron
hisoblash mashinani yaratdilar. Ushbu mashina elektron lampalar asosida ishlar edi va uning
nomi ENIAC edi. U MARK-1 dan ming marta tezkorrok edi, leykin uning xam kamchiliklari bor
edi: ogirligi - 30 tonna; uzunligi 170 kvadrat metr xonani egallar edi; tarkibida 18 000
14
elektrolampalar bor edi; ishlash jarayoni juda murakkab va bu mashina juda tez ishlamas edi
(sekundiga 300 kupaytirish yoki 5000 qo‘shish amallari bajarishi mumkin edi). Shu
kamchiliklarni bartarab qilish uchun olimlar juda kup mexnat kilar edi. Birinchi EXM lar avlodi
lampali deb nomlanadi. 1947 yilda BELL laboratoriya xodimlari V. Shokli, J. Bardin iva V.
Berteyn tomonidan birinchi tranzistor kashf etildi. 1948 yildan esa elektron lampalar o‘rniga
kashf etilgan tranzistorlar kullana boshlandi va shuning uchun 2 avlod EXM lari tranzistorli deb
nomlangan. 1949 yilda Djey Forrester tomonidan magnitli xotira uskunalari yaratildi va shu
yilda Kembridj universitetida birinchi xotiraga ega EXM - EDSAC nomli EXM yaratildi. 1959
yilda Robert Noys (INTEL firmani aratgan odam) bitta plastinada bir nechta tranzistorlarni
joylashtirib integral sxemalar yoki chiplarni yaratgan. 1968 yilda Burroughs firma tomonidan
integral sxemalarda ishlaydigan birinchi kompyuterni chiqardi va shuning uchun uchinchi
EXMlar avlodi katta integral sxemali deb nomlanadi. Shu yilda amerikali injeneri Duglas
Endjelbart xozirgi sichqoncha qurilma vazifasini bajaruvchi uskunani yaratdi. 1970 yildan
boshlab INTEL firma xotiraning integral sxemalarni chiqara boshladi. Shu firmada ishlagan
Marshian Edvard Xoff shu yilda mikroprosessorni kashf etgan (bita kremniy chipda bir nechta
integral sxemalarni joylashtirdi). Shu yildan boshlab mikroprosessorlarda ishlovchi turtinchi
EXMlar avlodi boshlandi, ular kichik integral sxemali avlod deb nomlanadi.
1973 yildan boshlab EXM tarixining yangi saxifasi, personal kompyuterlar saxifasi
boshlandi. Shu yilda fransiyadagi Truong Trong Ti firma tomonidan birinchi personal kompyuter
yaratildi. Shu bilan birga 1973 yilda dunyoga tanikli XEROX firma tomonidan Alto nomli
shaxsiy kompyuter yaratilgan. Ushbu kompyuterda birinchi bulib fayllar va dasturlarni oynalar
ko‘rinishda ochish prinsipi kullanilgan.
1977 yilda Apple Computer firma tomonidan Apple-II nomli shaxsiy kompyuterlar
ommaviy ravishda chiqarila boshlagan. Ushbu kompyuterlar plastmass korpus, klaviatura va
displeyga ega bo‘lgan.
1980 yilda Osborne Computer firma birinchi portativ kompyuterlarni chiqara boshladi.
Ushbu kompter ogirligi 11 kg, juda kichkina hajmga ega bo‘lgan va narxi atigi 1795 dollar
bo‘lgan.
1981 yildan boshlab IBM (International Business Machines) firma tomonidan personal
kompyuterlar seriyalab chiqara boshlandi va butun dunyoga sotila boshlandi. Shundan beri
kompyuter xayotimizda mustaxkam joylashib, axborotni qayta ishlashning eng zamonaviy
vositasiga aylandi va butun dunyoga tanikli buldi. Shuning uchun personal kompyuterlar
standarti shu kompyuter nomi bilan nomlanadi - IBM PC (personal computer).
Kompyuterlar xotirasining hajmi, amallarni bajarish tezligi va boshqa xususiyatlar bo‘yicha
5-ta guruhga bulinadi:
Super kompyuter. Juda katta tezlikni va katta hajmdagi masalalarni yechish uchun
muljallangan kompyuterlar. Ular yordamida ob-xavo global prognozi, uch ulchovli fazoda turli
okimlarnig kechishi, global informasion sistemalarni va xokazolani boshqarish masalalari
bajariladi. Bunday kompyuterlar soni jaxonda 500-ta
Katta kompyuter. Fan texnikaning turli sohalariga oid masalalarni yechishga muljallangan
kompyuterlar.
Mini kompyuter. Katta kompyuterlarda bir pogona past kompyuterlar.
PC - Shaxsiy kompyuter. Xozirgi kunda korxanalar, ukuv yurtlar, muassasalarda keng
tarkalgan kompyuterlar.
Notebook - Bloknot kompyuter. Hajmi ixcham va elektr energiyasi ichiga o‘rnatilgan batareya
(akamulyator) orqali ta’minlaydigan kompyuterlar.
Kompyuterda ma’lumotlarni saqlanishi
Har xil turdagi ma’lumotlar (tovush, matn, tasvir, video) kompyuterda raqamlar (kodlar)
ko‘rinishida saklanadi. Har birini saqlashda kompyuter maxsus koidani kullaydi. Masalan:
musikani saqlash uchun u har bir vaqt intervalida bo‘lgan tovush tebrlanish kodini xotiraga
saklaydi; tasvirda esa tasvirni bir nechta satr va ustunlarga bulib, kesish nuktalarning har birining
rangini kodini xotiraga saylaydi; matnda esa har bir belgi, raqam, harf kodini xotiraga saklaydi.
15
Biz unlik sanok sistemada hamma xisob kitoblarni kilsak, kompyuter esa ikkilik sanok
sistemada ularni bajaradi. Shuning uchun ma’lumotlarni minimal hajmi BIT deb nomlanib 1
yoki 0 ga teng bo‘ladi. Bu sonlarni ma’nosi - xa yoki yuk va tugri yoki notugri. Maksimal 256
belgi bulishi mumkinligi uchun bitta kanaka dir belgi uchun xotirada 1 BAYT hajm xotira
ajratiladi (1 bayt = 23 bit = 8 bit). Baytdan katta o‘lchov birliklari ham bor:
1 bayt = 8 bit
1 Kilobayt = 1024 bayt = 210 bayt
1 Megabayt = 1024 Kilobayt = 210 Kb = 220 bayt,
1 Gegabayt = 1024 Megabayt = 210 Mb = 220 Kb = 230 bayt.
1 Terabayt = 1024 Gegabayt = 210 Gb = 220 Mb = 230 Kb = 240 bayt.
1 Petabayt = 1024 Terabayt = 210 Tb = 220 Gb = 230 Mb = 240 Kb = 250 bayt.
Misol uchun bitta A4 formatli kog‘ozni taxminan 2 Kilobayt hajmli ma’lumot egallaydi.
Kompyuter asosan ma’lumotlarni saqlash va ular bilan ishlash uchun kerak bo‘ladi. Shu
amallarni bajarish uchun biz kutubxonalardan foydalanamiz. Kutubxonalarda xam ma’lumotlar
saklanadi va ularni biz xoxlagan vaqtda ishlatishimiz mumkin.
Kutubxonada ma’lumotlar kitoblarda saklansa, kompyuterda esa FAYLLARDA.
FAYL bu nomlangan, diskda joylashgan ma’lumotlar qismi (harflar raqamlar va belgilar
mantikiy ketma ketligi).
Kitobning nomi ikkita qismdan iborat bo‘lsa (kitob nomi va avtor nomi), fayl nomi xam
ikkita qismdan iborat (fayl nomi va turi). Shu ikkita qismi faylning tulik nomi deb nomlanadi.
Fayl nomi uzunligi - 8 belgigacha, kengeytmasi - 3 belgigacha bulishi mumkin. Fayl nomi va
kengeytmasi urtasida nuxta belgisi kuyilishi shart. Fayl nomi kitob nomiga uxshab ichida
saklanib turgan ma’lumotlar mavzusiga karab kuyiladi. Fayl turi (kengeytmasi) shu ma’lumotlar
turiga karab kuyiladi. Fayl nomiga karab biz shu fayldagi ma’lumotlar nima haqidaligini yoki
kimga tegishligini aniqlashimiz mumkin. Fayl turi (kengeytmasiga) karab kompyuter
ma’lumotlarni kanaka ko‘rinishda bizga ko‘rsatishni aniklaydi. Shuning uchun asosiy, kup
kullanadigan, kengeytmalar bilan tanishamiz.
Asosiy kengeytmalar:
exe, com, bat - har xil programmalarni ishga tushiradigan fayllar
bmp, jpg, gif - rasm va tasvir fayllari
txt, doc, wri - matn fayllari
wav, mid, mp3 - audio fayllari
mov, avi - video fayllari
sys - sistema fayllari
Masalan: referat.doc, photo.jpg, setora.mp3, taxi.mov, aziz.txt
Kitoblar kutubxonadi xonalarda joylanishsa, kompyuterda esa fayllar KATALOGLARDA
(direktoriya yoki papkalarda) joylashadi. Bitta xonada bir nechta xona bulishi munkin bo‘lsa,
bitta katalogda bir nechta boshqa katalog bulishi mumkin. Bitta xonada chiqib ketsangiz, siz
yuqori joylashgan xonaga chiqib ketasiz. Eng yuqori xona esa karidor deb nomlanadi. Xuddi shu
vaziyat kataloglar bilan. Agar siz katalogdan chiqib ketsangiz, u holda siz yuqori joylashgan
katalokga chikasiz. Eng yuqori katalog asosiy deb nomlanadi. Kataloglar nomi uzinligi 8ta
belgidan oshmasligi kerak. Xonaning nomi uning ichidagi kitoblarga karab kuyilsa, katalog nomi
xam ichida saklanib turgan fayllarga karab kuyiladi.
Masalan: GAME, TXT, BUGALTER, PROGRAMM,
Hamma xonalar va kitoblar kutubxonada etajlarda joylashadi, kompyuterda esa kataloglar va
fayllar DISKLARDA. Disklar 3 xil bo‘ladi: kattik, yumshok va kompakt. Etajlar nomi
tartiblanib sonlar bilan berilsa, disklar nomi xam tartiblanib lotin harflar bilan beriladi (A, V, S,
D, E...). Bulardan A va V yumshok (floppi) disklarga beriladi. Qolgan harflar S, D, E ... kattik
disklarga beriladi. Agar sizda (kompakt disklar yurituvchisi) xam kompyuterda bo‘lsa u holda
oxirgi harf unga beriladi
Quyidagi jadvalda biz kompyuter va kutubxona urtasidagi farkni kurishimiz mumkin.
Kutubxona - Ma’lumotlar kitoblarda saklanadi. Kitobning tulik nomi ikta qismdan iborat:
uzi nomi va avtor nomi. Kompyuterda esa - Ma’lumotlar fayllarda saklanadi. Fayl to‘liq nomi
ikta qismdan iborat: uzi nomi va kengeytmasi.
16
Kutubxona - Kitoblar xonalarda mavzusi yoki avtor bo‘yicha saralanib saklanadi
Kompyuterda esa - Fayllar kataloglarda mavzusi yoki turi bo‘yicha saralanib saklanadi
Kutubxona - Kitoblar va xonalar etajlarda joylashadi
Kompyuterda esa - Fayl va kataloglar disklarda joylashadi
Shaxsiy kompyuterning umumiy ko‘rinishi, uning qurilmalari
Kompyuter uzi nima? Kompyuter bu insoniyatning eng ajoyb kashfiyotlaridan biridir.
Xozirgi kunda kompyuter xayotimizning barcha sohalariga shiddat bilan kirib bormokda. Agar
boshida personal kompyuter asosan ma’lumotlarni saqlash va ularni qayta ishlash uchun
foydalangan bo‘lsa, xozirgi kunda esa kompyuterlar audio, video va chizmachilik ma’lumotlar
bilan ishlash uchun keng foydalanadi. Kelajakni uningsiz tassavur qilish mumkin emas.
Kompyuterning asosiy qismlari:
Sistema bloki. Kompyuterning asosiy qismi bulib, uning ichida ona platasi, mikroprosessor,
kattik disk (vinchester), tezkor va kesh xotira mikrosxemalari, har xil tashqi qurilmalar ishini
boshqaradigan elektron sxemalar (kontrollerlar yoki adabterlar), elektr ta’minlovchi blok va disk
yurituvchilar bor. Bu qism bilan biz keyingi mavzularda yaqinroq tanishamiz.
Monitor - displey yoki ekran. Ma’lumotlarni ekran orqali foydalanuvchiga chiqarish qismi.
Monitorlar diogonal uzunligi 14 - 27 dyuymgacha) va nuktalar urtadagi masofa (0,25 - 0,39
milimetgacha) bilan farklanadi. Bundan tashqari monitorlar rangli va monoxrom (2 rangli)
bo‘ladi. Kancha monitorda diogonal uzunligi katta bo‘lsa, shuncha shu monitor kuprok
ma’lumotlarni kusata oladi. Kancha nuktalar urtasidagi masofa kichkina bo‘lsa, shuncha
ekrandagi ma’lumotlar anik holda kurinadi
Klaviatura. Ma’lumotlarni kiritish qismi. Klaviaturalar tugmalar soni (101-109 tugmali)
bo‘yicha farklanadi.Klaviatura bilan biz keyingi mavzularda yaqinroq tanishamiz.
17
Sichqoncha. Amallarni tanlash qismi. Sichqonchalar tugmalar soni (2 va 3 tugmali) va
ishlash holatlari (trekbol va sensor panel) bo‘yicha farklanadi.
Printerlar. Ma’lumotlarni bosmaga chiqarish qismi. Printerlar lazer, matrisali (ignali) va
sepuvchi turlari bor. Har biri ishlash holati, tezligi, bosmani sifati va narxi, xamda ranglar
bo‘yicha farklanadi. Matrisali printerlar pechatlash moshinaga uxshagan holda ishlaydi. Qog‘oz
va ignali qurilma urtasida kora rangli lenta joylashadi va ignalar lentaga urganda qog‘ozda
nuktalar paydo bo‘ladi. Bu printerlar narxi urtacha, ular juda sekin va shovkin ishlaydi, bosmani
sifati juda past, rangsiz, leykin bosmani narxi juda arzon. Ishlash vaqtida kraskalangan lenta
kerak bo‘ladi. Sepuvchi printerlarda qog‘oz ustidan kraska joylashgan qurilmalar harakatlanadi
va kerakli joyda kraska bilan nuxta koldiriladi. Sepuvchi printerlar narxi past, ular urtacha
tezligda va urtacha shovkin bilan ishlaydi, bosmaning sifati urtacha, rangli bulishi mumkin,
bosmani narxi kimat. Ishlash vaqtida kraskalar kerak bo‘ladi. Lazer printerlarni pechatlashi
kserokslar ishlashiga uxshash holda bo‘ladi. Qog‘oz magnitlangan qurilma ustidan utib kerakli
joylar magnitlanadi, keyin maxsus poroshok joylashgan qurilma tagidan utib magnitlangan
joylarga poroshok yopishadi va keyin issik qurilma ustidan qog‘oz utib shu poroshok eridi va
nukta hosil qilinadi. Lazer printerlar narxi baland, ular yuqori tezligda va shovkinsiz ishlaydi,
bosmaning sifati yuqori, rangsiz, bosmaning narxi urtacha. Ishlash vaqtida poroshok kerak
bo‘ladi.
Modem. Ma’lumotlar bilan telefon aloka orqali almashish qismi.
Modemlar tezligi (2400 bit sekunddan - 33600 bit sekundgacha) bo‘yicha
farklanadi. Telefonda hamma ma’lumotlar tovush holatida bo‘ladi,
kompyuterda esa raqamlar holatida. Shuning uchun bitta modem raqamlarni
tovush holatiga o‘tkazadi, ikinchisi esa tovushlarni raqamlarga o‘tkazadi. Bu holat
modelirovaniye va demodulirovaniye deb nomlanganligi uchun bu qurilmalar MODEM deb
nomlangan.
Skanerlar. Tasvir va matn ma’lumotlarni kompyuterga kiritish qismi. Skanerlar rangli va
rangsiz bo‘ladi. Ular tasvirlarni olish sifati bo‘yicha farklanadi.
18
Aktiv kolonkalar. Musika va har xil tovushlarni chiqarish qurilmasi. Aktiv kolonkalar
dinamiklar soni (1 yoki 2 dinamikli) bo‘yicha farklanadi. va xokazo.
Proyektorlar va ekranlar ma’lumotlarni yirik o‘lchamda tasvirlash uchun ishlatiladigan
qurilmalardir. Unda tasvir o‘lchami ekranda yirik holatda aks ettiriladi. Bu qurilmalar kompyuter
bilan birgalikda foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lib, ko‘proq katta auditoriyalarda va zallarda
hamda turli majlislarda prezintasiya va videoroliklarni namoyish qilish uchun ishlatiladi.
Videoproyektor kompyuter va shunga o‘xshash namoyish vositalarining alohida
qo‘shimcha monitori hisoblanib, tasvirlarni yirik hajmda tasvirlash uchun mo‘ljallangan.
Ekran - videoproyektor orqali yoritilayotgan materiallarni o‘zida tasvirlovchi element.
Kamera (web-kamera) – kompyuter xotirasi kichik lavhalarni, tasvirlarni va suratga
olish, rasm tushirish uchun mo‘ljallangan qurilma.
Sistema bloki
Sistema bloki bu kompyuterning eng asosiy qismi. Uning ichida ona platasi, mikroprosessor,
kattik disk yoki vinchester, tezkor va kesh xotira mikrosxemalari,elektron sxemalar yoki
kontrollerlar yoki adabterlar, elektr ta’minlovchi blok va disk yurituvchilari joylashadi. Bu
sistema blokiga hamma tashqi qurilmalar boglanadi va u ularning ishini ta’minlaydi.
Sistema blokning asosiy qismlari:
Mikroprosessor yoki prosessor- Kompyuterning miyyasi. Kompyuter ishini boshqarish,
barcha xisob-kitoblar va buyruqlarni bajarilishini ta’minlaydi. U kichkina, to‘rtburchak elektron
sxema sekundiga bir necha yuz million amallarni bajaradi. Uning tezligi Megagerslarda
xisoblanadi va prosessor nomidan keyin yoziladi, masalan Pentium 700.
19
Kattik disk yoki vinchester - Doimiy xotira. Ma’lumotlarni doimo saqlash uchun
foydalanadi. U vinchester deb nomlanadi. Vinchester nomi birinchi kattik disk nomidan kelib
chikkan (1973 yilda IBM firma tomonidan yaratilgan kattik disk nomi "30/30" bo‘lgan va bu
mashxur Winchester miltikning kalibrga uxshar edi). Ular hajm va ishlash tezligi bilan
farklanadi.
Tezkor xotira mikrosxemalari - Kompyuterning vaqtinchalik xotirasi. U dasturlar ishlash
jarayonida zarur bo‘lgan ma’lumotlarni saqlash uchun foydalanadi. Kompyuter uchirilgandan
keyin shu xotiradagi ma’lumotlar yukotiladi.
Kesh xotira mikrosxemalari - Kompyuter tomonidan dasturlar ishlash jarayonida kup
ishlatilgan ma’lumotlarni saqlash uchun foydalanadi. Bu xotira tezkor va doimiy xotira urtasida
joylashadi.
Kontroller yoki adabterlar - Ular har xil tashqi qurilmalar ishini ta’minlaydilar. Ishlash
holatlari bilan farklanadi (video plata, tovush plata, tarmok platasi va ...).
Ona platasi Mother board - Asosiy elektrosxema bulib unga prosessor, tezkor va kesh
xotira mikrosxemalari, kontroller va adabter elektrosxemalari o‘rnatiladi, kattik disk va disk
yurituvchilari ulanadi.
20
Disk yurituvchilari - Bu egiluvchan va kompakt disklardagi ma’lumotlarni ukish va ularga
saqlash ishlarni bajaradigan qismi.
Elektr ta’minlovchi blok - Har bir kisimning uziga mos elektr-kuvvat extiyojini
ta’minlovchi blok.
CD disklar – bu kompakt disk so‘zlarining bosh harflaridan olingan nomli disklar
bo‘lib, axborotlarni saqlash uchun optik yuzadan iborat, yumaloq disk ko‘rinishidagi axborot
tashuvchi hisoblanadi. Kompakt disklar 700 Mbayt hajmga ega bo‘lib, unga ma’lumot disk
o‘quvchi qurilmaning lazer nuri yordamida yoziladi va o‘qiladi.
DVD disklar – bu dijital video disk so‘zlarining bosh harfidan iborat nomli disklar
hisoblanadi. Bu disklar 4.5 Gbayt hajmga ega bo‘lib, CD disklarga nisbatan 7 barobar ko‘p
axborot sig‘dirishi mumkin.
Flesh disklar juda katta hajmdagi axborotni o‘z ichiga sig‘dira oladigan yarim
o‘tkazgichli elementlardan qurilgan xotira. Hozirgi kunda flesh xotiralarning hajmi 64 Gb
gacha bo‘lgan axborotni o‘ziga sig‘dira oladi. Flesh xotiralar o‘lcham jihatidan juda kichik
bo‘lib foydalanish uchun juda qulash.
Sichqoncha va klaviaturada bajariladigan amallar
Kompyuterning asosiy kisimlaridan biri bu sichqoncha. U 3 xil bo‘ladi: standart, trekbol va
sensor panel. Standart sichqonchalar stol ustida ishlatish zarur bo‘lgan, sensor panel bilan
trekbollar esa noutbuklar uchun yaratilgan va ular pastki paneli ichiga o‘rnatilgan bo‘ladi.
Sichqoncha ichida rezina ichiga joylashgan temir sharik bor, u stol bo‘yicha harakat
kilganda maxsus roliklar va indikatorlar orqali ushbu harakat kompyuterga junatiladi va
ekrandagi sichqoncha ko‘rsatkichi (strelkasi) biz belgilagan yunalishda harakatlanadi.
Sichqonchaning ikkita tugmasidan chap tugmasi asosiy, ung tugmasi esa yordamchi bo‘ladi.
Asosiy tugma bilan biz tugmalarni bosamiz, amallarni tanlaymiz, rasm chizamiz va har xil
obyektlarni chuzib joyini o‘zgartiramiz. Ung tugma esa bizga yordamchi menyuni ekranga
chikaishda yordam beradi.
21
Kompyuterning yana bir asosiy qismidan biri bu klaviatura. Klaviatura yordamida biz
asosan ma’lumotlarni kiritamiz. Klaviatura harflar joylanishi bo‘yicha ingliz (QWERTY) va
fransuz (AZERTY) standartlariga bulinadi.
Klaviatura 5 qismdan iborat:
Asosiy yoki alfavit tugmalari: Bu qismi 57ta tugmadan iborat: 37 lotin harf va belgilar, 10
raqam va 10 maxsus tugmalar. Kup tugmalarda bir nechta belgilar yozilgan. Har xil rangda
yozilgan harflar, belgilar har xil til standartiga mos. Til standartini o‘zgartirish klaviaturalarda
har xil (ung Alt va Shift yeki ikkita Shift yeki ung Ctrl va Shift tugmalarni birga bosish). Maxsus
tugmalar bilan yaqinroq tanishaylik. Shift - Agar siz harflar tugmasini bosgangiz u holda kichik
harf kiritiladi, agar sizga katta harf kerak bo‘lsa u holda maxsus Shift tugmani bosib,
qo‘yvormasdan shu harf tugmasini bosishiz kerak. Agar bitta rang bilan bir nechta belgilar
yozilgan bo‘lsa u holda ulardan pastkidagi asosiy, yuqoridagi passiv deb nomlanadi. Tugmani
bosganizda asosiy belgi kiritiladi. Agar sizga passiv belgi kerak bo‘lsa u holda siz maxsus
tugmani bosib, qo‘yvormasdan belgi tugmasini bosishiz kerak. Ctrl va Alt - shu tugmalarni bosib
turib boshqa tugmani bosganimizda har xil amallar bajariladi. Caps Lock - Bu tugma yordamida
Shift bosilib turgan holatini (faqat harflar uchun) yokamiz yoki uchiramiz. Tab - Keyingi
bo‘limga yoki qismga utish. Backspace - Oldin (chapda) joylashgan bitta belgini uchirish. Enter Yangi satrga utish yoki ma’lumotlarni kiritish. Esc - Oxirgi harakatdan voz kechish.
Funksional tugmalar: Maxsus buyruqlar va amallarni bajarish tugmalari F1 - F12. Har xil
programmalar bu tugmalarga har xil amallarni o‘rnatadi.
Yunalish tugmalari: Kursor joylanishini o‘zgartiradi. Kursorni bitta belgi chapga, yuqoriga,
ungga va pastga siljitish.
Yordamchi tugmalar: Home - Satr boshiga utish. End - Satr oxiriga utish. PgUp - Bir
saxifa yuqoriga utish. PgDn - Bir saxifa pastga utish. Insert - Belgilarni uchirib ustiga yozish
yoki ularni siljitib urtasiga yozish holatini urtnatish. Delete - Keyin (ungda) joylashgan bitta
belgini uchirish.
Raqamlar tugmalari: Raqamlarni kiritish uchun klaviatura. 0-9 gacha raqamlar va /,*,-,+
belgilari
Mustaqil ish mavzulari:
1. Axborotni kodlash, axborot o‘lchov birliklari?
2. Birinchi hisoblash mashinasi qachon va kim tomonidan yaratilgan?
3. Mexanik hisoblash mashinalar haqida nima bilasiz?
4. Birinchi Elektron Hisoblash Mashinasi qachon va kim tomonidan yaratilgan? EHMning
avlodlari haqida ma’lumot bering.
5. Shaxsiy kopyuterning umumiy tuzilishi, asosiy qurilmalari.
6. Shaxsiy kopyuterning qo‘shimcha qurilmalari.
7. Klaviaturaning oddiy, yordamchi, funksional(vazifali) tugmalari.
3-Mavzu: Dasturiy ta’minotlar. Operatsion tizimlar.
Windows operatsion tizimi.
Reja:
1. Dasturiy ta’minoti
2. Operatsion tizimlar haqida ma’lumot
3. Windows мухитига кириш ва ишни тугатиш
22
Tayanch iboralar: Rеsurs, vinchеstеr, monitor, drayvеr. Yorliq, Windows millennium,
Windows-XP, Pusk.
EXMlar uzi xech kanday amallarni bajarmaydi ular faqat biz bergan buyruqlarni yoki
bizning harakatimizga karab bajariladigan ko‘rsatmalarni
bajaradi. Agar bizga biror bir vaziyatni kompyuterda yechilishi kerak bo‘lsa, u holda biz shu
vaziyatni yechilish modelini tuzamiz. Keyin bu modelni algoritm tiliga o‘tkazamiz.
Algoritm bu boshlangich ma’lumotlarni natijagacha qayta ishlash usulini anik belgilaydigan
buyruqlar va ko‘rsatmalar ketmaketligi.
Algoritm suzi Urta Osiyodan chikkan buyuk olim Abu Abdullo Muhammad Ibn Muso Al
Xorazmiyning (787-850) lotincha harflar bilan yozilgan nomidir. Ushbu olim matematikada kup
uchraydigan bir necha amaldan iborat misollarni yechish tartibini birinchi bulib kullagan (avval
kavslar ichidagi va darajaga kutarish, keyin kupaytirish va bulish, va nixoyat qo‘shish va ayirish
amallari bajariladi).
Algoritmni berilish usullari xilma-xil: Suz orqali; Formulalar yordammida; Jadvallar
ko‘rinishida; Grafik (blok-sxemalar) shaklida; Dastur shaklida
Murakab masalani yechishda algoritmdan dasturlash tiliga utish juda kiyin. Bunda bizga
algoritmni blok-sxema ko‘rinishida ifodalash juda yordam beradi, chunki bu holda dastur va
algoritm aloxida qismlari orasidagi boglanish yukolmaydi. Va nixoyat shu algoritmni dasturlash
tiliga o‘tkazamiz. Shu jarayon dasturlash deb nomlanadi.
Dasturlash bu kompyuter uchun dastur tuzish jarayoni.
Dastur (программа) bu biror masalani yechishda kompyuter bajarishi mumkin bo‘lgan
buyruqlar va ko‘rsatmalarning izchil tartibi. Dastur yaratish uchun biz bir vaziyatni yechilish
modelini tuzamiz va uni algoritmga o‘tkazamiz, keyin shu algoritmni dasturlash tili yordamida
dastur holatida yozamiz.
Dasturlovchi bu dastur yaratadigan odam.
Dasturlash tili bu kompyuter tushunadigan til (buyruqlar va ko‘rsatmalar tuplami).
Dasturlash tillari 3 guruhga bulinadi:
1) Quyi darajali. Kuyi darajali tillarda ko‘rsatmalar raqamlar yordamida beriladi. Misol uchun
dasturni bajarishini boshlash uchun biz 003, dasturni tuxtatish uchun esa 002 buyruqni beramiz
2) O‘rta darajali. Urta darajali tillarda ko‘rsatmalar sifatida inson tiliga yakin bo‘lgan leykin
kiskartirilgan yoki qisman o‘zgartirilgan suzlar ishlatiladi. Misol uchun dasturni bajarishini
boshlash uchun biz prog3, dasturni tuxtatish uchun esa prog2 buyruqni beramiz.
3) Yuqori darajali. Yuqori darajali tillarda ko‘rsatmalar bu inson tilida ishlatiladigan suzlar.
Misol uchun dasturni bajarishini boshlash uchun biz start, dasturni tuxtatish uchun esa stop
buyruqni
beramiz
Dasturlovchilarning katta qismi yuqori darajali tillardan foydalanadi. Shulardan eng kup
tarkalganlar bu C, C++, Basic, Pascal, Java, Delphi, List.
Dasturlar turlari.
Kompyuterda har xil turdagi ma’lumotlar saklanadi. Ular bilan ishlash uchun biz har xil
maxsus dasturlar bilan foydalanishimiz zarur, chunki kompyuter uzi xech kanaka harakatlar
bajarmaydi u faqat bizning buyruqlarimizni va ko‘rsatmalarimizni bajaradi. Buyruqlar va
ko‘rsatmalar ketmaketligi esa dastur deb nomlanadi (dastur tushunchasi yuqoridagi mavzularda
utilgan). Dasturlar 3 turga bulinadi:
1) SISTEMA DASTURLAR TURI. Sistema dasturlar bu kompyuter ishini boshqaruvchi
va har xil yordamchi amallarni bajaruvchi dasturlar.
Masalan: fayllar ustidan har xil amallar bajarish (qayta nomlash, yaratish, uchirish, nusxasini
olish, hajmini o‘zgartirish), diksni tozalash va tekshirish, kompyuterni sozlash ( tashqi qurilmalar
ishini boshqarish). Sistema dasturlar ichida 4 dasturlar guruhlari ajratilib turadi. Bular:
operatsion tizimlar (sistemalar), utilita dasturlar, drayver dasturlar va dastur koplamalar.
23
Shulardan operatsion sistemalar dasturlar guruhi juda katta axamiyatga ega. Bu dasturlar
kompyuter ishini boshqaradi, har xil dasturlarni kompyuter xotirasiga yuklaydi va bajaradi,
fayllar, kataloglar va disklar ustidan har xil amallarni bajaradi. Hamma dasturlar shu operatsion
sistema dasturning imkoniyatlaridan foydalanadi va shuning uchun hamma dasturlar faqat shu
dastur orqali ishga tushadi. Yeng tanikli operatsion sistemalar: MS-DOS va Windows (Microsoft
korporasiya) dunyodagi kompyuterlarning 75-80%, Makintosh (Apple firmasi) dunyodagi
kompyuterlarning 5-10%, Linux va Unix dunyodagi kompyuterlarning 10-15%. MS-DOS
operatsion tizimi bilan biz keyin yaqinroq tanishamiz.
Utilita-dasturlar bu operatsion sistemani imkoniyatlarini kuchaytiruvchi dasturlar. Masalan:
disklar ustidan har xil amallarni bajaruvchi dasturlar, kompyuter ishini tezlashtiruvchi dasturlar,
ma’lumotlar hajmini uzgaruvchi dasturlar, viruslarni aniklovchi dasturlar va xokazo
Boshqa kup tarkalgan sistema dasturlardan biri bu drayver dasturlari va dastur-koplamalar.
Drayverlar-dasturlar bu operatsion sistemaga tashqi va ichki qurilmalar bilan ishlashda
qulayliklar yaratuvchi dasturlar. Bu dasturlar asosan shu qurilmalar chiqaruvchi firmalarda
yaratiladi va qurilmalar bilan birga tarqalinadi. Masalan: monitorlar drayverlari, SD-ROM lar
drayverlari va xokazo. Dastur koplamalar bu operatsion sistemaning imkoniyatlardan chiroliy va
qulay holda foydalanishni taminlovchi dasturlar. Shulardan eng tanikliysi bu NORTON
COMMANDER dasturi, bu dastur bilan biz 4-bobda tanishamiz.
2) AMALIY (прикладные) DASTURLAR TURI. Amaliy dasturlar bu ma’lumotlar bilan
ish jarayonida foydalanadigan dasturlar.
Masalan: matn ma’lumotlarni yaratish va tahrirlash, rasm va tasvir ma’lumotlarni yaratish
yoki o‘zgartirish, ma’lumotlar ombori bilan ishlash, musika va video ma’lumotlarni kurib
chikish va tahrirlash.
Amaliy dasturlar foydalangan ma’lumotlar turiga kura guruhlanadi: matn muharrirlari
(Word, Lexicon, WD, Notepad, Write va xokazo), rasm va tasvir muharirlari, rasm va tasvirlarni
ko‘rsatuvchi dasturlar (Corel, Adobe Photoshop, Imaging, ACDSee, Paint vaxokazo), musika va
video muharrirlari, musika va video ko‘rsatuvchi dasturlar (Adobe Premier, Winamp, universal
proigrovatel va xokazo), jadvallar muharriri (Lotus, Excel va xokazo), ma’lumotlar ombori bilan
ishlovchi dasturlar (Access, Dbase, FoxPro va xokazo), uyin dasturlari, urgatuvchi dasturlar,
bugalteriya va moliya dasturlar, va boshqalar.
3) INSTRUMENTAL DASTURLAR TURI. Instumental dasturlar bu yangi dasturlar
yaratuvchi dasturlar sistemalari.
Instrumental dasturlaga maxsus dasturlash tillari bilan ishlaydigan dasturlar sistemalari
kiradi. Ular dasturlash tiliga kura farklanadi: S, Basic, C++, Delphi, va boshqalar. Bu dasturlar
sistemalar uziga bir nechta dasturni jamlagan bulib bular: dasturlash tili muharriri, translyator,
komplyator va boshqa yerdamchi dasturlar.
Bundan tashqari hamma dasturlar pulliy, bepul va qisman pulli bulishi munkin. Masalan:
drayverlar asosan bepul yoki qisman pulliy bo‘ladi, mashxur bo‘lmagan firmalar dasturlari xam
bepul yeki qisman pulliy bo‘ladi, tanikli firmaning maxsuloti esa pulliy. Bepul dasturlar asosan
imkoniyatlari kiskartirilgan holda bo‘ladi.
Oxirga paytlar pirat nusxa dasturlari xam juda kup tarkalgan. Shuning uchun dasturlarni
pirat va original nusxa turlariga bulish xam mumkin. Pirat dasturi original dasturga karaganda
juda arzon bo‘ladi, leykin bu dasturlarga xech kanday kafolat berilmaydi. Shuning uchun katta
firma va korxonalar, banklar va davlat idoralari faqat original dasturlardan foydalanadi.
Har bitta dastur uzining nomeriga ega. Bu nomer versiya deb nomlanadi. Versiyalar asosan
raqamlar bilan kuyiladi va oxirgi paytlarda, dastur chikkan yili bo‘yicha kuyiladi. Masalan
Windows 95 yeki Windows 98 yeki Windows 2000. Har bitta yangi versiyali dastur , oldingi
versiyalardan qulayliklar va imkoniyatlari kup bo‘lgani bilan yeki kompyuterga talablari
uzgargani bilan farklanadi.
Opеratsion Sistеma
Shaxsiy kompyutеrlarning opеratsion sistеmalari yaratilishi tarixiga nazar solsak, sakkiz
razryadli shaxsiy kompyutеrlar uchun yaratilgan birinchi opеratsion sistеma SRG‘M-80 (Control
Programm for Microcompyters, ya'ni mikrokompyutеrlar uchun boshqaruvchi dasturlar) nom
24
bilan tanilgan. Uning muallifi Digital Research kompaniyasisining prеzidеnti Gеri Kildell
bo‘lgan.
16 razryadli yangi kompyutеrlar yaratish g‘oyasini dasturlar yaratuvchi Microsoft
kompaniyasining asoschisi va prеzidеnti, multimiliyardеr Bill Gеyts ilgari surgan, u IBM firmasi
bilan hamkorlikda ishlashga rozi bo‘ladi.
Windows opеratsion tizimi haqida
Windows opеratsion tizimi Microsoft firmasi tomonidan IBM PC turidagi kompyutеrlar
uchun maxsus yaratilgan dastur bulib, uning foydalanuvchilar uchun qulay bo‘lgan imkoniyatlari
mavjud . Tizim ko‘magida NC dasturi kabi fayl va katalog yaratish, nusxa olish, qayta nomlash,
o‘chirish, matnli fayllarni chop qilish, bir vaqtda bir nеchta katalog va fayllar majmuasi bilan
yaqqol grafik rеjimda ishlash mumkin.
Windows – bu DOC opеratsion sistеmasiga kiygizilgan opеratsion qobiq hisoblanadi
ba'zida Windows ham opеratsion sistеma dеb yuritiladi.
Windows – programma maxsuloti ham Microsoft firmasi tomonidan yaratilgan, shu
sababli u DOC ni barcha imkoniyatlarini inkor etmagani holda, uning vazifalarini o‘zida
saqlaydi.
Bill Gеyts va Pol Allеn BASIC dasturlash tili uchun tarjimon dastur yozishdi va u IBM
firmasining MITS Altair komp`yutеriga
moslashtirildi. Shundan so‘ng 16 razryadli
kompyutеrlar uchun opеratsion sistеmalar yaratish jadallashdi va 1981 yilda shaxsiy
kompyutеrlar uchun birinchi yaratilgan CRG‘M opеratsion sistеmasining ko‘p g‘oyalarini
o‘zida mujassamlashtirgan MS DOS (Microsoft Disk Operation System- Mikrosoft diskli
opеratsion sistеmasi) opеratsion sistеmasi 1981 yil avgust oyida paydo bo‘lgan.
MS DOS 64 K bayt xotiraga ega bo‘lgan komp`yutеrlarga mo‘ljallangan bo‘lib, 8K
bayt xotirani egallar edi. O‘sha paytda bir «o‘yinchoqqa» aylandi. Chunki xozirgi zamon shaxsiy
komp`yutеrlarining xotirasi nеcha Gegabaytlarga tеnglashdi.
Mualiflar MS DOSni rivojlantirishni davom ettirib, uning MS DOS 1.1, MS DOS 1.25,
MS DOS 2.0, MS DOS 2-11 vеrsiyalarini taklif etishda va nihoyat, 1984 yilda MS DOS 3.0
IBM PC AT shaxsiy kompyutеriga 80286 mikroprotsеssorga asoslangan, 5,25 dyuymli
diskavodda ishlashga mo‘ljallangan opеratsion sistеma yaratildi. 1986 yil Compakt Computer
firmasi 80386 mikroprotsеsorga asoslangan PC2 Personal system-shaxsiy sistеma)
komp`yutеrini yaratadi. Bu mikroprotsеssor asosida yaratilgan kompyutеrlar nazariy jixatdan bir
nеcha Gegabayt xotiraga ega bo‘lishi mumkin edi. Ammo MS DOS esa 640 bayt xotiraga ega
bo‘lgan komp`yutеrlarga moslashgan edi.Shuning uchun MS DOS sistеmasini kеngaytirish
ishlari davom etardi va 1987 yil MS DOS3.3 yaratilib ,u 3.5 dyuymli, ya'ni 1,44 Mbaytli disklar
bilan ishlash imkoniyati bеrdi. 1987 yili IBM va Microsoft firmasi tomonidan bir vaqtda bir
nеcha masalalar еchishga kodir bo‘lgan OS-2 opеratsion sistеmasi ishlab chiqildi. Ammo u kеng
tarkalmadi. Chunki usha paytda MS DOS 3.3ning imkoniyatlari ko‘pchilikni qoniqtirar edi.
Xozirda
biz kеng tarqalgan Windows, Unix, Linux opеratsion sistеmalaridan kеng
foydalanayotgan bo‘lsakda, MS DOS o‘z kuchini yo‘qotdi dеya olmaymiz.
MS DOS va uning qobiq dasturi xisoblangan Total Commander sistеmalari turli
klavishlar kombinatsiyasidan iborat buyruqlar bilan ishlashga mo‘ljallangan bo‘lishiga qaramay,
foydalanuvchilar uchun qulay hisoblanadi.
Opеratsion sistеma funktsiyalari
Agar «opеratsion sistеma» (OS) tushunchasini qisqacha izoxlasak, bu boshqaruv
dasturidir. OS bu komp`yutеrning fizik va dasturiy rеsurslarini taqsimlash va ularni boshqarish
uchun ishlatiladigan dastur.
Kompyutеrlar rеsurslari ikki xil: fizik va dasturiy rеsurslarga bo‘linadi. Fizik rеsurslar bu:
- xotira; vinchеstr; monitor; tashqi qo‘rilmalar va shu kabilar.
Dasturiy rеsurslar bu:
- kiritish va chakirishni boshqaruvchi dastur; kompyutеrlar ishlashni ta'minlaydigan
boshqaruvchi dasturlar; bеrilganlarni taxlil qiluvchi dasturlar; drayvеrlar; virtual ichki va tashqi
xotirani tashkil qiluvchi va boshqaruvchi dasturlar va shu kabilar.
25
Dasturlash sistеmasi – dasturlash tillari va ularga mos til protsеsorlari majmuasidan
iborat bo‘lib, dasturlarga ishlov bеrish va sozlashni ta'minlovchi dasturlar to‘plamidan
iborat.Dasturlash sistеmasining tashkil qiluvchilar (dasturlar) amaliy dasturlar to‘plami singari
OS boshqaruvi ostida ishlaydi. Kompyutеrlar rеsurslari OS boshqaruvi ostida bo‘ladi. OS ga
extiyoj rеsurslari taqsimoti va ularni boshqarish masalasi zaruriyatidan kеlib chiqadi.
Rеsurslarni boshqarishdan maqsad foydalanuvchiga komp`yutеrdan effеktiv foydalanish bilan
birga rеsurslarni boshqarish tashvishidan ozod qilishdir.
OS lardan quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi talab qilinadi:
1. Ishonchlilik.OS o‘zi ishlayotgan qurilmalar bilan birga ishonchli bo‘lishi kеrak. OS
foydalanuvchining aybi bilan vujudga kеlgan xatoni aniqlash, uni taxlil qilish va tiklash
imkoniyatiga ega bo‘lishi kеrak OS foydalanuvchining o‘zi tomonidan qilingan xatodan
ximoyalashi, hеch bo‘lmaganda dasturiy muxitga kеltiradigan zararni minimumga olib kеlishi
mumkin.
2. Ximoya. OS bajarilayotgan masalalarni o‘zaro bir-biriga bеradigan ta'siridan
himoyalash kеrak.
3. Bashorat. OS foydalanuvchi so‘roviga bashoratchilik bilan javob bеrish kеrak.
Foydalanuvchi buyruqlari sistеmaga qabul qilingan qoidalar asosida yozilgan bo‘lsa, ularning
kеtma kеtligini qanday bo‘lishidan qa’tiy nazar natija bir xil bo‘lishi kеrak.
4. Qulaylik. Foydalanuvchiga OS ni taklif qilishdan maqsad – rеsurslarni aniqlash va bu
rеsurslarni boshqarish masalalarini еchishda ozod qilishdir. Sistеmani inson psixalogiyasiga
xisobga olgan holda loixalash kеrak.
5. Effеktivlik. Rеsurslar taqsimotida OS foydalanuvchi uchun maksimal holda sistеma
rеsurslarida foydalanish darajasini oshirish kеrak. Sistеmaning o‘zi esa iloji boricha kamroq
rеsurslardan foydalanish kеrak .Rеsurslarning OS tomonidan band qilinishi foydalanuvchi
imkoniyatlarini kamaytirishga olib kеladi.
6. Moslanuvchanlik. Sistеma amalari foydalanuvchiga qarab sozlanishi mumkin.
Rеsurslar majmuasi OS efеktivligi va samaradorligini oshirish maqsadida ko‘paytirilishi yoki
ko‘paytirilishi kamaytirilishi mumkin.
7. Kеngaytiruvchanlik. Evalyutsion jarayonida OS ga yangi fizik va dasturiy rеsurslar
kushilishi mumkin.
8. Aniqlik. Foydalanuvchi sistеma intеrfеys darajasidan pastda sodir bo‘ladigan
jarayondan bеxabar qolishi mumkin. Shu bilan birga foydalanuvchi sistеma haqida qancha
belgisi shuncha bilish imkoniyatiga ega bo‘lishi kеrak. Bu holatda aniqlik intеrfеys sistеmasida
qabul qilingan qoida va fizik qo‘rilmalar ulanishi va o‘zaro bog‘liqligini funktsional
haraktеristikasi asosida amalga oshiriladi.
Avval qayd etganimizdеk,OS ning asosiy vazifasi bu – rеsurslar taqsimoti va
boshqarishdan iborat. OS foydalanuvchi rеsurslar taqsimotidan ozod qilib komp`yutеrni uch xil
rеjimda ishlashni ta'minlash mumkin bir dasturli: ko‘p dasturli: ko‘p masalali.
Bir dasturli rеjim - komp`yutеrning barcha rеsurslari faqat bir dasturga xizmat qiladi.
Ko‘p dasturli rеjim (multidastur)- OS bir vaqtning o‘zida bir –biriga bog‘liq bo‘lmagan
bir nеcha dasturlarga xizmat qiladi.Bunda rеsurslar dasturlar o‘rtasida o‘zaro taqsimlanadi
“Muldastur” rеjimi markaziy protsеssor Ish vaqti bilan ,,pеrifеriya,, qurilmalar ishini
taminlashdan iborat. Bu usulning bir dasturli rеjimidan afzalligi rеsurslardan effеktiv
foydalanish va bеrilgan masala еchilishini tеzlatishdir.
Ko‘p masalali rеjim - ,,Multimasala,, Rеjimda bir vaqtning o‘zida bir nеcha
masalaning parallеl ishlashini ta’minlash ko‘zda tutilgan. Bunda bir masalaning natijasi
ikkinchi masala uchun bеrilganlar majmuasini tashkil qilishi ham mumkin.
OS еchilayotgan masalalarni bir- biri bilan bog‘liqligini rеjalashtiradi va nazorat
qilib boradi. “Ko‘p dasturli” rеjimdan (dasturlar orasida vaqtni taqsimlash printsipi) farqli,
bu еrda barcha masalalar bo‘yicha parallеl ishlash ko‘zda tutilgan. Ko‘p masalali rеjim
faqat multisistеmada ( bir nеcha protsеssor) tashkil qilinadi.
OS kompo‘yutеr va foydalanuvchi o‘rtasidagi
vositachi
hisoblanadi. OS
foydalanuvchi so‘rovini analiz qiladi va uni bajarilishini taminlaydi. So‘rov OS tilida qabul
26
qilingan buyruqlar kеtma-kеtligi ko‘rinishida bo‘ladi. OS so‘rovlarni turli rеjimlarda
bajarishi mumkin, shu sababli OS ni quyidagi tiplarga bulish mumkin:
pakеt rеjimi sistеmasi;
vaqtni taqsimlash sistеmasi:
rеal vaqt sistеmasi:
muloqot (dialog) sistеmasi.
,,Pakеt'' rеjimi-bu masalalar majmuasiga ishlov bеruvchi sistеma, ya'ni bir yoki bir nеcha
foydalanuvchi tomonidan tayyorlangan topshiriqlarni bajaruvchi sistеma. Masalalar majmuasi
komp`yutеrga kiritilgandan so‘ng foydflanuvchi bilan uning masalasi o‘rtasida muloqot qilish
ta'qiqlangan. Bunday OS bir dasturli yoki ko‘p dasturli rеjimlarda ishlash mumkin.
Vaqtni taqsimlash - bir vaqtning o‘zida bir qancha foydalanuvchiga xizmat qilish
mumkin va foydalanuvchiga o‘z masalasi bilan muloqot qilish imkonini bеradi. Bir vaqtda
ishlash effеktiga protsеssor vaqti va boshqa rеsurslarni turli foydalanuvchiar tomonidan bеrilgan
xisoblash jarayonlariga taqsimlash bilan erishiladi.
OS komp`yutеrga kiritilayotgan topshiriqlar uchun navbat tashkil qiladi va har biriga
navbat asossida protsеssordan foydalanish vaqtini aniqlaydi. Birinchi topshiriqni bayujargandan
so‘ng OS uni navbatning oxiriga olib borib qo‘yadi va ikkinchi masalaga xizmat qiladi va x.k.
Har bir masalaga xizmat qilish vaqti OS paramеtrlarida aniqlanadi. Proffеssional dasturchi OS
ni tashkil qilish jarayonida bu vaqt birligini o‘zgartirishi mumkin.
Rеal vaqt - sistеma bеrilgan rеal vaqt oralig‘ida topshiriqning bajarilishini ta'minlaydi.
Bunda komp`yutеrdagi xisoblash jarayoni tеzligi rеal vaqt utishiga hamoxang bo‘lishi kеrak.
Kompyutеr bunday OS bilan, odatda, bir dasturli rеjimda ishlaydi.
Muloqot opеratsion sistеmasi - yakka foydalanuvchi uchun mo‘ljallangan bo‘lib,
kompyutеrlar bilan muloqotning qulay ko‘rinishini ta'minlaydi. OS, odatda, bir dasturli rеjimda
ishlaydi.
O‘zilishga ishlov bеruvchi (obrabotka prеro‘vaniy) modul OS tarkibiga kiritilgan asosiy
modullardan biri hisoblanadi. U foydalanuvchi dasturi bilan aloka-ni ta'minlaydi. O‘zilishga
ishlov bеruvchi modul opеrativ xotiraga yuklanadi va u еrda kompyutеrlar bilan ishlash sеansi
vaqtida saqlanib turadi. Bu modul kompo-nеntlari qism dasturlaridan iborat bo‘lib, fayl sistеmasi
ishlashni, disk bilan bеril-ganlarni almashishni va shu bilan birga maxsus holatlarni taxlil qilishni
ta'min-laydi. Amaliy dasturdan bu qism dasturlaga murojat qilinganda o‘zilishga ishlov bеruvchi
modul bajariladigan amallar paramеtrini oladi, uni taxlil qiladi va xlatini kurinishiga qarab
kеrakli modullarga bir yoki bir nеcha murojatni xosil qiladi.
Buyruq protsеssori funktsiyalari quyidagilardan iborat:
1. Klaviatura va buyruq faylidan kiritilgan buyruqni qabul qilish va sintaktik taxlil qilish.
2. OS ichki buyruqlarni bajarish.
3. OS tashqi buyruqlarini va foydalanuvchining amaliy dasturlarni bajarish.
Buyruq prossеsori tomonidan bajariladigan buyruqlar ichki buyruqlar diyiladi.
Foydalanuvchining tashabbusi bilan bajariladigan buyruqlar esa tashqi buyruqlarini tashkil
qiladi. Tashqi buyruqlarini bajarish uchun buyruq prossеsori diskdan mos ismli buyruqni
qidiradi. Agar uni topa olsa, u holda uni xotiraga yuklaydi va ilga boshkaruvni bеradi.
Buyruqlarni bunday usulda taqsimlashni opеrativ xotira bandligini kamaytiradi va kampyutеr
unumdorligini oshiradi. Amaliy dasturlarini ishga tushirish tashqi buyruqqa murajat qilgandеk
amalga oshiriladi. Buyruq prosеssori funktsiyasiga buyruq fayllarini ishlatishi
ham
yuklatilgan.buyruq faylning birontasi OS ni yuklagandan so‘ng avtomatik tarzda bajariladi va
foydalanuvchiga foyiliyat muxiti sozlanganligi haqida dalolat bеradi.
Avtomatik tarzda bajariladigan buyruq foydalanuvchi ixtiyojiga qarab sistеmali dasturcha
tamonidan yaratiladi. Buyruq prosеssori bеrilgan satdga yozilgan bеrilganlarini kеtma kеt ukiydi.
Va taxlil qiladi. Agar navbatdagi satrdan biron bir dasturga murajat qiluvchi buyruq bo‘lsa
buyruq fayl ishini to‘xtatib turadi, va chaqirilgan dastur bajariladi. Dastur o‘z ishini
yakunlagandan so‘ng buyruq fayl o‘z ishini davom etiriladi.
Buyruq prosеsori xotiraga yuklaganda ikki – doimo xotirada saqlanadigan rеzidеnt va
xotiraning foydalanuvchining uchi ochiq bo‘lgan no rеzidеnt bo‘linadi. Bunda ixtiyoriy dastur
buyruq protsеssorining norеzеdеnt qismini o‘chirib yuborishi mumkin. Bu dastur o‘z ishini
27
yakunlaganda boshqaruv har doim buyruq protsеsorining rеzidеnt qismiga uzatiladi va u sistеma
diskdan yuklash orqali buyruq faylning no rеzidеnt qismini tiklaydi. OS aynan shu ko‘rinishda
tik tashkil qilinganligi sababli qattiq disk rеsuruslari yеtarli bo‘lsa yoki u umuman bo‘lmasa
sistеmali yumshoq disk bo‘lishi shart va u ishga tayyor holatda bo‘lishi kеrak. OS normal
ishlashini taminlash uchun qattiq yoki yumshoq disk urniga opеrativ xotiraga tashkil qilingan
vеrtuval diskdan foydalanish mumkin.
OS tashqi buyruqlari diskdan alohida saqlangan dasturlar yordamida bajarilvadi. Ixtiyoriy
OS ga turli amallarini bajarishga mo‘ljallangan. O‘nlab dasturlar kiritilgan masalan: barcha OS
larga kiritilgan qurilma drayveri dеb nomlangan maxsus rеjimda dasturlar kiritish chiziqcha
chiqarish sistеmasini to‘ldirish uchun qo‘llaniladi. Drayvеrlar qo‘shimcha tashqi qurilmalarni
yoki mavjud qurilmalarni nostandart ishlatilishini taminlab bеradi. Rеyal OS loyihalanganda
fizik qurilmalar imkoniyatlari foydalanuvchi talabiga to‘liq javob bеra olmasa maxsus rеzident
dasturlar yaratib komp’yutеr imkoniyatlarini kuchaytirish mumkin. Mavjud OS larning birbiridan farqi sistеma darajasi bilan aniqlanadi, yani konkrеt tipdagi komp’yutеr uchun mos OS
qurish ko‘chirish bilan aniqlanadi. Bunda OS tannarxi kompyutеrlar arxitеkturasi, unga kirgan
qurilmalar, bеrilganlarni ichki ko‘rinishi bilan birga OS tarkibiga kiritilgan imkoniyatlarga
bog‘liq bo‘ladi. Qaralayotgan OS larning farqini faqat profеssional sistеmali dasturchigina
farqlay oladi. Odatda, oddiy foydalanuvchiga bunday farqlar sеzilmaydi. Bunday farqlar xotira
xajmi, bеrilganlarga ishlov bеrish vaqti, sistеma imkoniyatlari va ishonchliligi bilan aniqlanadi.
Windows muhitiga kirish va ishni tugatish
Windows opеratsion tizimi Microsoft firmasi tomonidan IBM PC turidagi kompyutеrlar
uchun maxsus yaratilgan dastur bo‘lib, uning foydalanuvchilar uchun qulay bo‘lgan
imkoniyatlari mavjud. Tizim ko‘magida NC dasturi kabi fayl va katalog yaratish, nusxa olish,
qayta nomlash, o‘chirish, matnli fayllarni chop qilish, bir vaqtda bir nеchta katalog va fayllar
majmuasi bilan yaqqol grafik rеjimda ishlash mumkin.
Windows – bu DOC opеratsion sistеmasiga kiygizilgan opеratsion qobiq hisoblanadi.
Ba'zida Windows ham opеratsion sistеma dеb yuritiladi. Windows – programma maxsuloti ham
Microsoft firmasi tomonidan yaratilgan. Shu sababli u DOCni barcha imkoniyatlarini inkor
etmagani holda, uning vazifalarini uzida saqlaydi.
Windowsni yuklash uchun MS DOS opеratsion tizimi buyruqlari satrida win buyrug‘i
klaviatura orqali kiritilib Enter bosiladi yoki NC darchasidan Windows katologiga kirib,
win.com fayli ustiga kursatkich kеltirilib Enter bosiladi. Natijada ekranda dastlab Windows
bеlgisi tushirilgan zarvarak, so‘ngra ta'minlash dasturi ochiladi. Zamonaviy komp`yutеrlarda
Windows ning zikr etilgan oxirgi vеrsiyalari ishlatilayotganligi sababli ular asosiy tizimga
aylangan. MS DOS opеratsion tizimi va NC qobiq dasturlari va ular asosida yaratilgan
dasturlarga extiyoj kamaydi. Windows qobiq dasturi bеvosita ishga tushadi. Uning tarkibidagi
boshqa dasturlarga murojaat etish Pusk (Yuklash) tugmachasi yordamida bajariladi.
Windowsdan chiqish uchun Pusk tugmachasining Zavеrshеniе raboti, bandiga kirib u еrda
komp`yutеrni o‘chirish, qaytadan ishga tushirish, MS DOS rеjimida ishga tushirish yoki
kompyutеrlar ishini vaqtincha to‘xtatish kabi ishlarni bajarish mumkin. «Alt+F4» birgalikda
bosilib Windows dan chiqish ham mumkin, bunda chiqish haqidagi kompyutеrlar so‘roviga
«OK» (Xa) ni «sichkoncha» kursatkichi bilan tanlab javob bеrish zarur.
Windows muxitining foydalanuvchiga bir qancha imkoniyatlari mavjud.
Masalan:
Bir vaqtning o‘zida bir nеchta ishchi oynalar bilan ishlash;
Bir vaqtning o‘zida biron dastur bilan ishlab ham muzika eshitish;
Undan tashkari imkoniyatlari juda ko‘p bo‘lib faqat gina tulik ma'lumot olgandagina bilib
olish mumkin.
Eslatma: Ayrim komp`yutеrlarda yuklash jarayoni foydalanuvchi tomonidan o‘zgartirilgan
bo‘lishi ham mumkin. WINDOWS ekranining asosiy qismlari:
• ish stoli — asosiy soxa;
• masalalar panеli («Пуск» tugmachasi bilan boshlanadigan qator) — odatda ekranning
quyi qismida joylashadi.
28
Ish tugagach, sichqonchani «Пуск» tugmachasida bosib «Завершение работы» bo‘limini
tanlash kеrak, xosil bo‘lgan savol-javob oynasida «Выключит компьютер» (Kompyutеrni
o‘chirish) buyrug‘ini tanlab, «Да» (Нa) tugmachasini bosish zarur. Bunday kеtma-kеtlik
WINDOWS tizimiga o‘z ishini to‘g‘ri tugatish va vaqtinchalik fayllarini bеrkitishi uchun imkon
bеradi.
Operatsion tizim - bu maxsus bir dastur. Bu dastur asosiy vazifasi - kompyuter ishini
boshqarish, kompyuter va foydalanuvchi urtasida mulokotni o‘rnatish, tashqi qurilmalar ishlash
holatlarini sozlash va ular bilan mulokotni o‘rnatish, har xil dasturlarni ishga tushirish va ular
ishlash holatlarini ta’minlash. Operatsion tizimlardan eng taniklilari bu Microsoft firmasining
MS-DOS va Windows dasturlari, Apple firmasining Macintosh dasturi, Unix va Linux
dasturlari.
Dunyoning 70% kompyuterlari Microsoft korporasiyasi tomonidan yaratilgan operatsion
tizimlar bilan jixozlangan. Bulardan 1981 yilda yaratilgan - MS-DOS dasturi, 1991 yilda
yaratilgan - Windows 3,1 dasturi, 1995 yilda yaratilgan - Windows 95 dasturi, 1998 yilda
yaratilgan - Windows 98 dasturi, 2000 yilda yaratilgan - Windows 2000 dasturi, 2001 yilda
yaratilgan - Windows Millennium Edition va Windows XP dasturlari. Windows dasturning
tanikli bulishining asosiy sababi bu - ish jarayoni soddaligi, kup vazifali rejim, bir xil ishlash
interfeysi va boshqa qulayliklar. Boshqa operatsion tizimlarga uxshab Windows dasturi xam
kompyuter xotirasiga kompyuter yoqilish vaqtda avtomatik ravishda yuklanadi.
Windows yuklanganlan keyin ekranning asosiy ko‘rinish xavola qilinadi. Ekranning asosiy
qismlari:
1 - ISH STOL - ekranning bush sohasi, uning ichida har xil dasturlar uzining oynasida bajariladi
2 - PAPKA va YORLIQLAR - har xil dasturlar va fayllar belgilari, ular yordamida shu
dasturlar ishga tushiriladi yoki shu fayllar ochiladi
3 - DASTUR OYNALARI - dastur bajariladigan oyna
4 - PUSK MENYUSI - (WINDOWS ning asosiy buyruqlari joylashgan menyusi, ular
yordamida Windows ustidan har xil amallarni bajarishiimz mumkin
5 - VAZIFALAR SATRI - aktiv dasturar va fayllar nomlarni ko‘rsatuvchi tugmalar joylashadi
va ulardan yordaimda bittasidan boshqasiga tezkor utish taminlanadi
6 – KO‘RSATKICHLAR SOHASI - vaqt va kun haqida ma’lumotlar, klaviatura til standarti,
tovush balandligi, printer, ekran va boshqa qurilmalar xamda har xil dastur belgilari joylashadi,
ular yordamida shu qurilmalar xususiyatlarini yoki shu dasturlar ishlash holatlarini
o‘zgartirishimiz mumkin
Windows dasturida hamma dastur, papka va fayllar aloxida uzining oynasida bajariladi.
Oyna - bu ekranning chegaralgan to‘rtburchak soha.
29
Oynaning asosiy qismlari:
NOM SATRI -oynaning eng yuqoridagi qismi. Bu satrda dastur belgisi, fayl nomi va dastur
nomi, oynaning uchta asosiy tugmalari joylashgan bo‘ladi. Shu satrga sichqoncha bilan bosib
turib, harakatlantirsak, u holda oynani ekranda joyini o‘zgartirish mumkin.
MENYU SATRI - oynaning bu satri asosan nom satri tagida joylashadi va shu satr
yordamida dasturning hamma buyruqlari bilan ishlashimiz mumkin, chunki bu satrda hamma
buyruqlar saralanib guruhlarga bulingan.,
YORDAMCHI QUROLLAR (ASBOBLAR) TUGMALARI SATRI - oynaning
uchinchi satri bulib bu satrda yordamchi qurollar (asboblar) tugmalari joylashgan, ular
yordamida dasturning har xil asosiy va kup ishlatiladigan buyruqlarni tezkor bajarishimiz
mumkin.
ISH SOHASI - oynaning asosiy qismi bulib uning ichida dastur bajariladi va ma’lumotlar
ko‘rsatiladi.
MA’LUMOTLAR SATRI - oynaning eng pastki satri. Bu satrda har xil qo‘shimcha
ma’lumotlar
ko‘rsatiladi
OYNA CHEGARALARI - oynaning turt tomonida joylashgan qalinchiziqli sohalar. Ularni
sichqoncha yordamida bosib turib siljitsak natijada oynani hajmini o‘zgaradi (chuziladi,
kattalashadi yoki kichkinalashadi).
KO‘RIB CHIQISH ChIZGIChLARI - oynaning ung va pastki qismlarda joylashgan
sohalar. Ular yordamida oyna ichidagi ma’lumotlarni tulik kurib chikish mumkin., buning uchun
shu sohalardagi ustki yoki pastki,chap yoki ung tomondagi strelkalarni bosish kerak yoki shu
sohalarda joylashgan to‘rtburchak ko‘rsatkichni qo‘zg‘altirish kerak.
Oynaning nom satrida joylashgan asosiy uchta tugmasi yordamida biz shu oynaninng
umumiy ko‘rinishini o‘zgartirishimiz mumkin. Oyna 3 xil ko‘rinishda bulishi mumkin:
kattalashtirilgan, normallashtirilgan va kichkinalashtirilgan. Tugmalar esa 4 xil ko‘rinishida
bulishi mumkin.
1 - Kichiklashtirish (Свернуть) - Oynaga mos tugma vazifalar satrida koldirib, ekrandan
olib tashlash. Shu tugmaga bosganimizda oyna yana uzining oldingi holatga utadi.
2 a - Kattalashtirish (Развернуть) - Oynani butun ekran hajmdagi holatga o‘tkazish.
2 b - Normallashtirish (Нормализовать) - Oynani o‘rtacha hajmdagi holatga o‘tkazish
3 - Berkitish (Закрыть) - Oynani berkitish, vazifalar satri va ekrandan olib tashlash.
Windows da matn kiritishdan tashqari qolgan amallarni barchasini sichqoncha
yordamida bajarishimiz mumkin. Sichoncha yordamida bajariladigan harakatlar:
Bittali bosish yoki tanlash - sichqonchaning chap tugmasini bir marta bosib qo‘yvorish
Ikkitali bosish yoki ochish - sichqonchani chap tugmasini ikki marta tez ravishda bosib
qo‘yvorish.
Kontekst (yordamchi) menyusini chiqarish - sichqonchani o‘ng tugmasini bir marta bosib
qo‘yvorish. Ko‘chirib olish yoki siljitish - sichqonchani chap tugmasini bosib qo‘yvormasdan
joyidan qo‘zg‘altirish.
Yordamchi qurollar tugmalaridan tashqari Windows ning sichqoncha bilan ishlash
uchun mujallangan uzinig oyna mulokot elementlari xam mavjud.
Oynalarning mulokot elementlari:
- Hamma o‘zgartirilashni saklab oynani berkitish tugmasi.
30
- Hamma o‘zgartirishlarni bekor qilib oynani berkitish tugmalari.
- Hamma uzgarishlarni saklab oynani berkitmaslik tugmasi.
- Oynani berkitish tugmasi
- Berk ruyxat. Ung tomondagi strelkachani sichqoncha yordamida
bosganimizda shu ruyxat sohasi ochiladi. Agar ruyxat ochilgan sohaga
sigmasa, u holda uni tulik kurib chikish uchun ung tomondagi kurib
chikish ko‘rsatkichlardan foydalanamiz.
- Ochik ruyxat. Agar ruyxat sohaga sigmagan bo‘lsa, u holda uni tulik
kurib chikish uchun ung tomondagi kurib chikish ko‘rsatkichlardan
foydalanamiz.
- Bayroqchalar. Yumalok bayrokchalar yordamida bir vaqt uzida
faqat bittasini tanlashimiz mumkin bo‘lsa, to‘rtburchak bayrokchalar
yordamida esa bir vaqt ichida bir nechtasini xam tanlashimiz mumkin.
- Kiritish sohasi. Bu sohaga ma’lumotlarni kiritish uchun
sichqonchaning chap tugmasi bilan shu sohaga bir marta bosamiz.
- Счетчик. Bu sohadagi ma’lumotlarni o‘zgartirish uchun schetchik
chap tomondagi yuqoridagi yoki pasdagi strelkachalarni sichqonchaning
chap tugmasi bilan bosamiz.
- Бегунок. Bu element yordamida biz har xil qurilmalar
xususiyatlarini o‘zgartirishimiz mumkin. Buning uchun sichqonchani chap
tugmasi yordamida urtadagi ko‘rsatkichni bosib siljitamiz.
МОЙ КОМПЬЮТЕР ilovasi.
WINDOWS ish stolida papka yorliklar va har xil maxsus belgilar joylashadi. PAPKA -bu
suz bilan nomlangan diskdagi ma’lumotlar sohasi, uning ichida boshqa papka va fayllar
joylanishi mumkin. Bu sohada fayl va boshqa papkalar saklanishi mumkin. YORLIQ - bu
diskda joylashgan fayl yoki dasturgacha yullanma. Bu yullanmaga sichqoncha bilan ikkitali
bosish yordamida kirsak, kompyuter yullanmaga mos fayl yoki dasturni ochib beradi. Bitta fayl
yoki dastur bir nechta yorliklarga ega bulishi mumkin. Maxsus yoki ish stolninng asosiy
papkalar - bu Windows dastur ustidan har xil amallarni bajaruvchi maxsus dasturlarga yullanma.
Ular quyidagicha:
МОЙ КОМПЬЮТЕР - maxsus papka yordamida sizning kompyuteringizda
joylashgan disklar, papkalar va ular ichidagi fayllarni kurish va ular bilan ishlash
(har xil amallar bajarish) imkoniyat yaratadi.
МОИ ДОКУМЕНТЫ - maxsus papkada siz tomonimizdan ish jarayonida yaratilgan
matn , rasm, jadval va boshqa fayllar saklanadi. Bu belgi yordamida esa shu
papkaga tezkor utishimiz mumkin va ular bilan ishlash imkoniyat yaratiladi)
СЕТЕВОЕ ОКРУЖЕНИЕ - maxsus papka yordamida sizning
kompyuteringizga tarmokga ulangan kompyuterlardagi fayl, papka va disklar bilan
ishlash imkoniyat yaratadi.
31
КОРЗИНА - maxsus papkada siz tomoningizdan yakinda uchirilgan fayl va
papkalarni ruyxati joylashadi. Bu belgi yordamida esa shu papkaga tezkor utishingiz
va ruyxat yordamida ularni qayta joyiga tiklashingiz mumkin bo‘ladi.
Windowsning maxsus papkalar quyidagi qismlardan iborat: Nom satri, Menyu satri,
Yordamchi qurollar tugmalari satri, Ish soha, Ma’lumotlar satri, Oyna chegaralari va Kurib
chikish chizgichlari. Ush bu qismlar bilan biz utgan mavzuda tanishganmiz. Ush bu
papkalarning hammasida yordamchi qurollar (asboblar) tugmalari satri bir xil bulib ular
yordamida biz eng asosiy amallar va harakatlarni bajarishimiz mumkin. Shu tugmalar bilan
yaqinroq tanishaylik.
1. НАЗАД - oynaning oldingi kuriniga utish,
2. ВПЕРЕД -oynaning keyingi ko‘rinishiga utish,
3. ВВЕРХ - yuqoridagi papkaga chikish
4. ПОИСК - fayl, papka, kompyuterni, Internet saxifani kidirish
5. ПАПКИ - ish sohani chap tomondagi qismda papkalar ruyxatini ko‘rsatish yoki ko‘rsatmaslik
6. ЖУРНАЛ - ish sohani chap tamondagi qismda oxirgi ochilgan va kurilgan internet saxifalar
ruyxatini ko‘rsatish yoki ko‘rsatmaslik
7. ПЕРЕМЕСТИТЬ В - tanlangan obyektni boshqa joyga ko‘chirib olish
8. КОПИРОВАТЬ В - tanlangan obyekt nusxasini boshqa siz ko‘rsatgan joyga ko‘chirib olish
9. УДАЛИТЬ - tanlangan obyektni uchirish
МОЙ КОМПЬЮТЕР Windowsning maxsus pakalaridan asosiy bulib u yordamida
biz xoxlagan diskda joylashgan papka va fayllar bilan ishlashimiz mumkin. Ush bu papkani
ochganimizdan keyin biz uning oynasida quyidagi belgilarni kurishingiz mumkin. Bulardan
- yumshok disketalar belgisi. Ush bu belgi yordamida biz yumshok disketalardagi
ma’lumotlarni kurishimiz va ularni ukishimiz mumkin.
- kattik disklar. Ush bu belgi yordamida biz kattik disklardagi (vinchesterlardagi)
ma’lumotlarni kurishimiz va ularni ukishimiz mumkin. Ush bu disklar kompyuterning ichida
joylashadi va ular doimiy xotira xam deb nomlanadi.
- kompakt disklar. Ush bu belgi yordamida biz kompakt (lazerli) disklardagi
ma’lumotlarni kurishimiz va ularni ukishimiz mumkin.
- papkalar (kataloglar). Ush bu belgi yordamida biz yumshok, kattik yoki kompakt
disklardagi ma’lumotlarni saralaymiz. Har bir papka ichida boshqa papkalar yoki fayllar
joylanishi mumkin. Papkani ochib ularni kurishimiz va ukishimiz mumkin.
- belgilari bilan esa har xil fayllar belgilanadi.
МОЙ КОМПЬЮТЕР nig ish sohasiga sichqoncha bilan ko‘rsatib bir marta ung
tugma bilan bosganimizda kontekst menyu hosil qilinadi.
32
Shu kontekst menyu orqali biz quyidagi amallarni bajarishimiz mumkin.
ВИД - oynadagi belgilar ko‘rinishini o‘zgartirish (kata belgilar, kichik belgilar, ruyxat
ko‘rinishida,
jadval
ko‘rinishida
yoki
eskiz
ko‘rinishida)
УПОРЯДОЧИТЬ ЗНАЧКИ - oynadagi belgilarni saralash (nomi bo‘yicha, turi bo‘yicha,
hajmi
bo‘yicha,
yaratilgan
kuni
bo‘yicha
yoki
avtomatik
ravishda)
ВЫСТРОИТЬ
ЗНАЧКИ
oynadagi
belgilarni
ekranda
tartiblash.
ОБНОВИТЬ
onadagi
ma’lumotlarni
va
uzgarishlarni
yangilash.
НАСТРОИТЬ ВИД ПАПКИ - oynaning tashqi ko‘rinishini (orka rangni, izoxni, matn turini,
uning
rangini
va
ishlash
holatlarini)
sozlash.
ВСТАТИТЬ
xotirada
joylashgan
obyektni
shu
oynaga
kuyish.
ВСТАВИТЬ ЯРЛЫК - xotirada joylashgan obyektgacha yorlikni shu oynaga.
ОТМЕНИТЬ - oxirgi harakatni bekor qilish.
СОЗДАТЬ - shu oynada yangi papka, yorlik yoki har xil yangi faylni yaratish.
СВОЙСТВА - tanlangan disk, papka, fayl yoki yorlikning xususiyatlarini kurish.
Kompyuterda Windows operatsion tizim ustidan va uning yordamida kompyuter va
uning qurilmalar ustidan biror bir ammal bajarmoqchi bo‘lsangiz, siz ПУСК menyusidan
foydalanishingiz mumkin. ПУСК tugmasini sichqonchaning chap tugmasi bilan bossangiz
WINDOWS ning menyusi ochiladi.
Bu menyu 9 bo‘limdan iborat:
1) ПРОГРАММЫ bo‘limi yordamida sizning kompyuteringizga o‘rnatilagn dasturlar
ruyxatini kurishimiz va ularni ishga tushirishimiz mumkin
2) ДОКУМЕНТЫ bo‘limi yordamida siz tomoningizdan oxirgi ishlatilgan hujjatlar
(mant,rasm,musika va boshqa fayllar) ruyxatini kurishimiz va ularni qayta ishga tushirishingiz
mumkin
3) ИЗБРАННОЕ bo‘limi yordamida siz yaxshi kurgan Internet saxifalar ruyxatini
kurishingiz va shu saxifalarga tezkor utishingiz mumkin
4) НАСТРОЙКА bo‘limi yordamida Windows dasturning ishlash holatlarini va
kompyuter qurilmalar xususiyatlarini o‘zgartirish va sozlashimiz mumkin
5) ПОИСК bo‘limi yordamida fayl. Papka yoki tarmokdagi kompyuterni kidirishimiz
mumkin
6) СПРАВКА buyruq yordamida Windowsda ishlash jarayonida paydo bo‘lgan savollar va
ularga javoblar tuplamini kurishimiz mumkin
7) ВЫПОЛНИТЬ buyrug‘i yordaimda har xil dasturlarni yoki buyruqlarni bajarishimiz
mumkin
8) ЗАВЕРШЕНИЕ СЕАНСА buyrug‘i yordamida foydalanuvchining ishlash seansini
tugatishimiz va yangisini boshlashimiz mumkin
9) ЗАВЕРШЕНИЕ РАБОТЫ buyrug‘i yordamida kompyuter ishini tugatib uchirishimiz
mumkin. Agar paydo bo‘lgan oynada Перезагрузить bayrokchani tanlab OK tugmasini bossak
u holda kompyuter uchirib qayta yoqiladi. Agar esa Приостановить bayroqchani tanlab OK
tugmasini bossak u holda kompyuter ishini to‘xtatib turadi. Agar esa Выключить компьютер
bayroqchani tanlab OK tugmasini bossak kompyuter uchiriladi. Kompyuterni uchirishdan avval
hamma ochik oynalar va ishlab turgan dasturlarni berkitishimiz kerak, chunki kompyuter ular
ichidagi ma’lumotlarni salab qo‘yishi kerak.
Endi shu bo‘limlar bilan yaqinrok tanishini boshlaymiz. Shulardan birinchisi va asosiy
bo‘lim bu ПРОГРАММЫ bo‘limi. ПРОГРАММЫ bo‘limi yordamida kompyuterimizga
33
o‘rnatilgan dasturlar ruyxatini kurishimiz va ularni ishga tushirishimiz mumkin. Bu bo‘lim
ichidagi dasturlar va ular guruhlar ruyxatida СТАНДАРТНЫЕ nomli dasturlar guruhi
joylashadi. Bu dasturlar WINDOWS tarkibidagi (birgalikda beriladigan) dasturlar dir. Bu
dasturlar yordamida biz har xil asosiy ammallarni bajarishimiz mumkin (matn yozish, rasm
chizish, musika eshitish, video kurish, xisob kitob qilish, uyin uynash va xokazo). Bu
dasturlarning kamchiligi bor - shu dasturlar yordamida sodda fayllarni yaratishimiz va dasturlar
yordamida tashqi qurilmalarning kam imkoniyatlaridan foydalanishimiz.
Shu dasturlardan birinchi tanishadigan dastur bu - БЛОКНОТ (NotePad) dasturi. Uning
yordamida eng sodda matnli (txt va wri kengeytmali) fayllarni yaratishimiz va tahrirlashimiz
mumkin. Bu dasturda hamma matn bitta harflar shrifti (shakli) bilan va bitta razmerida
(kattalikda) yoziladi, rasm va jadvallar bilan ishlash imkoniyatlar yo‘q.
Bu dasturni ishga tushurish uchun biz sichqoncha yordamida ПУСК tugmasini
bosamiz, keyin ПРОГРАММЫ bo‘liminitanlaymiz. Shu bo‘limdagi СТАНДАРТНЫЕ guruhini
topib ichidagi БЛОКНОТ nomli dasturni ishga tushiramiz.
Savol va topshiriqlar:
1. Windows muxiti haqida ma'lumot bеring?
2. Windows muxiti qaynday imkoniyatlari mavjud?
3. Windows muxitiningWindows muxitining asosiy qsmlari asosiy qsmlarini nimalar
tashkild topgan
34
4-mavzu: Arxiv fayllarni yaratish va ulardan foydalanish.
Virus va antiviruslar haqida ma’lumot.
Reja:
1. Arxiv fayllarni yaratish va ulardan foydalanish.
2. Virus va antiviruslar haqida ma’lumot.
Kompyuter texnologiyalar rivojlanishi bilan ma’lumotlar hajmi kupayishi boshlangan.
Shu sababli yoki kompyuter xotirasini kupaytirish yoki ma’lumotlar hajmini kamaytirish extiyoji
paydo bo‘lgan.
Arxivator dasturlar - bu kompyuterdagi ma’lumotlar hajmini o‘zgartirib maxsus fayllarga
ularni joylashtiradigan dasturlar. Ular hajmni o‘zgartirish tezligi va sikish holatlari bilan
ajratiladi. Eng tanikli arxivator dasturlar bu ARJ, RAR va ZIP - UNZIP. Hajmi uzgargan
ma’lumotlar saklovchi fayl - arxiv deb nomlanadi. Arxiv faylning nomi asosan 8 harfdan iborat
bo‘ladi. Uning turi esa asosan 3 harfdan iborat bulib, uqaysi dasturda yaratilganligini kursadi.
Masalan: kitob.arj yoki dastur.rar.
Arxiv fayldagi ma’lumotlarni kurish va ishga tushirish uchun biz shu arxivni arxivator
dasturi yordamida ochishimiz zarur. Ammo shunday arxivator dasturlar xam mavjud, ular
arxivlardagi ma’lumotlar bilan arxivni ochmasdan ishlash imkoniyatini yarata oladilar
(ZIPMAGIC dasturi).
Birinchi bulib eng tanikli ARJ arxivator dasturi bilan tanishamiz. Ush bu arxivator bita
fayldan iborat - ARJ.EXE . ARJ arxivatorni umumiy ko‘rinishi:
ARJ komanda -rejim arxiv fayl nomi fayl nomi
Bu yerda arxiv fayl nomi - ma’lumotlar hajmi o‘zgartirilib joylanishi kerak bo‘lgan arxiv
faylgacha tulik yul yoki agar fayl shu papkada bo‘lsa u holda arxiv fayl nomi. Fayl nomi esa hajmi uzgarishi kerak bo‘lgan fayl yoki fayllar nomlari. Agar ko‘rsatilgan nomli arxiv fayl
topilmasa, u holda yangi arxiv fayl yaratiladi. Komanda va rejim - bu lotin harflar, ular ma’nosi
quyidagi jadvalda ko‘rsatilgan:
Komandalar:
A - arxivlash (arxivga fayl nusxasini qo‘shish).
Ye -arxivdan tiklash
L -arxivdagi fayllar haqida ma’lumot ko‘rsatish
T -arxivni tekshirish
D - arxiv ichida uchirish
X -arxivdan tulik yul bilan tiklash
Rejimlar:
D - arxivga (nusxasini emas) ko‘chirib olish
JYO - hamma fayllarni arxivdan tiklash
R - katalog va podkataloglar bilan arxivlash.
N - faqat yangi fayllarni arxivga qo‘shish
VV hajm - kup qismli arxiv yaratish
V - kup qismli arxivni tiklash
G parol - parol bilan arxivlash
U - faqat uzgarilgan fayllarni arxivlash
Buyruqlar satrida * va ? belgilar bilan foydalanishiz mumkin. Shunda * - bir nechta no‘malum
harf va belgilar uchun, ? - esa bita no‘malum harf yoki belgi uchun kuyilishi mumkin.
Misol: ARJ A -R MYGAME.ARJ *.*
Shu katalogdagi barcha fayl va pakalarni MYGAME.ARJ arxivga qo‘shish
Misol: ARJ E -R MYGAME.ARJ
Shu MYGAME.ARJ arxivdagi barcha fayl va pakalarni shu arxiv fayl papkaga ochib chiqarish.
Endi boshqa tanikli arxivator dasturi ZIP bilan tanishamiz. Ush bu arxivator ikkita fayldan
iborat bulib ulardan biri ZIP - arxivlarni yaratadi, ikkinchisi esa UNZIP - arxiv fayllarni ochadi.
ZIP arxivatorni umumiy ko‘rinishi:
ZIP - rejim arxiv fayl nomi fayl nomi
35
UNZIP - rejim arxiv fayl nomi
Rejimlar:
M -arxivlash (arxivga ko‘chirib olish).
O - arxivdan hamma fayllarni tiklash.
N - uzgargan fayllarni faqat
RP - katalog va podkataloglar bilan
Yuqorida ko‘rsatilgan dasturlar MS-DOS operatsion tizim uchun mujallangan bulib ularda
ishlash juda murakkab. Ammo ush bu dasturlarning Windows operatsion tizim uchun
mujallangan versiyalari xam mavjud. Ular oson va bir xil foydalanuvchi interfeysi va yangi
imkoniyatlari bilan farklanadi. Ush bu dasturlar nomi xam arxivatorni ko‘rsatib turadi. Masalan
WINZIP, WINRAR, WINARJ yoki ZIPMAGIC. Arxiv fayl nomi esa endi 8 ta harfdan
oshirilishi mumkin.
Windows uchun yaratilgan arxivator dasturlanning biri bilan tanishaylik. Ushbu dastur nomi
WINRAR bulib, u yordamida siz RAR xamda ZIP formatli arxivlarni yarata olamiz va ular
bilan ishla olamiz. WINRAR dasturini ishga tushirish uchun Пуск menyusining Программы
bo‘limida WINRAR guruhini tanlab uning ichida WINRAR programmani ishga tushiramiz.
Natijada shu dastur oynasi hosil qilinadi. Ushbu oyna har bir WINDOWS oynasiga uxshab
standart interfeysga ega : NOM SATRI (dastur va arxiv fayl nomlari xamda oynaning asosiy 3
tugmalari ko‘rsatiladi), MENYU SATRI (dasturning hamma buyruqlari joylashgan menyu
satri), ASBOBLAR PANELI (asosiy buyruqlani bajarish uchun mujallangan tugmalar), ISH
SOHASI (ishchi papka va u ichidagi ma’lumotlar), YORDACHI MA’LUMOTLAR SATRI
(arxidagi fayllar soni va ular haqida ma’lumot).
Ushbu dasturda ishlash uchun biz asboblar panelidagi yordamchi tugmalar bilan ishlashni
bilishimiz kerak. Yordamchi tugmalar asosiy buyruqlani bajarish uchun mujallangan bulib
quyidagilardan tashkil topgan.
Dastur yordamchi tugmalari
Tanlangan fayllarni arxiv-faylga qo‘shish. Agar yangi nom ko‘rsatilsa u
Add
Добавить holda yangi arxif-fayl yaratiladi
View
Arxiv-fayldan tiklamasdan tezkor holatda u ichidagi ma’lumotlarni kurish
Просмотр
Delete
Удалить
Arxiv-fayl ichidagi tanlangan faylni uchirish
Repair
Buzuk yoki xatoli arxiv faylni tuzatish.
Исправить
36
Оценить
Qaysi arxivator va qaysiholatda arxiv fayl hajmi minimal bulishini
ko‘rsatish.
Extract
Извлеч в
Tanlangan fayllarni arxiv-fayldan ko‘rsatilgan papkaga chiqarish (tiklash)
Test
Тест
Arxiv-fayldagi fayllarni xatolarga tekshirish
Find
Найти
Arxiv faylni kidirish
Info
Инфо
Tanlangan fayl haqida ma’lumotlarni kurish
Master
Мастер
Arxivlash yordamchisini ishga tushirish
Dastur menyusi 5 bo‘limdan iborat bulib ular Файл, Комманды, Избранное, Параметры va
Справка. Ush bu bo‘limlar yordamida biz kerakli amallarni bajarishimiz mumkin.
Файл menyusi
Открыть архив (CTRL + O) - Arxiv faylni ochish
Выбрать диск (CTRL + D) - Asosiy diskni o‘zgartirish
Выбрать папку (CTRL + T) - Asosiy papkani o‘zgartirish
Пароль (CTRL + P) - Arxiv faylga parol o‘rnatish
Скопировать файлы в буфер (CTRL + C) - Tanlangan fayllarni xotiraga olish
Вставить файлы из буфера (CTRL + V) - Xotirada joylashgan fayllarni chiqarish
Выделить все (CTRL + A) - Ekrandagi hamma ma’lumotlarni tanlash
Выделитьгруппу (+) - Ekrandagi ma’lumotlarni shart bo‘yicha guruhga olish
Снять выделение( -) - Tanlangan ma’lumotlrdan shart bo‘yicha guruhdan chiqarish
Инвертировать выделение (*) - Guruhdagi fayllarni guruhdan chiqarib, tanlanmagan
fayllarni guruhga olish
Выход - Dasturdan chikish
Комманды menyusi
Добавить файлы в архив (ALT+A) - Tanlangan ma’lumotlrni fayllarni arxivga qo‘shish
Извлеч в указанную папку (ALT+E) - Arxiv fayldagi ma’lumotlarni ko‘rsatilgan papkaga
ochish
Протестировать файлы в архиве (ALT+T) - Arxiv fayldagi ma’lumotlarni xatolarga
tekshirish
Просмотреть файл (ALT+V) - Arxiv fayl ichini kurish
Удалить файл (DEL) - Fayllarni uchirish
Переименовать файл (F2) - Fayllarni qayta nomlash
Преобразовать архивы (ALT+Q) - Arxivlash usulini o‘zgartirish
Найти файлы (F3) - Fayllarni kidirish
Мастер - Arxivlash yordamchisini ishga tushirish
Показать информацию (ALT+1) - Fayl haqida ma’lumotni kurish
Востановить архив (ALT+R) - Arxiv xatolarini tugirlash
Извлеч без подтверждения (ALT+W) - Arxivdagi hamma fayllarni chiqarish
Добавить архивный коментарий (ALT+M) - Arxivga izox qo‘shish
Добавить информацию для востановления (ALT+P) - Arxivga izox qo‘shish
Заблокировать архив (ALT+L) - Arxivga izox qo‘shish
Преобразовать архив в SFX (ALT+X) - Arxivni SFX (avtomatlashgan) holatiga o‘tkazish
Избранное menyusi
37
Добавить к Избранному (CTRL + F) - Izbrannoye guruhiga qo‘shish
Упорядочить избранное - Izbrannoye guruhni saralash
Параметры menyusi
Установки (CTRL + S) - Dastur ishlash holatlarini va xususiyatlarini o‘zgartirish
Импорт/экспорт - Ko‘rsatilgan faylning ishlash holatlarini va xususiyatlarini saqlash yoki
ko‘rsatilagn faylga ularni kullash
Список файлов - Ekrandagi fayllar ruyxatining kuinishini o‘zgartirish
Просмотр протокола (CTRL + L) - Arxivlash protokolini kurish
Очистка протокола - Arxivlash protokolini tozalash
Antivurus dasturlari. DRWeb dasturi.
Virus bu xam dastur. Bu dasturlarni xam odamlar yaratadi, faqat Ushbu dasturlarni
yaratishmaksadi bu - boshqa odamlar va kompyuterlarga zarar yetkazish. Asosan viruslar disklar,
tarmok, elektron a’loka va internet orqali tarkaladi. kompyuterga yuklanadi. Virus dasturlari
kompyuter ishini tuxtatish yoki sekinlashtirish, ma’lumotlarni o‘zgartirish yoki uchirishga
harakat qiladi. Kup uchradigan viruslar WC.COM; TUBO; ONEHALF; CRAZI.DIE.HARD;
CHERNOBIL; WIN95; DIR va xokazo Shu dasturlar bilan kurashish uchun biz antiviruslardan
foydalanamiz. Kup ishlatiladigan antivirus dasturlar DOCTOR WEB; NORTON ANTIVIRUS;
AVP; AIDSTEST; ANTIDIR va xokazo.
ADINF dasturi 1991 yilda D.Yu.Mostovoy tomonidan yaratilgan. AIDSTEST dasturi 1988
yilda D.N.Lozinskiy tomonidan yaratilgan va u 1000 dan oshik viruslar bilan kurasha oladi.
Buyruqni berish yuli:
Aidstest yul / kalit
Yullar:
* - disklar
** - hamma disklar
disk nomi: - faqat shu diskni
katalog nomi - faqat shu katalog
. - faqat joriy katalog
fayl nomi - faqat shu fayl
Kalitlar:
/G - hamma fayllarni tekshirish
/F/S - fayllarni tuzatish
/B - diskni o‘zgartirish haqida savol chiqarish
/E - ekranda rus harflarni ko‘rsatish
/L - yozuvlar ingliz tilida
/P+fayl nomi - tekshirish natijalarini shu fayl oxiriga qo‘shish
DRWEB dasturi 1994 yilda I.A.Danilov tomonidan yaratilgan va u nda ishlash juda qulay
bo‘lgani uchun bu dastur juda mashxur. Biz yaqinroq Doktor Veb (DOCTOR WEB) dasturi
bilan tanishamiz. Uni ishga tushirish uchun biz drweb.exe faylni ishga tushirishimiz kerak.
38
Dastur ishga tushgach birinchi uzining antivirus ma’lumotlar bazasini xotiraga yuklaydi. Uni
yuklagach tezkor xotirani viruslarga tekshiradi. Tezkor xotirani viruslarga tekshirgach bizga
tekshirish natijasini ekranga chiqarib, bizning buyruqlarimizni kutadi. Buyruqlarni biz menyudan
tanlashimiz yoki tezkor tugmalar yordamida bajarishimiz mumkin. Doktor Veb menyusi 3
bo‘limdan iborat: Dr Web, Тест, Настройки.
DRWEB bo‘limi
Временный выход - Dasturda har xil buyruqlarni bajarish uchun vaqtincha chikish.
О программе - Dastur haqida ma’lumot.
Выход Alt+X - Dastur ishini tugatish.
TЕСТ bo‘limi
Тест памяти - Tezkor xotirani viruslarga tekshirish.
Тестирование F5 - Siz ko‘rsatgan disk va kataloglarda viruslarni aniqlash.
Лечение CTRL+F5 - Siz ko‘rsatgan disk va kataloglarda viruslarni aniklab ularni tuzatishga
harakat qilish.
Статитстика - Bajarilgan ish haqida natija ko‘rsatish.
Файл отчета - Oxirgi natijalar faylini kurish.
НАСТРОЙКИ bo‘limi
Интерфейс - Dastur tashqi ko‘rinishini o‘zgartirish
Параметры F9 - Dastur tashqi ishlash holatlarini o‘zgartirish
Файлы - Dasturga kerak fayllarni joylanishini kurish va o‘zgartirish.
Dasturni ishga tushirib, u yordamida viruslarga tekshirishni boshlash uchun quyidagi
amallarnibajarishimiz kerak. Birinchi CTRL + F5 tugmasini yoki Test menyusidagi lecheniye
buyrug‘ini bajaramiz. Tekshirish uchun disk va kataloglarga yul ko‘rsatish uchun siz * va ?
belgilardan foydalanishingiz mumkin. Shunda * belgi bu bir necha no‘malum belgilar o‘rniga, va
? belgi esa bitta no‘malum belgi o‘rniga kuyiladi.
DRWEB dasturning asosiy qismlari: dasturni ishga tushiradigan fayl DRWEB.EXE;
viruslar bazalari fayllari DRW*.VDB; viruslar bazasi haqida ma’lumot fayli DRW*.TXT; dastur
haqida kiskacha yordam fayli DRWEB.HL?; bazadagi viruslar nomi va ular haqida ma’lumot
fayli VIRLIST.DWB; oxirgi tekshirishlar natijalari fayli REPORT.DWB xokazo.
5-mavzu: Kompyutеr grafikasi. Paint grafik dasturi.
Adobe Photoshop grafik dasturida ishlash.
Reja:
1. Kompyuter grafikasi haqida ma’lumot. Paint grafik muharriri
2. Adobe Photoshop grafik dasturida ishlash.
Tayanch iboralar: Reestrli grafika, vеktorli grafika, froktal grafika, piksеl, vidеokamеra,
fotoapparat, fotokamеra.
Axborotning asosiy qismini inson ko‘rish a'zolari orqali oladi. Ko‘rgazmali axborotning
o‘zlashtirilishi oson bo‘ladi. Inson tabiatining ana shu xususiyati grafik opеratsion tizimlarda
ishlatiladi. Ularda axborot grafik ob’еktlar: znachokar (bеlgilar), oynalar va rasmlar ko‘rinishida
tasvirlanadi.Opеratsion tizimning barcha grafik ob’еktlari, shuningdеk, boshqa barcha tasvirlar
qandaydir yo‘l bilan kompyutеrda xosil qilinishi yoki unga kiritilishi kеrak. Grafik tasvirlarni
kompyutеrga kiritish uchun maxsus tashqi (atrof) qurilmalari ishlatiladi. Ular bilan siz 3-bobda
tanishib chiqqansiz. Eng ko‘p tarqalgan qurilma — bu skanеrdir. So‘nggi paytda raqamli
fotokamеralarning ham qo‘llanish ko‘lami kengayib bormoqda. Ularning oddiy
fotoapparatlardan farqi shundaki, tasvir kimyoviy yo‘l bilan fotoplyonkaga tushirilmaydi, balki
fotokamеra xotirasining mikrosxеma-lariga yozib qo‘yiladi. U еrdan axborotni kabеl orqali
kompyutеrga uzatish mumkin. Ayrim raqamli fotoapparatlar ma'lumotlarni fayl sifatida
egiluvchan diskka yozib quyish imkoniyatiga ham ega. Diskdagi axborotni esa kompyutеrga
o‘tkazish unchalik qiyin emasligini siz yaxshi bilasiz.
39
Tasvirni kompyutеrga vidеokamеradan ham kiritish mumkin. Vidеoning kеtma-kеtlikdagi
biror kadrni tanlashi va uni kompyutеrga kiritishi tasvirni ushlab olish dеyiladi.
Kompyutеrga tasvirni kiritish uchun uni albatta skanеrlash, rasmga olish yoki uni ushlab
olish shart emas. Tasvirni kompyutеrning o‘zida ham xosil qilish mumkin. Buning uchun grafik
muharrirlar dеb ataluvchi maxsus dasturlar sinfi ishlab chiqilgan.
Axborotni grafik shaklda ishlab chiqish, taqdim etish, ularga ishlov bеrish, shuningdеk,
grafik ob’еktlar va fayllarda bo‘lgan nografik ob’еktlar o‘rtasida bog‘lanish o‘rnatishni
Informatikada kompyutеr grafikasi dеb atash qabul qilingan. Kompyutеr grafikasi uch turga
bo‘linadi: rastrli grafika, vеktorli grafika va fraktal grafika. Ular o‘rtasidagi asosiy farq nurning
displеy ekrandan o‘tish usulidan iborat. Eslab qoluvchi elеktron-nurli trubka (ENT)larga ega
vеktorli qurilmalarda nur bеrilgan traеktoriya bo‘ylab bir marta chopib o‘tadi, uning izi esa
ekranda kеyingi buyruq bеrilgungacha saqlanib qoladi. Dеmak, vеktorli grafikaning asosiy
elеmеnti — chiziqdir.
Vеktorli grafika bilan ishlovchi dasturiy vositalar birinchi navbatda tasvirlarni yaratishga
mo‘ljallangan. Bunday vositalar rеklama agеntliklarida, dizaynеrlik byurolarida va
nashriyotlarda qo‘llaniladi.
Rastrli qurilmalarda esa tasvir ularni tashkil etuvchi nuqtalar majmuasidan vujudga
kеladi. Bu nuqtalar piksеllar (pixels) dеb ataladi. Rastr — bu ekranning butun maydonini
qoplovchi piksеllar matritsasidir. Dеmak, rastrli grafikaning asosiy elеmеnti nuqtadan iborat.
Rastrli grafika vositalari bilan tayyorlangan tasvirlar kompyutеr dasturlar yordamida
kamdan - kam xoldagina yaratiladi. Ko‘pincha ushbu maqsadda rassom tayyorlagan tasvirlar
yoki rasmlar skanеrlanadi. Rastrli tasvirlar bilan ishlashga mo‘ljallangan ko‘pgina grafik
muharrirlar asosan tasvirlarga ishlov bеrishga mo‘ljallangan. Internet tizimida ko‘proq rastrli
tasvirlar qo‘llanilmoqda.
Fraktal badiiy kompozitsiyani yaratish — bu tasvirni chizish yoki jixozlash emas, balki
uni dasturlashdir, ya'ni bunda tasvirlar formulalar yordamida ko‘riladi. Fraktal grafika odatda
o‘yin dasturlarida qo‘llaniladi.
3. Paint grafik muharriri rastrli tasvirlar bilan ishlashga mo‘ljallangan.
U quyidagi
buyruqlar kеtma-kеtligini bajarish bilan ishga tushiriladi:
Пуск  Программы  Стандартный  Paint
Ayrim hollarda Paint yorlig‘i WINDOWS ish stoliga ko‘chirilgan bo‘ladi. Bunday holda
Paint yorlig‘i ustida sichqoncha tugmachasini bosish orqali dasturni tеzda ishga tushirish
mumkin. Shundan so‘ng ekranda Paint dasturining ishchi oynasi (darchasi) ochiladi (6.1-rasm).
U bir nеcha sohalardan iborat.
Oynaning asosiy qismini ish sohasi egallaydi. Uning chap yonida uskunalar panеli
joylashgan (6.2-rasm). Unda tasvir yaratishda ishlatiladigan uskunalar tugmachalari (ramziy
40
bеlgilari) joylashtirilgan. Ayrim uskunalar tanlanganda panеlning pastida ushbu uskunaning
xossalarini qo‘shimcha sozlash uchun darcha paydo bo‘ladi.
Ish soxasining pastida ranglar palitrasi joylashgan. U rasm chizishda ishlatiladigan ranglar
to‘plamini o‘z ichiga olgan.
Ranglar palitrasi ranglari o‘zgarib turuvchi kvadratchalardan iborat. Rangni o‘zgartirish
uchun sichqoncha bеlgisini tanlangan rang ustiga olib kеlib, tugmachasini bosish kеrak. Agar
chap tugmacha bosilsa asosiy rang (yo‘qori kvadratcha rangi), ung tugmacha bosilsa fon rangi
(quyi kvadratcha rangi) o‘zgaradi (6.3-rasm).
Adobe Photoshop grafik dasturida ishlash
Kompyuter grafikasi 2 xil bo‘ladi: vektorli va rastrli (nuxtali). Vektorli grafika
muharrirlariga misol qilib Adobe Illustrator, Corel Draw va Macromediya Flash dasturlarni
aytish mumkin. Ushbu dasturlarda rasmlar har xil chiziqlar va kiyshik vektorlardan iborat
bo‘ladi.
Vektorli grafikada yaratilgan rasmlar logotip, illyustrasiyalar va zastavkalar yaratishda
foydalaniladi. Rastrli grafika muharrirlariga misol qilib Adobe Photoshop va Paint dasturlarni
aytish mumkin. Ushbu dastrularda rasmlar mayda kvadrat - piksellardan iborat bulib mozaika
holatida rasmni hosil qiladi. Rastrli grafikadan raqamli fotosuratlar va skanerdon olingan rasmlar
bilan ishlash uchun foydalaniladi. Kompyuter grafikada dyuymdagi piksellar soni (ppi) asosiy
shart bo‘ladi. Kancha kuprok piksellar soni bo‘lsa shuncha tasvir sifatlirok bo‘ladi. Masalan agar
ppi=72 bo‘lsa u holda 1 kvadrat dyuymga 5184 piskel joylashadi va uning hajmi 6 Kb bo‘ladi,
agar esa ppi=144 bo‘lsa u holda 1 kvadrat dyuymga 20736 piskel joylashadi va endi uning hajmi
21 Kb ga teng bo‘ladi. Shu bilan birga monitorning ko‘rsatish va printerning chiqarish sifati dyuymga piskellar soni (dpi) (72 yoki 96 dpi) va dyuymga chiziqlar soni (Ipi) (300-2400 dpi
lazerli, sepuvchi printerlar uchun va 75-200 lpi matrisali printerlar uchun), xamda kompyuter
ranglar sifati (2, 16, 256, 32 000, 16 000 000 ranglar soni) xam katta axamiyatga ega bo‘ladi.
Rang holatlari - ranglarni chiqarish va ko‘rsatish yuli. Rang holatlari 2 xil bo‘ladi: RGB (kizil,
zangor, kuk) monitorlarda tasvik ko‘rsatishda foydalaniladi, CMYK (xavorang, purpur, sarik,
kora) bosmada foydalaniladi. RGB holatidagi ranglar soni CMYK holatga karaganda kuprok.
Adobe PhotoShop dasturni ishga tushirish uchun Windows ning
asosiy menyu
tugmasini bosamiz, uning ichidan Programmы bo‘limini tanlaymiz va Adobe nomli guruhdan
Adobe PhotoShop nomli buyruqni tanlaymiz. Natijada quyidagi oyna hosil qilinadi:
41
Ushbu oynaning yuqorisida menyu satri joylashgan. U quyidagi qismlardan iborat: Файл
(File), Правка (Edit), Рисунок (Image), Слой (Layer), Выделение (Select), Фильтр
(Filter), Вид (View), Окно (Window) va Помощь (Help).
Uning tagida ish qurollarning xususiyatlari sohasi (Панель Свойств - Options bar)
joylashgan. Agar ushbu soha ekranda yuk bo‘lsa uni Окно (Window) menyusidagi Свойства
(Options) buyrug‘i yordamida ekranga chiqarishimiz mumkin.
Xususiyatlar sohasi pastida ish sohasi joylashgan bulib, uning chap tomonida ish qurollar
sohasini (панель Инструментов - Toolbox) kurishimiz mumkin. Ish sohasining ung tomonida
har xil yordamchi sohalar joylanishi mumkin: Слои - Layers, История - History, Каналы Channel, Цвета - Color, Стили - Style, Свойства кисти - Brushes, Свойства шрифта Character va xokazo. Ushbu sohalarni xam Окно (Window) menyusidagi buyruqlari
yordamida ekranga chiqarishimiz va ekrandan olib tashlashimiz mumkin.
Yordamchi sohalarni kichkinashtirishimiz xam mumkin. Buning uchun sohaning yuqorisidagi
kichkinalashtirish (svernut) tugmasidan foydalanamiz. Yordamchi sohalarda bizga eng kerakli
bu ish qurollar sohasi (панель Инструментов -Toolbox) va qatlamlar sohasi (Слои - Layers).
Yangi PhotoShop faylini yaratish yoki eski faylni qayta ochish uchun menyu Файлдаги
Создать va Открыть buyrug‘laridan foydalanamiz. Fayl yaratganimizda ekranda quyidagi
oyna hosil qilinadi
42
Bu oynada uning nomini Name, turini Preset, enini Width, buyini Height, sifatini
Resolution, ranglar holatini, orka rangini tanlashimiz kerak bo‘ladi. Hammasini tanlagach OK
tugmasini bosamiz va natijada ekranda yangi bush ish soha hosil qilinadi.
Adobe Photoshop dasturining ish qurollari. Soha tanlash.
Dasturda ishlash uchun yordamchi ish qurollar sohasidagi tugmalar bilan tanishalik. U ekranning
chap tomonida joylashadi. Agar u ekranda yuk bo‘lsa u holda Windows (Окна) menyusidagi
Панель Инструментов - Toolbox buyruqni ishga tushirishimiz kerak.
To‘rtburchak soha tanlash - Rectangular marquee (прямоугольная область) - [M] - ish
sohasidagi aktiv qatlamda to‘rtburchak sohani tanlash.
Aylana soha tanlash - Elliptical marquee (эллиптическая область) - [M] - ish sohasidagi
aktiv qatlamda ellips sohani tanlash.
Aloxida satr soha tanlash - Single row marquee (строка пикселей) - [M] - ish sohasidagi
aktiv qatlamda bitta satrga teng sohani tanlash.
Aloxida ustun soha tanlash - Single column marquee (столбец пикселей) - [M] - ish
sohasidagi aktiv qatlamda bitta ustunga teng sohani tanlash.
Tanlangan sohaga qo‘shimcha soha qo‘shish uchun SHIFT tugmasini bosib turib ushbu
tugmadan qayta foydalanamiz. Agar esa ALT tugmasidan foydalanib soha tanlasak, u holda
tanlangan sohadan olib tashlash ma’nosini bildiradi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 SHIFT va ALT - tugmalar harakatlariga uxshash holatlarni tanlash
 Feather - sohasi yordamida tanlangan soha chegaralarini qalinligi.
 Style - sohasi yordamida tanlash holatini tanlaymiz. Normal - cheksiz soha,
Constrained Aspect Ratio - yonlari ko‘rsatilgan proporsiyalardagi soha tanlash, Fixed
size - yonlari ko‘rsatilgan kattaligidagi soha tanlash.
Lasso - Lasso (Лассо) - [L] - ixtiyoriy sohani tanlash. Agar tanlaganimizda ALT tugmasini
bosib tursak, u holda bizning lasso ko‘pburchak lassoga uxshab soha tanlaydi va ALT tumasini
bosganimizda tanlangan soha berqiladi.
Ko‘pburchak lasso - Polygonal lasso (Многоугольное лассо) - [L] - ko‘pburchak sohani
tanlash. Tanlangan sohani berkitish uchun yoki sichqoncha bilan ikkitali bosish kerak, yoki
CTRL tugmasini bosi qo‘yvorishimiz kerak bo‘ladi.
Magnit lasso - Magnetic lasso (Магнитное лассо) - [L] - uxshash ranglar bo‘yicha soha
tanlash. Kompyuter tanlagan nuxtani bekor qilish uchun Backspace tugmasini bosish kerak.
Tanlangan sohaga qo‘shimcha soha qo‘shish uchun SHIFT tugmasini bosib turib ushbu
tugmadan qayta foydalanamiz. Agar esa ALT tugmasidan foydalanib soha tanlasak, u
holdatanlangan sohadan olib tashlash ma’nosini bildiradi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 SHIFT va ALT tugmalar harakatlariga uxshash holatlarni tanlash
43





Feather sohasi yordamida tanlangan soha chegaralarini qalinligi
Anti-Aliased opsiyasi tanlangan sohaning chegaralar rangini kuzga kurinmas qilib bir
biriga moslash
Width - tanlangan sohaning chegaralar qalinligini o‘zgartirish
Edge Contrast - magnit lassoning sezguvchanligini o‘zgartirish
Frequency - magnit lassoning avtomatik ravishda kuyiladigan nuxtalar urtasidagi masofa
Sexrli tayokcha - Magic wand (Волшебная палочка) - [W] - bir xil rangli sohani tanlash.
Tanlangan sohaga qo‘shimcha soha qo‘shish uchun SHIFT tugmasini bosib turib ushbu
tugmadan qayta foydalanamiz. Agar esa ALT tugmasidan foydalanib soha tanlasak, u
holdatanlangan sohadan olib tashlash ma’nosini bildiradi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 SHIFT va ALT tugmalar harakatlariga uxshash holatlarni tanlash
 Tolerance - soha tanlashda sexrli tayokchaning sezguvchanligini o‘zgartirish
 Anti-Aliased opsiyasi tanlangan sohaning chegaralar rangini kuzga kurinmas qilib bir
biriga moslash
 Contiguous opsiyasi tanlangan soha bita umumiy bulishini yoki bir nechta qismdan
iborat bulishini ta’minlaydi
 Use All Layers opsiyaci sexirli tayokchaning soha tanlaganligi xama qatlamlarga tegishli
yoki faqat asosiy bo‘lgan qatlamga tegishligini ta’minlaydi
Tanlangan soha ustidan biz har xil harkatlarni bajarishimiz mumkin. Masalan xotiraga kirkib
olib yoki nusxa olib yangi qatlamga uni kuyishimiz mumkin. Yoki uni hajmini o‘zgartirish va
aylantirishimiz mumkin. Va nixoyat uni ish soha buylab siljitishimiz mumkin.
Harakatlanuvchi - Move (перемещение) - [V] - tanlangan sohani ish soha buylab
harakatlantirish.
Agar ALT tugmani bosib harakatlanishni boshlasak, u holda tanlangan sohaning nusxasi
olinib u harakatlanadi. Agar esa SHIFT tugmasidan foydalansak, u holda tanlangan soha faqat
vertikal va gorizontal harakatlanadi. Tanlangan sohani klaviaturadagi yunalish strelkalari
yordamida xam harakatlantirish mumkin, shunda har bita strelka bosilganida, tanlangan soha 1
pikselga siljiydi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Auto Select Layer sohasi - sichqoncha yordamida aktiv bo‘lmagan qatlamni aktiv qilish.
 Show Bounding Box - tanlangan soha chegaralarida ramka hosil qilish. Ushbu ramka
yordamida rasmni chuzish va aylantirish mumkin bo‘ladi.
Kadrlovchi - Crop (Кадрирование) - [C] - faylning kerak emas qismlarni kirkib olib
rasmni kichkinalashtirish. Buning uchun kerakli sohani tanlab ENTER tugmasini bosamiz, agar
tanlanishni bekor kilmokchi bo‘lsak ESC tugmasini bosshimiz kerak.
Bulish pichokchasi - Slice (Нарезка) - [K] - tasvirni bir nechta qismga bulib chiqib uni
Internetda qismlarga bulingan holatda chiqarish uchun tayyorlab kuyadi.
Bulinishlarni sozlash - Slice select (Выбор модулей) - [K] - bir nechta qismga bulingan
tasvirni sozlash (bulaklarni chuzish).
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Style sohasi yordamida tanlash holatini tanlaymiz. Normal - cheksiz soha, Constrained
Aspect Ratio - yonlari ko‘rsatilgan proporsiyalardagi soha tanlash, Fixed size - yonlari
ko‘rsatilgan kattaligidagi soha tanlash.
 Show Slice Numbers - qismlarni nomerlarini ko‘rsatish yoki ko‘rsatmaslik
 Line Color - bulinish chegaralarini rangini o‘zgartirish
 Promote To User Slice - bulinishlarni avtomatik gorizontal va vertikal davomlash
 Slice Options tugmasi - bulakchaning xususiyatlarini o‘zgartirish va sozlash.
Adobe Photoshop dasturining ish qurollari. Rasm tahrirlash.
Qalam - Pensil (карандаш) - [B] - qalam yordamida chizish.
Mo‘yqalam - Paintbrush (кисть) - [B] - chizish asosiy ish quroli. Agar mo‘yqalamdan
foydalangan vaqtda Shift tugmasini bosib sichqoncha bilan chizsak, u holda tugri chiziqlar
44
chiziladi. Shift tugma yordamida sichqoncha bosib nuqtalarni bir biri bilan boglash xam
mumkin. Mo‘yqalam bilan chizilgan chiziqlar qalamga karaganda chegaralari anik kurinmaydi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Brush - qalam turini va qalinligini tanlash
 Mode chiziqlarni rasm ustida yozilish holatini o‘zgartirish
 Opacity chiziqlar kurinmaslik darajasini o‘zgartirish
 Auto Erase - qalam faqat bush sohada chizishi mumkinlagini o‘rnatish
 Wet Edges (мокрые края - "xo‘l chegaralar") akvarel bilan chizish effekti
Nusxa oluvchi Shtamp - Clone Stamp (копирующий штамп) - [S] - rasmning boshqa
qismiga uxshash sohalar yaratish. Nusxa oluvchi sohani tanlashda Alt tugmadan foydalanamiz.
Naqshli Shtamp - Pattern Stamp (штамп узора) - [S] - siz Patterns sohasida tanlangan
naqsh bilan ko‘rsatgan sohani tuldirish. Agar uzi naqsh yaratmoqchi bo‘lsangiz u holda
birinchidan to‘rtburchak soha tanlash ish quroli bilan (Rectangular Marquee) naqsh joylashgan
sohani tanlaymiz, ikkinchidan menyu Правка (Edit) ga kirib uning ichidagi Назначить узор
(Define Pattern) buyruqni tanlaymiz va natijada shu naqsh Patterns sohasida paydo bo‘ladi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Brush - qalam turini va qalinligini tanlash
 Mode chiziqlarni rasm ustida yozilish holatini o‘zgartirish
 Opacity chiziqlar kurinmaslik darajasini o‘zgartirish
 Aligned - nusxa olingan sohani sichqoncha harakatidan keyin uzgarishi yoki.
 Use All Layers opsiyaci sexirli tayokchaning soha tanlaganligi xama qatlamlarga
tegishli yoki faqat asosiy bo‘lgan qatlamga tegishligini ta’minlaydi
Oldingi holatga kaytish - History Brush (кисть предыстории) - [Y] - bu ish qurolni
tanlashdan oldin siz kaytish kerak bo‘lgan holatni Предыстория (History) yordamchi sohada
tanlab belgilab kuyoishingiz kerak. Keyin esa ushbu ish qurol bilan hamma shu holatdan keyin
harakatlarni ko‘rsatilgan sohada uchirishingiz mumkin bo‘ladi.
Effektli oldingi holatga kaytish - Art History Brush (кисть предыстории со
спецэффектами) - [Y] - oldingi holatga kaytish ish quroliga uxshash bulib, farki faqat oldingi
holatga kaytishda har xil speseffektlardan foydalaniladi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Brush - qalam turini va qalinligini tanlash
 Mode chiziqlarni rasm ustida yozilish holatini o‘zgartirish
 Opacity chiziqlar kurinmaslik darajasini o‘zgartirish
 Style speseffekt holatini tanlash
 Fidelity - ranglardan foydalanish holati. 100% - rasmdagi ranglar, 0% - ranglar
ixtiyoriy olinadi
 Area - Ish qurolning ta’sir etish sohasi tanlash
 Spacing - ish qurolni faqat uxshash rangli sohalarda ishlash yoki har xil rangli
sohalarda xam ishlash.
Aerograf - Airbrush (аэрограф) - [J] - puliverizator holatiga uxshash chizish ish quroli.
Agar aerografdan foydalanish vaqtda Shift tugmasini bosib sichqoncha bilan chizsak, u holda
tugri chiziqlar chiziladi. Shift tugma yordamida sichqoncha bosib nuxtalarni bir biri bilan
boglash xam mumkin.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Brush - qalam turini va qalinligini tanlash
 Mode chiziqlarni rasm ustida yozilish holatini o‘zgartirish
 Pressure - kraska sepish kuchi.
Uchirgich - Eraser (ластик) - [E] - asosiy qatlamda rasm uchirish. Shift tugma yordamida
sichqoncha bosib nuxtalarni bir biri bilan boglash xam mumkin.
Orka rangni uchirgichi-Background Eraser(ластик фона)-[E] - faqat orka rangni uchirish.
Sexirli uchirgich-Magic Eraser(волшебный ластик)-[E]-uxshash rangli sohalani uchirish
45
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Uchirgich holatlarini tanlash - mo‘yqalam (Paintbrush - кисть), aerograf (Airbrush аэрограф), qalam (Pensil - карандаш), blok (Block - блок). Blok holatida sichqoncha
kursori 16x16 piksel kvadrat ko‘rinishida bo‘ladi. Blok kattaligi xech uzgarmaydi,
shuning uchun rasmni 1600% masshtabida kurganimizda ushbu blok rasmning 1 piksel
kattaliga teng bo‘ladi.
 Tolerance sezguvchanligi - rang uchirishda sezguvchanligini o‘zgartirish
 Protect Foreground Color oldingi rang uchirilishidan ximoyalanish.
 Uchirish yuli (Limits) - faqat cheklangan soha ichida, (Discontiguous) bir xil rangli,
(Contiguous) mo‘yqalam urtasidagi rangli, (Find Edges) uxshash rangli chegaralari.
 Sampling Uchiriladigan rang tanlash holatini o‘zgartirish.
 Anti-Aliased Chegaralarni yoyilishi - uchiriladigan soha chegaralar holatini uzgar-sh.
 Use All Layers opsiyaci sexirli uchirgich tasiri xama qatlamlarga tegishli yoki faqat
asosiy bo‘lgan qatlamga tegishligini ta’minlaydi
 Opacity uchirish darajasini o‘zgartirish
Gradiyent rang berish - Gradient (градиент) - [G] - gradiyent yoki bitta rangdan
boshqasiga utish rangi bilan tanlangan sohani tuldirish.
Orka rang berish - Paint Bucket (ковш) - [G] - belgilangan sohani bitta rang yoki naqsh
(tayyor va biz yaratgan) bilan tuldirish.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Gradient Editor gradiyent rangli holatlarini o‘zgartirish
 Gradiyent turlari: chiziqli (Linear Gradient), radial (Radial gradient), burchakli
(Angular gradient), oyna aksli (Reflected gradient), rombli (Diamond gradient)
 Revers gradiyentda birinchi va ikkinchi ranglarni urni bilan almashtirish
 Dither gradiyent rang bilan tuldirilishda chiziqlar ko‘rinishini uchirish
 Transparency rangsiz sohaga tuxsat berish belgisi.
 Rang bilan tuldirilish turini tanlash rang-Foreground yoki naqsh-Pattern
 Pattern tuldirilish naqshini tanlash
 Mode rang bilan tuldirilish holatini o‘zgartirish
 Opacity rang bilan tuldirilgan sohaning kurinmaslik darajasini o‘zgartirish
 Tolerance Sezguvchanligi (допуск) - rang bilan tuldirilishda chegaralarga
sezguvchanligini o‘zgartirish
 Anti-Aliased Chegaralarni yoyilishi - rang bilan tuldiriladigan soha chegaralar
holatini o‘zgartirish.
 Contiguous - faqat chegaralangan sohani rang bilan tuldirish
 Use All Layers opsiyaci rang bilan tuldirilishda xama qatlamlarda soha
chegaralarini aniqlashni ta’minlaydi
Kontrast kamaytirish - Blur (размытие) - [R] - kontrastni kamatirish yoki ranglarni yoyish.
Kontrast kupaytirish - Sharpen (резкость) - [R] - kontrastni kupaytirish yoki ranglarni
aniqlashtirish.
Rang tortish - Smudge (размазыватель) - [R] - rang yoyish yoki tortish.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Brush - sichqoncha ko‘rinishi turini va qalinligini tanlash
 Mode ranglarni o‘zgartirish holatini sozlash
 Pressure yoyish kuchini o‘zgartirish
 Use All Layers opsiyaci yoyilish tasiri xama qatlamlarga tegishli yoki faqat
asosiy bo‘lgan qatlamga tegishligini ta’minlaydi
 Finger Painting rangga botirilgan barmok bilan chizish efektiga utish.
Ochrok qilish - Dodge (осветлитель) - [O] - tasvir ranglarini ochrok qilish.
Tukrok qilish - Burn (затемнитель) - [O] - tasvir ranglarini tukrok qilish.
Rang xullash - Sponge (губка) - [O] - tasvir ranglarini kuchaytirish .
46
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Brush- sichqoncha ko‘rinishi turini va qalinligini tanlash
 Range ta’sir ko‘rsatish lozim bo‘lgan ranglar turini tanlash (Shadows - tuk
ranglar, Midtones - hamma ranglar va Highlights -och ranglar).
 Exposure ranglarni ochaytirish kuchini o‘zgartirish.
 Mode ranglarni o‘zgartirish holatini sozlash (Desaturate - kamaytirish yoki
Saturate - kupaytirish).
 Pressure ish qurolning tasirining kuchini o‘zgartirish.
Adobe Photoshop dasturining ish qurollari. Matn va grafik shakllar yaratish.
Matn - Type (текст) - [T] - tasvirga matn qo‘shish. Ushbu ish qurol ishlatilgandan keyin
yangi qatlam paydo bo‘ladi (Text Layer).
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 oddiy matn yoki matn chegaralari holati
 matn yunalishini o‘zgartirish
 matn harflar shaklini o‘zgartirish
 matn harflar ko‘rinishini o‘zgartirish (qalin, yotiq, tagi chiziqli)
 matn harflar kattaligini o‘zgartirish
 matn chegaralar turini o‘zgartirish
 matn abzasda joylanishi: chap, o‘rta yoki ung tomon bo‘yicha
 matn rangini o‘zgartirish sohasi
 Warp Text - matn kiyshaytirish holatlari
 Palettes tugmasi - matn xususiyatlarini o‘zgartirish oynasi bilan ishlash
To‘rtburchak - Rectangle (прямоугольник) - [U] - to‘rtburchak chizish.
Aylanasimon to‘rtburchak - Rounded Rectangle (скруглённый прямоугольник) - [U] aylanasimon to‘rtburchak chizish. Xususiyatlar satrida burchaklar radiusini o‘zgartirish sohasi Radius paydo bo‘ladi.
Aylana - Ellipse (эллипс) - [U] - aylana chizish.
Ko‘pburchak - Polygon (многоугольник) - [U] - ko‘pburchak chizish. Ko‘pburchak
tomonlarning sonini Sides soha yordamida ko‘rsatish mumkin.
Chiziq - Line (линия) - [U] - tugri chiziq chizish. Chiziq qalinligini Weight soha rdamida
o‘zgartirish mumkin.
Maxsus shakllar - Custom Shape (произвольная фигура) - [U] - har xil tayyor shakllar
chizish. Xususiyatlar satridagi Shape sohasi yordamida kerakli shaklni tanlashimiz mumkin.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 shakl chizilish holatini o‘zgartirish tugmalari (yangi qatlamda - Create New
Shape Layer, faqat yul - Create New Work Path, aktiv qatlamda - Filled
Region)
 shakl turini tanlash tugmalari.
 shakl chizish yullari (Unconstrained - ixtiyoriy, Square - teng tomonli, Fixed
Size - ko‘rsatilgan razmerli, Proportional - proporsiyali).
 Layer Style - rang bilan buyash turi
Kul - Hand (рука) - [H] - agar rasm ekranga tulik sigmasa u holda bu ish qurolni tanlab
sichqoncha yordamida rasmni siljitish mumkin. Rasmni ekranning ung va pastki qismlarda
joylashgan kurib chikish sohalar orqali xam siljitish mumkin, ammo bu ish qurol yordamida
siljitish qulayrok va bu ish qurolni xoxlagan vaqtda "bush joy" (пробел) tugmasini bosib turib
vaqtinchaga yokib turish mumkin. Bo‘sh joyni qo‘yvorsangiz ish qurol yana avvaldagi holatga
qaytadi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
47



Actual Pixels [Ctrl+Alt+0] - 100% ekran holatiga utish tugmasi , ushbu
holatda rasmning 1 piksel ekrandagi 1 pikselga mos bo‘ladi
Fit On Screen [Ctrl+0] - tulik ekran holatiga utish tushmasi. Bu tugma
yordamida rasm oyna hajmigacha chuziladi.
Print Size - qog‘ozga bosma (pechatlanib) chikganda kanday chikishini
ko‘rsatuvchi tugma.
Lupa - Zoom (лупа) - [Z] - ekrandagi rasmni kurish masshtab foizini o‘zgartirish mumkin.
Yakinlashtirish uchun sichqoncha bilan kerakli rasm qismiga ko‘rsatib bir marta bosish kerak,
yoki yaqinroq kurish kerak bo‘lgan sohani sichqoncha bilan bosib turib tanlash kerak. Agar esa
uzoklashtirish kerak bo‘lsa u holda klaviaturada Alt tugmasini bosib turib sichqoncha bilan
rasmga bir marta bosamiz. Ushbu yordamchi tugma harakatlarni tezkor tugmalar orqali xam
bajarish mumkin: Zoom In [Ctrl+Плюс] - rasmni yakinlashtirish, Zoom Out [Ctrl+Минус] rasmni uzoklashtirish, Actual Pixels [Ctrl+Alt+0] - rasmni 100% ekran holatiga utish tugmasi,
Ctrl+Alt+Плюс - rasmni oyna bilan birgalikda kattalashtirish, Ctrl+Alt+Минус - rasmni oyna
bilan birgalikda kichkinalashtirish, Fit On Screen [Ctrl+0] - rasm va oynani tulik ekran holatiga
o‘tkazish.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 Resize Windows To Fit - rasmni oyna bilan birga uzgarish holatini yokish.
 Ignore Palettes - oyna kattalashganda ung tomondagi yordamchi sohalar
orkasiga utish mumkinligi yoki mumkin emasligini o‘zgartirish.
 Actual Pixels [Ctrl+Alt+0] - 100% ekran holatiga utish tugmasi , ushbu
holatda rasmning 1 piksel ekrandagi 1 pikselga mos bo‘ladi.
 Fit On Screen [Ctrl+0] - tulik ekran holatiga utish tushmasi. Bu tugma
yordamida rasm oyna hajmigacha chuziladi.
 Print Size - qog‘ozga bosma (pechatlanib) chikganda kanday chikishini
ko‘rsatuvchi tugma.
Pero - Pen (перо) - [P] - sichqoncha yordamida nuktalar orqali shaklni yaratish.
Ixtiyoriy pero - Freeform Pen (произвольное перо) - [P] - sichqoncha yordamida harakat
orqali shaklni yaratish.
Yangi nukta qo‘shish - Add Anchor Point (добавить точку) - [нет] - sichqoncha
yordamida shaklga yangi burilish nukta qo‘shish.
Nukta uchirish - Delete Anchor Point (удалить точку) - [нет] - sichqoncha yordamida
shakldan burilish nuktasini uchirish.
Nukta o‘zgartirish - Convert Point (преобразовать точку) - [нет] - shakl nuktalarining
joylanishini o‘zgartirish (chuzish).
Izoxlar - Notes (заметки) - [N] - rasm ixtiyoriy sohasiga matnli izox qo‘shish.
Tovush izoxlar - Audio Annotation (звуковое описание) - [N] - rasm ixtiyoriy sohasiga
tovush izoxni mikrafon orqali qo‘shish. Paydo bo‘lgan oynada Start tugmasini bosib yozishni
boshlaymiz, tuxtatish uchun Stop tugmasini bosamiz, yozish oynasidan chiqib ketish uchun
Cancel tugmasini bosamiz.
Tomizgich (pipetka) - Eyedropper (пипетка) - [I] - ixtiyoriy rangni qayta asosiy rang qilib
tanlash imkoniyatini yaratadi. Agar sizga orka rang qilib tanlash kerak bo‘lsa u holda Alt
tugmasini bosib turishingiz shart bo‘ladi.
Ranglarni solishtirish - Color Sampler (сравнение цветов) - [I] - Info yordamchi sohada 4
nuktalar ranglari haqidagi ma’lumotlarni ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi. Nuktani sichqoncha
yordamida kuyamiz, uchirish uchun esa Alt tugmasini bosib turib sichqoncha bin nuktaga bosish
kerak.
Chizgich- Measure (измеритель) - [I] - rasmdagi masofani aniqlash uchun kullaniladi.
Agar Alt tugmasidan foydalanib chizgich boshidan yoki oxiridan yana bitta chiziq chizish
48
mumkin va u yordamida transportir sifatida foydalansa bo‘ladi, chunki ikkita chiziqlar hosil
kilgan burchak ulchamini ko‘rsatadi.
Xususiyatlar satrida quyidagilar aktiv bo‘ladi:
 boshlovchi nukta koordinatalari (X, Y)
 birinchi nuktadan ikkinchisigacha bo‘lgan masofa vertikal va gorizontal bo‘yicha (W,
H)
 X uki bo‘yicha egilish burchagi (A)
 birinchi nuktadan ikkinchisigacha bo‘lgan masofa (D1)
 birinchi nuktadan uchinchigacha bo‘lgan masofa (transportirdan foydalanganda)
(D2)
 Clear - chizgichni uchirish tugmasi
Ushbu tugma bir nechta amalni bajaradi:
1) Asosiy rangni tanlash - Set Foreground Color (выбрать цвет переднего плана) - ustki
turgan rang ko‘rsatkichini (turtburchagini) bir marta bosib, hosil bo‘lgan oynadan rang
tanlaymiz.
2) Orka yoki ichki rang tanlash - Set Background Color (выбрать цвет фона) - pastki turgan
rang ko‘rsatkichini (turtburchagini) bir marta bosib, hosil bo‘lgan oynadan rang tanlaymiz.
3) Asosiy va orka ranglarni o‘zgartirish - Switch Foreground and Background Colors
(переключить цвет переднего плана и цвет фона) [X] - asosiy va orka ranglar ko‘rsatkichlari
(to‘rtburchaklari) ustida joylashgan strelka yordamida asosiy va orka ranglarni uzaro urnini
o‘zgartirish.
4) Avtomatik asosiy va orka ranglarni kora va okga o‘tkazish - Default Foreground and
Background Colors (установить цвет переднего плана и цвет фона по умолчанию) [D] asosiy va orka ranglar ko‘rsatkichlari (to‘rtburchaklari) tagida joylashgan kichkina belgilar
yordamida asosiy rangni - kora, orka rangni esa okga o‘tkazish.
Ekran holati - Screen Mode (режим экрана) - [F] - ekran holatini o‘zgartirish tugmasi.
Birinchi standart holat - стандартный (Standard Screen Mode) - asosiy holat, rasm oynasi,
menyu satri, ish qurollar sohasi va yordamchi sohalar kurinadigan holat.
Ikkinchi menyuli tulik ekran holati - полноэкранный со строкой меню программы (Full
Screen Mode with Menu Bar) - tulik ekran holati, nom satri, oyna chegaralari, ma’lumotlar satri
va kurib chikish sohalari kurinmaydi.
Uchinchi menyusiz tulik ekran holati - полноэкранный (Full Screen Mode) - tulik ekran
holati, oldingiga karaganda menyu satri xam kurinmaydigan holat.
ImageReady dasturga utish - Jump to ImageReady (переключиться в ImageReady) [Ctrl+Shift+M] - ochik rasmni ImageReady dasturga o‘tkazadi va unda tahrirlashni davom
etishga imkoniyat yaratadi.
Adobe Photoshop dasturining menyusi. Menyu Image - Образ, Select - Выбор va Edit Редактирование.
Rasm ranlarini, hajmini va boshqa xususiyatlarini o‘zgartirish uchun maxsum menyu bo‘limi
Image buyruqlaridan foydalanish kerak. Bulardan eng asosiylar bilan tanishaylik:
 Rejim - Режим (Mode) - buyrug‘i rasm rejimini o‘zgartirish. Asosiy rejimlar:
Grayscale - kul rang holatiga o‘tkazish,
Indexed Color - ko‘rsatilgan ranglar soni holatiga o‘tkazish (256 gacha),
CMYK Color - turta asosiy ranlar orqali kodlash (moviy, sarik, kora va kizgish ranglar),
RGB Color - uchta asosiy ranglar orqali kodlash (kizil, yashil, kuk)
 Tahrirlash - Коректировка (Adjust) - bu bo‘limda joylashgan buyruqlarni aksariyati
rasmni ranglar ustidan har xil tahrirlash amallarni bajarish uchun yordam beradi:
Уровни - Levels - Настройка уровня (ну, это, как бы, яркость)
Автоуровни - Auto Levels - То же самое, но автоматически
Автоконтраст - Auto Contrast - Автоматическая настройка контраста
Цветовой баланс - Color Balance - Цветовой баланс
Яркость/Котраст - Bright/Consrast - Яркость и контраст
49
Оттенок/Насыщенность - Hue/Sturation - Позволяет как бы "смещать" цвета
Заменить цвет - Replace Color - Можно изменить какой-то определенный цвет в
рисунке
Variations - Это прекрасная вещь для тех, кому лень думать. Здесь можно
настроить цветовой баланс, контраст и насыщенность. Самое приятное, что вам
сразу показы-вают несколько вариантов изменения. Остается только выбрать,
какой вам больше нравится. После того, как выберете, вам предложат еще
варианты. Кроме вариантов, на экране присутствует исходное и получившееся на
данный момент изображение.
 Image Size Изменение размера картинки. Можно изменять с сохранением пропорций
и без. Выделения здесь не учитываются.
 Rotate Canvas Развороты, повороты, отражения всей картинки целиком.
Soha tanlash - bu fotomontajning eng asosiy harakatlardan biri. Shuning uchun bu
harakatlarga doir bo‘lgan Select menyu bo‘lim buyruqlari bilan yaqinroq tanishaymiz. Soha
tanlash ish qurollar bilan biz yuqoridagi mavzularda tanishganmiz. Ushbu ish qurollar bilan
rasmning ixtiriy soha tanlaganimizda, u punktir chiziqlar bilan chegaralanib kurinadi.
Agar shu tanlangan sohaga yana boshqa ixtiyoriy sohani qo‘shish uchun, Shift tugmasini
bosib qo‘shimcha sohani tanlaymiz.
Agar esa shu tanlangan sohadan bir qismini tanlangandan chiqarib olish uchun, Alt tugmasini
bosib shu sohani tanlaymiz.
Endi Select menyusining asosiy buyruqlari bilan tanishaylik.
 Hammasini tanlash - Все (All) -{Ctrl+A}- butun rasm sohasini tanlash.
 Tanlashdan chiqarish - Разотменить (Deselect) -{Ctrl+D}- Tanlangan sohani bekor
qilish.
 Tanlashni ogdarish - Инверсия (Inverse) - Tanlangan sohani tanlovdan chiqarib,
tanlanmagan sohani tanlash.
 Rang orqali tanlash - Диапазон цветов (Color Range) - Rang asosida tanlash. Sexirli
tayokcha rdamchi tugmaga uxshash holatida ishlaydi.
 Chegaralar - Растушевка (Feather) - tanlangan sohani chegaralari qalinligini aniqlash
 O‘zgartirishlar - Изменить (Modify) - tanlangan sohani har xil holatlar bilan o‘zgartirish.
Asosiy holatlar:
Chegaralar - Рамка (Border) - Tanlangan soha chegaralari bo‘yicha siz ko‘rsatgan hajmda
tanlangan ramka sohasini yaratadi.
Chegara silliklashtirish - Сглаживание (Smooth) - Tanlangan sohaning burchakli
chegaralarini yumshok va silliklashtiradi.
Kattalashtirish - Растянуть (Expand) - Tanlangan sohani siz ko‘rsatgan masofani
proporsional kattalashtiradi.
Kichkinalashtirish - Свернуть (Contract) - Tanlangan sohani siz ko‘rsatgan masofani
proporsional kichkinalashtiradi.
 Yonidagilarni qo‘shish - Смежные пиксели (Grow) - Yonida joylashgan uxshash
ranglarni xam tanlangan sohaga qo‘shish.
 Uxshashlarni qo‘shish - Схожие пиксели (Similar) - ixtiyoriy joyda joylashgan uxshash
ranglar sohalarini tanlangan sohaga qo‘shish.
 Tanlangan sohani o‘zgartirish - Преобразовать выделение (Transform Selection) tanlangan sohani ixtiyoriy holatda chuzish va o‘zgartirish.
Tanlangan sohaning shaklini o‘zgartirish va u ustidan har xil amallarni bajarish mumkin. Buning
uchun bizga Редактироварь - Edit menyu buyruqlari bizga yordam beradi. Masalan tanlangan
soha nusxasini xotiraga olish va kirkib olish (Копировать-Copy, Вырезать-Cut), xotiradan
chiqarish (Вставить-Paste). Endi qolgan buyruqlar bilan tanishaylik:

Erkin o‘zgartirish - Свободное преобразование (Free Transform)- ushbu buyruq
natijasida tanlangan soha yoki rasm chegaralarida maxsus nuxtalar paydo bo‘ladi. Ular
yordamida tanlangan sohani chuzish, egeltirish, aylantirish va boshqa harakatlarni
bajarishimiz mumkin.
50

O‘zgartirish - Преобразование (Transform)- ushbu buyruq ichida bir nechta
imkoniyatlar mavjud:
Scale - Изменение размеров по горизонтали и вертикали
Rotate - Вращение
Skew - Оттягивание одного из углов
Distort - Оттягивание нескольких углов
Perspective - Эффект перспективы
Numeric - Модификация при помощи задания численных значений
Rotate 180 - Поворот на 180 градусов
Flip Horizontal - Разворот по горизонтали
Flip Vertical - Разворот по вертикали
Savol va topshiriqlar:
1. Kompyuter grafikasi haqida umumiy tushunchalar.
2. Paint grafik muharriri qanday ishga tushiriladi?
3. Paint grafik muharriri darchasi qanday elеmеntlardan tuzilgan?
4. Uskunalar panеlidagi elеmеntlar vazifasini aytib bеring.
5. Rang qanday o‘zgartiriladi?
6. Adobe Photoshop dasturi haqida umumiy ma’lumot.
7. Adobe Photoshop dasturning ish qurollari – Soha tanlash.
8. Adobe Photoshop dasturning ish qurollari – Rasm tahrirlash.
9. Adobe Photoshop dasturida matn va grafik shakllarini yaratish.
10. Adobe Photoshop dasturining menyulari bilan tanishish.
6-Mavzu: Microsoft Office paketi bilan ishlash.
Word matn protsessori va unda ishlash texnologiyasi
1.
2.
3.
4.
Rеja:
Boshlang‘ich ma'lumotlar
Word ni ishga tushirish va undan chiqish
Matnlarni kiritish va saqlash
Word mеnyusi bilan ishlash
Tayanch iboralar: Zarvaraq, fayl, pravka, vid, Вставка, format, sеrvis, tablitsa,okno,
spravka.
Word–Windowsning amaliy dasturlaridan hisоblanib, matnli xujjatlarni tuzish, ko‘zdan
kechirish, taxrir qilish va chоp etish uchun xizmat qiladi va Windows ilоvalari guruhiga kiradi.
Word- matnli va tasviriy ma’lumоtlar ustida yuzdan оrtiq оperatsiyalarni bajaruvchi va
matnli dasturlar sinifiga kiruvchi va matnli dasturlar sinfiga kiruvchi eng takоmillashgan amaliy
dasturlardan biri xisоblanadi.
Word yordamida ixtiyoriy ko‘rinishidagi xujjatni juda tez va yuqоri sifatli tayyorlash
mumkin. Dasturning yana bir qulaylik tamоni shundan ibоratki, unda bir necha xujjatlar bilan
ishlash, yani ularni qo‘shish, biridan ikkinchisga kerakli jоyni оlib ko‘chirish, matn yoniga tasvir
tushirish, harflarni istalgan shaklda yetarlicha katta ulchamda chоp etish mumkin.
Word lоtinchadan tarjima qilinganda «SO‘Z» degan ma’nоni angnlatadi.
Bu prоgrammaning imkоniyatlari:
 Matnning оrfagrafiyasi va gramatikasini tekshirish
 Jadvallar bilan ishlash, ularning chegaralari va ichki rangini tanlash,
 Rasm chizish
 Elektrоn xujjatlarni yaratish, saqlash, taxrir qilish va x.k,
51
 Elektrоn pоchta qutisidan оlingan xabarlarni taxrirlash va bоshqa imkоniyatlar
kiradi.
Microsoft Word matn muhaririga kirish
Prоgrammaga kirishning bir Qancha usullari mavjud:
1. Ishchi stоl tamg‘achalardan
turtki berish bilan kirish mumkin.
2. PUSK tugmachasi bоsiladi PRОGRAM bo‘limidan Microsoft Word kоmandasi
tanladi va bir marta turtki berish bilan
Microsoft Word matn muharriri hisоblanib, Microsoft Office paketining ilоvalaridan
birini tashkil qiladi. U matnlarni taxrirlоvchi ko‘p amalli dasturdan ibоrat. Unda bоshqa
dasturlardan оlingan ixtiyoriy matn hamda grafik tasvirni ishlatish mumkin.
1-rasm
1. Bu dasturning asоsiy afzalliklaridan biri –matnlar, fakslar, xatlar, tezislar yaratish
davrida Wizard asistentlari ishlatiladi. Bu fоydalanuvchi vaqtini tejaydi. Bir so‘z bilan aytganda
Microsoft Word –bu «stоl ustidagi» nashriyot tizimidir.
Xujjat bilan ishlash jarayoni asоsiy etaplarini quydagicha tariflash mumkin: xujjatni
yaratish, saqlash, o‘zgartirish, bezash, bir necha xujjatdan butun xujjat yaratish va x.k.
Dasturni ishga tushirish yo‘llari bir qanchadir. Dasturni ishga tushirishning asоsiy yo‘li
quyidagichadir sichqоncha yordamida, Windows sistemasining umumiy ko‘rinishida “Пуск”
bo‘limi ustiga bоrilib sichqоnchaning chap tugmasi bоsiladi. Bo‘limdan “Prоgramm” qismi
tanlanadi, natijada Windows sistemasining kоmpyuterda mavjud bo‘lgan barcha dasturlar
ro‘yxati xоsil bo‘ladi. Ro‘yxatdan “Microsoft Word” bo‘limi tanlanib sichqоnchaning chap
tugmasi bоsiladi. Natijada dastur ishga tushadi.
Dasturning ekrandagi umumiy ko‘rinishi quyidagilardan ibоrat bo‘ladi. Dastur menyusi,
fоydalaniladigan piktоgrammalar va matn yoziladigan оyna.
Dasturning menyusi quydagidagilardan ibоrat bo‘ladi:
Файл, Правка, Вид, Вставка, Формат, Сервис, Таблица, Окно.
52
2-rasm
Microsoft WORD redaktоrida ishlash varaq parametrlarini tanlashdan bоshlanadi. Varaq
parametrlari o‘zi nima? Varaq parametrlari deganda matn varaqqa chоp etilganda chap, o‘ng,
yuqоri va pastki qismlaridan qancha jоy qоldirish kerakligi tushuniladi. Varaq parametrlarini
tanlashni aniq misоlda ko‘rib chiqa qоlaylik.
TОPSHIRIQ. Matn yozish uchun varaqning quyidagi parametrlari tanlansin: yuqоridan 2,5 sm, pastdan - 2,5 sm, chapdan - 3 sm, o‘ng tоmоndan esa - 1,5 sm jоy qоldirilsin. Ushbu
tоpshiriqni bajarish uchun asоsiy menyuning Файл va Параметры bo‘limiga kiring.
Siz 1 raqami bilan belgilangan tugmachani sichqоncha yordamida bоssangiz, o‘lcham
kattalashayotganini, 2 raqam bilan belgilangan tugmachani bоssangiz esa o‘lcham
kichiqlashayotganining guvоxi bo‘lasiz. Shunday qilib, Siz varaqning kerakli parametrlarini
2 2
tanlab оldingiz. Endi navbat shriftning 1kerakli o‘lchamini
tanlab оlishga keldi.
3-rasm
Shrift tanlangandan keyin matnni bemalоl terishingiz mumkin. Matn terib tugatilgach,
unga «bezak beriladi», yani kerakli jоyda shrift qalinlashtiriladi, оg‘diriladi yoki tagiga chiziladi.
Bu оperatsiya ham instrumentlar panelidan bajariladi.
53
4-rasm
Ushbu shriftlarni tanlash uchun sichqоn yordamida instrumentlar panelidan ixtiyoriy
ko‘rsatilgan tugmachani bоssangiz bas.
Shuni alоxida tahkidlashim kerakki, WORD redaktоrida har qanday оperatsiya matnni
ajratilgan qismi ustida bajariladi.
Endi esa, shu jоygacha o‘rgangan bilimlarimizni tekshirib оlaylik. Buning uchun quyidagi
tоpshiriqni mustaqil bajarib ko‘ring.
TОPSHIRIQ: Quyidagi tekstni tering. Varaq parametrlari: yuqоridan va pastdan 2,5 sm,
chapdan 3 sm, o‘ng tоmоndan 1,5 sm. Shrift o‘lchami 16 ga teng deb оlinsin.
Algоritm - bu masalaning qo‘yilishidan tо natija оlinguncha bajarilishi kerak bo‘lgan
amallar ketma-ketligidir. Algоritmni tasvirlash usullari quyidagilar: So‘zli, blоk-sxema
ko‘rinishida, graf-sxema ko‘rinishida. Bevоsita so‘zlar yordamida tasvirlangan algоritm so‘zli
algоritm deyiladi. So‘zli algоritmning asоsiy kamchiligi uning universal emasligidir, yani
algоritm qaysi tilda yozilgan bo‘lsa, Siz o‘sha tilni bilishingiz kerak.
Algоritmning blоk-sxema ko‘rinishi mavjudki, bunda har bir amalga bittadan blоk to‘g‘ri
keladi. Algоritmning bu ko‘rinishi universalligi bilan ajralib turadi, yani bunday algоritmni har
qanday mutaxassis (o‘zining tili, irqi va millatidan qatiy nazar) bemalоl tushuna оladi.
Algоritmning graf-sxema ko‘rinishi maxsus kurslarda o‘rganiladi.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Savol va topshiriqlar:
Word matn muharririni ishga tushirish usullarini ayting.
Word menyusi bo‘limlarini sanang.
Word dasturi «Стандартная» panelini keltiring.
Word dasturi «Форматирования» panelini keltiring.
Word dasturi «Рисования» panelini keltiring.
Word dasturi «Таблицы и границы» panelini keltiring.
Varaq parametrlari deganda nimani tushunasiz?
Shriftlar qanday tanlanadi?
7-mavzu. MICROSOFT EXCEL jadvallar muharriri.
Reja:
1. Excel jadvallar muharriri.
2. Excelda tezkor tugmalar.
3. Excelda formulalar va funksiyalar yordami bilan ishlash
4. Excelda diagrammalar yaratish.
Tayanch iboralar: Excel elektron jadvali, yacheykalarni formatlash, ustun va satrlar
balandligi, varaq (лист)lar va varaq parametrlari, diagramma.
Dastur va yordamchi tugmalar guruhlari bilan tanishish.
Jadvallar muharriri EXCEL WINDOWS da ishlash uchun yaratilgan. Uni ishga tushirish
uchun biz Пуск menyusiga kirib Программы bo‘limni tanlaymiz va shu bo‘limda
Microsoft Excel dasturni tanlaymiz, yoki С: diskdagi Programm Files ichidagi Microsoft
Offise papka ichidagi exel.exe faylni ishga tushiramiz. Natijada dastur ishga tushadi. Dastur
ishga tushgach siz ekranda uning oynasini kurasiz. Oynaning asosiy qismlari bu nom satri,
menyu satri, yordamchi tugmalar satri, formulalar satri, ish sohasi va ma’lumotlar satri
54
Nom satrida aktiv bo‘lgan jadvalning nomi yoziladi, agar aktiv jadval yangi yaratilgan
bo‘lsa u holda uning nomi КНИГА 1 ko‘rinishida bo‘ladi.
Nom satri pastida Menyu Satri joylashgan. U yordamida biz dasturning hamma
buyruqlari bilan ishlashimiz mumkin. Shu buyruqlar quyidagi guruhlarga ma’nosi yoki ishlash
holati bo‘yicha saralab bulingan: ФАЙЛ, ПРАВКА, ВИД, ВСТАВКА, ФОРМАТ,
СЕРВИС, ДАННЫЕ, ОКНО, СПРАВКА. Menyu bilan biz keyigi mavzuda yaqinroq
tanishimiz.
Menyu satri pastida Yordamchi Tugmalar Satri joylashgan bulib, u yordamida biz
menyudagi bir xil amallarni bajarishimiz mumkin. Buning uchun biz kerakli tugmaga
sichqoncha bilan ko‘rsatib, sichqonchaning ung tugmasini bosamiz. Yordamchi tugmalar
bajariladigan amallari bo‘yicha guruhlarga bulinadi: стандартная, форматирование,
рисование, таблици и заливка, wordart, настройка изображения, формы, элементы
управления va boshqa.
Yordamchi tugmalar satri tagida formulalar satri joylashgan bulib, u yordamida biz
jadvalning qaysi xonasida joylashganligimizni va uning ichida nima borligini kurishimiz
mumkin.
Formulalar satri tagida ish sohasi joylashgan. Shu soha ustun va satrlarga bulingan tayyor
jadval ko‘rinishida bulib, har bir ustun va satr uzinig nomiga ega. Satr nomi raqamlar bilan
kuyiladi, ustun nomi esa lotin harflar bilan kuyiladi. Har bir xona ustun va satr nomi bilan
nomlanadi, masalan A5 bu A ustundagi 5 satrdagi xona. Agar biz satr (ustun yoki xona) nomiga
sichqonchaning ung tugmasi bilan bossak shu satr (ustun yoki xona) menyusi ekranda paydo
bo‘ladi. Shu menyu yerdamida biz satr (xona, ustun) nusxasini xotiraga olishimiz yeki uni
xotiradan olib kuyishimiz, yangi satr (ustun yoki xona qo‘shishimiz), satr (ustun yoki xona)
shriftini va boshqa kerakli ammallarni bajarishimiz mumkin. Excel dasturi bilan ishlashning
asosiy amallari, Word dasturi bilan ishlash asosiy amallariga uxshaydi.
Ish sohasining pastida ish varaqalarga utish belgilari (koreshoklar) joylashgan. Ular
yordamida biz bir ish varaqadan ikkinchi ish varaqaga utishimiz mumkin. Ish sohaning chap va
yuqori qismlarida lineyka (chizgichlar), ung va pastki qismlarida esa kurib chikish sohalari
joylashgan.
Eng pastda ma’lumotlar satri joylashgan. U bizga klaviatura tilini, raqamlar tugmalar holatini
va boshqa yordamchi ma’lumotlarni ko‘rsatadi.
EXCEL da biz bitta fayl ichida bir nechta jadval kitoblar bilan ishlashimiz mumkin, lekin har
bitta jadval yangi kitobda joylashgan bo‘ladi.
Tanlangan xona quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
Kursor 3 xil bulishi mumkin:
• Oq rangli katta plyus - xona tanlash uchun. Xonani ustiga sichqonchani olib kelganimizda
paydo bo‘ladi,
55
• Strelka - xona yoki obyektlarni tanlab boshqa joyga ko‘chirib olish uchun. Xona tagidagi
chegarasiga yoki obyektning ustiga sichqonchani olib kelganimizda paydo bo‘ladi,
• Qora rangli kichkina plyus - xona ichidagi ma’lumotlarga uxshash ma’lumotlar bilan boshqa
yonidagi xonalarni avtotuldirish. Xonaning pastki ung tomondagi burchagida joylashgan nuktaga
sichqoncha bilan ko‘rsatganimizda paydo bo‘ladi.
Excel dasturdagi har bitta xona o‘zining xususiyatlariga ega. Ushbu xususiyatlarni ko‘rish va
o‘z-gartirish uchun xonani tanlab CTRL+1 tugmalarni bosamiz. Natijada ekranda oyna paydo
bo‘ladi.
Shu oynaning
ЧИСЛО qismi yordamida xonaning ma’lumotlar turini (oddiy, raqam, pul, kun, vaqt, foiz, kasr
va boshqa)o‘zgartirishimiz mumkin.
ВЫРАВНИВАНИЕ qismi yordamida esa xonani ichidagi ma’lumotlar joylanishi (gorizontal
va vertikal joylanishi), bir nechta sartga bulish holati, ma’lumotlarni avtosigdirish holati,
xonalarni birlashtirish holatini yokib uchirishimiz mumkin, va xonaning ichidagi ma’lumotlar
yozilish
yunalishini
o‘zgartirishimiz
mumkin.
ШРИФТ qismi yordamida esa harflar shakli, kattaligi, rangi, chiziqlar turini va boshqa har xil
effektlardan foydalanishimiz mumkin.
ГРАНИЦА qismi yordamida tanlangan xonaning chegaralar turini va rangini o‘zgartirish
mumkin. ВИД qismi yordamida esa tanlangan xonalar orka rangini o‘zgartirishimiz mumkin.
ЗАЩИТА qismi bizga tanlangan xonarni parol bilan ximoyalanishi va ichidagi formulalarni
kurinmasligini ta’minlaydi.
Excel jadval muharriri tezkor tugmalari bilan tanishish.
Kompyuterda ishlash vaqtimizda har xil vaziyatlar bulishi mumkin. Shulardan eng kup
uchraydigan bu sichqonchaning nosozligi. Foydalanuvchilarning katta qismi esa ush bu qurilma
orqali asosiy amallarni bajarishadi, vash u sabali shunaqa vaziyatlarda ish tuxtab yoki sekinlab
qoladi.
Shunaqa vaziyatni yechish uchun bizga tezkor tugmalar yordam berishadi. Tezkor tugmalar
yordamida biz biror bir amallarni klaviatura yordamida tezkor bajara olamiz. Shuning uchun ush
bu tugmalarni bilish foydalanuvchilarga talab deb kuyiladi. Quyidagi ruyxatda asosiy tezkor
tugmalar ko‘rsatilgan:
1. Ctrl + N - Yangi jadvallar faylini yaratish
2. Ctrl + O, yoki Ctrl + F12, yoki Alt+Ctrl+F2 - Mavjud bo‘lgan (ilgari yaratilgan) jadvallar
faylini kurish yoki o‘zgartirish uchun ochish
3. Ctrl + W - Ekranda ochik bo‘lgan jadvallar faylini berkitish.
4. Ctrl + S, yoki Shift+F12, yoki Alt+Shift+F2 - Ekranda ochik bo‘lgan jadvallar faylini
saqlash
5. Ctrl + P, yoki Ctrl+Shift+F12 - Ekranda ochik bo‘lgan jadvallar faylini chop etish
6. Ctrl + Z, yoki Alt + Backspace - Oxirgi bajarilgan harakatni bekor qilish (orkaga)
7. Ctrl + Y, yoki F4, yoki Alt + Enter - Bekor kilingan harkatni qaytarish (oldinga)
8. Ctrl + X, yoki Shift +Delete - Tanlab olingan jadval qismi nusxasini xotiraga ko‘chirib
(qirkib) olish.
9. Ctrl + C, yoki Ctrl + Insert, yoki Ctrl + Num0 - Tanlab olingan jadval qismi nusxasini
56
xotiraga olish
10. Ctrl + V, yoki Shift + Insert, yoki Shift+Num0 - Xotirada joylashgan jadval qismini
chiqarib kursor turgan joyiga kuyish
11. Ctrl + A, yoki Ctrl + Num5 - Butun jadvalni tanlash
12. Ctrl + F - Butun jadvalda biror bir suz yoki jumlani izlash
13. Ctrl + H - Butun jadvalda biror bir suz yoki jumlani topib uning o‘rniga boshqa suz yoki
jumla bilan almashtirish
14. Delete - Tanlab olingan jadval qismi yoki kursordan ung tomonda joylashgan belgilarni
uchirish
15. F7 - Butun jadvalni imlo xatolarini tekshirish
16. Shift + F7 - Tanlangan suzning sinonimlarini topish
17. F12 - Ekranda ochik bo‘lgan faylni qayta nomlash
18. Alt + Ctrl + I - Bosmaga tayyorlangan jadvalni saxifaga joylashishini ko‘rish.
19. Ctrl + E - Matnni (kursor turgan abzasni) markaz bo‘yicha tekkislash
20. Ctrl + L - Matnnni (kursor turgan abzasni) chap chegara bo‘yicha tekkislash
21. Ctrl + R - Matnnni (kursor turgan abzasni) ung chegara bo‘yicha tekkislash
22. Ctrl + J - Matnni (kursor turgan abzasni) ikala chegara bo‘yicha tekkislash
23. Ctrl + B , yoki Ctrl + Shift + B - Qalin harflar holatiga o‘tish yoki bekor qilish
24. Ctrl + I , yoki Ctrl + Shift + I - Kursiv (yotik) harflar holatiga utish yoki qaytish
25. Ctrl + Shift + D - Ikkita chiziqli harflar holatiga utish yoki undan chiqib ketish
26. Ctrl + U - Chiziqli harflar holatiga utish yoki undan chiqib ketish
27. Ctrl + Shift + F - Harflar shaklini (shriftini) o‘zgartirish
28. Ctrl + Shift + P - Harflar kattaligini o‘zgartirish
29. Ctrl + D - "Format shrifta" ga tegishli menyu bo‘limini ochish
30. Ctrl + Shift + ~ - Sonli ma’lumotlar turini o‘rnatish
31. Ctrl + Shift + $ - Pulli ma’lumotlar turini o‘rnatish
32. Ctrl + Shift + % - Prosent ma’lumotlar turini o‘rnatish
33. Ctrl + Shift + ^ - Yeksponensial turini o‘rnatish
34. Ctrl + Shift + @ - Vaqt ma’lumotlar turini o‘rnatish
35. Ctrl + Shift + ! - Verguldan keyin 2 sonli ma’lumotlar turini o‘rnatish
36. Ctrl + Shift + = - Xona, satr, yoki ustunni qo‘shishi
37. Shift + F11, yoki Alt+Shift+F1 - Yangi varaqa qo‘shish
38. Alt + Enter - Bitta xona ichida bir necha satr bulishni ta’minlash
39. F2 - Xonani ichini tahrirlash
40. F11 - Diagramma yaratish
41. Ctrl + 0 - Ustunni kurinmas qilish
42. Ctrl + 9 - Satrni kurinmas qilish
43. Shift + Ctrl + 0 - Ustunni ko‘rsatish
44. Shift + Ctrl + 9 -Satrni ko‘rsatish
45. Ctrl + probel tugmasi - Butun ustunni guruhga olish
46. Shift + probel tugmasi - Butun satrni guruhga olish
47. Ctrl + Shift + * - Jadvalni guruhga olish
48. Ctrl + F6, yoki Alt + F6 - Boshqa aktiv hujjat oynasiga utish
49. Ctrl + Shift + F6 - Hamma aktiv hujjat oynalarini kurish
50. Shift + strelka - Guruhga olish (belgilarga tegishli)
51. Ctrl + Shift + strelka - Guruhga olish (suzlarga tegishli)
52. Shift + Home yoki End - Satr boshigacha yoki oxirigacha guruhga olish
53. Ctrl + Shift + Home yoki End – Hujjat (sahifa) boshigacha yoki oxirigacha guruhga olish
Excelda formulalar va funksiyalar yordami bilan ishlash
Jadvallarda har xil funksiya va formulalarni ishlatish mumkin. Ularni yozishdan avval =
belgisini qo‘yishingiz kerak. Funksiyalarda + (qo‘shish), - (ayirish), * (ko‘paytirish), /
(bo‘lish), ^ (darajaga ko‘tarish) belgilarini ishlatishingiz mumkin. Formulalarda xonalar nomi
faqat lotin harflar bilan berilishi shart.
Masalan, agar A1 va V12 xonalardagi sonlarni bir
biriga qo‘shish kerak bo‘lsa u holda formulamiz quyidagicha bo‘ladi: =A1+V12
57
Asosiy funksiyalar:
МИН (xonalar) xonalardagi sonlarni minimalini topish
МАКС (xonalar) xonalardagi sonlarni maksimalini topish
СРЗНАЧ (xonalar) xonalardagi sonlarni urtachasini topish
СУММ (xonalar) xonalardagi sonlarni ygindisini topish
ЕСЛИ (shart, tugri, notugri) shart bo‘yicha amalni bajarish
СЧЁТЗ (xonalar) bush bo‘lmagan xonalar sonini aniqlash
СЧЁТЕСЛИ (xonalar, shart) shartga javob beruvchi xonalar sonini aniqlash
СЕГОДНЯ ( ) bugungi kunni kuyish
СТЕПЕНЬ (son, daraja) ko‘rsatilgan sonni kerakli darajaga kutarish
ЗНАК (xona) ko‘rsatilgan xona ichidagi malumatlar ishorasini aniqlash
COS (son) ko‘rsatilgan sonni kosinusini aniqlash
SIN(son) ko‘rsatilgan sonni sinusini aniqlash
Formulalarda bir nechta xonalar ko‘rsatilganda ular o‘rtasidagi: belgi "dan gacha" ma’noni
bildiradi. Shu bilan birga; belgisi esa "bilan" ma’noni bildiradi.
Masalan:
=СУММ(A1:F11) bu A1 dan F11 gacha to‘rtburchak sohadadagi ma’lumotlar summasini
topish ma’noni bildiradi.
=СУММ(A11;C15) bu A11 va C15 xonalardagi sonlar summasini topish ma’noni bildiradi.
Xonalarni sichqoncha yordamida kurganimizda SHIFT tugma bilan tanlanganlar "dan
gacha", CTRL bilan esa "va" ma’nosini bildiradi. Formulalarda kushtirnok « » ichida yozilgan
mantlar o‘zgartirilmasdan ekranda chiqariladi.
Masalan:
=ЕСЛИ(A1=5, "A’lo", "A’lo emas" ) bu agar A1 xonadagi son 5 ga teng bo‘lsa, u holda
formula xonasida "a’lo" so‘zi yoziladi, aks holda esa "a’lo emas" so‘zi yozilish ma’nosini
bildiradi.
Formula bor xonani avtoruyxat bilan tuldirganimizda ichidagi formula uzgarish satri yoki
ustunga qarab o‘zgaradi.
Masalan:
Agar =ЕСЛИ(A1=5, "A’lo", "A’lo emas" ) formulasi bor xonani pastka avtoruyxat bilan yuli
bilan tuldirsak, u holda pastki xonada bu formula =ЕСЛИ(A2=5, "A’lo", "A’lo emas" ) ga
o‘zgaradi. Agar uni ung tomonga to‘ldirsak u holda ung tomondagi xona formulasi
=ЕСЛИ(B1=5, "A’lo", "A’lo emas" ) ga o‘zgaradi.
Agar sizga avtotuldirish yoki nusxa olish natijasida hosil bo‘lgan formulada biror bir xona
nomi uzgarmas bulishi kerak bo‘lsa, u holda uning nomi oldida $ belgisini kuyishingiz kerak.
Masalan:
=ЕСЛИ($A$2=5, "A’lo", "A’lo emas" ) formulada A2 xona nomi uzgarmas. Agar $A$2
o‘rniga $A2 u holda faqat satr nomeri o‘zgaruvchan, agar esa $A$2 o‘rniga A$2 bo‘lsa u holda
faqat ustun nomi o‘zgaruvchan bo‘ladi.
Formulalar bilan ishlashda bizga yordam beruvchi va qulayliklar yaratuvchi Excel formulalar
masterini (yordamchisini) ishga tushirish uchun yordamchi asboblar (tugmalar) satrida
joylashgan tugmani bosishimiz kerak. Natijada quyidagi dialog oynasi hosil qilinadi.
58
Ushbu oynada formula yaratishning birinchi qadamda biz formula yoki funksiyani
tanlashimiz kerak. КАТЕГОРИЯ nomli berk ruyxatda kerakli formulalar guruhini tanlaymiz:
1) 10 недавно использовавшихся - 10 oxirgi ishlatilgan formulalar
2) полный алфавитный перечень - alfavit bo‘yicha formulalarning jam ruyxati
3) финансовые - iktisodiy formulalar ruyxati
4) дата и время - vart va sana bilan ishlash formulalar
5) математические - matematik formulalar
6) статистические - statistik formulalar
7) ссылки и масивы - giperyullanmalar va massivlar bilan ishlash formulalar.
8) работа с базой данных - ma’lumotlar ombori bilan ishlash formulalar
9) текстовые - matn bilan ishlash formulalar
10) логические - mantikiy formulalar
11) проверка свойств и значений - xonalar ichidagi ma’lumotlarni tekshiruvchi formulalar.
Formula tanlangandan keyin oynaning pastki qismida shu formulaning ma’nosi yoki
yordamchi ma’lumotlar chiqariladi. Birinchi kadam bajarilgandan keyin ikkinchi kadamga
utamiz.
Ushbu qadamda quyidagi oyna hosil
qilinadi. Ushbu oynada formulaning
elementlarini ko‘rsatishimiz kerak.
Ularni klaviaturadan yoki sichqoncha
yordamida ko‘rsatishimiz mumkin.
Sichqonchadan
foydalanish
uchun
ma’lumotlar kiritish sohasining o‘ng
tomondagi tugmaga bosamiz natijada
dialog oyna kichkinalashtirilib siz
sichqoncha yordamida ish sohaning
ixtiyoriy xonani tanlashingiz mumkin.
Xona tanlangandan keyin yana shu
tugmani bosib formula yordamchisi bilan ishlashni davom
etishingiz mumkin. Formula tayyor bo‘lgandan keyin OK tugmani bosishimiz kerak.
Excel diagrammalari va uning yordamchisi bilan tanishish
Excel dasturida jadval ma’lumotlarga qarab har xil diagrammalar yaratish imkoniyati bor.
Diagrammalar bizga ma’lumotlar bilan ishlashni osonlashtiradi. Diagrammani yaratishdan oldin
jadvalni tayyorlashimiz kerak. Jadval tayyor bo‘lgandan keyin, jadval ma’lumotlari sohasini
sichqoncha bilan tanlaymiz. Bundan keyin ekrandagi tugmani bosamiz. Natijada ekranda
quyidagi dialog oyna hosil qilinadi.
Bu oynada biz Diagramma turini tanlaymiz. ДАЛЕЕ tugmani bosib ikkinchi dialog
oynaga utamiz. Ikkinchi qadamda biz diagrammada ko‘rsatilishi shart bo‘lgan ma’lumotlar satr
yoki ustunda joylanishini, qaysi ustun va satrlar tanlanganligini va x/y oslarning ma’nolarini
ko‘rishimiz va o‘zgartirishimiz mumkin. Ushbu qadamdan keyin ДАЛЕЕ tugmasi yordamida
uchinchi dialog oynasiga o‘tamiz.
59
Uchinchi dialog oynada biz Diagramma va x/y oslar sarlavxasini ko‘rsatamiz, qaysi oslar
ko‘rinishi va ulardagi setka chiziqlarini ko‘rinishini o‘zgartiramiz, tushintirish sohasini
sozlaymiz, ustunlarza ma’lumotlar va ma’lumotlar joylashgan jadvalni diagrammada ko‘rinishini
ta’minlaymiz. Bu qadamdan keyin ДАЛЕЕ tugmasini bosib oxirgi turtinchi dialog oynaga
utamiz. Bu oynada yangi diagramma aloxida yoki shu varaqada yaratilishini tanlaymiz va
ГОТОВО tugmasini tanlaymiz. Natijada yangi diagramma yaratiladi.
Excel jadval muharriri Данные menyusi bilan tanishish.
1. Сортировка - Tanlangan sohani saralash
2. Фильтр - Jadvaldagi ma’lumotlarni saralab qaysi dur qism bo‘yicha kurish.
3. Форма - Forma yordamida ma’lumotlarni kurish
4. Итоги - Oralik va oxirgi natijalarni sanash
5. Проверка - Kiritiladigan ma’lumotlarni chegaralash
6. Таблица подстановки - Oralik jadvalni yaratish
7. Текст по столбцам - Ustundagi ma’lumotlarni bir necha ustunlarga bulish
8. Консолидация - Bir necha jadvaldagi ma’lumotlarni birlashtirish
9. Группа и структуры - Tanlangan ma’lumotlarni saralash va guruhlash
10. Сводная таблица - Oralik jadvalni yaratish
11. Внешние данные - Boshqa programmalar yoki joylardan ma’lumotlarni qo‘shish
12. Обновить данные - Ekrandagi uzgargan ma’lumotlarni qayta tekshirib chikish .
Savol va topshiriqlar:
1. Microsoft Excel jadval muharriri bilan tanishish.
2. Microsoft Excel jadval muharriri Standartlar Paneli imkoniyatlari.
3. Microsoft Excel jadval muharriri Formatlash Paneli imkoniyatlari.
4. Microsoft Excel elektron jadvallar muharriri tezkor tugmalari bilan ishlash.
5. Microsoft Excel dasturida formula va funksiyadan qanday foydalaniladi?
6. Microsoft Excel dasturida diagrammalar qanday yaratiladi?
7. Excel jadval muharriri menyusi bo‘limlari haqida ma’lumot bering.
8-Mavzu: Microsoft Power Point dasturi taqdimotlar yaratish.
Reja:
1. Microsoft PowerPoint haqida ma’lumot
2. Microsoft PowerPointni ishga tushirish
3. Slayd tushunchasi
Tayanch iboralar: Prizеntatsiya, slayd, vidеoklip, animatsiya, shablon, mastеr, dizayn.
Microsoft PowerPoint 97 - univеrsal, imkoniyatlari kеng bo‘lgan, ko‘rgazmali grafika
amaliy dasturlari sirasiga kiradi va matn, rasm, chizma, grafiklar, animatsiya effеktlari, ovoz,
vidеorolik va boshqalardan tashkil topgan slaydlarni yaratish imkonini bеradi.
Slayd - ma'lum bir ulchamga ega bo‘lgan muloqot varaqlari hisoblanadi. Unda biror
maqsad bilan yaratilayotgan namoyish elеmеntlari joylanadi.
Slaydlar kеtma-kеtligidan iborat tayyor ko‘rgazmani
kompyutеr ekranida,
vidеomonitorda, katta ekranda namoyish qilish mumkin.
60
Ko‘rgazmani tashkil qilish - slaydlar kеtma-kеtligini loyixalash va jixozlash dеmakdir.
Taqdim etish axborot tеxnologiyasining samaradorligi ko‘p jixatdan taqdim etuvchi
shaxsga, uning umumiy madaniyati, nutq madaniyati va x.k.larga bog‘liq ekanligini ham
unutmaslik lozim.
PowerPoint dasturi MICROSOFT firmasining WINDOWS qobig‘i ostida yaratilgan
bo‘lib, ushbu dastur prеzеntatsiyalar (taqdimot qilish, ya'ni tanishtirish) bilan ishlash uchun eng
qo‘lay bo‘lgan dasturiy vositalardan biridir. Bu dastur orqali barcha ko‘rgazmali qurollarni
yaratish va ba'zi joylarda esa ma'lumotlar bazasi sifatida ham qo‘llash mumkin. Ayrim hollarda
bu dasturdan multimеdia vositalarini boshqarish va ularni qo‘llab, namoyish etuvchi
qurilmalarga yuborish vazifalarini ham bajarish mumkin.
Dasturdagi asosiy tushunchalar bu - slayd va prеzеntatsiya tushunchalaridir.
Prеzеntatsiya(taqdimot) - yaratilayotgan slaydlar turkumi va uni namoyish etish uchun
bеriladigan fayl nomi. Masalan: Prеzеntatsiya1 - PowerPoint dasturi ochilganda, sarlavhalar
qatorida paydo bo‘lib, yaratilgan yoki yaratilayotgan taqdimotning ayni vaqtdagi nomi
hisoblanadi. Bu nomni kеyinchalik o‘z hohishingizga ko‘ra almashtirishingiz mumkin.
PowerPoint dasturini ishga tushirish. Bu dasturni ishga tushirishni WINDOWS ish
stolidan boshlash zarur. Ish stolidagi quyidagi buyruqlarni bajarish orqali dastur ishga
tushiriladi:
"Пуск"  "Програмы"  "Microsoft Office"  "Microsoft Power Point"
Eslatma: yo‘qoridagi buyruqlarni bajarish sichqonchaning chap tugmasini bosish orqali
amalga oshiriladi.
PowerPoint ishga tushirilganda ekranda 9.2-rasmda ko‘rsatilgan taqdimot yaratish
muloqot darchasini ko‘rish mumkin.
Bu muloqot darchasi orqali taqdimot yaratish turini tanlab olish mumkin bo‘ladi. 9.2rasmda quyidagi 4 ta asosiy bo‘lim bеrilgan, ularning har biri haqida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
 "Мастер автосодержание" (Avtomundarija ustasi) - ma'ruzachi ismi, familiyasi, mavzu
nomi, taqdimot turi, uslubi, rangli chizmasini kiritib, bir nеcha slayddan iborat bo‘lgan
tayyor taqdimotni chiqaradi.
 "Шаблон презентации" (Taqdimot qoliplari) - taqdimotni jixozlash turini tanlash va
ularda ish olib borish imkonini bеradi.
 "Пусую презентации'' (Bo‘sh taqdimotni) - mustaqil ravishda taqdimot tu’zish imkonini
bеradi.
 "Открыт презентацию" (Taqdimotlarni ochish) - kompyutеr xotirasida va diskda
mavjud bo‘lgan ko‘rgazmali fayllarni ochadi.
Har bir foydalanuvchi dasturda ish olib borishi uchun yo‘qoridagi bo‘limlardan birini
o‘z maqsadiga ko‘ra tanlab oladi. Dastur ishini Bo‘sh taqdimotdan ham boshlash mumkin.
Buning uchun sichqoncha ko‘rsatkichi "Пустую презентацию" (Bo‘sh taqdimotni) bo‘limiga
olib kеlinadi va "OK" tugmasi bosiladi. Bunda quyidagi muloqot darchasi xosil bo‘ladi
Bu еrda ko‘rsatilgan har bir slaydni tanlab olish imkoniyati bor. Buning uchun yo‘nalish
tugmalari yoki sichqonchadan foydalanish mumkin.
61
Muloqot darchasidan kеrakli holat, masalan: "Пустой слайд" (Bo‘sh slayd) ko‘rinishi tanlanadi
va "OK" tugmachasi bosiladi.
Bu amallar bajarilgandan so‘ng PowerPoint dasturining asosiy oynasi xosil bo‘ladi (9.4rasm). U sarlavhalar qatori, gorizontal mеnyu, uskunalar panеli ("Стандарт", "bichimlash" va
rasmlar bilan ishlash), rеjim (holat) tugmachalari (slaydlar rеjimi, strukturalar rеjimi, saralash
rеjimi, namoyishlar rеjimi) va ishchi maydonni o‘z ichiga oladi.
PowerPoint ekranining pastki chap burchagida ish rеja va uning turlarini boshqaruvchi
tugmachalar (piktogrammalar) guruhi joylashgan.
PowerPointdan chiqish uchun "Fayl" mеnyusidan "Выход" ("Chiqish") buyrug‘i
tanlanadi.
Savol va topshiriqlar:
1. PowerPoint qanday dastur hisoblanadi?
2. Slayd nima? Unda nimalar joylashtiriladi?
3. Prеzеntatsiya (taqdimot) dеganda nimani tushunasiz?
4. PowerPoint dasturi qanday ishga tushiriladi?
5. Taqdimot yaratishning nеchta turi bor? Ularni tavsiflab bеring.
6. Mustaqil ravishda taqdimot yaratish qanday amalga oshiriladi?
7. PowerPoint dasturining nеcha xil ish rеjimi bor? Ularning har birini tavsiflab bеring.
9-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT).
Microsoft Access – ma’lumotlar bazasi
Reja:
1. Ma’lumotlar bazasi haqida tushuncha.
2. Microsoft Accesse dasturida ma’lumotlar bazasini boshqarish.
3. Ma’lumоtlar bazasi оb’yеktlari. Ma’lumоtlar bazasini yaratish.
Tayanch iboralar: Ma’lumotlar bazasi, Microsoft Accesse dasturi, ma’lumotlar
bazasini boshqarish tizimlari, ma’lumotlar bazasini yaratishda jadval, forma, zapros,
hisobot obyektlari.
Ma’lumоtlar bazasining asоsiy kоnsеpsiyalari
Microsoft Word matn va grafikalardan tashkil tоpgan hujjatlar bilan ishlashga
mo‘ljallangani, Microsoft Excel esa sоnlar va diagrammalardan tashkil tоpgan elеktrоn jadvallar
bilan ishlashga mo‘ljallangani kabi Microsoft Access dasturi ham ma’lumоtlar yig‘ish, qayta
ishlash uchun o‘ylab tоpilgan.
Ma’lumоtlar bazasi ma’lumоtlarni saqlash va ularni bоshqarish uchun yordam bеradigan
jadvallar, fоrmalari, so‘rоvlar va hisоbоtlardan tashkil tоpgan. Ma’lumоtlar bazasini yaratish
prоtsеssi quyidagi asоsiy qadamlardan tashkil tоpgan: 1. Ma’lumоtlarni saqlash uchun
mo‘ljallangan jadvallarni yaratish; 2.Ma’lumоtlarni kiritish; 3. Ma’lumоtlarni tasvirlash,
tahrirlash va chоp etishning ma’lumоtlar bazasining qo‘shimcha оb’yеktlaridan fоydalanish.
Microsoft Access da ma’lumоtlar jadval ko‘rinishida saqlanadi. Har qaysi baza bir yoki
bir nеchta o‘zarо bоg‘langan jadvallardan tashkil tоpishi mumkin. Masalan bir jadvalda
62
studеntlar haqida ma’lumоtlar saqlansa, ikkinchisida ular o‘qiydigan o‘quv kurslar haqidagi
ma’lumоtlar saqlanishi mumkin. Bu jadvallardan unumli fоydalanish maqsadida ular o‘rtasida
bоg‘lanish hоsil qilinadi.
Microsoft Access jadvallari Microsoft Excel jadvallariga o‘xshab kеtadi. Jadvallar
ustunlar, qatоrlardan tashkil tоpib yachеykalarni hоsil qiladi. Microsoft Access jadvallari bilan
Microsoft Excel jadvallarining asоsiy farqi shundaki, Microsoft Access ning har bir ustunlari
ma’lum bir turdagi infоrmatsiyalarni saqlaydi, har bir qatоrlari esa alоhida yozuvlarni tashkil etib
bеrilgan savоlga tеgishli to‘liq javоbni o‘zida saqlaydi.
Ya’ni Microsoft Access ning har bir ustuni faqatgina bir turdagi infоrmatsiyani (masalan,
matn, vaqt, sana, sоnli, …) saqlashi mumkin xоlоs. Har bir qatоrlari esa birоr savоlga to‘liq
javоb bеrishi kеrak (masalan, studеnt haqida to‘liq ma’lumоt, fakultеt haqida to‘liq ma’lumоt,
…).
Ma’lumоtlar bazasi bilan ishlash jarayonida fоydalanuvchi har dоim yagоna yozuvlar
bilan ish ko‘radi.
Hаr qаysi ustun – bu mаydоn.
Har qaysi qatоr – bu yozuv
Microsoft Access maydоnlarga yozilishi kеrak bo‘lgan ma’lumоtlar turlarini оsоn ajrata
оladi. Fоydalanuvchi maydоnlarga matn, sana, vaqt, narxli qiymat, gipеrmurоjaat, …
ko‘rinishidagi ma’lumоtlarni saqlashi mumkin. Bundan tashqari Microsoft Access OLE
оb’yеktini ham saqlashi mumkinki, u Windows muhitidagi tоvushlar, animatsiyalar, rasmlar
hattо vidеоkliplarni ham saqlashi mumkin bo‘ladi.
Rеlyatsiоn ma’lumоtlar bazasini bоshqarish sistеmalari
Ma’lumоtlani saqlashning ikki turi mavjud: оddiy ma’lumоtlar bazasi va rеlyatsiоn
ma’lumоtlar bazasi. Оdiiy ma’lumоtlar bazasi ko‘p yillardan bеri ishlatilib kеlinmоqda, masalan
Microsoft Excel dasturida (Microsoft Excel da ma’lumоtlar bazasi “лист”lar dеb ataladi).
Оddiy jadvallarda hamma o‘zaro bоg‘liq va bоg‘liq bo‘lmagan ma’lumоtlar bitta jadvalda
saqlanadi. Bu shuni bildiradiki, bir nеchta yozuvlar uchun bir xil bo‘lgan ma’lumоlar har biri
uchun takrоrlanadi.
Masalan quyidagi jadvalni qaraylik:
Bu jadvalda Studеntlar qatnashadigan o‘quv kurslari ro‘yxatlari kеltirilgan.
Оxirgi yillarda kоmpyutеrlashtirilgan ma’lumоtlar bazasining rivоjlanishi shuni
ko‘rsatmоqdaki, оddiy ma’lumоtlar bazasi katta hajmdagi ma’lumоtlarni saqlashda fоydali emas.
Buning natijasida rеlyatsiоn ma’lumоtlar bazasi o‘ylab tоpildi. Rеlyatsiоn ma’lumоtlar bazasida
bir nеchta jadvallar qo‘llanilib, ular o‘rtasida bоg‘lanishlar hоsil qilinadi. Ular jadvallarga
ma’lumоtlarni kiritib, kеyin ulardagi yozuvlarni idеntifikatоr yordamida bоg‘lash imkоniyatini
bеradi.
Quyidagi jadvalda xuddi yuqоridagi jadvalda kеltirilgan ma’lumоtlar kеltiriladi.
63
Faqat bu ma’lumоtlar ikkita jadvalda hоsil qilingan. Birinchi jadval rеgistratsiya jadvali
bo‘lib, unda talabalar ismi familiyasi va ular o‘qiydigan kurslarning kоdlari kеltirilgan. Inkkinchi
jadval O‘quvKursi jadvali bo‘lib, unda talabalar o‘qiydigan o‘quv kurslarining ro‘yxati va fan
o‘qituvchisi ismi-famiyalisi kеltirilgan. Birinchi va ikkinchi jadvallar o‘zarо KursKоdi
maydоnlari оrqali bоg‘langan. SHuni ta’kidlash kеrakki, bunday yo‘l tutish оqibatida biz har
safar o‘quv kurslari nоmi, o‘qituvchi ismi familiyasi va kurs o‘tiladigan vaqtini takrоrlab
yozishdan “qutuldik”.
Ma’lumоtlarni o‘zarо bоg‘langan jadvallarda saqlashning bir nеchta afzalliklari bоr:
– Fоydalanuvchi bir xil ma’lumоtni ko‘plab martalab kiritishdan qutulub vaqtni iqtisоd
qiladi;
– Оddiy jadvallarga ko‘ra anchagina hajmi kamayadi, buning natijasida sistеmaning diskida
jоy tеjaladi va ma’lumоtlar bazasini bir jоydan ikkinchi jоyga ko‘chirib o‘tkazish оsоnlashadi;
– Ma’lumоt kiritishda xatоliklar kamayadi. Bir xil matnni ko‘plab marta qayta-qayta
kiritishda xatоliklar ro‘y bеrishi mumkin. Masalan KursNоmi da Ma’lumоtlar bazasi va undan
fоydalanish so‘zini nеcha marta xatоsiz yozish mumkin? O‘zarо bоg‘liq jadvallarda esa
ma’lumоtni bir marta xatоsiz kiritsh yеtarli bo‘ladi;
– Ma’lumоtlarni yangilash оsоnlashadi. Masalan, kurs o‘qituvchisi almashgan hоlatda оddiy
jadvalda o‘sha o‘qituvchi ismi familiyasini bittalab nеcha marta takrоrlangan bo‘lsa almashtirib
chiqish kеrak. Bu hоlda bir marta kurs o‘qituvchisining familiyasini o‘zgartirish оrqali
ko‘zlangan maqsadga erishish mumkin.
Rеlyatsiоn ma’lumоtlar bazasida bir nеchta jadvallar o‘zarо qanday bоg‘langanligini
ko‘rmоqchi bo‘lsak, “Сервис” mеnyusida “Схема Данных” kоmandasini tanlashimiz kеrak
bo‘ladi:
Ma’lumоtlar bazasi оynasi
Microsoft Access alоhida ma’lumоtlar bazasi tеgishli hamma оb’yеktlarni bitta
ma’lumоtlar bazasi faylida saqlaydi. Ma’lumоtlar bazasi fayli bu fоydalanuvchi Microsoft
Access prоgrammasi yordamida оchgan, ishlatgan, kiritgan ma’lumоtlardir. Bitta ma’lumоtlar
bazasiga tеgishli har xil оb’yеktlar rеal ma’lumоtlarni saqlоvchi jadvallar, fоrmalar, ma’lumоtlar
taqdim etiladigan hisоbоtlar, ma’lumоtlar bazasida avtоmatik vazifalarni bajaruvchi mоdullar va
makrоslardir. Ularning hammasi ma’lumоtlar bazasining ichida jоylashgan:
64
Qachоn ma’lumоtlar bazasi оynasini yopadigan bo‘lsak, Microsoft Access ma’lumоtlar
bazasi bilan bоg‘liq hamma оb’yеktlarni yopadi. Agar fоydalanuvchi оb’yеktlar strukturasiga
o‘zgartirishlar kiritgan bo‘lsa, Microsoft Access o‘zgarishlarni saqlash kеrak yoki kеrakmasligini
so‘raydi. Lеkin ma’lumоtlar bazasi saqlanuvchi ma’lumоtlarda qilingan ixtiyoriy o‘zgarish
avtоmatik ravishda o‘sha vaqtning o‘zida saqlanadi.
Ma’lumоtlar bazasining turli xil оb’yеktlari bilan ishlash mоbaynida fоydalanuvchida
ma’lumоtlar bazasining оynalari bilan ishlash ehtiyoji tug‘iladi. Agar оyna yoki uning ma’lum
bir qismi ko‘rinib turgan bo‘lsa, uni sichqоn tugmasini tеkkazib uni aktivlashlashtirish mumkin.
Aks hоlda quyidagicha ularni aktivlashtirish mumkin:
–
Windows «Панель Задач» da ma’lumоtlar bazasi оynasidan kеraklisi ustiga
sichqоn tugmasi bоsiladi. Fоydalanuvchi ishlayotgan ma’lumоt bazasi nоmi, ikki
nuqta «база данныx» so‘zlari tugmasi bоsilgan hоlatda turadi;
–
«Окно» mеnyusidan kеrakli nоmdagi ma’lumоtlar bazasi tanlanadi;
–
Instrumеntlar panеlidagi «Окно база данныx»
tugmasini bоsish yordamida
kеrakli оynaga o‘taladi.
–
F11 tugmasini bоsish оrqali ham kеrakli оynaga o‘tish mumkin.
Ma’lumоtlar bazasi оb’yеktlari
Microsoft Access prоgrammasi faqatgina ma’lumоtlarni saqlash uchun xizmat qilmaydi.
Ma’lumоtlar bazasini tashkil qiluvchi turli xil fоrmalar, so‘rоvlar va hisоbоtlar ham ma’lumоtlar
kiritiladigan jadvallardеk muhimdir. Microsoft Access bilan ishlash ikki turga bo‘linadi:
ma’lumоtlar kiritishni rеjalashtirish, ularni qurish va ma’lumоtlarni bоshqarish.
Ma’lumоtlarni bоshqarishdan оldin ularni qo‘lda yoki “конструктор” yordamida
kiritish, yasash kеrak bo‘ladi. Ma’lumоtlar bazasining har bir оb’yеktlarini, ma’lumоtlarni
saqlоvchi jadvallarni rеjalashtirish kеrak bo‘ladi. Bu prоtsеss fоydalanuvchining talablaridan
kеlib chiqadi. Ko‘p hоllarda “конструктор” yordamida rеjalashtirish оsоnrоq bo‘ladi:
Ma’lumоtlar bazasini rеjalashtirib bo‘lgandan kеyin ma’lumоtlarni bоshqarish uchun
ma’lumоtlar bazasining turli оb’yеktlaridan fоydalanish mumkin. YA’ni ma’lumоtlarni kiritish,
ularni tahrirlash, fоydalanuvchining hоhishiga ko‘ra ularni so‘rоvlar yordamida qayta tuzish,
65
fоydalanuvchi hоhlagan fоrmatda ma’lumоtlardan fоydalanib hisоbоtlar tayyorlash, ... mumkin.
Ma’lumоtlarni qayta ishlaganda jadval yoki kеrakli fоrma rеjimiga o‘tib aytilgan vazifalarni
bajarish mumkin bo‘ladi.
Ma’lumоtlar bazasi оb’yеktlari. Ma’lumоtlar bazasini yaratish va unga kirish
Jadvallar. Fоrmalar. Hisоbоtlar. So‘rоvlar.
Jadvallar tarkibi “конструктор” rеjimida aniqlanadi. Jadvallarga ma’lumоtlarni kiritish
va tahrirlash “jadval” rеjimida amalga оshiriladi. Quyidagi rasmda ma’lumоtlar jadval rеjimida
qanday ko‘rinishga ega ekanligini ko‘rish mumkin:
Jadvallar yordamida jadvalli ma’lumоtlarni sоrtirоvka va filtrоvka qilish, shuningdеk,
jadvalning o‘zini qayta qurish mumkin. Jadvalli ma’lumоtlarni chоp etish ham mumkin, bunda
ma’lumоtlar ekranda qanday ko‘rinishga ega bo‘lsalar, qоg‘оzga ham shunday ko‘rinadi.
Fоrmalar bоshqarish elеmеntlari – yozuvlar, matnli maydоnlar, ro‘yxatlar, … larni
ekranga chiqarish va ular yordamida ma’lumоtlarni kiritish va tahrirlash ishlarini amalga оshirish
imkоniyatini bеradi. Ma’lumоtlarni ko‘rish, kiritish, tahrirlash uchun jadvaldagi ma’lumоtlarni
jadval rеjimida emas, fоrma rеjimida оchish mumkin. Jadvallarda rеal ma’lumоtlar saqlanadi,
fоrmalar esa, faqatgina ma’lumоtlarni kiritish va tahrirlashda vоsita bo‘lib xizmat qiladi.
Fоrmalar ekranga bir vaqtning o‘zida faqat bitta yozuvni chiqaradi va bir nеchta jadvallar
maydоnlariga yo‘l («доступ») ni ta’minlaydi. Fоrmaning asоsiy imkоniyatlaridan biri bir nеchta
jadvallardan ma’lumоtlarni bitta fоrmaga yig‘ish mumkinligida.
Hisоbоtlar ma’lumоtlar bazasida ma’lumоtlarni pеchatlash (bosmadan chiqarish) uchun
xizmat qiladi. Xuddi fоrmalardagidеk, hisоbоtlarda ham bir nеchta jadval ma’lumоtlaridan
fоydalanish mumkin va buning natijasida ma’lumоtlarni qulay ko‘rinishda chiqarish
imkоniyatini bеradi. Fоydalanuvchi hisоbоtni “конструктор” rеjimida yaratadi va yakuniy
natija qanday ko‘rishida ega bo‘lishini оldindan ko‘ra оlishi kеrak bo‘ladi.
Hisоbоtlarni yaratishda fоydalanuvchi bоshqarish elеmеntlaridan fоydalanadi. Har qaysi
bоshqarish elеmеnti ekranga alоhida ma’lumоt bo‘lagini chiqaradi. Bоshqarish elеmеntini
o‘rnatganda ma’lumоtlar bazasi ichidan asоs (qaysi ustunni) ni kеltirish kеrak bo‘ladi.
So‘rоvlar. Jadvallarni yaratib bo‘lgandan kеyin ma’lumоtlarni kiritish va tahrirlashda
ma’lumоtlar bazasining asоsiy оb’yеktlaridan biri so‘rоvlardan fоydalanish mumkin. So‘rоvlar
yordamida birоr turdagi infоrmatsiyani ma’lumоtlar bazasi ichidan yig‘ish, ularda jadval
ko‘rinishida ifоdalash, ulardan hisоbоtlarni yaratishda fоydalanish mumkin.
Fоydalanuvchi “конструктор” rеjimida so‘rоvlarni tayyorlaydi va ma’lumоtlar
bazasiga savоl bеradi. Javоb jadval rеjimida ko‘rinishga ega bo‘ladi. Jadvalli ko‘rinishda
so‘rоvlarning asоsiy farqi so‘rоvlarda bir nеchta jadvallardan fоydalanib ma’lumоtlar bilan
ishlash mumkin.
Yangi ma’lumоtlar bazasini yaratish.
Microsoft Access prоgrammasi bilan ishlaganda birinchi navbatda qilinadigan vazifa bu –
ma’lumоtlar bazasini yaratishdir. Prоgramma ishga tushganda avtоmatik ravishda quyidagi оyna
chiqadi:
66
Bu еrda mavjud ma’lumоlar bazasini оchish («Откритые
фaйли» bo‘limi), yangi ma’lumоtlar bazasini yaratish («Создание»
bo‘limi), mavjud faylning yangi nusxasini yaratish («Создание из
имеющегося файла» bo‘limi), mavjud standart shablоnlar yordamida
ma’lumоtlar bazasini yaratish («Создание с помощю шаблонa» bo‘limi)
mumkin. Yangi ma’lumоtlar bazasida jadvallar, fоrmalar, so‘rоvlar, …
ya’ni ma’lumоtlar bazasining оb’yеktlari umuman bo‘lmaydi. Har bir
fоydalanuvchi o‘zi kеrakli оb’yеktlarni yaratadi. YAngi ma’lumоtlar
bazasini yaratish («Создание» bo‘limi) tanlaganda Microsoft Access
yangi ma’lumоtlar bazasiga nоm so‘raydi. Bu оyna saqlash оynasining
o‘zidir. Fayl nоmi va saqlanishi kеrak bo‘lgan katalоg ko‘rsatilgandan
kеyin “Создать” tugmasi bоsiladi. Microsoft Access ma’lumоtlar
bazasini yaratadi va uning оynasini оchadi. Endi unda kеrakli jadvallarni,
so‘rоvlarni, fоrmalarini, … yaratish mumkin.
Ma’lumоtlar bazasini yaratishning bоshqa usuli bu – mavjud standart shablоnlar
yordamida ma’lumоtlar bazasini yaratish («Создание с помощю шаблона» bo‘limi) dir. U
bo‘limni tanlaganda ekranga quyidagi dialоg оynasi chiqadi va fоydalanuvchidan birоr turdagi
ma’lumоtlar bazasini tanlashni so‘raydi:
Mavjud ma’lumоtlar bazasini оchish.
Оldin yaratilgan ma’lumоtlar bazasini оchish uchun «Открытие файли» bo‘limida
оxirgi marta ishlatilgan bir nеchta ma’lumоtlar bazasi ro‘yxati turadi. Agar bizga ro‘yxatda nоmi
bоr bo‘lgan ma’lumоtlar bazasini оchish kеrak bo‘lsa, fayl nоmi ustiga sichqоn tugmasini bоsib
ma’lumоtlar bazasi faylini оchishimiz mumkin. Agar bоshqa, ro‘yxatda nоmi bo‘lmagan
ma’lumоtlar bazasini оchishga to‘g‘ri kеlsa, “Другие файли” kоmandasi tanlanadi. Natijada biz
hоsil bo‘lgan dialоg оynasida kеrakli ma’lumоtlar bazasi nоmini va unga bo‘lgan yo‘lni
ko‘rsatishimiz kеrak bo‘ladi:
Bundan tashqari fоydalanuvchi “Файл”  “Открыт” kоmandasi yoki Instrumеntlar panеlidagi
piktоgrammasini bоsish yordamida ham yuqоridagi dialоg оynasini hоsil qilish mumkin.
Savol va topshiriqlar:
1. Ma’lumоtlar bazasining asоsiy kоnsеpsiyalari.
2. Ma’lumоtlar bazasi оynasi va оb’yеktlari
3. Ma’lumоtlar bazasini yaratish va unga kirish
4. Ma’lumоtlar bazasini rеjalashtirish.
67
5. Jadval ustasi yordamida jadvallarni yaratish.
10-mavzu. Tarmoqlarning tasniflanishi va ularni qo‘llash xususiyatlari. Internet global
kompyuter tarmog‘i.
Reja:
1. Kompyuter tarmog‘i. Kompyuter tarmoqlari tarixi.
2. Kompyuter tarmoqlarining tasniflanishi.
3. Internet global kompyuter tarmog‘i.
Kompyuterlarni bir-biri bilan bog‘lash. Kompyuterlar orasida ma’lumot almashish va
umumiy masalalarni birgalikda yechish uchun komyuterlarni bir-biri bilan bog‘lash ehtiyoji
paydo bo‘ladi. Kompyuterlarni bir-biri bilan bog‘lashda ikki xil usuldan foydalaniladi:
1. Kabel yordamida bog‘lash. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan koaksial, o‘ralgan juftlik
kabeli (UTP) yoki shisha tolali kabellar orqali maxsus tarmoq plata yordamida bog‘lanadi.
2. Simsiz bog‘lanish. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan simsiz aloqa vositalar yordamida,
ya’ni radio to‘lqinlar, infraqizil nurlar, WiFi va Bluetooth texnologiyalari yordamida bog‘lanadi.
Bir-biri bilan bog‘langan kompyuterlarning bunday majmuasi kompyuter tarmog‘ini
tashkil etadi.
Tarmoq tushunchasi va uning ahamiyati. Tarmoq - kompyuterlar, terminallar va boshqa
qurilmalarning ma’lumot almashishni ta’minlaydigan aloqa kanallari bilan o‘zaro bog‘langan
majmui. Kompyuterlar aro ma’lumotlarni almashishni ta’minlab beruvchi bunday tarmoqlar
kompyuter tarmoqlari deb ataladi.
Tarmoq orqali axborotlarni uzoq masofalarga uzatish imkoniyati qujudga keldi. Tarmoq
axborotlarni uzatish, alohida foydalanilayotgan kompyuterlarni birgalikda ishlashini tashkil
qilish, bitta masalani bir nechta kompyuter yordamida yechish imkoniyatlarini beradi. Bundan
tashqari har bir kompyuterni ma’lum bir vazifani bajarishga ixtisoslashtirish va
kompyuterlarning resurslaridan (ma’lumotlari, xotirasi) birgalikda foydalanish, hamda butun
dunyo kompyuterlarini o‘zida birlashtirgan Internet tarmog‘iga bog‘lanish mumkin.
Tarmoq taqdim etadigan hizmatlar. Kompyuter tarmoqlari axborotlarni elektr signallari
ko‘rinishida uzatish va qabul qilishga ixtisoslashgan muhit. Tarmoqlar biror maqsadga erishish
uchun quriladi, ya’ni bog‘langan kompyuterlar orqali biror masalalarni yechish uchun
ixtisoslashtiriladi. Tarmoq xizmatlariga quyidagilarni misol tariqasida keltirish mumkin:
 Fayl server xizmati. Bunda tarmoqdagi barcha kompyuterlar asosiy kompyuterning
(server) ma’lumotlaridan foydalanish yoki o‘z ma’lumotlarini asosiy kompyuter
xotirasiga joylashtirish mumkin;
 Print server xizmati. Bunda tarmoqdagi barcha kompyuterlar o‘z ma’lumotlarini
xizmat joriy qilingan kompyuter boshqaruvi orqali qog‘ozga chop qilishi mumkin;
 Proksi server xizmati. Bunda tarmoqqa ulangan barcha kompyuterlar xizmat joriy
qilingan kompyuter boshqaruvi orqali bir vaqtda Internet yoki boshqa xizmatlardan
foydalanishi mumkin;
 Kompyuter va foydalanuvchi boshqaruvi xizmati. Bunda tarmoqqa ulangan barcha
kompyuterlarning va ularda qayd qilingan foydalanuvchilarning tarmoqda o‘zini
tutishi hamda faoliyat yuritishi belgilanadi va nazorat qilinadi.
Axborotni uzatish va qabul qilish. Tarmoq har doim bir nechta komp’yuterlarni
birlashtiradi va ulardan har biri o‘z axborotlarini uzatish va qabul qilish imkoniyatiga ega.
Axborot uzatish va qabul qilish komp’yuterlar o‘rtasida navbat bilan amalga oshiriladi. Shuning
uchun har qanday tarmoqda axborot almashinuvi boshqarib turiladi. Bu esa o‘z navbatida
komp’yuterlar o‘rtasidagi axborot to‘qnashishi va buzilishini oldini oladi yoki bartaraf qiladi.
Kompyuterlar tarmoqlari tashkil etilgandan so‘ng undagi barcha kompyuterlarning
manzillari belgilanadi. Chunki axborotlarni tarmoq orqali bir kompyuterdan boshqasiga uzatish
kompyuter manzillari orqali amalga oshiriladi. Jo‘natilayotgan axborotga oddiy hayotimizdagi
xat jo‘natish jarayoni kabi uzatuvchi va qabul qiluvchi manzillari ko‘rsatiladi va tarmoqqa
uzatiladi. Har bir kompyuter kelgan axborotdagi qabul qiluvchi manzilini o‘zining manzili bilan
68
solishtiradi, agar manzillar mos kelsa, u holda axborotni qabul qilib oladi va uzatuvchiga qabul
qilib olganligi to‘g‘risida tasdiq yo‘llaydi. Xuddi shu tariqa kompyuterlararo axborot
almashiniladi.
Manzil tushunchasi. Kompyuter tarmoqlarida manzil tushunchasi sifatida quyidagi
fikrlarni keltirish mumkin:
1. Manzil kompyuter xotirasining qismlarini, kompyuter kiritish-chiqarish qurilmalari
portini, hisoblash tarmog‘i kompyuterlarini hamda boshqa ma’lumot manbalarini yoki ularni
uzatish uchun belgilangan joyni aniqlaydi.
2. Manzil hisoblash tarmoqlarida uzatilayotgan ma’lumotlarni qabul qiluvchi yoki
jo‘natuvchilarni aniqlovchi ma’lumotlar ketma-ketligi.
Lokal, mintaqaviy va global komp’yuter tarmoqlari. Kompyuter tarmoqlarini ularning
geografik joylashishi, masshtabi hamda hajmiga qarab bir nechta turlarga ajratish mumkin,
masalan:
Lokal tarmoq - bir korxona yoki muassasadagi bir nechta yaqin binolardagi
komp’yuterlarni o‘zaro bog‘lagan tarmoq.
Mintaqaviy tarmoqlar – mamlakat, shahar, va viloyatlar darajasida kompyuterlarini va
lokal tarmoqlarni maxsus aloqa yoki telekommunikasiya kanallari orqali o‘zaro bog‘lagan
tarmoqlar.
Global tarmoqlar - o‘ziga butun dunyo kompyuterlarini, abonentlarini, lokal va
mintaqaviy tarmoqlarini telekommunikasiya (kabelli, simsiz, sun’iy yo‘ldosh) aloqalari tarmog‘i
orqali bog‘lagan yirik tarmoq.
Axborot muhitida tezlik tushunchasi, birliklari va axborot kanallari sig‘imi. Ma’lum vaqt
oralig‘ida aloqa muhitlari orqali uzatiladigan axborot hajmi - uning uzatilish tezligini belgilaydi.
Xar qanday harakatlanuvchi jism va modda uchun tezlik tushunchasi va uning o‘lchov
birliklari mavjud bo‘lganidek, axborotning ham uzatish tezligi hamda o‘lchov birliklari
mavjuddir, bular:
 Bit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan bitlar soni;
 Kbit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan minglab yaxlitlangan
bitlar soni;
 Mbit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan millionlab yaxlitlangan
bitlar soni;
 Gbit/sekund – bir soniyada aloqa muhiti orqali uzatiladigan milliardlab yaxlitlangan
bitlar soni.
Axborot kanallarining sihimi ular orqali ma’lum vaqt oralig‘ida uzatiladigan axborot
hajmi bilan belgilanadi. Bu o‘z navbatida axborot kanallarining o‘tkazish qobilyatini anglatadi.
Oliy ta’lim muassasalari kasb hunar kollejlari va akademik liseylarning hamda
maktablarning kompyuter tarmoqlari, ular asosida yechiladigan masalalar.
Oliy ta’lim muassasalari, kasb-hunar kollejlari va akademik liseylar va maktablarning
kompyuter tarmoqlari hamda ular asosida yechiladigan masalalar quyidagilardan iborat:
 axborotni tashkil qilish va izlab topish;
 zamonaviy axborot texnologiyalari yordamida axborot va bilimlarni almashishga
imkoniyatini yaratish;
 fanlardan bilimlarini chuqurlashtirish uchun qo‘shimcha ma’lumotlarni tarmoqdan
qidirish;
 talabalrning fanlardan mustaqil ishlarni bajarish;
 elektron kutubxonadagi manbalardan foydalanish;
 masofaviy ta’lim olish;
 hisobotlar tayyorlash va uzatish;
 elektron hujjat almashishni tashkil qilish;
 talabalar ota-onalari farzandlarining o‘zlashtirishi va davomatini kuzatib borish.
Bundan tashqari hozirgi kunda Respublikamizda ta’lim muassasalarining ta’lim tarmog‘i
yaratilgan. Ziyonet axborot-ta’lim tarmog‘i barcha ta’lim muassasalarining axborot resurslarini
o‘zida jamlagan. Hozirgi kunda barcha o‘qituvchilar, o‘quvchilar va talabalar ushbu tarmoqdan
69
foydalanish imkoniyatiga ega. Ziyonet axborot-ta’lim tarmog‘i axborotlarni joylashtirish,
toifalash, guruhlash hamda ularni qidirib topish imkoniyatini taqdim etadi.
Insoniyat turmush tarzining rivojlanishi yangi-yangi kashfiyotlarning yaratilishiga sabab
bulmokda. Inson yangilik yaratish jarayonid har xil tusiklarga duch keladi va shu tusiklarga
yengib utish mobaynida yana yangi ixtirolar vujudga kelaveradi. Lekin, xayot tajribalaridan
ma’lumki, kupincha yangi kashfiyot ma’lum bir muammoni xal qilish jarayonida vujudga keladi.
Biz suzsiz kompyuterning XX asr ning buyuk kashfiyotlaridan biri desak yanglishmaymiz. Davr
talabiga kura bugunga kelib kompyuter texnologiyasi juda rivojlanib ketdi. Ma’lumotlarni
boshqarish, ayniksa, xozirgi kunda muxim axamiyat kasb etmokda. Ma’lumotlarni boshqarish
tizimlariga bo‘lgan talab kun sayin ortib bormokda. Katta hajmdagi ma’lumotlar bazasi va
axborotlar ustida ishlashga tugri kelyapti. Jamiyat tarakkiyotida yuz berayotgan jadal uzgarishlar
uning bir qismi bo‘lgan informatika sohasiga xam uz ta’sirini ko‘rsatmokda. Bu ta’sir shunchalik
kuchliki, axborot texnologiyalarida bulayotgan uzgarishlar yillar ichida emas, balki oylar ichida
uzgarib va boyib bormokda. Axborot texnologiyalarida juda katta yutuk va uzgarishlar amalga
oshdi. Yangi axborot texnologiyalarining yoki kompyuter texnologiyalarining paydo bulishi bu
sohadagi xizmat qilish uslubini tubdan o‘zgartirdi. Tasavvur qilib kuring, yakin-yakinlargacha
biror maslani kompyuterda yechish uchun algoritmlarni, dasturlash tillaridan birini, dasturni
kompyuter xotirasiga kiritishni, uning xatolariyu natijani taxlil qilishni talab kilar edi. Bu ishni
faqat mutaxassislargina amalga oshirar edilar. Ammo bu sohada mutaxassis bo‘lmagan
foydalanuvchilar sonining kundan-kunga kupayishi jamiyat oldida ma’lum kiyinchiliklarni
tugdirdi. Windows ni yoki bu asosida kurilgan informasion texnologiyani yana xam tushunib
olish uchun quyidagiga e’tiboringizni karatmokchimisiz. Supermarketda barcha ta’minot
masalasini uning direktori xal kilsa, servisda xam xuddi shu xol ruy beradi. Yangi axborot
texnologiyasining direktori Windows dir. Agar sizga matn muharriri kerak bo‘lsa, Windows
sizni u bilan ta’minlaydi, siz xisob-kitob kilmokchimisiz,marxamat, Windows sizga elektron
jadvalni taklif etadi. Ayniksa, bu tizimda, Inernet, elektron pochta (E-mail) kabi
imkoniyatlarining mavjudligi, WIndows ning roli bekiyosligidan dalolat beradi. Bu sistemaning
tarkibida xizmat qilishning yuzlab turlari mavjudki, ularni urganish va foydalanish jamiyatning
har bir a’zsoi, ayniksa, talabalar uchun juda muximdir. Kompyuter faqatgina DOS buyruqlarni
tushunadi. DOS bilan kompyuter orasidagi interfeys matnli bulib, barcha buyruqlar kulda
klaviaturada kiritiladi. Axborot texnologiyasi-bu anik texnik dasturlar vositasining majmui bulib,
ular yordamida biz ma’lumotlarni qayta ishlash bilan boglik bo‘lgan xayotdagi turli-tuman
masalalarni qayta ishlash bilan boglik bo‘lgan xayotdagi turli-tuman masalalarni xal etamiz.
Xususan, axborotning eng asosiy turlaridan biri-iktisodiy axborotlardir. Uning oddiy
ma’lumotdan farkli tomoni shundaki, u odamlarning katta jamoalari bilan, tashkilotlar bilan,
korxonalar va boshqa iktisodiy strukturalardagi boshqarish
jarayonlari bilan
boglikligidadir.Informatika keng ma’noda fan, texnika va ishlab chiqarish, ya’ni inson
faoliyatining barcha sohalarida axborotni kompyuter va telekommunikasiya yordamida qayta
ishlash, saqlash, uzatish bilan boglik bo‘lgan yagona sohadir.
Dunyoda ko‘plab kompyuter tarmoqlari (KT) ishlab turibdi. Bulardan ba’zilari bilan
tanishamiz. 1957 yil ARPA (Advanced Research Projects Agency) tashkiloti tuzildi. 1960 yillar oxirida DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency), 1969 yilda (AQShning
Mudofaa ministrligi tomonidan tashkil qilingan eng eski KTlari hisoblanadi) ARPANet
(Advanced Research Projects Agency Network) tajriba tarmog‘ini tashkil etish haqida qaror
qabul qildi. Ilk bor TARMOQ 1972 yilda namoyish etildi. U 40 ta kompyuterdan iborat bo‘lib,
asosiy tuzilish prinsipi TARMOQdagi barcha kompyuterlarning teng xuquqli bo‘lishi edi. 1975
yil ARPANet tajriba tarmog‘i maqomini harakatdagi (amaliy) TARMOQ maqomiga o‘zgartirdi
(1989 yil – ARPANet mustaqil TARMOQ sifatida tugatildi). Uning afzalligi – tarkibida turli
turdagi kompyuterlar bor TARMOQ bilan ishlash qobiliyatiga egaligidir. U keyinchalik boshqa
KTlari bilan birlashtirilib, Internetning qismi sifatida ishlatila boshlandi. Xozirda u MILNET –
Military NET (xarbiy TARMOQ), CSNET – (Computer Science NETWORK) (kompyuter ilmi
tarmog‘i), NSFNET – (National Science Fondation NETWORK) (milliy fan fondi tarmog‘i)
tarmoqlar sifatida Internetda ishlatiladi.
70
BITNET (1981) – Because it’s Time Network (bugungi kun tarmog‘i) KT Nyu-York va
Yel universitetlari tomonidan ishlab chiqilgan Yevropa, AQSh qit’asi, Meksika va boshqa
mamlakatlarni birlashtiruvchi TARMOQ bo‘lib, u alohida ajratilgan kanallar bilan aloqa
bog‘laydi. U OSI – (Open System Interconnection – ochiq xalqaro bog‘lanish tizimi) va TCP/IP
qaydnomalariga mos tushmaydi. Uning bir xususiyati – uzatilgan ma’lumotlar uchun haq
to‘lanmaydi. Hukumat tomonidan mablag‘ bilan ta’minlanadi. Uning ko‘rsatadigan xizmat
doirasi fayllarni uzatish, elektron pochta va masalalarning uzoqdan turib ishlashini ta’minlashdan
iborat.
CSNET (1981) (Computer Science Network – Kompyuter va fan tarmog‘i) a’zolik
badallari va xizmat uchun to‘lovlar hisobidan ishlaydi. U butun dunyo olimlarini birlashtiruvchi
tarmoq bo‘lib, Internet tarkibiga kiradi va TCP/IP qaydnomaii asosida ishlaydi.
EARN – Europan Akademic Research Network BITMAP tarmog‘i bilan bevosita
ulangan bo‘lib, juda ko‘p milliy tadqiqot muassasalarini birlashtiradi. Uning qaydnomasi RSES
bo‘lib, ajratilgan kanallar orqali ma’lumot almashiniladi, o‘z-o‘zini xo‘jalik hisobida qoplash
asosida ishlaydi.
EUNET – Europe Union Network (Yevropa kompyuter tarmog‘i uyushmasi). Uning
markaziy qismi Amsterdamda joylashgan. U asosan UNIX operasion sistemasida va UUCP va
TCP/IP da ishlaydi.
FIDONET (1984) – shaxsiy kompyuterlar bilan MS va PS DOS boshqaruvida
ishlaydigan TARMOQ. Fayllarni telefon simlari orqali uzatadi va UNIX operasion sistemasida
ishlaydigan kompyuterlar bilan bog‘lanishi mumkin. Fayllarni, bildirishlarni va yangiliklarni
UUCP/USWET tarmoqlari bilan uzatishi mumkin.
INTERNET – International Network (xalkaro kompyuter tarmog‘i) butun dunyo
kompyuter tarmog‘idir. U ko‘p KTtlarni birlashtiradi va TCP/IP qaydnomalari asosida ishlaydi
va kompyuter tarmoqlarini tarmoqlararo interfeys – GATEWAY (shlyuz) orqali birlashtiradi. Bu
tarmoq turli davlat korxonalari, o‘kuv yurtlari, xususiy korxonalar va shaxslarning yangi
kompyuter texnologiyalari yaratish, joriy qilish va ularning shu sohadagi harakatlarini
birlashtirish uchun xizmat qiladi. Hozirda u butun dunyo qit’alarini o‘ziga birlashtiradi, Internet
tarkibidagi ba’zi kompyuter tarmoqlari – CSNET, NSFNET, o‘z navbatida, katta-katta tarmoqlar
bo‘lib, o‘zlari ham bir necha tarmoqlardan tashkil topgan. Internetning ishini koordinasiya
qilishni NIC (Network Information Centry) Stenford universitetidagi SRI (Stanford Researsh
Institute), ko‘pincha SRI – NIC deb yuritiluvchi markaz tomonidan boshqariladi.
Katta jamoalarning ishtirok etishini korxona miqyosida iqtisodiyotni boshqarishda talab
qilinadi. Shaharning turli tumanlarida, mamlakatning turli mintaqalarida va xatto boshqa-boshqa
davlatlarda joylashgan bo‘lishi mumkin bu jamoalar.
Axborot almashish tezligi va qulayligi, ma’muriyatning uzviy aloqada bo‘lish boshqaruvni
amalga oshirishda muhimdir.
1970-1980 yillarda bu masalani xal etishda axborotni "markazlashtiril-gan" qayta ishlash
tizimlaridan foydalanilgan edi. Elektron hisoblash ma-shinalaridan (EXM) markazlashgan usulda
foydalanish katta moddiy harajat-lar talab qiladi, uning hisoblash quvvatidan beunum
foydalanishga va kompyuter resurslaridan foydalanish imkoniyatini cheklanishiga olib keldi.
EXMning biror bir qismi ishdan chiqsa butun bir tizim uchun og‘ir oqibatlar keltiradi. Bu esa
informasion tizim foydalanuvchilarning barchasining ishini to‘xtatishga olib keladi.
Kichik EXM, mikro EXMlar, shaxsiy kompyuterlar, serverlarning dunyoga kelishi, hamda
tarmoq texnologiyalarining rivoji axborotlarni yig‘ish va qayta ishlashning yangi "tarmoqlangan
qayta ishlash" texnologiyasini yaratishga asos bo‘ldi.
Axborotni qayta ishlash mustaqil ravishda alohida-alohida, lekin o‘zaro informasion aloqa
kanallari bilan bog‘liq bo‘lgan kompyuterlarda amalga oshirish - axborotlarni qayta ishlash
tarmoqlangan tizimidir. Ma’lumotlarni tarmoqlangan usulda qayta ishlashni amalga oshirish
uchun ko‘p mashinali birlashmalar tashkil etilib, ular ko‘p mashinali hisoblash majmualari
(KMXM) yoki kompyuter (hisoblash) tarmoqlari ko‘rinishda amalga oshiriladi.
Ko‘p mashinali hisoblash majmualari - yonma-yon joylashtirilgan xisob-lash mashinalari
guruhi bo‘lib, ular maxsus bog‘lash vositalari yordamida birlashtirilgan va birgalikda yagona
axborot - hisoblash jarayonini bajaradi.
71
Kompyuter (hisoblash) tarmog‘i - aloqa kanallari yordamida ma’lumotlarni tarmoqlangan
qayta ishlashning yagona tizimiga ulangan kompyuterlar va terminallar to‘plami bo‘lib, u ko‘p
mashinali birlashmaning eng yuqori shakli-dir.
Kompyuter tarmog‘i "tarmoq abonenti", "stansiya" va "fizik uzatish muxiti" kabi tarkibiy
qismlardan tashkil toptan. Tarmoq abonentlari - tarmoqda axborotni yuzaga keltiruvchi yoki uni
iste’mol qiluvchi obyektdir. Tarmoq abonentlari - alohida EXM lar, EXM majmualari,
terminallar, sanoat robotlari, dasturiy boshqaruvli dastgohlar bo‘lishi mumkin. Tarmoq-ning xar
bir abonenti stansiyaga ulanadi.
Stansiya - axborot uzatish va qabul qilish bilan bog‘liq vazifalarni bajaruvchi obyekt.
Abonent tizimi deb abonent va stansiya birgalikda aytiladi. Fizik uzatish muhiti
abonentlarni o‘zaro aloqasini tashkil etish uchun bo‘lishi kerak.
Fizik uzatish muhiti - elektr, radio yoki boshqa signallar yordamida amalga oshiriladigan
aloqa kanallari va ma’lumotlarni uzatish, qabul qilish qurilmasidir. Fizik uzatish muhiti negizida
abonent tizimlari o‘rtasida axborot uzatishni ta’minlovchi kommunikatsion tarmoq tashkil etiladi.
11-mavzu. Internetga ulanish. Provayderlar. Internetda ma’lumotlarni qidirib topish
Reja:
1. Internet tarixi. Internetga ulanish.
2. Provayder. Brouvzer. Internet Explorer brouvzeri.
3. Internet va intranet. Internet qidiruv tizimlari.
4. Masofadan o‘qitish tizimlari.
5. Internetda ma’lumotlarni qidirib topish va undan foydalanish.
Internet bu XX asrda kashf etilgan telekommunision va kompyuter tarmoklar majmuidir.
Uning tarixi 1960 yillaridagi Karib majorasidan sung, AKShning ilmiy markazlaridan biri
bo‘lgan RAND CORPARATION korxonasi birinchi marta butun mamlakatni kamrab oladigan
markazlashmangan kompyuter tarmogini yaratishni taklif kilgandan boshlanadi. Bu loyixani
amalaga oshirishdan maksad harbiy muassasalar, ilmiy va ukuv markazlari kompyuterlarni bir
tarmokka birlashtirib, boshqarishni markazlashtirish edi. Maksad yadro quroli xujumiga xam,
tarmokning bir necha qismi ishdan chikkan holda xam ishlash faoliyatini saklab qoladigan
sistemani yaratish edi. Bunday sistemani tarmoklar soni kup bo‘lgandagina amalga oshirish bular
edi. Shunday qilib Internetga asos solindi.
1964- yili 4 tarmokdan iborat AKSh ning eng nufuzli tekshirish institutlarida joylashgan
ARPANET tarmogi yaratildi. Boshida olimlarning tadkikot ishlarida foydalanilgan tarmok,
keyinchalik ularning safsata sotishning sotishning kompyuterlashgan zanjiriga aylanadi. Ammo
shunday tarmok yaratishning uzi katta muvaffakiyat edi. 70-yillarda tarmok ancha usdi. Endi
tarmokning tuzilishi unga xoxlagan kompyuterlarni ulash imkoniyatini berdi. Keyinchalik 1974yilda tarmoklarni birlashtiruvchi TCP/IP protokoli tuzildi va tarmokning rivojlanishiga turtki
buldi. Chunki tarmokka ixtiyoriy kompyuterni ulash imkoniyati paydo buldi. 1983-yilda
ARPANET-INTERNET deb atala boshlandi va juda kuchli, bir-biri bilan boglangan
kompyuterlar va trmoklar tuplamidan iborat sistemasiga aylandi.
1980-yillar INTERNETning keskin usish davri buldi. Kompyuterlarning markazlashmagan
boshqarish tarmogi bilan boglanish sxemasi butun dunyoga tarkaldi va chet el tarmoklari
tashkilotchilari AKSh tarmogiga ulanishga rozi bulishdi. INTERNET ning butun dunyoni
kamrab olishi quyidagi tarmoklarning kushilishi xisobiga buldi. NSFNET - AKShning ilmiytadkikot institutlarini, korporasiya va xukumat idoralarini birlashtiruvchi tarmog. (1980 yil)
EUNET (Europe Union Network) - Yevropaning UNIX operatsion sitemasida va UUCP xamda
TCP/IP da ishlaydigan mashinalari tarmogi. Markazi Amsterdam shaxrida. (1982 yil) EARN
(European Academic Research Network)- Yevropaning ukuv, ilmiy-tekshirish va tadkikot
muassasalarining tarmogi (1983 yil) JUNET - Yaponiyaning UNIX mashinalari tarmogi (1984
yil) JANET - Buyuk Britaniyaning birlashgan akademik tarmogi (1984 yil)
Shulardan NSFNETni - Internet Blackbone yoki "internetning asosi" deb atashadi. Tashkil
etilgan vaqtda 1980 yilda u 56 Kbit-s tezligida axborot uzata olish kobiliyatiga ega edi. 1988
72
yilda esa unin tezligi 1,544 Mbit-s oshdi. 1991-yili NSFNET tarmogi takommilashtirildi va
uzatish tezligi 44.736 Mbit-s ga yetdi.
Internetga ulangan kompyuterlar soni 1987 yilda 10 000 bo‘lsa, 1989 yilda 100 000 taga
yetdi, 1995 yilda esa 6,5 million deb xisoblangan. Xozirgi kunda esa dunyoning 150 dan ortik
mamlakatida 100 milionlab kompyuterlar Internetga ulangan bulib, har oyda tarmok abonentlar
mikdori 7-10% ortib bormokda. Internet dagi kompyuterlar aksariyati AKSh da joylashgan.
90- yillar INTERNET da xizmat tarmoklari tashkil kilingan davr buldi. 1990 yili Bill Xilan,
Elan Emtidj va Piter Deych ARCHIE programmasini ishlab chikishdi. 1991 yili Bryuster Kaale
WAIS programmasini tuzdi, Minnesota universitetida Pol Lindner va Mark Mak-Kayl
tomonidan Gopher programmasi tuzildi. 1992 yilda Nevada shtati universitetida yaratilgan
Veronica sistemasi ishga tushirildi va shu sababli tarmokdagi kompyuterlar soni milliondan
oshib ketadi.
Ammo Internet ning 90-yillardagi rivojlanishiga asosiy sabab World Wide Web (Butun
Dunyo Tarmogi) ning tuzilishi buldi. Uni birinchi nusxasini 1990 yilining noyabrida CERN
(Yevropa atomni tekshirish markazi) xodimi Tim Berns-Li yaratdi, lekin 1992 yilgachi ishga
tushi-rilmadi. 1993 yilda NCSA (National Center for Supercomputer Applications,
Superkompyuterli Xisoblash Milliy Markazi) tomonidan Mosaic programmasi ishlab chiqarildi
va shu yil oxiriga 200 ta WWW server ishga tushirilib WWW bo‘yicha axborot oqimi 1% ni
tashkil qilgan.
Internet va WWW bir xil emas. Internet butun dunyo kompyuterlar tarmoklarining tuplamini
belgilaydi va turli xil kompyuter xizmatlarini ko‘rsatadi. Bu - E-mail elektron pochta, Usenet
telekonfirensiyalari, FTP ma’lumot fayillarini uzatish sistemasi, Telenet uzokdan
terminalga kirish sistemasi, Gopher sistemasi va Butun Dunyo Tarmogi- WWW. Demak
WWW Internetning faqatgina bir qismidir. Lekin u juda tez rivojlanmokda.
WWW - Internet ning ommabop xizmat turidir. Unga ulanish uchun kompyuter bilan
modem yetarlidir. Shuning uchun Butun dunyo tarmogi butun olam axborotlar omborikutubxonaga aylanib qoladi va u dunyoga yoyiladi. WWW da ma’lumotlar saxifalarda
joylashadi. WWW saxifalarning soni oxirgi 3 yilda yuz milliondan oshib ketdi. Bu saxifalarning
egasi kim? Ular yirik korporasiyalar yoki kichik korxonalar, universitet va maktablar,
tashkilotlar, jurnal va ruznomalar yoki oddiy shaxslardir. Bu saxifalarda turli-tuman ma’lumotlar
joylanadi. Xozirgi kunda WWW axborot olishning va tarkalishning eng qulay usulidir. U unga
kiruvchi va ulangan barcha kompyuterlarning uzaro ma’lumotlar almashish imkoniyatini yaratib
beradi.
Nielsen-NetRatings kompaniyaning izlanishlari natijasida, 2000 yil mart oyida Internet
foydalanuvchilar soni 379 mln. ga teng bo‘lgan bo‘lsa ulardan 211 mln. internetning aktiv
foydalanuvchilari. Ushbu kompaniya ma’lumotlariga kura eng aktiv foydalanuvchilar Janubiy
Koreyada joylashadilar - bir oyda 2164 veb saxifani kurib chikishadi (dune bo‘yicha urtacha 774
veb saxifa) Undan keyingi urinlarda Singapur, Germaniya, Yaponiya va Kanada mamlakatlari
turishadi. AKSh esa 7 urinda.
2005 yilga Internet foydalanuvchilar soni 1 milliardga teng bulishi kutilmokda. 135 million
AKSh fukorolari Internet xizmatlaridan doimiy foydalanmokda bulib, 2002 yildagi har bir
ishlatilgan dollarning yarimi Internet orqali ishlatilgan. Internet ma’lumotlari ichida
harakatlanish uchun bizga gipermatn a’lokalar yordam beradi. Gipermantn bu matnni
giperko‘rsatmalar yordamida tushuntirishdir. Ya’ni matndagi biror suz yeki atamani izoxlashda
boshqa matn yeki saxifadan foylanish. Har bir Internet saxifasi uz tarmok adresiga ega va
AKShning Virdjiniya shtatida shu adreslar takrorlanmasligi uchun maxsus kompaniya mavjud.
Bu URL (Universal Resorce Locators) adresi. URL adresi giperhujjatning nomi va joylanish
katalogi, serveri, domeni va server turini ko‘rsa-tadi. URL adresi bir necha qismdan iborat. Har
bir qismi nukta bilan ajratiladi.
URL adresning umumiy ko‘rinishi:
sistema :// kompyuter(bo‘lim)_nomi . tarmok(provayder yoki server)_nomi .
yuqori_domen/faylgacha_tulik_yul(papkalar va fayl)
Masalan:
http://informatika.freenet.uz/bonus/music.html
73
music.html –fayl nomi
bonus - katalog
freenet.uz – yuserver nomini ko‘rsatadi
http: - ma’lumotlarni almashish koidalar sistemasini ko‘rsatadi (http –bu WWW, ftp – bu FTP,
gopther –bu GOPHER sistemalari).
FTP protokol yordamida biz Internet tarmok orqali boshqa serverlardan ma’lumotlarni
uzimiz kompyuterimizga kuchiramiz. FTP serverda faqat fayllar, Web serverda esa faqat
giperhujjatlar saklanadi. Giperhujjatlar bilan ishlash uchun bizga “Internet provodnik” dasturlar
yeki brouzer dasturlar turi yordam beradi. Bularga Internet Explorer, Netscape Navigator boshqa
dasturlar kiradi. Eng sungi qismi - yuqori domen deb nomlanadi va asosan mamlakatni
ko‘rsatadi. U ikki harfdan iborat bo‘ladi, masalan:
Uz – Uzbekiston,
Us – AKSh,
Ua – Ukraina,
Uk – Buyuk Britaniya,
Ru – Rossiya,
Au – Avstraliya,
Kr – Koreya,
Jp – Yaponiya,
Cn – Xitoy,
Br – Braziliya,
De – Germaniya,
It – Italiya
74
Lekin domen mamlakatni ko‘rsatmasligi xam mumkin va u uchta harfdan iborat bulib,
quyidagicha bulishi mumkin:
Com – kompaniya yoki firma,
Net – tarmok sistemalari,
Org – nodavlat korxona,
Int – jaxonaro korxona,
Edu – ta’lim muassasa
Internet tarmog‘i va unga ulanish haqida Internet- Interconeted Computer Networks
so‘zlaridan olingandir. Internet - bu yagona standart asosida faoliyat ko‘rsatuvchi jahon global
kompyuter tarmog‘idir. Uning manosi; "Tarmoqlararo" degan ma’noni angalatadi. U mahalliy
(lokal) kompyuter tarmoqlarini birlashtiruvchi informasion (ax-borot) tizimi bo‘lib, uning alohida
axborot maydoniga eta bo‘lgan virtual tun-lam dan tashkil topadi. Internet, unga ulangan tarmoqka
kiruvchi barcha komp-yuterlarining o‘zaro ma’lumotlar almashish imkonini yaratib beradi.
Uzining kompyuteri orqali Internet ning xar bir mijozi shahar yoki mamlakatga axborot uzatishi
mumkin.
Internet XX asrning buyuk kashfiyotlaridan biridir. Ushbu kashfiyot tu-fayli butun jahon
bo‘ylab yoyilib ketgan 100 millionlab kompyuterlarning yagona informasion muhitga birlashtirish
imkoniyati tugildi. Internet birin-chi navbatda tarmoq mijozlariga o‘zaro ma’lumotlar almashish,
virtual mulo-kat qilish imkoniyatini yaratib beruvchi yagona "Informasion magistral" va-zifasini
utaydi. Ikkinchidan esa unda mavjud bo‘lgan ma’lumotlar bazasi majmuasi dunyo bilimlar
axborotini omborini tashkil etadi. Internet bugungi kunda dunyo bozorini urganish, marketing
ishlarini tashkil etishdan zamonaviy biznesning eng muhim vositalaridan biridir.
2. Internet tarmog‘iga boglanish turlari Internetra boglanish va undan foydalanishning
asosiy texnik vositasini shaxsiy kompyuterlar tashkil qiladi. Uning imkoniyatlarini kengaytirish
uchun unga mikrofon, videokamera, ovoz chikargich(audiokalonkalar) va boshqa kushimcha
qurilmalar ulanishi mumkin.
Internet bir-biriga boglangan kompyuterlar yagona tarmog‘idir. Interne-tga boglanishning bir
nachta usuli mavjud. Boglanish turlari o‘zaro imkoniyat-lari va ma’lumotlarni uzatish tezligi
bilan farklanadi. Sifat va tezlik oshishi bilan narx kutariladi. Boglanish turlarini narxi kamayishi
tartibi-ni kuramiz:
Tugri dan tugri kirish.
- SLIP va RRR yordamida.
- «Chaqiruv»yordamida boglanish (Dial - up Access, Dial-up)
- UUCP yordamida.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri boglanish tarmoqning barcha imkoniyatlaridan tulik foydalanishga imkon
beradi. Buning uchun alohida tarmoq ajratiladi. Uni odatda provayder taminlaydi.
Kompyuteringiz server vazifasini utaydi. Bu boglanishning eng sifatli usuli bo‘lib, juda kimmat
boxolanadi.To‘g‘ridan - to‘g‘ri aloqani Radio Ethernet orqali amalga oshirish mukin. Bu
boglanish radio orqali boglanishdir.
SLIP va RRR oddiy telefon tarmoqlarida standart modem yordamida ish-lovchi Internet
dastur ta’minotidir.
SLIP (Serial Line Internet Protocol) va RRR ( Point to Point Protocol)da siz oddiy telefon
tarmoqda ishlaysiz.
Ishlab bo‘lgandan sung telefon tarmoqni bushatasiz va undan boshqa foy-dalanuvchi
ishlaydi. Bu boglanishning qulayligi shundaki, ular Internetga to‘g‘ridan -to‘g‘ri kirishga imkon
beradi.
SLIP - bu oddiy telefon tarmogi va modemdan foydalaniladigan
Internet protokolidir.
RRR- bu SLlPra uxshash va undan keyinrok yaratilgan protokoldir. Uning imkoniyatlari
SLIP ga nisbatan kuprok, shuning uchun undan kuprok foydalani-ladi.
«Chaqiruv» bo‘yicha boglanish (Dial-up access, Dial-up) Internetga kirishga imkon beradi.
Unda foydalanuvchi mantiqiy nom va parol yordamida Internetga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib ishlash
75
imkoniga eta buladi. Bunda odatda bir tarmoqdan bir nechta foydalanuvchi foydalanadi, shuning
uchun tarmoqning tezligi kam buladi. Chakiruv bo‘yicha boglanish judda oddiydir.
Internet tarmog‘ida mavjud bo‘lgan barcha elektron xujjat va ma’lumotlar ba’zasini giper
boglanishlar yordamida o‘zaro boglab yagona informasion mu-xit kurish unga qulay informasion
qidiruv tizimlarini tashkil qiladi. Internet da mulokot qilish, axborotlarni yig‘ish va nashr
qilishning arzonligi tez qulay va sifatli eng muhimi iqtisodiy jixatdan arzonligi, yana bir xususiyati axborot manbalari aloqa kanallari va texnik vositalardan bir vaqtning
uzida jamoa bo‘lib foydalanish imkonini beradi. Misol uchun Amerika bilan telefon orqali
gaplashish xar dakikasi 3-4 dollar turadi xuddi shu mulokatni Internet orqali amalga oshirilsa bir
necha un barobar kam harajat talab kili-nadi. O‘zaro mulokat kilayotgan mijozlar o‘rtasidagi
masofa kancha uzoq bulsa shuncha kup aloqa vositasi ishtirok etadi va aloqa narxi xam oshib
ketadi. Internet da mulokat amalga oshirilsa, aloqa kapali xam unda ishtirok etuvchi birop bir
texnik vosita xam manopol egallamaydi.
Buning sababi Internet tarmog‘ida urnatilgan uzatilayotgan surov, xabar va ma’lumotlar
birnecha mayda bulaklarga ajratilgan "paketlar" ko‘rinishida amalga oshiriladi. Bu paketlar
TCP(Transfer Control Protocol) paketlari deb ataladi. Xar bir TCP paket tarkibida jupatuvchi va
qabul qiluvchi adreslar mavjud Internet tarmog‘ida mavjud bo‘lgan komunikasiya vazifasini
utovchi maxsus texnik vositalar va xost kompyuterlar TCP paketlar tarkibidagi IP adreslar
asosida paket kimga jupatilganligini aniqlab usha mijozga yoki na-vbatdagi mijozga yakin
bo‘lgan tarmoq tuzilshiga yunaltiriladi. IP (Internet Protocol) sistemalar aro ma’lumotlar uzatish
usuli mijoz kompyuterga yetib kelgan TCP paketlar yagona bir xujjatga yigiladi.
Internet provayderi haqida ma’lumot Internet xizmati "Internet provayderlari" yordamida
aloqa kanallari orqali amalga oshiriladi. Aloka kanallari sifatida telefon tarmogi, kabel kanallari,
radio va kosmos aloqa tizimlaridan foydalaniladi.
Provayder - bu xizmat ko‘rsatish tashkiloti. Agar biron bir mahalliy tarmoq bevosita
tarmoqka ulangan bulsa u holda mazkur tarmoqning xar-bir ishchi stansiyasi Internet ga ulanishi
mumkin. Internet ga mustaqil ravishda ulangan kompyuter xam mavjud. Ularni xost-host
kompyuter (raxbar) deb ata-shadi. Tarmoqka ulangan xar bir kompyuter uz adresiga ega va uning
yordamida jahonning istalgan nuktasi bilan istalgan mijoz uni topa oladi.
1997 yildan boshlab Uzbekistonda internet provayderlari xizmat ko‘rsata boshladi. Xozirgi
kunda Uzbekistonda 40 dan ziyod internet provayderlari ishlamokda. Ba’zi provayderlarning
nomi va sahifa manzilini keltiramiz. UzPAK - www.uzpak.uz Sarkor-telecom - www,
sarkortelecom.uz UzNet - www.uznet.uz Buzton - www.buzton.com Internet tezligi va sifati
Provayderga bog‘liq. Provayderni tanlashda kuydagilarni xisobga olamiz:
- Provayder kanday tarmoqdan foydalanadi.
- Domen ochish imkoniyati.
- Boglanish va ma’lumotlarni uzatish tezligi.
- Kushimcha xizmatlar ruyxati va ularning baxosi.
Agar biron-bir mahalliy tarmoq bevosita Internet ga ulangan bulsa, u holda maskur
tarmoqning xar-bir ishchi stansiyasi Internet ga ulanishi mumkin. Internet ga mustaqil ulangan
kompyuter xam mavjud.
Server-bu boshqa kompyuter va dasturlarga xizmat ko‘rsatadigan kompyuter yoki dasturdir.
Kompyuterlarga uzining fayllaridan ruxsat beruvchi kompyuter server xisoblanadi. Bitta
kompyuterda bir nechta server ishlashi mum-kin.
2. Internetda ishni taminlovchi dastur
Xozirgi kunda Internet ning WWW xizmati kundan kunga rivojlanib mu-kammal
ma’lumotlar manbasiga aylanib bormokda. Internet ning bu xizmat turlaridan foydalanish uchun
avvalo mijoz kompyuterlarida shunday imkoni-yatlarni yaratib beruvchi maxsus dastur ta’minoti
bo‘lishi zarur. Bunday dastur ta’minoti brauzerlar deb ataladi. Eng birinchi Brauzer GERN
(Yevropa fizika tatkikotlari markazi) xodimi Tim Berner tomanidan kashf kilingan. Dunyoda eng
kup foydalaniladigan Brauzerlar Netscape Communication va Internet Exploler xisoblanadi.
Brauzerlarni asosiy talablardan biri, bu Internet ning WWW xizmatidagi malumotlar joylashgan
76
Web sahifalarini kaysi texnologiya yordamida ishlatishidan hamda kaysi programmalash tilida
yozilganidan katiy nazar undan tulik foydalanish imkoniyatini beradi. Internet Exploler
Brauzerlari esa ixtiyoriy Web sahifani xech kanday muommalarsiz kurish va undan tulik
foydalanishga imkon yaratib beradi. Netscapennnr imkoniyatlari xam uziga xosligi-u olayotgan
informasiya haqidagi doimiy malumot aloqa ka-nallari sekin ishlaydigan joylarda kul keladi.
3. Nestcape Navigator va Internet Explorer brouzerlaridan foydalanish
Brauzer uzida pochta xizmatidan foydalanish mumkin. Dastur da Intemetdagi boshqa
foydalanuvchilarning suxbatdoshini taminlovchi dastur-nini urnatilgan. Internet Exploler asosan
Windows Operasion tizimidan foy-dalanuvchilari kup foydalanadi. Chunki Microsoft
kompaniyasining bu maxsu-lotlari bir-biri bilan xech kanday xatolarsiz ishlaydi.
Netscape Navigator bu Web Brauzerlari bo‘lib, uning yordamida World Wide Web da
butun dunyo bo‘ylab sayoxat qilish, butun dunyo bo‘yicha tarkalgan va yaxlit holda ishlayotgan
uzida turli xujjatlar, audio va vedio kliplar, gra-fikalar tijoratlarning malumotlar
mujassamlashtirilgan va Internet ulan-gan kompyuterlar-Web serverlardan foydalanish imkoni
bor.
Internet Exploler dasturini ishga tushirish uchun dasturini belgisida sich-koncha tugmasini bosing
darcha xosil buladi. Darchada Menyular satri joyla-shadi. Dastur dan chikish uchun dastur
darchasidagi «zakrыt» tugmasini bosish kerak.
INTERNET EXPLORER dasturi bilan tanishish
Internetda ishlash uchun bizga maxsus dasturlar «internet yulovchilari» yordam berishadi.
Uni ishga tushirish uchun biz Pusk menyusiga kirib Programmы bo‘limni tanlaymiz va shu
bo‘limda Internet Explorer dasturni tanlaymiz.
Har bir programma oynasiga uxshab bu programma xam uzining menyusi va yordamchi
tugmalariga ega. Programmada ishlash uchun biz ularni har bittasini bilishimiz shart. Oynaning
eng yuqorisida menyu satri joylashgan. Bu programmani ishlash holatlarini tugri o‘rnatish uchun
biz menyudan foydalanamiz. Quyida biz shu menyuning har bir bo‘limini aloxida kurib
chikamiz.
Menyu Файл
Создать - Yangi oynani ochish
Открыть окно - Yangi yoki saklangan saytni shu oynada ochish
Редактировать - Saytni tahrirlash
Сохранить как… - Saytni kattik diskga saqlash
Параметры страници - Sayt varaqasining xususiyatlarini o‘zgartirish
Печать - Bosmaga chiqarish
Отправить - Saytni junatish
Экспорт импорт – Saytni eksport/import qilish
Свойства - Sayt xususiyatlarini kurish
Работать автономно - Telefon orqali ulanmasdan ishlash
Закрыть - Berkitish
Menyu Правка
Вырезать - Xotiraga ko‘chirib olish
Копировать - Xotiraga nusxani olish
Вставить - Xotiradan chiqarish
Выделить всё - Butun saytni guruhga tanlash
Найти - Kidirish
Menyu Вид
Панель инструментов - Yordamchi qurollarni o‘rnatish
Строка состояния - Ma’lumotlar satrini o‘rnatish
Панель обозревателя - Obozrevatel qurollarini o‘rnatish
Перход - Saytga utish
Остановить - Tuxtatish
77
Обновить - Yangilatish
Размер шрифта - Harflar shriftini o‘zgartirish
Вид кодировки - Kodlarni o‘zgartirish
Вид HTML - HTML ko‘rinishda ko‘rsatish
Во весь экран – To‘liq ekran kurish
Menyu Избранное
Добавить в избранное - Yashxi kurgan saytlar ruyxatiga qo‘shish
Упорядочить избранное - Yaxshi kurgan saytlar ruyxatini tartiblash
Menyu Сервис
Почта новости - Pochta bilan ishlash
Синхронизировать - Oynani qayta tekshirib yangilangan sohalarni o‘zgartirish
Windows Update - Windows ni versiyasini INTERNET orqali yangilatish
Показать связные ссылки - Hamma giperyullanmalarni ko‘rsatish
Свойства обозревателя - Обшие bo‘limida – boshlovchi saytni o‘rnatish, vremennыy fayllarni
yoki kirilgan saytlarni ruyxatini saqlash, ekran ranglari tilli shrifti va har xil boshqa holatlarni
o‘rnatish. Программа bo‘limida – pochta va telekonferensiyalar bilan ishladigan
programmalarni o‘rnatish. Соеденение bo‘limida – ulanish vaziyat holatlarini o‘zgartirish.
Безопастность bo‘limida – viruslarda saklanish. Содержание bo‘limida - bir xil saytlarga
kirishni takidlash, ma’lumotlar tugrilikni o‘rnatish. Дополнительно bo‘limida – Explorer
programmani xususiyatlarini o‘rnatish (qaysi obyektlarni yuklash va yuklamasligini) Menyu
satri tagida yerdamchi tugmalar satri jolashgan. Bu satrdagi tugmalar yerdamida biz har xil
amallarni tezkor bajarishimiz mumkin. Shu tugmalari bilan xam yaqinroq tanishaylik.
1. Назад - Bir saxifa orkaga yoki eski saytlarga kaytish
2. Вперед - Bir saxifa oldingi yoki yangi saytlarga utish
3. Остановить - Yuklanishni tuxtatish
4. Обновить - Yuklanishni qayta boshlash
5. Домой - Boshlovchi (uy) saytga utish
1. Поиск - Internetda saytni kidirish
2. Избранное - Yaxshi kurgan saytlarni ruyxatini kurish
3. Журнал - Kirilgan saytlar ruyxatini kurish
4. Во весь экран - Tulik ekran ko‘rinishga utish
5. Почта - Pochta bilan ishlash
6. Размер - Ekran shriftlarini o‘zgartirish
7. Печать - Bosmaga chiqarish
8. Правка - Saytni tahrirlash
Yerdamchi tugmalar satri tagida ADRES satri joylashgan. Bu satrda biz kerakli Web-sayt
adresini yezib ENTER tugmasini bosamiz va shu vaqt kompyuterimiz shu adresga tegishli Websaxifani bizning ekranimizda chiqaradi. Masalan:
Agar adres satriga www.gov.uz ni kiritib ENTER tugmasini bossangiz u holda sizning
ekranda Uzbekiston Respublikasi xukumati saxifasi paydo bo‘ladi. Bu saxifada biz har xil
bizning Respublikamizga doir rasmiy axborotlar, Oliy majlisning karorlari haqida ma’lumot ,
Vatanimizning ngiliklari bilan tanishimiz mumkin.Oynani pastida ma’lumotlar satri joylashgan.
Bu satrda biz qaysi Web saxifani yuklaganimizni, tulik yuklanishiga kancha vaqt kolishini, giper
yullanmalarni kayega utishini kurishimiz mumkin.
Internet sahifalari va turlari haqida
Internet orqali axborot almashish maqsadida dunyoda bir nechta axborot tizimlari
yaratilgan. Shunday tizimlardan biri WWW – World Wide Web- dunyo miqyosidagi o‘rgimchak
turi. World - dunyo, Wide - kenglik, Web - to‘r. WWW - foydalanuvchilarga o‘zlarining
78
axborotlarini joylashtirishlari mumkin. Buning uchun internetda foydalanuvchi o‘zining
sahifasiga eta bo‘lishi kerak. Bu sahifa internet sahifa yoki sayt (Site) deyiladi.
Shunday qilib, internet sahifa yoki sayt deganda biz uzoqdagi komnyuter-larda joylashgan
va bitta umumiy nom bilan birlashtirilgan axborotlar bu-lagi (norsiyasi)ni tushinamiz.
Internetda tashkilotlar, firmalar, muassasalar va xususiy shaxslar uzlarining saytlarini
ochishlari mumkin.
Internet saxifalari yoki saytlari bir nechta turlari mavjud:
1. Asosiy sahifa yoki sayt- bu sahifa internetni ishlatadigan dastur yuklanganidan
keyin paydo bo‘ladigan birinchi sahifadir. (Kitobning usti, jildi deb faraz qilinsa
bo‘ladi).
2. Bosh sahifa yoki boshlang‘ich sahifa- bu sahifa (sayt) quyi sahifali hujjatning
birinchi sahifasidir. (kitobning mundarijasi bilan taq-qoslash mumkin).
3. Xonaki (domashnыy ) sayt - Xususiy shaxslar uchun ochilgan saytdir.
4. Sariq sayt - Tashkilot, muassasalar saytlaridir.
Internetda sahifalar soni son-sanoqsizdir.
Ayrim ommabop sahifalar ro‘yxatini keltiramiz:
http://www.referat.uz - Turli fanlardan referatlar tuplamiga boy sa-xifa. Ukuvchi va
talabalarga juda foydali ma’lumotlar keltirilgan.
http://www.vlibrary. fireenet.uz - «Virtual kutubxona» elektron darsligi. Virtual kutubxona,
internet, elektron pochta, internetda ma’lumotlarni ki-dirish, virtual kutubxona manzillari batafsil
berilgan.
http://www.navtov.com - Kompyuter va ofis qurilmalarini sotish bilan shug‘ullanuvchi
kompaniya sayti.
http://vrc.uz - Kompyuter grafikasi, anamasiya, video, multimedia, veb dizayn bilan
shugullanuvchi dizayn studiya sahifasi.
http://umid.uz - Umid jamg‘armasi sahifasi.
2. Internetdan foydalanish asoslari Internet- bu yagona standart asosida faoliyat
ko‘rsatuvchi jahon global kompyuter tarmog‘idir. Uning nomi tarmoqlararo degan ma’noni
anglatadi. U mahalliy (lokal) kompyuter tarmoqlarini birlashtiruvchi informasion tizim bo‘lib,
uzining alohida axborot maydoniga eta bo‘lgan Vertual (xayolan) tu-plamdan tashkil topgan.
Internet tufayli butun jahon bo‘ylab yoyilib ketgan 100 milionlab komp’yuterlarning yagona
informasion muhitga birlashtirish imkoniyati tug‘iladi. Internet birinchi navbatda tarmoq
mijozlariga o‘zaro ma’lumotlar almashishi vertual mulokat qilish imkonini yaratib beruvchi
"informasion magistral" vazifasini o‘taydi, ikkinchidan esa unda mavjud bo‘lgan ma’lumotlar
bazasini majmuasi, dunyo bilimdonlar omborini tashkil etadi. Internet ga boglanish va undan
foydalanish asosiy texnik vositasini shaxsiy kompyuter tashkil etadi. Uning imkoniyatlarini
kengaytirish maqsadida unga mikrafon, videokamera, ovoz chiqargich va boshqa qurilmalarni
ulash mumkin. Internet xizmati "Internet provayderlari" yordamida aloqa kanallari yordamida
amalga oshiriladi. Aloqa kanallari sifatida telefon tarmog‘i, kabelli kanallar radio va kosmos
aloqa tizimlaridan foydalaniladi. Internet tarmog‘i asosiy yacheykasi bu shaxsiy kompyuterlar va
ularni o‘zaro bog‘lovchi Lokal tarmoqdir. Agar biron-bir mahalliy tarmoq bevosita Intemetra
ulangan bo‘lsa, u holda mazkur tarmoqning har-bir ishchi stansiyasi Intemetra ulangan bo‘lishi
mumkin.
Internet va intranet haqida tushuncha
INTRANET -bu Internet texnologiyasi dastur ta’minoti va protokollari asosida tashkil
etilgan hamda ma’lumotlar bazasi va elektron xujjatlar bilan kollektiv ravishda ishlash
imkoniyatini beruvchi korxona yoki konsern miqyosidagi yagona informasion muhitni tashkil
etuvchi kompyuter tarmog‘idir.
Intranet boshqa kompyuter tarmoqlaridan kuydagi bilan fark qiladi. Bir yoki bir nechta
serverlardan tashkil etilgan tarmoq mijozi undagi elektron xujjat, ma’lumotlar bazasi va
fayllardan foydalanish uchun, ularning kaysi serverda, kaysi direktoriyada kanday nom bilan
saklanganligini, ularga kirish usul va shartlarini bilish zarur buladi.
79
Internetda esa bunday noqulayliklarni oldi olingan bo‘lib, uning foyda-lanuvchisi bunday
ma’lumotlarni bilishi shart emas. Bundan tashkari Internet tarmog‘ida mavjud bo‘lgan barcha
elektron xujjat va ma’lumotlar bazasini gi-per boglanishlar yordamida o‘zaro boglab yagona
informasion muhit kurish, unda qulay informasion qidiruv tizimlarini tashkil etish mumkin buladi.
Internetda ma’lumotlarning topish qidiruv tizimlari orqali amalga oshiriladi. Bu qidiruv
tizimlari ma’lumotlar katalogiga va maxsus kidirish tizimiga eta. Ular yordamida ma’lumotni
tezda topish mumkin. Ommabop qidiruv tizimlari ro‘yxatlarini keltiramiz:
http://www.yahoo.com- taniqli va foydalanishga qulay qidiruv sistemasi. Shuning uchuy
uning foydalanuvchilari kupchilikni tashkil etadi.
http://www.hotbod.com- ixtiyoriy mazmundagi ma’lumotlar omboriga ega. Turli xildagi
servis xizmatlari ko‘rsatadi. Elektron adres, telekonferensiya va Web - sahifalarni qidiradi.
http://www.assalom.uz- O‘zbekistondagi birinchi qidiruv tizimi, resurslarini kupaytirish
imkoniyatlari mavjud.
http://www.book.uz- O‘zbekiston Respublikasi haqidagi axborotni o‘z ichiga oladi.
http://www.freenet.uz- respublika internet resurslari haqidagi ma’lumotlar keltiriladi.
http://www.baht.uz - ommabop ma’lumotlar to‘plami.
http://www.rol.uz - hozirgi kunda keng tarqalgan qidiruv tizimi.
http://www.google.uz - lotin alifbosidagi qidiruv tizimi.
http://www.rambler.ru - Rossiyaning eng katta qidiruv tizimi. 10500 dan ortiq serverlarda
qidiruv olib boradi.
http://www.yandex.ru - 9000 ta Rossiya serverini uz ichiga olgan qidiruv tizimi.
http://www.rol.ru - hozirda Rossiyada keng tarqalgan qidiruv tizimi
http://www.google.ru - Rossiya qidiruv tizimi.
http://www.google.uz – O‘zbekiston bo‘yicha qidiruv tizim
Masofadan o‘qitish tizimlari haqida
Masofadan o‘qitish uslubi- bu sirtki o‘qishning yangi shaklidir. Masofadan o‘qitish bu
mustaqil o‘qishdir.
Masofadan o‘qitishning yana bir afzalligi shundaki, unda o‘quvchi o‘ziga ku-lay vaqtda va
xattoki ishdan ajralmagan holda o‘qishi mumkin. Yirik korxona-lar mutaxassislari malakasini
oshirish yoki o‘zgartirish uchun shu usuldan foy-dalanib, yiliga millionlab dollarni tejaydilar.
Masofadan o‘qitishning yana bir afzallik tomoni unda o‘qish mudati o‘quvchi uzi
belgilaydi, ya’ni talaba o‘zi ixtiyoriy paytda o‘qishni boshlaydi, materiallarni o‘qituvchi
nazoratida uzlashtiradi. Uzlashtirish topshiriklarini, testlarni bajarishga karab aniqlanadi.
O‘quvchi berilgan programmani kancha tez uzlashtirsa, shuncha tez o‘qishi tugaydi va
guvoxnoma oladi. Programmani uzlashtira olmasa, unga mustaqil ishlab, o‘qishini davom
ettirishga imkon be-ril adi.
Masofadan o‘qitish odatda ishlayotganlar, onalar, ukiyotgan biror mutaxas-sislikni egallash
yoki malakasini oshirish maqsadida ukiydi.
Masofadan o‘qitish tashkiliy iqtisodiy afzalliklarga eta. Masofadan o‘qitish uchun talabalar
auditoriyalar, yotokxonalar zarur emas. Masofadan uki-tishda moliyaviy harajatlar asosan ukuvuslubiy materiallarni tayyorlash uchun, maxsus auditoriyalar uchun sarflanadi. Masofadan
o‘qitish sifatini eng asosiy omillardan biri - o‘quv uslubiy materiallarni sifatidir.
Masofadan o‘qitish-bu internet tarmog‘i orqali sizga qulay bo‘lgan vaqtda o‘qishdir.
Masofadan o‘qitishning tarkibiy belgilari: o‘qituvchi, o‘quvchi, kommunikasiya.
Masofadan ukitish uslubiy materiallari kuydagilar:
- Darslik
- Audio va video darsliklar
- On-layn darsliklar
- multimedia elektron darsliklar.
Masofadan o‘qitishni amalga oshirish uchun kerakli manzilni internetdan topib, manzilga
kirib, bu o‘qish talabasi bo‘lish uchun maxsus shakl tuldiri-shingiz zarur. Keyin kredit
80
kartochkangizni raqamini kiritishingiz zarur. Muzoqara asosan elektron pochta orqali amalga
oshiriladi. O‘qish jarayonida talaba darsliklardan,elektron kutubxona va darsliklardan, elektron
formu-lalardan, videokonferensiyalardan foydalanadi. Bunda o‘qish indvidual shak-lda olib
briladi.
Masofali o‘qitish (MO‘) – axborot-kommunikatsion texnologiya (kompyuterlar,
telekommunikasiya, multimedia) vositalari va ilmiy asoslangan o‘qitish usullarini qo‘llab ta’lim
(kunduzgi, sirqi, eksternat) olish shaklidir. O‘qitishni bu shakli o‘quvchilarga mos ta’lim
predmetini erkin tanlash, o‘qituvchi bilan muloqat qilish sharoitlarini ta’minlaydigan an’anaviy,
yangi axborot va telekommunikasiya texnologiyalariga asoslanib, o‘qitish jarayoni o‘quvchining
qayerdaligi va vaqtga bog‘liq bo‘lmagan holda amalga oshiriladi. O‘quvchi o‘quv muassasasiga
qatnamay, o‘qituvchi yoki o‘quv muasasasi seritifikasiyalagan shaxs (tyutor)lardan doimiy
maslahat olib o‘qish imkoniyatiga ega.
Masofali ta’lim (distant education) – axborot texnologiyasini foydalangan holda
masofadan turib ta’lim muxiti yordamida o‘quv axborotlarini almashinishni ta’minlaydigan va
o‘quv jarayonini olib borish hamda boshqarish tizimini amalga oshiradigan bilim va
ko‘nikmalarni egallash jarayoni.
Masofali ta’lim – masofali o‘qitish orqali amalga oshiriladigan ta’lim.
Masofali o‘qitish - o‘rganayotgan materialning asosiy hajmini o‘quvchilarga yetkazish,
o‘quv jarayonida talaba va o‘qituvchining interfaol muloqati, talabalarga o‘rganayotgan
materiallarni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash, shuningdek, ularning o‘qish mobaynida
olgan bilim va ko‘nikmalarini baxolashga imkoniyat beradi axborot texnologiyalari yig‘indisi.
Masofali o‘qitish - o‘quv jarayoniga tegishli bo‘lgan barcha komponentlar (maqsad,
mazmun, metod, tashkiliy shakl, o‘qitish vositalari va hokazo), Internet-texnologiyasining
maxsus vositalari va boshqalar bilan amalga oshiriladigan va interfaollikni ko‘zda tutgan
o‘qituvchi va o‘quvchilarning masofadan turib o‘zaro aloqa qilishi.
Masofali o‘qitishning asosiy maqsadi: tinglovchilar qayerda yashashlaridan qat’iy nazar
jaxondagi ixtiyoriy ta’lim muassasasida o‘qish imkoniyatini yaratish, ta’lim muassasalaridagi
professor-o‘qituvchilarning saloxiyatlardan foydalangan holda ta’lim sifatini oshirish,
o‘quvchilarga uzluksiz ta’lim olishni ta’minlash va ta’limning turli shakllarini bir-biriga
yaqinlashtirishdan iborat.
Masofali ta’lim tizimining an’anaviy ta’lim shaklidan farqi, uning egiluvchanligiga bog‘liq
ravishda yuqori xarakatchanligi, tinglovchilarning mustaqil ishlash imkoniyatini kattaligi, o‘quv
- uslusbiy ta’minotning rang barang shakldaligida bo‘lib, ular tinglovchilarning qayerdaligidan
qat’iy nazar ta’lim jarayonini samaradorligini ko‘tarishga imkon beradi.
Masofali o‘qitish tizimiga quyidagilarni kiritish mumkin: dastlabki tashkiliy ishlar
(an’anaviy tartibda o‘tkazish ham mumkin). Bu o‘z ichiga guruhni shaklalantirish, tinglovchilar
bilan tanishish, ularni boshlang‘ich bilimlarini aniqlash uchun mo‘ljallangan (kirish) testidan
o‘tkazish, kirish darslari tashkil etish, o‘qish uchun zarur bo‘lgan o‘quv manbalarni tavsiya qilish
va boshqa tashkiliy masalalarini oladi;
- tinglovchilarga elektron ma’ruza va qo‘llanmalarni uzatish;
- tinglovchilarni tyutor – konsultant bilan yozishmasi;
- professor - o‘qituvchilarni tinglovchilar bilan yozishmasi. Bu o‘z ichiga elektron pochta
orqali maslahatlar, teleanjumanlar ko‘rinishidagi seminarlar, elektron testdan o‘tkazish,
tinglovchilarni Internet tarmog‘i orqali mustaqil ishlashlari, audio-vidio qo‘llanmalar bilan
mustaqil ishlashi, ekspert tizimlaridagi bilimlar omborini esda saqlab qolishlarini oladi;
- tinglovchilarni mustaqil ishlashi;
- joriy nazorat (imtihon) ;
- bitiruv ishi (referat)ni tayyorlash va himoya qilish;
- tinglovchilarga diplom yoki seritifikatni taqdim etish;
- turli ko‘rinishdagi teleanjuman (masalan, kurs buyicha, o‘quv muassasasi bo‘yicha ëki
global tarmoqli) lar.
81
Internetda ma’lumotlarni qidirib topish va undan foydalanish.
Internetga kirish uchun dastlab ekrandagi Internet Explorer
dasturini ishga
tushiramiz. Natijada Internet Explorer brouvzerining ishchi oynasi hosil bo‘ladi. Uning yuqori
qismidagi Адрес: oynasiga biz kirmoqchi bo‘lgan sayt manzili yozilib, [Enter] tugmasini
bosamiz.
Biron ma’lumot qidirmoqchi bo‘lsak, qidiruv tizimlaridan foydalanishimiz mumkin.
Bular: www.ya.ru, www.rambler.ru, www.google.uz va boshqalar. Misol uchun, biz Rambler
qidiruv tizimida ishlamoqchi bo‘lsak, ro‘yxatlar satridan http://www.rambler.ru yozuvini
tanlaymiz yoki qidiruv tizimining nomini klaviatura yordamida kiritib, [Enter]ni bosamiz.
Natijada ekranda Rambler qidiruv tizimining sahifasi namoyon bo‘ladi.
Sahifa orqali bugungi kunga qadar to‘plangan turli sohaga oid ma’lumotlar bilan
tanishish mumkin. Internetning bunday qidiruv tizimlari yordamida istalgan ma’lumotni tez va
qisqa
vaqt
ichida
topish
mumkin.
Shuningdek,
Искать
oynasiga
siz izlamoqchi bo‘lgan ma’lumotning biron
jumlasi yoki so‘zi yozilib Найти! (yoki [Enter]) tugmasi bosiladi. Natijada shu jumla yoki
so‘zga tegishli bo‘lgan ma’lumotlar (sahifalar) ro‘yxati kichik izohlari bilan paydo bo‘ladi. Biz
kichik izohlar orqali o‘zimizga tegishli sahifani to‘liq ko‘rish uchun shu sahifa ustiga
82
sichqonchani ko‘rsatkichini olib borib, chap tugmasini bosamiz. Masalan, Alisher Navoiy haqida
ma’lumot olmoqchimiz.
Yuqoridagi oynaga shu yozuvni kiritib, Найти! (yoki [Enter]) tugmasini bossak,
quyidagilar paydo bo‘ladi:
Qidiruv natijasida 640 sahifa aniqlangan, shundan dastlab, 1-15 gacha bo‘lganining
ro‘yxati ekranda Sarlavhasi, kichik izohi, sayt manzili bilan keltirilgan. Biz kichik izohlarni
o‘qigan holda o‘zimizga keraklisini tanlab, sichqonchaning tugmasini bosamiz. Aytaylik, 3o‘rindagi ma’lumot kerak bo‘lsin, u holda yangi oynada shu ma’lumotni to‘liq sahifasi paydo
bo‘ladi.
Har qaysi qatordagi sahifalarni shu orqali ko‘rish va undan ma’lumot olish mumkin.
Bunda tanlangan har bir sahifaning to‘liq matni alohida oynada hosil bo‘ladi.
Boshqa qidiruv tizimlari orqali ham xuddi yuqoridagidek, amallarni ketma-ket bajarish
natijasida ma’lumot izlash mumkin. Brouvzerning asosiy tugmalari:
83
1. Назад – Bir sahifa orqaga yoki eski saytlarga qaytish
2. Вперед – Bir sahifa oldingi yoki yangi saytlarga o‘tish
3. Остановить – Yuklanishni (ochilayotgan saytni) to‘xtatish
4. Обновить – Yuklanishni qayta boshlash (saytni qayta yuklash)
5. Домой – Boshlovchi (uy) saytiga o‘tish (bosh sahifani yuklash)
Ma’ruza matnlari yoki boshqa axborot-ta’lim resurslarini olish uchun hamda boshqa
ilmiy ishlar bilan shug‘ullanish uchun kerakli sayt (sahifa)larga murojaat etish lozim. Buning
uchun:
1) barcha ta’lim yo‘nalishi yoki sohaga oid axborot-ta’lim resurslarini olish uchun
www.ziyonet.uz portaliga va uning Библиотека bo‘limiga kirish;
2) pedagogika sohasiga oid barcha ma’lumotlarni (DTS, o‘quv va ishchi dasturlar, o‘quv
va uslubiy qo‘llanmalar, darsliklar, ma’ruza matnlari, avtoreferatlar, dissertatsiyalar haqida
ma’lumot) olish uchun www.pedagog.uz portaliga va uning kerakli bo‘limlariga kirish;
3) tayanch oliy o‘quv yurti hisoblanmish Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika
Universitetining www.tdpu.uz saytiga kirish; tegishli fanlarni olish uchun uning Elektron
majmualar (tegishli fakultetlar va kafedralar) bo‘limiga kirish;
84
4) shuningdek, www.vak.uz – Oliy attestatsiya komissiyasining saytiga; www.edu.uz –
Oliy ta’lim vazirligining portaliga; www.uzedu.uz – Xalq ta’limi vazirligining portaliga kirish
lozim.
Sizlarga qo‘shimcha quyidagi sayt (sahifa)larni keltiramiz:
www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat hokimiyati portali
www.press-service.uz – O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot xizmati
www.uza.uz – O‘zbekiston Milliy axborot agentligi sayti
www.test.uz – Davlat test markazi sayti
www.jizzax.uz – Jizzax viloyati hokimligi sayti
12-mavzu. Internetda elektron pochta (E-mail: ochish) qayd (registratsiya) qilish.
Reja:
1. Internetda masofadan turib aloqa o‘rnatish.
2. Elektron pochta ochish va undan foydalanish
3. Elektron pochta bilan ishlashga mo‘ljallangan maxsus dasturlar.
Internetda uzoq masofalarda turib shaxslar bir-birlari bilan aloqa o‘rnatishlari mumkin.
Bunda maxsus dasturlar yordamga keladi. Ba’zan internet sahifalarida maxsus saytlar mavjud
bo‘lib, bular ma’lum bir vaqtda (real vaqt) chat deb nomlanmish saytlar orqali yoki ba’zi
saytlarning chat bo‘limlari orqali to‘g‘ridan-to‘g‘ri bir-birlari bilan muloqot o‘rnatishlari
(aloqada bo‘lishlari) mumkin.
Internetda masofada turib aloqa o‘rnatish uchun maxsus dasturlardan biri ICQ-rambler va
Agent-mail hisoblanadi. Biz siz bilan Агент (mail.ru @gent) dasturi bilan tanishib chiqamiz.
Агент dasturining bugungi kunda bir nechta versiyalari yaratilgan bo‘lib, hozircha oxirgi
Агент 5.1 versiyasi bilan tanishamiz.
Ushbu dasturni @magentsetup.exe faylni ishga tushirish yordamida o‘rnatamiz. Bu fayl
ishga tushgach avtomatik ravishda (albatta ba’zi izohlar so‘raladi) dastur o‘rnatiladi. Dasturga
kirish uchun ekrandagi @ belgisi ishga tushirilgach, quyidagi ko‘rinish namoyon bo‘ladi.
Undagi ikkita oyna to‘ldiriladi, ya’ni foydalanuvchi mail.ru pochta serveridan elektron
pochta ochgan bo‘lsa, uning login (nomi)ni E-mail: oynasiga, parolini esa Пароль: oynasiga
yozadi va Ok (yoki Enter) tugmasini bosadi. Natijada (odatda) ekranning o‘ng tomonida dastur
ishga tushganligini bildiruvchi quyidagi ko‘rinish paydo bo‘ladi.
Bu orqali dastur funksiyalari bilan ishlash imkoniyati
yaratiladi. Ko‘rib turganingizdek, unda foydalanuvchi elektron
pochtasi, ismi va familiyasi, uning elektron pochtasida yangi xatlar
bor yoki yo‘qligini bildiruvchi yozuv, dasturning qo‘shimcha
imkoniyatlari, kimlar bilan aloqa o‘rnatish mumkinligi (bunda
foydalanuvchi aloqag chiquvchi shaxslarni guruhlarga ajratishi
mumkin. Masalan, ekranda Остальные - boshqalar, ya’ni hali biror
guruhga qo‘shilmaganlar – 25 ta; Do‘stlar – 3 ta; Tanishlar – 6 ta;
Hamkasblar – 13 ta; Шахси аниқланмоқда - ya’ni so‘rov
85
yuborilgan, lekin aloqa o‘rnatish istagini bildirmagan shaxslar – 19 ta.), aloqani qo‘shish, menyu
va boshqa imkoniyatlari mavjud.
Алоқани қўшиш bo‘limida biror shaxsni qidirib, aloqa qilish uchun guruhga qo‘shish
mumkin. Uni tanlagach quyidagi oyna chiqadi.
Bunda qidirilayotgan shaxsning anketa ma’lumotlari bo‘yicha oynachalarga ma’lumot
yozilib, Излаш tugmasi bosiladi. Masalan, Номи: oynasiga Azamat ismini yozamiz va Излаш
tugmasini bosamiz. Natijada ekranda nomi Azamat bo‘lib kiritilgan barcha shaxslar haqida
quyidagi ko‘rinish paydo bo‘ladi.
Undan o‘zimizga tegishlisini tanlab, Қўшиш tugmasini bosamiz.
Shuningdek, Меню bo‘limida dasturning qo‘shimcha imkoniyatlari, ya’ni amallar,
sozlashlar, mening mail.ru, yordam, shaxsni aniqlash, chiqish kabi bandlari mavjud. Ular
quyidagi ko‘rinishda namoyon etiladi.
86
@ Онлайн bo‘limida foydalanuvchining ishlash xolati, ya’ni maqomi tanlanadi. Bunda @
belgi turli rangda va rasmchada ko‘rinishi mumkin, ya’ni quyidagi rasmda ushbu bo‘limda
tanlanuvchi belgilar keltirilgan.
Ushbu dasturdan foydalanish uchun kerakli guruh tanlanadi. Undan
esa kerakli shaxs belgisi tanlanib aloqaga chiqiladi. Siz tanlagan shaxs
bilan muloqotda bo‘lish uchun uning maqomidagi @ belgi yashil rangda
bo‘lishi, ya’ni ayni vaqtda internetda ishlayotgan (va mail.ru @gent
dasturiga kirgan) bo‘lishi zarur. Agarda @ belgi qizil rangda bo‘lsa,
bilingki bu shaxs ayni vaqtda internetda emas va u bilan muloqot qilib
bo‘lmaydi. Ammo unga xabar qoldirish mumkin.
Masalan, Hamkasblar guruhini tanlaymiz, unda ushbu guruhga kiritilgan shaxslar ro‘yxati
(yon rasmdagidek) chiqadi. Undan @ Azamat Sattorov belgisini tanlaymiz. Natijada quyidagi
(rasmdagidek) ko‘rinish namoyon bo‘ladi.
Bu holatni bir nechta shaxs bilan bir vaqtda muloqot o‘rnatmoqchi bo‘lganingizda ham
tanlashingiz mumkin. Har bir shaxs bilan alohida muloqot oynasida suhbatlashingiz, ularda vebkamera va mikrofon bor bo‘lsa, ularni ko‘rishingiz va ovozlarini eshitishingiz mumkin.
Shuningdek, ularga faqat xabar qoldirmoqchi bo‘lganingizda ham shu holat tanlanadi.
87
Ushbu rasmda esa Azamat Sattorov bilan suhbatlashish jarayoni keltirilgan. Unda xabar
yuborishdagi turli imkoniyatlar ham mavjudligi ko‘rsatilgan.
Elektron pochta ochish va undan foydalanish
Internetda elektron pochtadan foydalanish uchun, avvalo, pochta xizmati ko‘rsatuvchi
serverlarning birortasidan ro‘yxatdan o‘tish lozim. Bular: www.ramler.ru, www.mail.ru,
www.yandex.ru, www.yahoo.com, www.pochta.ru, www.mail.uz va boshqa elektron pochta
xizmati ko‘rsatuvchi saytlar. Misol uchun: www.mail.ru sayti orqali elektron pochta ochmoqchi
bo‘lsak quyidagilar bajariladi. Dastlab yuqoridagidek www.mail.ru sahifasi ochiladi, undan
РЕГИСТРАЦИЯ yozuvi bosiladi va Elektron pochta (e-mail) ochish uchun quyidagilar
to‘ldiriladi:
Помощь по регистрации почтового ящика
Регистрация почтового ящика
Символом * отмечены поля, обязательные для заполнения.
(Yulduzcha * belgili oynalar albatta to‘ldirilishi kerak)
Имя
*
Фамилия
*
День рождения
*
E-mail
*
Ismingiz
Familiyangiz
– kun DD formatida, oyni
ro‘yxatdan tanlang, yil esa
GGGG formatida kiritiladi
месяц
@mail.ru
foydalanuvchi nomi
Пароль
*
foydalanuvchi paroli
88
Siz istalgan, uzunligi 16
belgidan oshmay-digan ismni
tanlashingiz mumkin. Bunda
lotin harflar, raqamlar, ("_", ".",
"-") belgilar ishlatilib 4
domendan biri tanlanadi:
Mail.Ru, Inbox.Ru, List.Ru yoki
BK.Ru.
в пароле нельзя использовать
кириллицу. Длина пароля
должна быть не менее
четырёх символов.
Повторите пароль *
parolni takroran kiriting
ЕСЛИ ВЫ ЗАБУДЕТЕ ПАРОЛЬ
Выберите вопрос *
или укажите свой
Ответ на вопрос
— agar Siz parolni esdan
chiqarsangiz, ushbu yashirin
savol beriladi va Siz o‘zingiz
tanlagan javobni yozsangiz
Sizga parol eslatiladi.
- Выберите вопрос -
*
Доп. e-mail
Ваш пол
— muqobil pochta manzili,
Sizga parolni tiklashda kerak
bo‘lishi mumkin
*
Мужской
Женский
Ваша страна
Не указана
Регион
Не указан
ЗАЩИТА ОТ АВТОМАТИЧЕ СКИХ РЕГИСТРАЦИЙ
tasvirdagi belgi
(raqam, harf)larni
oynaga kiriting
Число на картинке*
Ne viju chislo
Зарегистрировать почтовый ящик
va nihoyat shu tugmani bosing
Нажимая эту кнопку, Вы принимаете условия пользовательского
соглашения.
Yuqoridagi ketma-ketlik bajarilgach, Siz elektron pochtangizni ro‘yxatdan o‘tkazgan
bo‘lasiz va Sizga pochta ochilganligi haqidagi ma’lumot paydo bo‘ladi.
Elektron pochtadan foydalanish
Elektron pochtaga kirish uchun yuqoridagidek, www.mail.ru saytiga kirilgach, undagi
ИМЯ: (Login) oynasiga elektron pochta (foydalanuvchi-Login) nomini, ПАРОЛЬ: oynasiga
parolni kiritamiz. So‘ngra ВОЙТИ (yoki [Enter]) tugmasini bosamiz.
Natijada elektron pochtamizning quyidagi oynasi hosil
bo‘ladi.
89
Ko‘rib turganimizdek, elektron pochta oynasida Bходящие, Сомнительные,
Oтправленный, Черновики, Корзина kabi bo‘limlar mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘z
vazifasiga ega. Masalan,
Входящие – elektron pochtaga kelib tushgan xatlar ro‘yxati,
Сомнительные – noma’lum (shubhali) xatlar ro‘yxati,
Отправленный – biz jo‘natgan(yuborgan) xatlar ro‘yxati,
Черновики – vaqtinchalik (saqlangan, keyinchalik yuboriladigan) xatlar ro‘yxati,
Корзина – o‘chirilgan xatlar, to‘liq o‘chirishga mo‘ljallangan xatlar ro‘yxati.
Internetda xat yozish, jo‘natish uchun Написать письмо tugmasini bosamiz. Natijada
bizga xat yozish uchun quyidagi ko‘rinishdagi oyna hosil bo‘ladi:
1) КОМУ maydoniga biz yuborayotgan tegishli shaxsning (xat yuboriladigan) elektron
pochta manzili kiritiladi.
2) КОПИЯ maydoniga xuddi shu mazmundagi xat boshqa manzillarga ham jo‘natilishi
zarur bo‘lganda, yuboriladigan mualliflarning elektron pochta manzillari kiritiladi (manzillar
vergul bilan bir-biridan ajratiladi).
3) СКРЫТАЯ maydoniga yuborilgan manzillarning yashirin ko‘rinishi.
4) ТЕМА maydonida yozilayotgan xat mavzusi (sarlavhasi) ko‘rsatiladi. Mavzu
kiritilmagan holatda ham xato hisoblanmaydi.
5) Keyingi katta darcha(oyna)ga yoziladigan xatning matni kiritiladi. Xatni yozib
bo‘lgandan keyin OТПРАВИТЬ tugmasi bosiladi. Natijada ekranda xat jo‘natilganligi
haqidagi xabar paydo bo‘ladi.
Agar birorta faylni qo‘shib yubormoqchi bo‘lsak, Прикипление belgisining oldidagi
[обзор...] tugmasini bosamiz. Bizdan faylning qayerda turganligini so‘raydi, faylni joyini
ko‘rsatgandan so‘ng, oynada shu fayl turgan joyni ko‘rsatuvchi yozuv hosil bo‘ladi. Bir necha
faylni qo‘shib yuborish uchun esa Прикипление tugmasini bosib yuqoridagi ketma-ketlik
bajariladi, unda ikkinchi fayl qo‘shilganligini bildiruvchi yozuv chiqadi (uchinchi va hokazo
o‘nta fayl ham shu tartibda qo‘shiladi) va nihoyat OТПРАВИТЬ tugmasi bosiladi.
90
Bizga kelib tushgan xat mazmuni (bizga kelgan xatlar) bilan tanishish uchun Bходящие
bo‘limiga kiramiz. Natijada pochtamizga kelib tushgan xatlar ro‘yxati hosil bo‘ladi.
Undan kerakli xatni yoki ixtiyoriy birorta xatni o‘qimoqchi bo‘lsak, uning ustiga
sichqonchani olib borib, chap tugmasini bosganimizda, ekranda kelgan xatning to‘liq matni hosil
bo‘ladi. Yangi kelgan xatlar yoki o‘qilmagan xatlar quyuqroq (qalin) rang bilan alohida ajralib
turadi. Matn bilan tanishib chiqqach, lozim bo‘lsa, xatga javob yo‘llashimiz ham mumkin.
Elektron pochta – Outlook Express dasturi haqida
Outlook Express dasturi elektron pochta xizmatini amalga oshiradi. Bu dasturni ishga
tushirish uchun dastur Outlook Yexpress belgisida sichqoncha tugmasini bosamiz va ekranda darcha hosil
bo‘ladi. Darchaning birinchi satrida menyu qoidalari keltiriladi. Ikkinchi satrida asboblar
panelining tugmachalari joylashgan. Ular odatda elektron pochta dasturini ishlashda
foydalaniladi.
Bu tugmachalar:
1. Yangi xat yozish imkonini beradi.
2. Xat muallifiga javob yozish imkonini beradi.
3. Xatni boshka manzilga yuboradi.
4. Adreslar kitobini ochadi.
Elektron pochta bu nima? Elektron pochta maxsus programma bulib, uning yordamida
dunyoning ixtiyoriy joyga xat, xujjat va ixtiyeriy turdagi fayllarni jo‘natishingiz mumkin.
Buning uchun siz Internet yoki pochta tarmog‘ining a’zosi bo‘lishingiz shart. Bu tarmoq
provayder deb nomlanadi. Har bir tarmoq foydalanuv-chisi uchun tarmoq kompyuteri (serveri)
xotirasida ma’lum soha ajratiladi va foydalanuvchiga elektron adres(e-mail) beriladi. Xotiradagi
soha - pochta yashigi deyiladi. Barcha adreslardan kelgan xatlar aynan shu yashikda saqlanadi.
Elektron adresning to‘liq ko‘rinishi quyidagicha: e-mail a’zoning adresi @ et – belgisi va host
kompyuterlar nomi. Bu yerda xost (host – ega) bu pochta yashik joylashgan tarmoq kompyuteri
nomi. U bir necha qismdan iborat bo‘lishi mumkin. Bu qismlar domenlar deb nomlanadi. Ular
mamlakat, provayder va tashkilotlarni ko‘rsatishlari mumkin.
Misol uchun, [email protected]
Bu yerda, litsey - bu adres egasining pochta yashigi nomini, mail - bu provayder nomini va
uz - yuqori domen mamlakat nomini ko‘rsatadi. Elektron xatni jo‘natganingizda, unda kimga va
kimdanligini, xatni qisqa mavzusi va boshqa ma’lumotlarni ko‘rsatishimiz zarur. Elektron pochta
bilan ishlash uchun biz bir necha programmadan foydalanishimiz mumkin: Outlook Express,
The BAT, Microsoft Mail va boshqalar.
Biz yaqinroq bittasi ya’ni Outlook Express
bilan tanishamiz.
Dastur bilan ishlash uchun biz Windows
ning asosiy menyusidagi Программы
bo‘limidagi Outlook Express dasturini
tanlaymiz. Bundan keyin ekranda dastur
91
oynasi paydo bo‘ladi. Bu oyna har bir standart oynaga o‘xshash bo‘lib o‘zining nom satriga,
menyu satriga, yordamchi tugmalar satriga, ish sohasiga va ma’lumotlar satriga ega.
Dastur menyusi yordamida biz dasturni ko‘rinishini va ishlash holatlarini o‘zgartirishimiz,
elektron pochta yashigimizni sozlashimiz mumkin.
Dasturda tezkor ishlash uchun biz yordamchi tugmalardan foydalanamiz. Dastur yordamchi
tugmalarning har biri bilan tanishamiz:
1. Создать сообщение - Yangi xatni yaratish
2. Ответить отправителю - Kelgan xatga javob berish
3. Ответить всем - Hamma xatlarga javob berish
4. Переслать - Kelgan xat matnini boshqaga jo‘natish
5. Печать - Xatni bosmaga chiqarish
6. Удалить - Xatni o‘chirish
7. Доставить - Yangi xatlarni jo‘natib qabul qilish
8. Адреса – Siz yaratgan elektron adreslar to‘plamini ko‘rish
9. Найти - Xatni qidirish
Xatni yaratish uchun biz Создать сообщение tugmani bosishimiz kerak. Natijada yangi xat
yaratish oynasi paydo bo‘ladi. Bu oynaning yuqori qismida menyu satri, yordamchi tugmalar
satri va xatga tegishli ma’lumotlar sohasi joylashgan.
Yangi xat yaratish oynasining yordamchi tugmalari
1. Отправить - Yangi xatni jo‘natish
2. Копировать - Tanlangan sohaning nusxasini xotiraga ko‘chirib olish
3. Вставить - Xotiradagi ma’lumotlarni kursor turgan joyga qo‘yish
4. Отменить - Oxirgi harakatni bekor qilish
5. Проверить - Xatolarni tekshirish
6. Правописание - Imlo xatolarini tekshirish
7. Вложить - Xatga qandaydir faylni qo‘shish
8. Важность - Maktubnining ahamiyatini tekshirish yoki o‘zgartirish
9. Подписать - Xatga izoh qo‘shish
10. Зашифровать - Xatni shifrlash
11. Автнономно - Ulanmagan holda ishlash
Elektron xabar tayyorlash, jo‘natish va qabul qilish algoritmlari. Faraz qilaylik tegishli
amallarni bajarib, elektron pochtaning ishchi stolini yaratdik.
1. Strelkani isxodyaщiye papkasiga keltirib, chan tugmasining bosamiz.
2. Isxodyaщiye papkasiga tegishli bo‘lgan oynadan sozdat S... xizmat turi bor, strelkani bu
xizmat turiga keltirib, chap tugmani bosamiz
3. Ekranda elektron xabar tayyorlash uchun ishchi maydon xosil buladi. «Komu» degan satrda
xabar oluvchining adresi teriladi. Masalan:
[email protected].
Agar bu xabarni yana bir boshqa adres bo‘yicha junatmokchi bulsak, bu ikkinchi adresni kopiya
xabarning mazmunini, sarlavxasini «Tema» satrida te-ramiz. Asosiy maydonda matnini teramiz.
4. Ekranning chap yuqori qismida joylashgan «otpravit» suziga strelkani keltirib, chap tugmani
bosamiz. Bir satrdan ikkinchi satrga utish uchun [Tab[ tugmasi bosiladi. Kompyuter yana
yuzerney va pesvortni surashi mumkin, bu savollarga javob berib |G‘7| tugmasini bosamiz.
Natijada ekranda «isxodyaщiye» papkasining oynasi chikadi. Junatmokchi bulgan xatimiz kora
rang bilan ajralib turadi.
5. Ekran yuqori qismidagi «dostavit» suziga strelkani keltirib, sichkoncha chap tugmachasini
bosamiz. Natijada xatimiz junatiladi va elektron pochta dasturidan chikishimiz mumkin.
ASOSIY ADABIYOTLAR:
1. Professor N.V. Makarova tahriri ostida Informatika. “Talqin”, T.: – 2005
2. A.R Madrahimov , S.I. Rahmonqulova Internet va undan foydalanish asoslari Toshkent2001.
3. A. A. Abduqodirov, A.G. Xayitov, R. R. Shodiyеv Axborot tеxnologiyalari Toshkеnt
92
2002 yil.
4. T. X. Xolmatov, N. I.Tayloqov, U. A. Nazarov Informatika va xisoblash tеxnikasi.
Toshkеnt 2001 y.
5. A.Оrtiqоv, A.Mamatqulоv. IBM PC kоmpyuterlaridan fоydalanish. Tоshkent
«O‘qituvchi» 1992 yil.
6. A Axmеdov, N Taylakov «Informatika» Toshkеnt «Mеxnat» 2001 yil
7. S.S. G‘ulomov., A.T. Shеrmuxammеdov., B.A. Bеgalov, “Iqtisodiy informatika”. – T.:,
“O‘zbеkiston” -99.
8. S.I.Raxmonqulova. IBM PC shaxsiy kompyutеrida ishlash. - Toshkеnt, «Sharq» HMQSG‘PRINT, 1998.
9. Axborot tizimlari va tеxnologiyalari. Akad.S.G‘ulomov va boshqalar. Toshkеnt "Sharq"
nashriyoti 2000 y.
INTERNET SAYTLARI.
1.http://www.referat.uz- turli fanlardan referatlar to‘plamiga boy sahifa. o‘quvchilar va
talabalarga juda foydali ma’lumotlar keltirilgan.
2. http://www.tashop.uz-komp’yuter va komp’yuter programmalarini xarid qilish mumkin.
3. http://www.uzshop.uz-stiv kompaniyasi electron rastasi: komp’yuter va ofis anjomlari.
4. http://www.nns.ru- dunyodagi eng yirik rus tilidagi ommaviy informatsiya vositalarining
electron to‘plamidir.
93