1
Tënku yi ci biir
____________________________________________________
SAXAL JÀMM, FAGARU AK
CAYTU AY YI
1
2
YELLEEFI NIT
BOKK-RĖEW AK FONK SA RĖEW
3
NGUURU BOKK-RĖEW AK NGUURIN GU SELL
4
WUUTALE GÓOR AK JIGÉEN,
SĖENTU JÀMM AK YOKKUTE
5
WĖRU ÑĖPP, KĖEWNGA LI
AK YOKKUTE GU SAX
6
DUGGOO CI GOX BI
7
2
YI CI BIIR
_____________________________________________________________
Dalinu wax xët
8
Pàcc 1 : Saxal jàmm gi, fagaru ak caytu ay yi
10
Fànn 1 : Saxal jàmm
Fànn 2 : Caytu ay yi
Pàcc 2 : Yelleefi nit
30
Fànn 1: Doxini yelleefi nit ci diggante réew yi, ci gox yeek
ci biir rééw yi
Fànn 2: Ponk yi, ak melokaani yelleefi nit
Pàcc 3 : Bokk-réew ak fonk sa réew
58
Fànn 1 : Bokk-réew
Fànn 2 : Fonk sa réew
Pàcc 4 : Nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell
74
Fànn 1 : Nguuru bokk-réew
Fànn 2 : Nguurin gu sell
Pàcc 5 : Wuutale góor ak jigéen, séentu jàmm ak yokkute
92
Fànn 1 : Sóoraale wuutale góor ak jigéen
Fànn 2 : Wuutale góor ak jigéen, li jàmm ji ak yokkute gi di jànkoonteel
Pàcc 6 : Wéru ñépp, kéewnga li ak yokkute gu sax
Fànn 1 : Wéru ñépp ak kéewnga li
Fànn 2 : Yokkute gu sax
110
Pàcc 7 : Duggoo ci gox bi
126
Fànn 1 : Gis-gis ak sasu CEDEAO
Fànn 2 : Jëm ci CEDEAO ñeel askan yi
Téere yi ci aju
150
Li ñu yër ci enternet
151
Toftal
153
3
GÀTTALI BAAT YEEK TUR YI
_____________________________________________________________
AMAO : Agence Monétaire de l’Afrique de l’Ouest Bànku xaalisu Afrig sowu jant
BAD : Banque Africaine de Développement Bànku yokkute Afrig
BIDC : Banque d’Investissement et de Développement de la CEDEAO Bànku dugal xaalis ak bu yokkute
CEDEAO
BRIC : Banque Régionale d’Investissement de la CEDEAO Bànku dugal xaalis ci goxu CEDEAO
BM : Banque Mondiale Bànku réewi àddina
CCDG : Centre de la CEDEAO pour le Développement du Genre Kuréelu CEDEAO ngir yokkute Wuutale gi
CEA : Communauté Economique Africaine Mbooloo koom-koomu Afrig
CEAAC : Communauté Economique des Etats de l’Afrique Centrale Mbooloo koom-koomu réewi diggu
Afrig
CEDEAO : Communauté Economique des Etats de l’Afrique de l’Ouest Mbooloo koom-koomu réewi Afrig
sowu jant
CEDEF : Convention sur l’Elimination de toutes formes de Discrimination à l’Egard des femmes Mànkoo ci fanq
bépp xosi boddi jigéen ñi
CEN-SAD : Communauté des Etats Sahélo-Sahariens Mbooloo réewi Sahel ak Sahara
CER : Communauté Economique Régionale Mbooloo koom-koomu gox bi
CICR : Comité Iternational de la Croix Rouge Kuréelu réewi Kurwaa ruus
CILSS : Comité Inter-états de Lutte contre la Sécheresse au Sahel Kuréelu réew yiy xeex bekkoor bi ci Sahel
CMS : Conseil de Médiation et de Sécurité Kuréelu dox diggante ak kaaraange
CNDD : Conseil National pour la Démocratie et le Développement Kuréelu réew ngir nguuru bokk-réew ak
yokkute
COMESA : Common Market for Eastern and Southern Africa (Marché Commun de l’Afrique orientale et australe)
Bennoo jewu Afrigu penku ak bu xarfu
CPCC : Cadre de Prévention des Conflits Céqu/kuréelu fàggu ay yi
CPI : Cour Pénale Internationale Àttekaayi réew yi
CPLP : Communauté des Pays de Langue Portugaise Mbooloo réew yiy làkk purtugees
CPS : Conseil de Paix et de scurité Kuréelu jàmm ak kaaraange
DUDH : Déclaration Universelle des Droits de l’Homme Dégtalu yelleefi nit
ECOMOG ECOWAS Monitoring group : (Economic Community of West African States Cease-fire Monitoring
group) Groupe de contrôle de cessez-le-feu de la CEDEAO Kuréelu CEDEAO giy wottu wéerug ngànnaay yi
ECOWAS : Economic Community of West African States (Communauté des Etats de l’Afrique de l’Ouest)
Mbooloo koom-koomu réewi Afrig sowu jant
ENOA : Ecole Nationale des Officiers d’Active Ekkoolu réew mi, bi ofise yi di génne
EPU : Examen Périodique Universel Seetlub àddina jépp saa ki saa
FAO : Food and Agriculture Organisation (Organisation des Nations Unies pour l’Alimen-tation et l’Agriculture
Kuréelu Mbootaayi Réew yi aajowoo dund gi ak mbey mi
FAS : Femme Africa Solidarité Jàppante jigéen ci Afrig
FED : Femme et Développement Jigéen ak yokkute
FMI : Fonds monétaire international Bànku xaalisu àddina ji
FRDC : Fonds Régional de Développement de la CEDEAO Bànku alalu yokkute goxu CEDEAO
IFD : Intégration femme dans le développement Bokku jigéen ci yokkute bi
4
IGAD : Inter governmental authority for development (Autorité intergouvernementale pour le développement)
Kuréelu kilifteefu nguur yi ngir yokkute bi
IMAO : Institut Monétaire de l’Afrique de l’Ouest Kuréelu xaalis bu Afrig sowu jant
IUCN : Union internationale pour la concervation de la nature Bennoo réew yi ngir càmmu càkkeef gi
MGF : Mutilations Génitales Féminines Yàqali njurukaayi /njongi jigéen ñi
OIF : Organisation internationale de la francophonie Mbootaayu réew yiy làkk farañse
OMD : Objectifs du Millénaire pour le Développement Jëmuy junni at bii ñu nekk ngir yokkute gi
OMS : Organisation mondiale de la santé Kuréelu réew yi ngir wér gi
ONG : Organisation non gouvernementale Kuréel bu ajuwul ci nguur gi
ONU : Organisation des Nations unies Mbootaayu Réew yi
OOAS : Organisation oust africaine pour la santé Kuréelu wér-gu-yaram bu Afrig
OUA : Organisation de l’Unité Africaine Kuréelu bennoo Afrig
PNUD : Programme de Nations unies pour le développement Porogaraamu Mbootaayu réew yi ngir yokkute
bi
RESPFECO : Réseau paix et sécurité pour les femmes de l’espace CEDEAO Jokkoo jàmm ak kaaraange ngir
jigéeni déndu CEDEAO
SADC : South African development community (Communauté de développement de l’Afrique du Sud) Mbooloo
yokkuteb xarfu Afrig
UA : Union africaine Bennoo Afrig
UE : Union européenne Bennoo Ërob
UEMOA : Union Economique et Monétaire Ouest-Africaine Bennoo koom-koom ak xaalis bu Afrig sowu jant
UNESCO : Organisation des Nations Unies pour l’Education, la Science et la Culture Kuréelu Mbootaayu réew yi
ñeel Njàngale, Xam-xam ak Aada
UNFPA : Fonds des Nations Unies pour la Population Bànku/xaalisu Mbootaayu réew yi ngir dëkkaan yi
UNIFEM : United Nations Development Fond for Woman (Fonds de déveppement des Naions unies pour la
femme Bànku/xaalisu Mbootaayu réew yi ngir jigéen
UNODC : Office des Nations unies contre la drogue et le crime Kuréelu xeex sinaabar ak jëf ju bon bu
Mbootaayu Réew yi
UNOWA : United Nations Office for West Africa (Bureau des Nations unies pour l’Afrique de l’Ouest) Birob
Mbootaayu réew yi bu Afrig sowu jant
5
Baati seede
_____________________________________________________________
Téere njàngale tegtalu sukkandiku CEDEAO ci mbiri saxal jàmm, yelleefi nit, mbokk-réew,
nguuru bokk-réew ak duggoo ci gox bi ñu jagleel jàngalekat yi.
Mbooloo koom-koomu Réewi Afrig sowu jant (CEDEAO), mu ngi sosook Mànkoo Lagoos, ci
Niseryaa, bésu 28 me 1975; soloom bi njëkk mooy jëmale kanam jëflante ak duggoo koom-koom
yi ngir amal bennoo ci koom-koom ak xaalis bu mën a yokk dayoy dundu mbokk-réewi mbooloo
mi, wéral yokkute koom-koom bi, suuxat jotaley diggante réew yi ak jëfe ci jëmale kanam ak
yokkute déndu Afrig bi.
Ak at yi, jëmu njalbéen boobu dafa soppiku, ngir dëppalook solo yiy feeñ ci àddina ji ne ci diggu
bennoom, ak jote yu bare yi am ci diggante 15 réewi Mbooloo mi, ñu topp nag ponk yu lalu yi di
yemoo ak jàppante, jëflantey réew yi, jàppoo ak bokk moom seen bopp. Yeneeni ponk yi ñuy
gindikoo yi ñooy déggale polotig yeek porogaraami duggoo; bañ a songoonte réew yi ci bokk;
saxal jàmm ji, dal gi ak kaaraange gi ci gox bi; fey ay yi ci jàmm ; wormaal, jëmale kanam ak
sàmmoonteek yelleefi nit; jëmale kanam ak dëgëral nguuru bokk-réew ak nguurin wu sell;
wareefu leeral yorin yi, yemale gi ci koom-koom bi ak ci lépp lu jëm ci mbooloo nit ñi.
Amalug jëmu bu rafet boobu jafe na gaa ci gox bu am ay wuute ci xeet ak i aada yu làmboo
njaxlafu mboolooy koom-koom ak polotig. Waaye nag, ni àddina ji gise léegi ni CEDEAO
mbooloo koom-koom la bu ñuy roy ay jëfam yu aju ci duggoo gox, loolu dafay sagal ñi sos
CEDEAO, pasteef ak jóg dëggu njiiti gox bi ak ñépp ñi gëm porogaraamu duggoo gox bi.
Ngir saxal jàmm ji ak toogaayu polotig bi ci gox buy yëngu bii, dañu jëfe boole doxalinu fàggu
maslaa, saxal jàmm ak itam amloo jàmm fu mu ko laaje, ci céqu ay jumtukaay yu di, rawatina,
Sàrtu 1999 ci fàggu, saytu, defare ay yi, jàmm ji ak kaaraange gi; Sàrtu jokk ci nguuru bokk-réew
ak nguurin wu sell (2001); Céqu CEDEAO ngir fàggu ay yi (2008) ak Sàrtu CEDEAO ci njàngale ak
defar bi (2003). Ci diiru 37 at yi CEDEAO jot a am, rawatina ci ñaar-fukki at yi jëkk yi, dañu
demale céquy yoon yooyu ak ay polotig, ay dogal, ay doxalin ak ay jóg yu jaadu yu jublu ci saytu
bu baax ay yooyu ci diggante nit ñi, mbooloo yi, wasoo yi, yu biir réew yi ak sax yu diggantey
réewi mbooloo mi.
Péncu Mbooloo mi, Àttekaayu Mbooloo mi ak Xareb xaarandib CEDEAO bokk nañu ci yenn
doxalin yi ñu dogal ci Ndajem njiiti réew yeek yu nguur yi ngir difi céqu yoon yi ak defarinu jàmm
jeek kaaraange gi.
Bu fekkee sax ni dañu war a wéyal doxalin yi am ci dëgëral jàmm ji, ci fàggu, ci defare ay yi ak di
leen xeex, war a jànkoonteel yu bees yi duggoo bi laaj, dafay tax ñuy faral a amal ay xayma ak ay
settantali seete mbaa ay jëfey doxalin yu bees ngir am ay jeexital yu gën. Xalaat booboo ne ci
diggu ni ñu fésale taxawaayu njàngale ak jeriñoo njàngale ci jëmale kanam saxalu jàmm ji ci biir
goxu Afrig sowu jant.
Lii nag dafa di lu am a am solo sax, ak barewaayu ndawi gox beek li ñu war a jàngal ndaw ñi (njiiti
ëllëg yi) saxalu jàmm ji, jaare ko ci jëfoo doxinu njàngale mi.
Ci biir mbir mii lañu defare Téere tegtalu sukkandiku CEDEAO jàngalekati jàngalekat yi, ak
ndimbalu xaralaak xaalisu jàppalekati yokkute, rawatina UNESCO-BREDA bi ci Dakaar ak Bànku
yokkute Afrig (BAD).
6
Téere bii, di jeexitalu doxalinu gise bu yaatu bu doore atum 2006 ci goxu Afrigu sowu jant bépp,
te xiiroo xam-xamu dëgëral saxal jàmm ñu ne ci biir mbaa ci biti gox bi ak bu UNESCO, Téere bi
lu am solo la ci ñépp ñi bëgg jàmm ci goxu CEDEAO bi.
Juróom-ñaari pàcc la téere bi am, yu jëm ci saxal jàmm ak caytu ay yi; yelleefi nit; fonk sa réew
ak mbokk-réew; nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell; wuuteef ak yokkute; wér-gu-yaram,
kéewnga ak yokkute bu sax; ak duggoo ci gox bi. Pàcc bu nekk dafa ëmb ñaari fànn yu ànd ak ay
dugge, ay xamukaayi tegtal, ay jëmu yu yaatu yu jublu ci gindi jàngalekat bi ak ay këraley xosi
njàngale yu ñu mën déggaleek am-ami njàngaley réew yu wuutey CEDEAO bi. Ci noonu itam,
Téere bi mën na dem ci jàngalu jàngalekat yi sasoo yar bi ci lekkool mbaa beneen, ci ay jéego
njàngale ak njàng.
Jublu bi mujju Téere bi mooy amal naax bu takku ci ay mbokk-réewi CEDEAO yu am mën-mëni
xam-xam ci njàngale mi, waaye itam ay mën-mëni cofeel ci solo yi, taxawin yeek defe yu baax ci
jëmale kanam jàmm ji, nangulante beek dëkkandoo ci jàmmu mbokk-réewi mbooloo mi.
Ci nii nag, Téere CEDEAO bii ci saxalu jàmm, yelleefi nit, fonk sa réew, nguuru bokk-réew ak
nguurin gu sell, dañu koy wonale ay jàngalekati jàngalekat yu bare ngir ñu mën koo nangu ci
Réew yi amul porogaraam bu ni mel, te ñu nangu kook yokkoo ko ci réew yu am yu ni mel.
Kadre Désiré Ouedraogo
Njiitu Kuréelu CEDEAO bi
_________________________________________________________
Ngërëm yi
CEDEAO ngee gërëm BAD ak UNESCO yi nga xam ni seen ndimbal moo tax ñu mën a amal téere
tegtal bii. Ci doxin bi yépp, taxawin nañu bokk dëgg ak jàpple bu amul sikk ci nasu gëstu ak defar bii.
Ñu ngiy gërëm itam ñépp ñi bokk ci amalu xamukaay bu am a am solo bii, naka xamkati réew yi
bokk ci CEDEAO yépp.
Nu ngiy gërëm rawatina kilifay polotig yeek yu nguuri Réewi Mbooloo mi, ñi yombalal liggéeyu
ndajey liggéey yi ame ci Dakaar, Lome, Wagadugu ak Abuja.
Ñooñu ko séq ñépp, nu ngi leen di gërëm ci jublu duggoo bi nu bokk te nu di ko yéene suni askan yi,
waa CEDEAO bi.
7
Dalinu wax
_____________________________________________________________
Xalaatu sos mbooloo koom-koom ci Afrig sowu jant doonoon na safaanu daggate Afrig gi moom
boppam. Te gaa, Mànkoo ngir amal Mbooloo Koom-koom Réewi Afrig Sowu jant bi 15 réewi
Afrig Sowu jant xaatim bésu 28 me 1975 ca Lagoos, moo doon jéego yi jëkk cib duggoo Afrig.
Bëgg lu gën moo doon yaatal déndu koom-koom bi, def ko bu mbooloo nit ñi, bu aada ak sax bu
politig. Te loolu de séentu la ci defaraat mbokk-réewug Afrig sowu jant.
CEDEAO bi dafa sasoo jëmale kanam duggoo ci koom-koom (bennoo ja ak xaalis), politig (pénc,
kuréelu koom-koom ak mbooloo nit ñi, àttekaayu yoon), kaaraange ak coldaar (ECOMOG, ci
1999).
Ci ponk yu am solo yi mbooloo mi di teg jëfam, war nañu ci ràññee :
• wormaal, jëmale kanam ak sàmm yelleefi nit ;
• jëmale kanam ak dëgëral nguuru bokk-réew [nguurinu waawu ñi ëpp] bi ;
• déggaley politig yi ak duggoo porogaraami yokkute.
Waaye nag, am na ay gàllankoor yu bare ci yoonu duggoo bu antu : safaanoo yi ci biir réew yi te
aju ci yëngu politig yeek jafe-jafey nguurin yi, ndóol gi ak mbiri kaaraange yi jóge ci wéyug ayi
gànnaay ci réew yu barey CEDEAO. Ñu yokk ci yooyu, ci biir réew yi, ñàkk dooley koom-koom yi
ak li muy demal, di ñàkk dëgëraayu campeef yi ; ak itam dellu ci sa bopp biy faral di ànd ak ñàkk
jëfe bu doy jumtukaayi yoon yi ñu tërale yaŋ-yaŋu dem-dikku nit ñeek alal yi.
Ngir dékku wéyalu ay yi, jafe-jafey nguurin yi ak jalgati yelleefi nit, dañu war setaat gisin wi te
gën a yemale jëf yi. Ci amal loolu, jaadu na ba tey ñu jaare ci lekkool bi di lu am doole ci duggoo
solo yi, demin yi, taxawin yeek bokklu yi.
Téere tegtalu sukkandiku bii aju ci jàngal ak saxal jàmm, yelleefi nit, mbokk-réew, nguuru bokkréew ak duggoo ci gox bi, ñu ngi ko amale ci wottu kilifteefu UNESCO bu Dakaar (BREDA), ak
jàppalante bànku yokkute Afrig (BAD).
Jumtukaay la bu réew yi bokk CEDEAO di mën a jëfandikoo ; dañu ko tekki ci farañse, àngale ak
purtugees.
Ñu ngi ko jagleel jàngalekat yépp, yu kuréeli céqu yi, lekkooli jàngale jàngalekat yi am sàrtu
toogaay am déet.
Téere tegtalu sukkandiku la, muy joxe noonu ay jubluwaay ci li mbir yi ëmb, ak ci doxalin yi.
Xalaatul nag de joxe lu mët ci mbir yi mbaa lu sotti ci doxalin yooyu.
Jàngalekat bi ab gëstukat la ; dafay jële ci téere bi ay tegtali misaale yu muy mën wutal ay
mottal yu ko soob ngir amal ay soppitey demin yi ñu yaakaar ci njëfenu pàcc yi.
Jeexital bi ñu ci jublu mooy suqali, ci déndu CEDEAO, naax bu takku ci ay mbokk-réewi Afrig yu
am mënin yu mag ci jëflantey mbooloo, moom sa bopp ak bokklook ñépp, ñuy taxawin yuy amal
ak defaraat ab déndu gox bu jàmm ji sax, ay yi fanqu fi ba fàww, anami yokkute bu sax sampu bu
baax, ak li ñu wormaal kéewnga li, solo yu lalu yi, wuuteef yi, ci biir yëngute buy boole, di bokklu,
ngir ame ci mbokk-réewu Afrig muy doxal.
Ci juróom-ñaari (7) pàcc lañu tërale Téere tegtal bi. Bu ci nekk dafa aajowoo benn mënin te di
boole ñaari fànn. Fànn wu ci nekk dafay firi benn mënin buy indi ay jëmuy njàngale/njàng.
Dañuy joxe ay tegtali këmb yi ak ay jubluy doxalin, te jàngalekat bi am na benn tegtalu
xamukaay ak yu bare ci ay jokkoo ci enternet yu mu mëne yokke ay xam-xamam.
8
Séentu nañu itam tëralinu jetaayi njàngale mi cib kërale tëralinu pàcc bi, te it, ci fànn wu ne, joxe
nañu xëtu njàngale ngir leeral ko. Jàngalekat yi ñoo war nag déggale xët woowu ak anam yi mu
am ci liggéeyam.
Ñetti mënin yu mag la pàcc 1 ba 7 di diir :
- Jàpplantey mbooloo ngir dundeek ñeneen ñi ci wutum jëmu yu ñu bokk ngir yokkute ak
soppite mbooloo buy sax ci déndu CEDEAO.
Jeexital bi ñu ci séentu :
Mbokk-réew bu di way-bokk buy doxal CEDEAO, bu jàpp ci nasu goxu « benn bëgg-bëggu bokk
dund », ak ci wareefu déggalook keneen ki ak ñeneen ñi ci wutum jëmuy bokk duggoo.
- Dëggal sa mbokk-réew gi ak sa xalaatu settantal ngir mën a am pexey defaru ame sa bopp.
Jeexital bi ñu ci séentu :
Mbokk-réew buy xayma xamle yi te am ay gisin ngir di yeesal ay wareefi way-bokkam ci
CEDEAO.
- Bokklu ak yeneeni mbokk-réew yi ci doxalinu defar, jëfe ak xaymay politigi nguur gi, tegu
ci sàmm say yelleefi nit ak yu ñeneen ñi.
Jeexital bi ñu ci séentu :
Mbokk-réew buy takkoo màndarga yeek doxalini campeefi CEDEAO te di doxal sàmmu yelleefi
nit, nguuru bokk-réew ak jàmm ji, ci céquy jëf yu ñu yëgoo ngir bokk ci yëfi ñépp, ci réew mi ak
gox bi, lii di anam yu dul ñàkk ci yeewutey mbokk-réew buy faral leeraay ak sellaayu nguurin.
Réew mu nekk ci CEDEAO dina war déggale téere bi ak yëfi boppam, teg ko ci li am mbaa
mottali ko. Dina war itam ñu sukkandiku ci gisini njàngale yi tegu ci politigu biir réew mi. Dina
laaj, ak nu mu munti doon, ñu wéeru ci ay pexey njàngale yu mel na toppandoo yi, teyaataral yi,
seetluy ay anam, añs. Te dina war itam, ci jeexal, ñu aajowoo jëmaley kanam ak amalu sasu
CEDEAO bi.
Ann Therese NDONG-JATTA
Njiitu UNESCO Dakar
9
PÀCC 1
SAXAL JÀMM, FAGARU AK CAYTU AY YI
« Xare yi, ci xelu nit ñi lañuy juddoo,
ci xelu nit ñi lañu war a taxawale aarukaayi jàmm ji… »
Mbindum sosub UNESCO, 1945
10
SAXAL JÀMM,
FAGARU AK CAYTU AY YI
12-
Saxal jàmm
Caytu ay yi
Dugge
Jàmm ji, lu nit ñi tabax la, du lu nit ki di judduwaale. Benn léebu bu yàgg bu waa Rom gu njabur
bu jëkk, daan na ko faral taqaleek ay yeek xare yi, naan : « ku bëgg jàmm waajalal xare ». Waaye
mbiru saxal jàmm mënul dëggal wax ju ni mel ju mënul meññe lu dul ci maandute.
Maandute googu, doonte sax nangu na bokk gi ay yi bokk ci dundu nit ak wuute gi ci aada,
politig, koom-koom, mbooloo, xeet, diine, ak ñoom seen, maandute googu dafay jàpp it ne
dañu war a jàng saytu ay yooyu ngir mën a amal jàmm ju sax te ñu aar ko. Looloo tax sax, ci
pàccu téere bii, ñu lëkkale saxal jàmm ak caytu ay yi.
Mëninu pàcc bi :
Saxoo ay jikko ak i taxawaay, lal ay pexe ba mën a dëkke saxal jàmm ak caytu ay yi.
Fànni pàcc bi
1- Saxal jàmm
2- Caytu ay yi
11
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko ay taxawaay ak i mën-mën, ba mën a dëkke saxal jàmm.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Mokkal solo yeek xalaat yi jëm ci saxal jàmm gi.
Amal ay pexey jëmale kanam saxal jàmm gi, sóoraale li pénc yépp mën a indi.
Amal ay yëngu-yënguy jàngale yu aju ci saxal jàmm gi.
Am ay taxawin yuy jàppale saxal jàmm gi.
Mbir yi ci biir
Li jàmm doon
Mën nañu déege jàmm doxinu sàkku ay jikkook i xam-xam, am ay taxawin, mën-mën ak
taxawaay yuy baaxal sa dund, sa dund ak ñeneen ñeek càkkeef gi.
Déegini jàmm ji1
- nekkinu ay réew yu nekkul ci xare : jëfe ngir jàmm am ci àddina ji ;
- dakkalu xare diggante ñuy ayoo : waxtaane jàmm ji ;
- nekkinu déggoo diggante mbokk-réew yi, mbooloo yi, ñàkk xiiroo at fitna ci nit ñi :
jàmmu pénc yi ;
- nekkinu mbooloo nit ñu xuloowul, xeexoowuñu : dëkke jàmm ak say
dëkkaale ;
- nekkinu dal nit ki ;
- nekkinu ku xelam dal ;
- dal ak ñàkk coow ci béréb : jàmmu armeel ya.
Xeeti jàmm yi
Jàmm ju ne ñoyy : mooy ñàkk jëf yu bon ak ayoo.
Jàmm ju ñu sàkku : mooy jàmm ju ñu tabax, ngir gën a jagal dundu ñépp ; du nekk rekk ñàkk jëf
ju bon ak ay. Tabax jàmm dafa laaj jikko yii :
- mën muñ ;
- mën déglu ;
- nangu waxtaan bi ;
- nangu wuute gi mën am ci gisin yi ;
- sóoraale wuutale góor ak jigéen ;
- sóoraale jamp gi war ci bu jafe-jafe amee ;
- nangu jàppalante gi ;
- nangu xalaat yu wuute yi ;
- nangu sosoo yëfi pénc mi
1
12
Waaye nag, jikko yooyu, njàng mee leen war a dooleel.
Saxal jàmm gi
Sasal jàmm gi :
«Doxalin la wuy amal kóolute ak jàppalante digaante xeet yi ak réew yi. Mi ngi nekke jàng
defare ci jàmm ŋaayoo yi mën a am ci diggante xeet yi mbaa réew yi, rawatina ak waxtaan,
maanaam lu dul ngànnaay mbaa lu aay… Jëmu saxalu jàmm ji du rekk fanq nu mu mënti ame ay
yi, waaye fexe ba ñu jeexe ci lu mettiwul. Boon saxalu jàmm ji dafay aajowoo jëmal kanam
wormaal yelleefi nit, ak muñalanteek jubale bu jàppandi ci ay yi, ak itam yokkute nit ki ak
mbooloo mi. »2
Ci ndéegu Kuréelu Mbootaayu Xeet yi, saxal jàmm lu boole la ay jikko, ay taxawaay, ay
taxawin ak ay dundin yuy dàq metital te di fagaru ci ay yi di leen xeex ca sosu ba ci lal
waxtaan diggante nit ñi, mbooloo yi ak Réew yi (Dogali Mbootaayu Réew yi A / RES / 52 /13 : Saxal jàmm gi ak
A / 53 / 243 : degtal ak tëralinu jëfe ci saxal jàmm)3
«Saxal jàmm gi, doxalin la wuy soppi nit, mbooloo ak kuréel. Mu ngiy juddoo ci ay ngëm ak ay
jëfi nit ñi, te di deme ci réew mu nekk ak anami boppam ci Fànnu cosaan, aaday mbooloo ak
koom-koom… Jëmu saxal jàmm gi mooy soppi jikko yi, taxawin yeek taxawaay yi ba ñuy jëmal
kanam jàmm ji ak bañ metital gi »4.
Njàngalem jàmm ji
Jàngalem jàmm ji, mooy defar mbokk-réew yu ànd te xam seen i sas, nangu yeneen aada yi,
mën a xam soloy moom sa bopp, yu wormaal nit ak wuute gi, te mën fagaru ci ay yi mbaa di leen
fey ci jàmm.5
Naka saxal jàmm gi, njàngalem jàmm ji day sóoraale anami réew mu nekk ci fànnu cosaan,
aada-mbooloo ak koom-koom. Mën nañu jàpp ni njàngalem jàmm jee ngi cosanoo ci jéem a tere
xare : Bi jëkk ci jumtukaayu mbooloo réew yi, jëm ci tere xare mooy Mànkoo ñépp gi nangu ne
xare mënul doon politigu réew, ñu gën ko xam ci « Mànkoo Briand-Kellog » bu atum 19286.
Ci weneen fànn, Kuréelu Mbootaayu Réew yi ñu ngi ko sos ci 1945, ngir « aar nit ñi tey ak ëlëg ci
musiba xare yi (…), amal anam yi war ci wéyal yoon ak wormaal wareef yi juddoo ci mànkoo
yeek yeneen yi tukkee ci yoonu réew yépp, (…),
2
3
4
5
6
13
yombal yokkute nit ñi ak amal ay anami dund yu gën a baax ci kaw moom sa bopp bu gën
dëgër…. » (Ubbite Sàrtu Mbootaayu Réew yi).
Njàngalem jàmm ji dina indi itam « déggoo, muñalante ak xaritoo ci diggante réew yépp,
mbooloo xeet yeek yu diine yi » te dina yombal «yëngu-yënguy Mbootaayu Réew yi ci saxal
jàmm ». (Dog 26. Dégtalu yelleefi nit ñépp). Njàngalem jàmm ji doon na noonu, benn ci sas yi
gën a amal solo réew yi bokk ci Mbootaayu Réew yi.
Ak ci doxalin wu ñeel ci njàngale meek njàng mi, jàngalekatu jàmm ji dañuy jéem a xeex ñàkk
wormaal sagu nit giy jóge ci ndóol, ñaaw njort, boddikoonte, siif (waqe), metital ak xare. Ca
njalbeen ga, njàngalem jàmm ji dafa jubluwoon ci bañ bomb atomig tukkal àddina léegi nak dafa
jëm ci yaatal saxal jàmm gi7.
Wareef yeek jànkontee yi ci tabaxu jàmm
Tabaxu jàmm ji mën na am gàllankoor yii :
-
ñàkk waxtaan ;
ñàkk wormaal yelleefi nit ;
sàggane càkkeef gi ;
ñàkk sóoraale wuutale góor ak jigéen;
nguurin gu sellul;
ñàkk sóoraale njàngat ci yi weesu ;
ñàkk wormaal ponki nguuru bokk-réew ;
ñàkk kaaraange gi ;
ñàkk faj soxlay nit ñi ;
ñàkk teg daan ci lu ko jar ;
Caytu gu jagadi ci yi jamp ; ak ñoom seen.
Waaye nag, li tabaxu jàmm ji ci déndu CEDEAO di jànkonteel mooy mboolem jëf yu bon yuy
bóom nit ñi di yàq yi ñu defar, di gaañe, di yëngal pénc mi, di indi tiitaangeek ragal.
Doxalini jëfu jëmale kanam saxal jàmm gi
Wareefi réewi CEDEAO yi ngir jëmale kanam saxal jàmm gi ñooy :
- taxawal yoonu àtte wuy yemale mbokk-réew yépp;
jàppale kuréel yiy dox jàmm mel ni mbootaay yeek kuréel yu dul
o yu nguur yi ci biir réew yeek diggante réew yi te bokk ci Mbootaayu
- Réew yi;
- dooleel campeefi bokk-réew yi ak wormaal mànkoo réew
o yi ñu sartoo ;
- wormaal yoon yeek jëfe sàrt yi ;
- aar cakkeef gi ci saxal dàkk yi war a dox diggante nit ñeek seen
kéewnga
- njàngalem mën-mën yeek xam-xam yiy saxal jàmm ji, ak xarala yiy yombal waxtaan yi,
ngir baaxal sa dund, ak sa dund ak ñeneen ñi
- jëmale kanam yelleefi nit.
7
14
CEDEAO bi, benn la ci kuréeli goxi Afrig bi gën a aajowoo mbiri jàmm ak kaaraange. Jot a amal
jàmm ci déndu ay réew yu mu ëmb (Liberyaa, Seralewon, Gine Bisaaw, Koddiwaar), waaye defar
na itam ay jumtukaay yu réew yépp jëm ci aajo amal jàmm. Ci misaal : Mànkoo bi aju ci fagaru ak
caytu gi, ci fey ay yi, ci wéyal jàmm ji ak kaaraange gi (bi ñu dogal ci desambar 1999), mottali
kook yokkug Mànkoo aju ci nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell (bi ñu dogal ci weeru desambar
2001), biy lëkkale fagaru geek fey ay yi.
XËTU TËRALIN
Pàcc 1 : Saxal jàmm gi, fagaru ak caytu ay yi
Fànn 1 : Saxal jàmm gi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko ak i taxawaay ba mën a dëkke saxal jàmm.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Mokkal solo yeek xalaat yi jëm ci saxal jàmm gi.
Amal ay pexey jëmale kanam saxal jàmm gi, sóoraale li pénc yépp mën a indi.
Amal ay yëngu-yënguy jàngale yu aju ci saxal jàmm gi.
Am ay taxawin yuy jàppale saxal jàmm gi.
Diir bi : 14 waxtu
Jumtukaayi njàngale
-
Tëralin yeek téerey lekkool yi jëm ci bànqaasu dalal
Téere tegtalu CEDEAO bi
Ay film
Ay foto ak nataal ;
Ay xamukaay ak mbind yu ci aju ;
Enternet
15
Kërale tëralin
Jetaay
1
2
3
4
5
Mën-mën / xereñ
yi ñu war suqali
- Déegal mbiri
saxal jàmm
- Ràññãtle xeeti
jàmm yi
Ràññee
ak
moomoo ay mënmën yu taqook
saxal jàmm gi
Ràññee wareef ak
jànkoonte
yi
taqook
saxal
jàmm gi
Xalaat ay doxalinu
jëmale
kanam
saxal jàmm gi
Boole saxal jàmm
gi
ci
yënguyënguy njàngale
yi
Ñu bàyyi xel ci :
- Dugal saxal
jàmm gi jaar ci ay
misaal ci biir
njàngale
muy
dugalaale wuutale
góor ak jigéen te
di ñaax jàngkat yi
ñu bokk ci liy
doxal séen gox
(jàpp ci liggéey bi
war ñépp, maye
liggéey, añs.)
Yëf yi ñu ci boole
Doxalin yi
- jikko ak mbir yi
taqook
saxal
jàmm gi
- Xeeti jàmm yi
Doxin ak doxalini Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu
saxal jàmm gi
enternet)
Liggéeyu
wareef
ak mbooloo
jànkoonte
yi - Weccee xalaat
taqook
saxal - Gëstu
-Werante
jàmm gi
doxalinu jëmale - jàngat
kanam
saxal - jéem
- Teyaataral
jàmm gi
- Njàngu wane
Njàngu
Jumtukaayi jéeemantu
njàngale yi am
- xëti njàngale yi
- njiite jetaayi
njàngale/njàng
- Xayma li ñu ci
jële
Tegtalu diir
2 waxtu
2 waxtu
2 waxtu
2 waxtu
5 waxtu
16
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 1 : Saxal jàmm gi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko ay taxawaay ak i mën-mën, ba mën a dëkke saxal jàmm.
Jëmuy njàngale/njàng
Mokkal solo yeek xalaat yi jëm ci saxal jàmm gi.
Tudde njang mi /anamu njàngale :
Solo yeek xalaat yi jëm ci saxal jàmm gi
Xereñ yi ñu war a suqali
XEREÑ
Ci xel / Xam-xam
Ci taxawaay / Mën-mën
Ci xarala / xam-nekkin
- Déegal jàmm.
- Yeete ci jàmm ji.
- Wormaal ñeneen ñi.
- Ràññee soloy - Jàngat ay misaali fey ay ci fi - Dund ci jàmm ak
jàmm.
ñu nekk.
ñeneen ñi.
Jàngat ay misaali taxawin ak
i taxawaay yombal jàmm ji
Diir bi : 2 waxtu
Jumtukaayi njàngale
-
Ay foto yuy wone ay ak i xare yu am ci bereb.
Ay foto yuy wone jàppalante, déggoo ak wormalante, añs.
Tëralinu njàngale réewi CEDEAO
Téerey réewi CEDEAO
Jukki ci yéglekaay yi
Nataalu lawinu jàmm ji (benn nataal, njàngaan bu nekk)
Yeneeni nataal ak i foto
17
Doxinu jetaayu njàngale/njàng
JÉEGO YI
Seetlu lu war a
jiitu / li ñu
jëkk a xam
Mbumboo
Doxalu yënguyëngu mbooloo
yi /wone liggéeyi
mbooloo yi
- Yi mbir yi /
dëgëral ak tënk
Xayma/Tënk
Jotale /
jëriñoowaat
YËNGU-YËNGUY
DOXALIN YI
jàngalekat bi
jàngkat yi
- seet tolluwaayu xam-xamu
jàngkat yi ci yi ñu war a jàng
- tontu laaj yi (ci mbind mbaa
ci wax
- junj ak werante ci saxal
jàmm gi
- wone lawu jàmm ji (seet ci
xamukaay bi ñu ci toftal)
- laaj ñu wone jàmmoo gu law
- jàngat li ñu mën a jële ci mbir mi
.- laaj jàngkat yi ñu fent ay baati
fésal jàmm ji
- indi ay mottali xam-xam ci
liggéeyi mbooloo yi
- laaj jàngkat yi ñu :
. mottali 7eel ponku lawu jàmm ji
. fésal ci benn mbindu fukki sàppe,
mbaa cib nataal, mbaa ci benn
baatu fésal, benn ci yeneen 6 ponki
lawu jàmm ji
- laaj ñu def ku ni nga ko bëgge :
- benn téere dajale ay
mbind, ay nataal mbaa ay
foto, ci ay xew-xew yuy màggal
saxal
jàmm gi;
. ay bataaxali jàmm yuy ñaax
mbooloo yi ci saxal jàmm gi seen
biir
ak ñeneen ñi
- woote ci defantu yëngatuy
jëmale kanam bokk dund ci dëkk
bi.
mbooloo mu ne wone ag
jàmmoo
- settantal mbir mi;
- feeñal solo yeek mbir yi
taqook jàmm ji
- fent baati fésal
teg seen liggéey ci tëralin wii:
. déeggu mbir yeek solo yi
taqook jàmm ji;
. taxawain yuy yombal jàmm
ji
.
yëngu-yënguy yeete ci
jàmm ji;
. añs.
- Liggéeyu kenn ku
nekk
-weccee xalaat
- waxtaan
Liggéeyu mbooloo
-Liggéeyu mbooloo
- Werante
- Liggéeyu boole ñépp
- def kenn ku nekk digtal bi
- Liggéeyu
kenn ku nekk
- defar téere bi ;
- Liggéeyu ay mbooloo
- Wutum ay xamukaay
- defar tëralini yëngu-yëngu
yi ;
- jëfe seen tëralini / yënguyënguy yeete.
Gëstu
Po wu mbuboo
Toppandoo
18
Fànn 2 : Caytu ay yi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay taxawaay, ba mën a dëkke doxinu caytu ay.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Xam mbir yeek xalaat yi taqook ay yi ak seen caytu.
Mokkal doxini fagaru ak caytu ay yi.
Amal pexey suqali fagaru, caytu ak fey ay yi te di sóoraale suñuy
jikkoo ki doxalin, di wormaal wuute gi.
Amal ay yëngu-yënguy njàngale yu aju ci fagaru geek, caytu geek fey ay yi
Saxoo ay taxawin yuy yombal fagaru gi, caytu gi ak fey ay yi.
Yi ci biir
Ay :
Ay ñàkk a déggoo la ci lu mën a indi ay jafe-jafe ci yëg-yëg, ci xel mbaa ci yaram.
Safaanoo la, woroo mbaa ñàkk a déggoo ci : xalaat, gis-gis, ngëm, bëgg-bëgg, waaso, xeet, ak ci soxlay
nit ñi. Ay, mëneesu koo moytu ndax dafa bokk ci dundu nit. Mbooloy pénc moo dem fekk ko fa, moo xam
:
-
njaboot gi,
nguur yi,
campeef yi
kuréel yi,
añs.
Xeeti i ay yi
Am na xeeti ay yu bare :
Ayi xare :
-
ayi xarey diggante ay réew,
ayi xarey biir réew.
Ayu xare diggante réew mooy wu dox diggante ñaari réew mbaa lu ko ëpp.
Ayu xare biir réew mooy wu dox diggante kuréeli kaaraange réew ak i mbooloo yu gànnaayu mbaa wu
dox diggante mbooloo yu gànnaayu.
Ayi xuloo
Ayu xuloo mooy réeroo gu dox diggante ñaari nit (judoo ci ñaaw njort ak ñàkk waxtaan, añs).
Mën na am it nit ñàkk a déggoo ak boppam8.
Sabab / soqeeku ay yi
8
19
Ay yaa ngiy faral di soqeekoo ci :
-
ñaaw njort (jëm ci jëmm, xel, mbooloo, waaso, xeet, añs)
-
ñaaw njort, boddikonte ci xeet, bare ay, ñàkk muñalante, beddi gi, wuutale góor ak jigéen, bañ
doxandéem, ñàkk nangu wuutaleg diine, ngëm gu ëpp, par-parloo, ñàkk yemale, nàkk yëm...) ;
-
jikko yu ñaaw yi (jubadi, ñàkk xel, ñaaw njort, fëqale, ñee, bëgge, tàng xol, wóoloodi, bëgg nguur,
ragal, bare ay, soxor...);
-
ñàkk bokk xalaat (ñàkk a déggoo, ñëg…);
-
ñàkk waxtaan (ñaaw njort, ñàkk déggoo, ñàkk dégloonte…);
-
nguurin gu sellul ak doyadig nguuru bokk-réew (ger gu sampu, ñàkk daane ci lu ko jar, nguuru
jalgati yoon, ndóol, xëccoo koom-koom…);
-
nguur gu baatam naxasaay;
caay-caayu biir réew ak diggantey réew aju ci digi réew yu fattadi;
-
ak koom-koomu gu jóge ci xare.
Li ay yi doon
-
ayi politig yi
-
ayi pénc yi
-
ayi aju ci aada
-
ayi aju ci koom-koom
-
ayi aju ci diine
-
ayi aju ci xeet, waaso...
Ngir saytu ay yi ak fagaru ci : xarala yeek doxalin yi
Ci jamonoy jàmm, mën nanu jàng dund ak ay yi sukkandiku ko ci njàngale/njàngu xarala yeek doxalini
caytu ay ci lekkool yeek bérébi njàng yi. Xarala yeek doxalin yooyu mën nañu suqali jikko, taxawin ak
mën-mën yii : wóolu sa bopp, xereñ, njub, jàppalante, ñàkk faralaate, jokkoo bu baax ak déggante.
Jeexitali xare yi bare nañu : dee gi, ñàkk alal, xottikug pénc mi, xaajaloo gi, teqalikoo, reyaate, màndi gi,
caay-caay gi, yàqu càkkeef geek yi ñu defar, toxalu nit ñi, opp yi, siif (waqe) gi, yàqug lekkool yeek
loppitaal yi, añs.
Ci jamonoy xare, ay yaa ngi aju ci sàrtu yelleefi nit bi réew yi sartoo. « Sàrtu booboo ngi jublu ci aar dund
ak yelleefi nit ñi nekk ci xare tey yémale lor gi juddoo ci xare yi. Mboolem sàrti diggante réew la muy
néewal pexe yeek doxalini xare, tey aar ñi bokkul mbaa bokkatul ci xeex yi. Sàrtu boobu ñu jagleele ayi
xare yi rekk, du wuutu sàrtu yelleefi nit bi nga xam ne, dees koy jëfe saa su ne. Ñaari sàrti yooyu dañuy
mottalante ».
Am na tëralinu njàngaleek njàng Sàrtu yellefi nit népp wu Kuréelu Réewi Kurwaaruus sos (CICR) tudde ko
« Nuñu nemmeeku yelleefi nit népp ».
20
Fagarug ay yi Benn la ci jëmu yi gën a yitteel Mbootaayu Réew yi, ni ko dog bu jëkku sàrtam di seedee.
Waaye nag, dale ko njeextalu ati 1980 ba léegi, ay yi da ñoo soppiku. Ayu diggante réew yi dañoo
wàññiku, ay yi biir réew yi yokku. Ñi ci seen yoon nekkul ñoo ciy gën a loru.
Fagaru ay yi daf gën a law ci njalbéenu ati 1990 ak tëralinu «Asandaa ngir jàmm» bu Sekerteer seneraal
Butroos Butroos-Ghaali tegu ci « maslaag fagaru » bi ñu déege naka « ay matuwaayu fagaru ñàkk déggoo
yi fexe ba du ñu fége ci ay yoo xam ne bu ñu mënul ñàkk itam, du ñu law »9.
Jëmu maslaag fagaru gi mooy wàññi ñagas-ñagas yi ak fagaru ci jàmm ay yi ci biir réew yeek yi ci
diggante réew yi ci dox diggante, ci waxtaan, ci pexey maslaa, ci jubale, ak rataxal diggante fi ay mën a
juddoo. Maslaag fagaru mën nañu ko jëfe ci bu dee ci caytu ak a fey ay yi mbaa ñuy tabax jàmm.
Ci 1997, Kuréelu Carnegie bi solowoo fagaru ay yuy faat bakkan, indi na wuutale gu am njériñ ci diggante
fagaru lu mën a am ak fagaru te dara xewul10.
Fagaru lu mën a am ci déndu CEDEAO bi, dafa tegu ci jëf yuy jànkoonteek musiba mu dégmal, bokk na ci
artu gu teel, dox diggante, jubale, jële fi ngànnaayi ci bi muy teel, dox diggante yi ci ay waxtann ak
kuréelu kaaraange négandiku CEDEAO.
Fagaru te dara xewul bi ñuy faral di def ngir saxal jàmm, dafa jëm ci xeex dëgg-dëggi sababi ay yi, mën a
judoo ci coppite politig beek campeef yi (nguurin) ak coppite yi jëm ci yokkute gi ngir yokk mën-mën yi
ak yeete gi ci saxal jàmm gi11.
Ci fagaru
ay yi, jëf yi mën nañu jaar ci maslaag fagaru, ci kuéeli gëstu, maslaa gi fésul, teg-bëtu réew yi, ak
dox diggante.
Dafa laaj, kuréeli diggante réew yeek yu gox yi, nguuri réew yi (Réew yi ci bokk) ak kuréel yu dul yu nguur,
ñu dugal ay politigi fagaru ci seen tëralin, waaye itam, na politigi fagaru yi jar ci kuréel yuy sàmoonteeg
wuteeg waa réew yi ciy yëngu.
Doxalini fagaru ay yi dafay ëmb yii donte yem ci :
- (a) ay kuréeli njiiti diine, kilifa aada ak i kilifa yu siiw ci pénc mi yuy xamleek a wattu, ay
yónnentu maslaakat ci gox ba mën a xam ni fa mbir yi tëdde ak lu mu laaj ci pexey fagaru ay
yi (taxawal ay kuréeli waxtaane, fey ay ak ñi ko séq ñépp),
- (b) waxtaan wi,
- (c) dox diggante bi
- (d) jubale, sos yooni waxtaan diggante mbooloo yu noonoo ;
- (e) taxawayu fagaru,
- (f) ay matuwaayi kóolute.
Misaali jëf yi ci gox yi dinañu ëmbaale :
-
(a) Tabaxinu jàmm ak kaaraange ci ponki déggoo ci politig yi,
(b) Teg ci gox bi, tëralin teel a artu buy dox : àndandook ñiy toogal réew yi ci bokk ak jàmbur
yi ba mën a jot ci xabaar yi settantal leen (ECOWARN, biroy gox yi),
(c) yëngu-yënguy dox diggantey mag ñu baax ñi ak ki fi toogal njiitu CEDEAO.
(d) jëfu kilifa yu siiw : ndawu dox diggante kilifa yi,
(e) taxawalu ay natt yu jaare ci jëfe céqu fagaru ayi CEDEAO (CPCC),
9
10
11
21
-
(f) yombal ci gox yi taxawalu kuréeli saytu yelleefi nit, kuréeli xeex ger, kuréeli caytu wote
yeek làngi politig yi ngir dooleel seeni mën-mën.
CEDEAO dafa nekk ci taxawal Kuréelu jëmale kanam dox diggante (MSD) ngir jàpple kuréeli maslaa yiy
fagaru mel ne Kuréelu nit ñu baax ñeek ndawi njiit li. Lii, ngir dooleel li ñu gëm ni fagaru ay yi (fagaru lu
mën a am ak fagaru te dara xewul) ci gox bi moon gën fopp te mooy ëpp njeriñ ëleg.
Demini caytu ak fey ay yi
Ràññee soqikoog ay yi
Dañu war a jëkk ràññee soqikoog ay yi. Lu bare mën na nekk sababu ay (seeti ci Sabab/soqiku ay yi).
Settantalu ngëneel yeek sikki demini saytu ay yi :
Xaaj bii dafay settantal demini nit ñi jëm ci jéem a saxale saytu ak fey ay.
Dañuy settantal ngëneel yi ak sikki demin wu nekk, ci lu jëm ci :
-
wotu mbaa ñàkk wotu ñiy ayoo
jëflante mbaa déet gi mën a am ci diggante ñaar ñiy ayoo
fey mbaa ñàkk fey ay wi
suma daanee/nga daan mbaa suma ñàkkee/nga ñàkk mbaa suma amee/nga ñàkk
xam sa bopp ak xam ñeneen ñi
jëfandikoo xelum settantal ak i taxawinu lijanti jafe-jafe yi
céqu wéyal jote yi
22
Ci demini caytu ay yi, mën nañu ci ràññee :
-
-
jaay doole bi (xeex bi) : gis-gisu ñenn ñi day tegu ci ñi ci des. Mooy yoonu ki ëpp
doole : maay daan/yaay ñàkk : jafe-jafe bi taxul mu jóge fi.
jagleel bi : dafa tegu ci doxalinu yoon wi am ci pénc mi. Àttekat beey dogal – kenn ay
daan/keneen ki ñàkk tegu ci lu jaar yoon;
Atte bi : mooy bu ñaari ñépp nangoo keneen atte leen te ñu nangu dogal bi. Tànnu
attekat bi moo am solo;
waxtaan wi : mooy bu ñaar népp nangoo deggoo ci li dox seen diggante. Dafa tegu ci
yoonu damay daan / da ngay daan ;
dox diggante bi : wataan la ba juboo. Ñi ko séq, dañuy yéene jël dogal yi leen di may
ñu mën fey ay wi dox seen diggante ba fàww. Ki ñuy jël seede ñu di ko wax itam
yombalkat bi, dafay rataxal diggante bi doŋŋ seet ndax li ñu jàpp aw na yoon. damay
daan/ nga daan , kenn du ñàkk.
jubale bi : mooy bu amee defare bu sax ci jafe-jafe bi. Mooy bu jàmm dëgg dooree ;
defare bi: mooy jéem defare ci jafe-jafe bi ba jote yi soppiku aw yoon. Donte du tekki
ne yëg-yëg yi jóge nañu fi;
soppali bi: mooy demin bi gën a am maanaa ci ànd bi. Ñaar ñi ko séq dañuy dogu ci
doxal ci seen diggante jote yu bees te gën a baax.
Waxtaan wi, dox diggante bi, jubale bi, defare bi ak soppali bi ñooy demini saytu yi gën amal
ngëneel ñi ay dox seen diggante.
Fukki jéego fey ay yi ci jàmm
1. Jéemleen ràññee seeni mbiri bopp yiy indi ay wi te bañ a mer. Warluleen itam ràññee
ci seen taxawaay liy merloo ñeneen ñi
2. Ñawalleen seen mëninu dégloo – wutleen a am xabaar yi, leeral yi, na ngeen laajte.
3. Ràññeeleen bëgg-bëgg yi lalu – wuutaleleen li ciy seen wàll dëgg-dëgg ak li ngeen di
waxoon mbaa li ngeen jàppoon ca njalbeen ga.
4. Defleen seen xel yépp ci sababu jafe-jafe bi te bañ ko def ci ñi ko séq.
5. Xalaatleen ci bareel yooni ami saafara – “Lu ngeen defe ni moo mën doon saafara bu
baax ?” – wutleen ay xalaat te bañ a am genn njort ci ñi séq ay wi.
6. Jëfandikooleen ay nattukaayu yu dul faralaate ci saafara yi mën a am. – “Lan la
ñeneen def ci lu mel nii ?”
7. Ràññeeleen saafara yu ñi ko séq ñépp mën a nangu.
8. Mànkoo leen ci saafara bi gën a baax.
9. Déggooleen wéyal waxtaan wi su saafara boobu awul yoon.
10. Wéyal leen jote yi12.
12
23
XËTU TËRALIN
PÀCC 1: Saxal jàmm gi, fagaru ak caytu ay yi
Fànn 2 : Fagaru ak caytu ay yi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko ak i taxawaay ba mën a dëkke fagaru ak caytu ay yi.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Xam solo yeek xalaat yi jëm ci fagaru ak caytu ay yi.
Mokkal doxalini fagaru ak caytu ay yi
Amal pexey fagaru, caytu ak fey ay yi te di sóoraale suñuy jikkoo ki doxalin, di
wormaal wuute gi.
Amal ay yëngu-yënguy njàngale yu aju ci fagaru geek, caytu geek fey ay yi
Saxoo ay taxawin yuy yombal fagaru gi, caytu gi ak fey ay yi (muñalante ak jàmm).
Diir bi : 16 waxtu
Jumtukaayi njàngale
-
Tëralin yeek téerey lekkool yi jëm ci bànqaasu dalal
Téere tegtalu CEDEAO bi
Ay film, ay foto, nataal
Ay xamukaay ak mbind yu ci aju ;
Enternet
24
Kërale tëralin
Mën-mën/xereñ yi ñu yëf yi ñu ci boole
war suqali
Jeta
ay
Doxalin yi
- Déegal mbir yi
taqook ay yi
- ràññee te wone
melokaan, sabab yeek
jeexitali ay yi
Ràññe gàllankoor yi
taqook fagaru, caytu
ak fey ay yi
Ràññee mbir yeek
jumtukaayi
fagaru,
saytu ak fey ay yi
Dendale
ay
royukaayi
fagaru,
caytu ak fey ay yi
Ay, ayi xare, sabab, Wutum
jeexital ak li ay yi xamukaay (yu ñu
doon
móol ak yu)
Liggéeyu
mbooloo
Gàllankoor, jafe-jafe -weccee xalaat
yi taqook fagaru, - Gëstu
-werante
caytu ak fey ay yi
Demin/jumtukaayi
fagaru, caytu ak fey Jàngatu
xamukaay
ay yi
Xamukaay yu joteek
politigu gox bi
Jàngatu anam
Xalaat, defar ak
Boole
ci
yëngu- Jumtukaayi jëfe xët njàngale
yënguy njàngale yi, njàngale yeek njàng yi
Amal ëttu liggéey
xaralay fagaru, caytu yi am
ak ñeneeni ñi ci
ak fey ay yi
- Xëti njàngale yi
njiite
jetaayi bokk
njàngale/njàng
-Xayma li ñu ci jële
1
2
3
4
5
Tegtalu diir
4 waxtu
2 waxtu
2 waxtu
2 waxtu
6 waxtu
MISAALU XËTU NJÀNGALE
PÀCC : Saxal jàmm gi, fagaru ak caytu ay yi
Fànn 2 : Fagaru ak caytu ay yi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay taxawaay, ba mën a dëkke doxinu caytu ay.
Tudde njang mi /anamu njàngale :
Jàmm ji, muñalante gi, jàppalante gi
Jëmuy njàngale/njàng
-
Moomoo solo yeek mbir yi taqook ay yeek seen caytu.
25
-
Dug ci yëngu-yënguy fagaru, caytu ak fey ay yi
26
Xereñ yi ñu war a suqali
XEREÑ
Ci xel / Xam-xam
Ci taxawaay / Mën-mën
Ci xarala / xam-nekkin
- ràññee te wone Bokk tey yëngu ci jàmm ci Ràññaleek
settantal
melokaan, sabab yeek werante wutum saafara ci tegu/anami ay
jeexitali ay yi
ay yu am wala yu ñuy
ay
sosantu
Jumtukaay ak xamukaay
-
6 nataalu leebu 2 mbaam yi ;
Sàrtu ndeyu atte ;
Sartu doxalinu biir kuréelu jangale gi
Diir bi : 2 waxtu
Doxinu jetaayu njàngale/njàng
JÉEGO YI
Xayma
lu
war a jiitu / li
ñu
jëkk a xam
Mbumboo
Doxalu
yënguyëngu
mbooloo yi
/wone
liggéeyi
mbooloo yi
Tegtal
ci
mbir yi
/
dëgëral ak
YËNGU-YËNGUY
DOXALIN
jàngalekat bi
jàngkat bi
Jàngalekat bi :
- dafay def ay laaj ba mën a
tollale li jàngat yi xam ak yi
ñu war a jàng;
Jàngkat yi :
- dañuy tontu ci laaj yi
-junj ak werante ci ay solo
yu taqook yi ñu war a jàng;
- dafay wone mbaa wax ñu
wone juróom benni (6)
natali léebbu ñaari (2)
mbaam yi.
- dafay fexee jëriñoo ko ci
njàngale mi
- dafay jiite njàngatu
xamukaay bi
- tegtal yoonu xam solo yi ci
am njeriñ
- wax indi ay leeral ci
yilëndam
- dañuy jàngat léeb bi (ci
liggéeyi mbooloo) te wax li
ñu ci gis
Liggéeyu mbooloo
- dañuy tontu ci laaj yi
- def liggéey ci wàllu léeb yi
ñu leen sas
Liggéeyu mbooloo
- dafay indi leeral ci li nataal
bu nekk di wax te di
sukkandiku
ci
liggéeyi
mbooloo yi;
- dimbali jàngkat yi ba ñu
- tollale yi ci nataal bi ak li
ñuy dund
- indi leeral ci cosaanu ay
yi, seen sabab, li ñu doon
ak seen fagaru
- Tànn-tontu
- Liggéeyu
kenn
- Weccee xalaat
- Waxtaan
Liggéeyu kenn,
noppi bu ñépp
ba
27
tënk
Xayma/Tënk
Jotale /
jëriñoowaat
mën a tollale li ñu jàng ak li
ñuy dund ci njaboot gi, ci
pénc mi, añs.
- laaj njàngaan yi ñu
werante ci seeni mbooloo yi
ngir ñu indi leeral ci
cosaanu ay yi, seen sabab, li
ñu doon ak seen fagaru;
- dimbali jàngkat yi ci leeral
solook jeexitali jëf yi mën a
soqikoo ci yokkute ay wi.
- dafay laaj jàngkat yi ñu
defar kayiti xamle, afiis,
jumtukaayi yeete ci fagaru
ay yi.
- dafay laaj ñu def benn
téerey dajale ci sabab, feeñe
ak jeexitali ay wu am walla
wu ñu xalaat ak itam ci
doxalini fey ko;
- jëmale kanam yënguyëngu ci aada ak xaralay
taaral yu bokkul ci njàngale
mi (mbootaayi gëstu yu
yombal jaxasoo jàngkat yi,
duggante aada yi ci réew mi
ak xam aaday feneen,
yewwi fentu xaralay taaral defar ay mbind ak i nataal,
fent ay taalif…);
- amal ci biir yëngu-yënguy
mbootaay yi, ay waxtaan,
nemmeeku yeneen aada,
añs.
- leeral solook jeexitali jëf
yi mën a soqikoo ci yokkute
ay wi.
- dañuy defe li ñu laaj, tan
jumtukaayu yeete bi leen
ssob
- dañuy defar téere bi; (ci
ay mbooloo);
- bokk ci yëngu-yëngu
mbootaay yi.
Liggéeyu
kenn
mbaa
mbooloo
bu
Liggéeyu ay mbooloo
Wutum
ay
xamukaay
- Jàngat anam yi
- Sàkk ay mbootaayi
gëstu yu sóoraale
tànn yi mbooloo mi
dogal
28
Xamukaayi enternet yi aju ci pàcc 1 : Saxal jàmm gi, fagaru ak caytu ay yi
Fànn 1: Saxal jàmm gi
Mbiru jàmm :
- http://www.larousse.fr/dictionnaires/français/paix
Saxal jàmm gi
- http://www3.unesco.org/iycp/fr sum cp.htm
- http://unescodoc.unesco.org/images/0011/001130/113034F.pdf
Njàngale jàmm ji
- http://www.ehl.icrc.org/images/resources/pdf/otherlanguages/french/
Introductory.pdf
- http:/www.un.org/cyberschoolbus/peace/frame2.htm
Ayu xare
- http:/www.ehl.icrc.org/images/resources/pdf/otherlanguages/french/
Module2.pdf
Jikko yu baax ngir saytu ak fàggu ay yi: xarala akdoxalinu caytu ay
- http:/www.ehl.icrc.org/index.php?option=comcontent&sectionid=
15&task=view&hidemanmenu=1&id=548
- http:/www.ehl.icrc.org/images/resources/pdf/otherlanguages/french/
Module2.pdf page2.
29
Taalif ci jàmm ji
Soo gëmee ni ree ji moo gên a am doole gànnaay,
Soo gëmee kàttanu tàllal loxo,
Soo gëmee ni liy boole nit ñi moo gën a am solo li leen di teqale,
Soo gëmee ni nekk ku wuute may la te du lu aay (taafar)
Soo mënee xool keneen ki ak as lenn ci cofeel,
Su la yaakaa rmënee gënal njort lu ñaaw,
Soo defee ni yaa war a jëkk def jéego jote keneen,
Su la xoolu xaleel mënee dalal sa xol,
Soo mënee bége ci sa mbégeelu dëkkandoo,
Soo jàppee ni doxandéem bi mbokk mu ñu la indil la,
Soo mënee maye tuuti ci sa jot ngir cofeel rekk,
Soo mënee nangu keneen di la defal dara,
Soo dee séddoo sa lekk te mën cee boole lenn ci sa xol,
Soo defee ni baale moo gên a am solo feyu,
Soo mënee woyle mbégeelu ñeneen ñi ak fecce seen kontaante,
Soo nangoo ñu lay ŋàññ te di ko baaxoo, bañ ko delloo mbaa di feyu,
Su dee ci yow keneen ki mbokk la jëkk,
Soo jàppee ni mer wàññent la, du firndey doole,
Su fekkee ni ñu tooñ la moo la gënal nga tooñe,
Soo defee ni mbëggeel rekk mooy lu àttan a bàyyiloo,
Soo defee ni jàmm ji mën na am,
Boonte jàmm ji dina ñëw.
Pierre Gilbert
anous les amies.centerblog.net/rub-Textes-beaux-textes.html
30
PÀCC 2
YELLEEFI NIT
«Ni nit ñépp bokke ci Yelleef yi, te di luy jëmale kanan Mboolem Nit ñi, dafa safaanoo lu ñu dogal
jeeg ak lu mënul a ñàkk a am ! Nañu fàttali fii rekk ni liy màndarga yaramu xeetu nit, nit ku nekk,
daanaka lu ñépp nuroole la, maanaam nun ñepp a bokk genn … niteef gi ».
Alain Mouchoux, Tofo Njiitu Ndajey Kuréeli Ndigalu Ërob, Oslo, 21-22 oktoobar.
31
YELLEEFI NIT
1- Doxalini diggante réew yi, ci
gox yeek ci biir rééw yi, aju
ci yelleefi nit
2- Ponk yi ak melokaani
yelleefi nit
Dugge
Ci sunu jamono jii, ay bare na ci suñu àddina ji, féete ci yenn dénd yi, rawatina ci Afrig nga
xamne ay faagaagal xeet, xarey diggante xeet ak waaso yaa ngi jëm ci yàq jàmm jeek dalu réew
yi.
Moo tax ñu gis ni dañu war a sàkk ay doxalin yuy jëmale kanam jàmm ji ci déndu CEDEAO ak, ci
noonu, ñu jubbantiwaat jote yi ci biir réew yeek ci diggante réew yi, jëm ci gën a sàmm yelleefi
nit.
Mëninu pàcc bi :
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam jumtukaay yeek doxalini ponk yi,
ak melokaani yelleefi nit jaare ci doxini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi.
Fànni pàcc 2
1- Doxalini yelleefi nit ci diggante réew yi, ci gox yeek ci biir rééw yi
2- Ponk yi ak melokaani yelleefi nit
32
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam doxini diggante réew yi, gox
yeek biir rééw yi ngir wormaal yelleefi nit.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Mokkal solo yeek mbiri doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw, yi aju ci yellefi nit
Suqali doxalini jëfi jëmal kanam doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi, aju ci
yellefi nit tey sóoraale li pénc yi mën a indi.
Amal ay yëngu-yënguy njàngaley doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi, aju ci
yelleefi nit.
Am ay taxawin yuy yombal doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi, aju ci yelleefi
nit
Mbir yi ci biir
1. Xibar ci lu yaatu
a. Déeg yi :
Yelleefi nit :
Ay yelleef lañu yu nit moom ngir rekk li mu doon nit ; « ay yelleef la ñu yu àddina bépp nangu,
yuy aar nit ak mboolooy yi ba deessu leen mën a teree moom seen bopp walla di xotti seen
darajay nit »
J. Mourgon, di boroom xam-xamu yoon, nee na yelleefi nit « ay jagle lañu, yu tegu ci ay sàrt te nit
ki am leen ci digganteem ak jaambur ñeek nguur gi.»
Cëslaay yu am solo lañu ci maanduteek jubal yi lal politigu jamoney tey.
Yelleef, mënin la wu yoon maye ci def mbaa bañ a def lëf, ci jëfandikoo lenn, loo moom mbaa
loo jële ci keneen.
Yelleefi nit, ay mënin yu deme noonu lañu, yu yoon nangul nit ku ne. Ay yelleef lañu, yu nit ki
yeyoo, yu nit ñépp di judduwaalee, te ñu di ko sàmmal darajaam. Ci noonu nag, yelleefi nit
mëneesu leen a fanq mbaa di leen tas, dañoo ëmb ñépp.
Yelleefi nit :
Mbooleem ay jagle lañu yu nit ku nekk mën a yeyoo. Yelleef yooyu ñu judduwaale, ëmb ñépp te
séddaleesu leen, dañu leen faral a nangu ci ay sàrt ak ay mbindi ndey-àtte réew yoo xam ni bi ci
gën a siiw mooy Dégtalu Yelleefi nit ak mbokk-réew bu 1789. Diksoneeru Làkku Faranñse
33
b. Cosaanu mbiru yelleef :
Yàgg nañu xalaate sàmm yellefi nit ci tegi sart. Benn ci mbind yi ci gën a siiwmooy Sàrt bu Mag (“Magna
Carta”), bu 1215, bu réewum Angalteer bi di dëggal yelleefu moom sa bopp. Ca jamono jooju, ci Afrig
sowu jant, sàrtu Mànde “KURUKAŊ FUGA”, déegoon na diggante xeet yi teg ko ci ay ponki njub ngir
wéyal jàmm ji. Ca Angalteer, mottali nañu Sàrt bu Mag bu 1215, ak mbindu Sàkku yelleef bu 1628 (biy
dogal sañ-sañi jaambur yi ba ci kanamu buur bi) ak “Bill of Right” bu 1689.
Ak coppite bi am ca 16eel xarnu, diine porotestaŋu Calvin dafa teg ponku yemu nit ñépp ca Yàlla, Grotius
di porotestaŋ bu am xam-xam ci wàllu yoon, wax na moom, ci 1625, ne nit ki, doonte am na ay wareef,
am na itam ay yelleef yu ñu mënul fanq. Ca gannaaw ga nag, jàllarbi ya am Angalteer doonañu jéego bu
takku ci doxu mbiru yelleef, moo xam ci taxawal mbaa defaraatu nguur ga, ci 1660 walla dogalu habeas
corpus bu 1679 bu péncum réew ma te muy tere tëj nit bu teguwul ci yoon.
Ci li dale atum 1688 lañu samp ca Angalteer, nguuru yoon bi jàllarbi bi àndal.
Xeltukatu filosofi yu 18eel xarnu (bi ñu tudde xarnu leer yi) teg na ñu xalaatin yi ci aju, rawatina J. Locke
mi ni, ci téereem bi tudd Ponku nguuru jaambur, amul nguur gu lew gu dul gi, ñi ko teggoo ñépp, nangu ;
te yelleefi nit ñi di yemale sañ-sañu nguur googu.
Ci diiru 18eel xarnu bépp, dégtalu moom sa boppu réewu Etats Unis ci 1776, ak dégtalu 26 ut 1789 bu
mbindkati ndeyu atte France, ñoo teg ne, moom sa bopp, jagle nit la. Dégtalu 1789, jëmoom bu jëkk moo
doon fexe ba nguur gi sàmm nit ñi ñu moom seen bopp ak seeni am-am.Yelleef yooyoo ñooy yi ñu tudde
“yelleefi” te ñuy yi jëkk, tegu ci nguuru jiital nit ci mbooloo mi (lalu ci teg nit ci kaw mbooloo mi).
Yelleef yi ci topp ñu tudde leen « yelleef ci » (yelleef ci liggéey, ci xam-xam…), te ñu diy yelleeef yu aju ci
jëf yu lalu ci nguur gu jiital mbooloo teg ci nit .
Jamono yii ñu nekk, ñu ngi wax waxu yeneeni yelleef aju ci yelleefu am kéewnga lu sell, yelleefu am
jàmm, yelleefu jàppalante.
Woowu lalinu mbirum yelleefi nit te cosaanoo Tugal, dem na ba tax ñuy laajte ndax yelleef yooyu ëmb
nañu népp ci àddina ji, ba indi sax ay ñaxtu ci réewi araab yi ak ci Siin. Dégtalu yelleefi nit buy sukkandiku
ci lislaam ak Sàrtu Afrig ci yelleefi nit ak xeet, mel nañu ni yu bokk ci ñaxtu boobu. Waaye nag, li ëpp
nangu nañu ponku ëmb nit népp bi ci Dégtalu 1948.
“Dogalu 1325 indi na yaakaar ju mag ba ñu koy tëral – yaakaaru am léegi jumtukaayu mën a jëfe doxinu
yemale góor ñeek jigéen ñi ci bu ñuy fey ay. Yaakaar jooju moo lal itam dogali kuréelu kaaraange
Mbootaayu réew yi ci 1820, 1888 ak 1889 yi aju ci gën a sóoraale yellefi jigéen ci saxal jàmm ak
kaaraange.
YELLEEFI NIT AK YELLEEF CI COSAANU AFRIG
Dañuy juum bu ñu foogee pénc yu jëkk yi ci Afrig, xamuñu woon yellefi nit. Sàmmoonteek yelleefi nit
yàgg na ci Afrig. Bu jëkk ci Afrig, yoon mooy lalbëgg-bëgg yi. Mbiru yoon mëneesu ku teqale ak wareef
ak kaaraange. (Keba Mbaye). Ci Afrig, mag mu faatu menees na ko méngaleek kàggu bu lakk. Maleŋke yi
nee nañ “rëddu tànku jam ak bu jàmbur ñoo yem.
Yelleeu cosaan – nga xam ne jëmoomak doxalinu mooy dooleel aada yeekbaxi maam yingir yombal
yokkuteeg dund gi- dafay jox jigéen cëru jur, jox góor cëru arr dund gi, def xale muy wéyal ak yeesal dund
gi, def mag muy saxal sellaayu ak sakk dàkku dund gi
c. Wuute dégtal ak mànkoo
34
Am na ci yoon,ag wuute ci diggante ab déggal ak ab mànkoo ci yelleefi nit.
-
-
Ab Dégtal mooy tudd ponki kuréel yu ay réew déggoo te nuy war a gindi yëfi nguur yi.
Yoon tëralu kotéguwal itam ci lu réew xaatim mbaa lu mu sartoo.Deggoo la bu ñi ëpp
nangu.
Ab Mànkoo ci yelleefi nit, déggoo la buy indi ay wareef ci diggante réew yi ci bokk.
Dafay laaj sartoog réew yi te daxalam di door ci bu ko limu réew bu doy nangoo.
Dafay ànd ak doxalinu jëfey boppam.
d. Jéego yiy tegtal taxawinu réew ci sàrtu diggante réew yi :
Nangu bi : jéego bi réew di waxe ne nangu na li ëmbu ci mànkoo bi.
Xaatim bi : jéego bi réew yi di wonee ne xam nañu Mànkoo bi te di nañu ko bàyyi xel. Am réew dafa koy
xaatim ngir wone ni dafa fas na yéene du def lenn lu safaanoog demini lu ñu bind. Xaatim bi mënees na
koo def ak ndawu réew mi.
« Xaatimu Mànkoo bi mbaa benn ciy Doxalinam mooy tekki nangoondi réew mi. Du waral jëfe gi, waaye
dafay wone ni réew mi fas na ko yéene waxtaane ci biir réew mi jëm ci sartoo ko. Donte sax xatim bi du
tekki ne dees na ko sartooseet dafay xiirtal réew mi ci bañ a def yu saafaanook jëmuy mbaa waralu
mànkoo bi. »
Sàrtoo bi mooy jéego biy wone ne réew mi bokk te dafa warloog demini jumtukaayu yoon boobu. Ndawi
yi nit ñi yabal, Péncum ndawi réew mi, ñooy faral di def sàrtoo bi bu dee méngoo naak ndeyi sartu réew
mi. Ci jamono jooju,nguur gi mën a ci am lu muy diiŋat bu ko laajee.
« Sàrtoo bi mbaa bokk gi dafay tekki ni am réew nangu na ne ci yoon demini mànkoo bi dafa koy tënk.
Donte sax, jeexitalu bokk ak sàrtoo benn la, seen doxalin wuute na. Xaatim mooy jiitu sartoo. Doxalinu
bokk a ngi ame ci benn yoon te jëfu xaatim du ko jiitu.
Doxalini sàrtoo bi mbaa bokk gi mën nañuy, yoonu réew yi mën nañu leen wuutale. Balaa mu koy sàrtoo
mbaa di ci bokk, am réew dafay faral di seet ndax mànkoo bi méngoo naak ay deminam ba mën a xam
matuwaay yi mu war a jël ngir yombal jëfeem ni mu gëne.
Bayyi Xel : Def ay diŋat terewul am réew mën na sàrtoo ab mànkoo.
Jëfe bi mooy jéego biy tax ñu mën a sukkandiku ci yoonu sàrtoo diggante réew yi. Dañuy faral di jàpp ne
am na limu sartoo bu ndoorteelu jëfe laaj.
li topp ci ndoorteelu jëfe bi nag, mooy anami toftalinu yoon yi.
Sàrt bi jëkk, ci réew yi ëpp, mooy ndeyu-sàrtu réew mi. Waaye, ñaari taxawin lañu war a aajoowoo ci
yoonu diggante réew yi :
Bennale beey jàpp ni sàrtu diggante réew yi wuutewul ak sàrtu biir réew. Loolu dafay tax sàrt yeek
doxalini yooni diggante réew yi dañuy doon rekk yu war ci biir réew mi. Dañu leen di boole ci yoonu biir
réew mi te nit ñi dinañu ci mën sukkandiku ngir seen lay bu jalgati amee. « Ñi tënku ci bennale yoon bi
mën nañu ne, bu génnee nguur geek deminu ame ak boole léppam, gisuñu benn yoon mbaa doxalin bu
lew, walla ñu jàpp ne « yoon » wu weneen kuréel teg wudul nguur bu nekkee yoon dafa fekk mu soqikoo
ci yoonu nguur gi.
Ñaarale bi day jàppe ne sàrtu diggante réew yi dafa wuuteek (safaanook) sàrtu biir réew mi. Loolu dafa
tekki ni sàrtu diggante reéw yi mënul bokk ak ci bu biir réew mi lu dul ci dogalu ndawi péncum réew mi.
Dafa laaj boon su jàngalekat bi waree amal ay yëngu-yënguy yeete ci mbooloom, mu laaj leen ñu liggéey
ci mbir yiy waral taxawinu réew ci sàrtu diggante reéw yi.
2. Doxalini diggante réew yi, gox yi ak yu biir réew yi ci sàmm yelleefi nit:
35
jumtukaay yeek doxin yi
Ci Dégtalu yelleefi nit ñépp bu 1948 lañu tabax anami yoon yi war ci yelleefi nit. Bu fekkee sax ne du yoon
wuy warloo, siiwaay ak darajay Dégtalu yellefi ñépp bi wone nañu dooley jëfeem ci àddina jépp.
Amal nañu nag ay mànkooy réew yu bare yu ko topp yuy aar yelleefi nit.
Dégtalu Yelleefi nit ñépp bu Mbootaayu Réew yi bu 1948.
Ci weeru awril wu atum 1945, ay ndaw yu jóge ci 48 réew daje nañu ngir sos Mbootaayu Réew yi (ONU) ci
ab Sàrt. Dañu ko sos ngir dakkal xare yi ci diggante réew yi te teg jumtukaayu waxtaan.
Yenn ci « réew yu mag yi » ci ONU bëgguñu woon wax ci yelleefi nit. Dañu jàppoon ne yeneeni réew
(mbaa mbooloo réew yi) waru ñoo mën a wax ci ni nguur ci am réew di jëflanteeg i mbokk-réewam ;
dañu jàppoon ne lu am réew di lijanti ci biiram la.
Waaye nag, am na ay réew yu gën a ndaw, ci Amerig, fexe nañu ba dugal baatu yelleefi nit ci ubbiteg
sartu Mbootaayu Réew yi. Donte sax ubbite gi, tëralul yani yelleef la te dara wonewul ne yeneenréew yi
di nañu ko nangu. Dañu sos ag Kuréelu tudde ko « kuréelu yellefi nit », sas ko , mu war a déeg yellef yi
népp war a wormaal. Eleanor Roosevelt moo jiitewoon kuréel googu te moo defar liy dooni Dégtalu
yelleefi nit (DUDH).
Ab Déggal day taxawal anami yoon yu réew yi war a nangu waaye du wareef ci ñoom.
DUDH, 30 dogi yelleefi nit la am. Dog yooyu mënees na leen a séddale ñaari pàcc :
- Yelleefi jaambur ñi ak yu politig yi : ay yelleef ak i sañ-sañ yuy sàmm nit ñi ci jaay dooley nguur gi te di
jëmale kanam moom sa boppu ku nekk.
- Yelleefi koom-koom, pénc yi ak yu aada yi : yelleef yuy wóoral kaaraangey koom-koom gi, pénc yi ak
aada ji.
Ubbite dégtal bi day xamle ne aar yellefi ni mooy indi moom sa bopp, yoonu ate wu juba k jàmm ci
àddina ; yelleef yooyu dañuy aare ci jay doole nguur, nooteel teg di indi itam yemale ci tolluwaayu dundu
népp.
Yelleefi jaambur ñi ak yu politig yi yelleef yooyu dañuy aar nit ñi ci jay doole nguur gi te aar moom sa
boppu ku nekk. Ñu ngi ci dog yii : 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 14, 15, 18, 19, 20, 21.
Yelleefi koom-koom, pénc mi ak aada yi yellefi yooyu dañuy sàmm kaaraange koom-koom gi, pénc mi
ak aada ji. Ñu ngi ne ci dog yii : 22, 23, 24, 25, 26, 27.
DUDH dafa lalu ci yu mel ne darajay nit, yemu népp, moom sa boppu népp, yoonu atte wu jub,
wormaalante népp.
Ñi bind yelleefi nit ñooy :
René Cassin, Jàngalekatu yoon, France
Peng-chun Chang, sinwaa, xeltukatu filosofi, tofo njiit
Eleanor Roosevelt, njiit
Pr Valentin Teplikov, jàngalekatu yooni réew yi, Russie
Charles Malik, xeltukat libane
Dr Hausa Nehta, jàngalekat, Inde
Jumtukaayi réew yi, ay mànkoo lañu yu ñu defar, xaatim leen, sàrtoo leen ci diggante ñaari réew mbaa ay
réew yu bare, yuy teg ay wareefi yoon ci réew yi ci bokk.
Mën nañu ràññee ay xeeti mànkoo yu aju ci yelleefi nit yu bare yuy wone yaatuwaayu li mànkoo bi ëmb.
Mànkoo yu yaatu yee jëkk, ñu ngi jëm ci mbooleem yelleefi nit ñi mbaa mbooloo mu takku ci ñoom ;
mànkoo yu am solo lañu.
36
1- Ci céqu diggante réew yi (ONU), ñooy ñaari mànkoo yiy sàmm yelleef yi dégtalu
yelleefi nit bi ëmb ; te di boole ak a yemale sañ-sañi jaambur yeek yu mbooloo yi ci
benn tënk :
- mànkoo réew yi ci yelleefi jaambur yeek, yu politig yi ak demalin wi ci jëm
- mànkoo réew yi ci yelleefi koom-koom, pénc yi ak aada yi.
2- Ci gox yi
Mànkoo yi dañuy mottalisi doxalinu diggante réew yi ci aar yelleefi nit. Doxalini gox
yooyu ak kuréel yi leen di wottu ñu ngi leen di fekk ci Ërob, ci Amerig ak ci Afrig.
Ci Afrig, ñu ngi ko tudde Sàrtu Afrigu yelleefi nit ak xeet (bu atum 1981) te Kuréelu afrig gu
yelleefi nit di ko wottu. Kuréelu atte Afrig ci yelleefi nit ak xeet dafayjëmale kanam itam ab
doxalin ci yelleefu jigéen, bu ñu nangoogul waaye bu ñuy jëriñoo lu yaatu ci Mbootaayu réewi
Afrig. Am na itam mànkoog réewi Afrigu ci yelleef yeek taw-féexi xale, ñu dogal ko ci atum
1990.
Ci biir CEDEAO bi, am na ay doxalin yu am solo, yu mel ni:
- Doxalinu CEDEAO wu 1999 aju ci jàmm ak caytu ay yi
- Doxalin bi ñu ci yokk ci 2001 aju ci nguurin gu sell
- Doxalin ci yaŋ-yaŋu dem-dikku nit ñi, yelleefu dëkke ak toog ci béréb, bu 1979
- Doxalin bi aju ci sàrtalu bokk-réew gi ci biir CEDEAO bu 1982
Mànkoo yu benne yi ci topp ñu ngi aju ci benn yelleef bu bu jëm ci : faagaagal xeet, bóomi xare,
bóom gu népp ñaawlu, njaam, jaay nit, liggéeyu sañul bañ, dalal daw làqu, kaaraange pénc,
metital ñi ñu jàpp ak yeneeni metital yuy xotti worma ak darajay nit.
Misaal di ci :
• Mànkoog fagaru ak dàq faagaagal xeet
• Mànkoog fanq bépp boddikoonte ci xeet
• Mànkoog dàq metital ñi ñu jàpp walla yeneeni metital yuy xotti worma ak darajay
nit.
Mànkoo yi ko ñetteel ñoo aju ci kaaraange mbooloo yi , jëm ci soxlay benn mboolooy nit mel ni
: daw-làqu yi, ñi amul kayitu benn réew, doxandéem yi, imigere yi, liggéeykat yi, jigéen ñi, xale
yi, way-laago yi.
Ay misaal di ci :
• Mànkoo ci yelleefi xale yi
• Mànkoo ci fanq bépp xeetu boddi jigéen
• Mànkoo réew yi ci kaaraange yelleefi imigere yi ak seeni njaboot.
Ci jeexal, mën nañu boole mànkoo yiy xeex : boddikoonte ci xeet, boddikoonte ci diggante góor ak
jigéen, ci biir njàngale mi, ci liggéey ak peyoor. Mànkoo gu ci nekk dafa laaj réew yi nangu ko sasoo,
doxalinu jëfe ak matuwaayi wottu.
Li ëpp ci mànkoo yi dañuy samp ay doxalinu nettali yu réew yi war a nangu def leeg-leeg et nuy natt
jéego yi ñu def ci wormaal yelleef yi mànkoo gi ëmb. Nettali yooyu, ay niti yeneeni réew ñoo leen di
xayma (ci misaal, Kuréelu yelleefi nit nga xam ne, mànkoo ci yelleefi jàmbur ñeek politig yi moo ko
37
samp) ; kuréel googu dafy defi seetlu mbaa ay ŋaññ, ay dénkaane, mën a laaj ay leeral am réew ci ni muy
dsàmme mba déet jëriñoog yelleef yi.
Waaye nag ci diggante réew yi, am na ay doxalin yuy lijjanti jooytu yeek ñaxtu nit ñi mbaa réew yi jëm ci
jalgati yelleefi nit.
2007 ba léegi, taxaw-seetlu addina bépp (EPU) doxalin la bu bees buy tax Kuréelu yelleefu nit (kuréelu
diggante réew gi ñu sas yelleefi nit), mu seetlu yelleefi nit ci réew mu nekk. 4 at yu nekk, dafay xoolnettali
réew mu nekk ba mën ci dimbali 193 réew yi bokk ci ON, ñu mën a gën a baaxal nekkinu yelllefi nit ci réew
mu nekk tey ñaax ñuy wecce seeni doxalinyu baax. Jëmoom mooy lal waxtaan ak réew yi ngir mottali
liggéeyu kuréeli mànkoo yi ba liggéeyi du ñu doon benn.
Jóge ci :Kuréelu yelleefi niy ki. [Ci web bi]. Xët bu ñu yër bésu 15/06/2012
http://www2.ohchr.org/french/bodies/hrcouncil/index.htm
3. Wareefi diggante réew yi
Am na wareefi wormaal : nguur gi dafa war a bañ a dugg ci jëriñoog yelleef yi.
Misaal :
- wareefu sàmm : nguur gi dafa war a fagaru jalgatiy yelleef yi keneen mën a amal ; ci
misaaldafa war a sàmm yelleefi jigéen ci loraange gi meën a jóge ci yenn aada yi.
- wareefu amal : nguur gi dafa war a jël matuwaayi yoon, yuy saytu, yuy awal yoon ak yu dugal
ci xaalis, yu war a jëmale kanam yelleefi nit.
Bañ a wormaal wareef yooyu, ag jalgati yooyu yelleef la.
4. Doxalini réew jëm ci yelleefi nit
Ngir dooleel nguuru bokk-réew ci am pénc, dafay laaj ñépp mën a jot ci yelleefi nit. biir mbooloom nit,
dafa laaj ñépp mën a jot ci jëfe dëgg yelleefi nit ñi.
Nguur yi dañu war a jël matuwaay yi war yépp ngir mën a nekkal yelleef yi. Nguur gu nekk dafa war a
mên a teg ay matuwaay aki pexey koom-koom su ko laajee ngir mën jëfe dëgg ab yelleef. Dafa war a fexe
ba yoon topp ñi jalgati, dàmp ñi ñu tooñ, xeex ñàkk teg ndaan yi.
Ay campeefi réewi ci yelleefi nit mën nañu yittewoo jooytu yi ak laaj yi donte bokku ñook nguuru atte gi.
38
5. Méngale sàrti réew ak yelleefi nit
Nguur yi dañu war a méngale seeni sàrti réew ak doxalini réew yépp ci yelleefi nit.
Mànkoo yi ci yelleefi nit, ñépp lañu war a soxal ndax li ñu jublu ci sàmm yelleef yi ñépp. Ci noonu
dañu war a amal ay pexey sàmmloo nguur yeek mbokk-réew yi seeni sas.
Jëfe ngir jëmal kanam yelleefi nit, wareef la ci mbooloo yi, làng yi walla mbootaay yiy sàmm
yooyu yelleef ba digge yi doon dëgg ci dundu ñépp.
XËTU TËRALIN
Pàcc 2 : yelleefi nit
Fànn 1 : Doxalini yelleefi nit ci diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam doxini diggante réew yi gox yeek
biir réew yi ngir wormaal yelleefi nit.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Mokkal solo yeek mbiri doxalinu diggante réew yi gox yeek biir réew yi aju ci yelleefi nit
- Suqali doxalini jëfi jëmal kanam doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi aju ci
yelleef nit, tey sóoraale li pénc yi mên a indi
Amal ay yëngu-yënguy njàngaley doxalini diggante réew yi, gox
yeek biir réew yi, aju ci yelleefi nit
- Am ay taxawin yuy yombal doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi, aju ci yelleefi
nit.
Diir bi : 22 waxtu
Jumtukaayi njàngale
-
Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
Téere tegtalu CEDEAO bi
Ay film
Ay foto
Ay xamukaay ak mbind
39
Kërale tëralin
Jetaay
1
2
3
4
Mën-mën/Xereñ yi ñu
war suqali
Déegal mbir yeek
ponk yi taqook yelleefi
nit
Yëf yi ñu ci boole
Doxalin yi
Tegtalu diir
Mbir yeek yi ëmbu ci mbind yi aju ci
doxalini diggante réew yi, gox yeek biir
rééw yi, ci yelleefi nit
Settantalu
xamukaay
2 waxtu
Ràññe jumtukaay yeek
doxalini aar yelleefi
nit
wut ay jumtukaay ak ay doxalini réew
yi, gox yi ak diggante réew yi, ci aar
yelleefi nit
Ràññe
wareefi
diggante réew yu
nguur yi
Wone soloy méngale
mbind yi ngir jëfe leen
ci béréb
Wareefi diggante réew yu nguur yi jëm
ci yelleefi nit
Doxalini biir réew yi jëm ci yelleefi nit
2 waxtu
Jàngat
anam
ay
4 waxtu
Toppandoo
Am ay taxawin lu yuy
jëmale kanam yelleefi
nit
Ay jéemantu suqali ay taxawin yu
jëmale kanam ak a wormaal yelleefi nit
Xaralay fey ay yu ñu jëfe ci ay nekkini
ñàkk wormaal yelleefi nit
6
Lijjanti ay jafe-jafey
ñàkk wormaal yelleefi
nit
Suqali ay taxawin yu baax ngir sàmm
ak wormaal yelleefi nit
7
Jël ay matuwaayu jêm
ci sàmm ak woormaal
yelleefi nit
Boole yelleefi nit ci
yëngu-yënguy
njàngale yi
- settantalu jumtukaayi njàngale yu
toppante yi
- defaru xëti njàngale
- jiite jetaayi njàngale/njàng
- xayma yi ñu jàng
5
8
Jàngat
ay
anam
ak
xamukaay
teyaatar
4 waxtu
2 waxtu
Yënguyënguy
bokkloo
pénc mépp
teyaatar
2 waxtu
6 waxtu
40
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn : Yelleefi nit
Fànn 1 : Doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi aju ci yellefi nit
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam doxalini diggante réew yi, gox
yeek biir réew yi ngir wormaal yelleefi nit.
Jëmuy njàngale/njàng
Mokkal solo yeek mbiri doxalini diggante réew yi, gox yeek biir rééw yi, aju ci yelleefi nit.
Tudde njàng mi/Nekkinu njàng : sàkku yelleef yi
Xereñ yi ñu war a suqali
Diir bi : 2 waxtu
XEREÑ
Ci xel/Xam-xam
Ci
Taxawaay/Mën- Ciy xarala/Nekkin
mën
- Ràññee xeeti yelleefi - Wormaal yelleefi - Tegtal jumtukaayi
nit
ñeneen ñi
yelleefi nit yi war ci
- Déeg mbir yi taqook - Wàccook say wareef mën a xam ak jëf ci
yenn nekkin yi.
yelleefi nit
- Settantal ab nekkin
bu aju ci ràññee
yelleefi nit.
Jumtukaay
Ay jumtukaayi diggantey réew, yu ay dénd ak i gox ( sàrt, mànkoo, doxalin), ndeyu-àtte réew,
yoon ak yeneen mbindi yoon. Ay nataal, foto ak yeneen jumtukaayi dégg ak gis. (Këri enternet)
41
Doxinu jetaayu njàngale/njàng
JÉEGO YI
Xayma lu war a
jiitu / li ñu jëkk a
xam
Mbumboo
Doxalu yënguyëngu mbooloo
yi
/wone
liggéeyi
mbooloo yi
YËNGU-YËNGUY
jàngalekat bi
jàngkat yi
dafay def ay laaj ba mën
a tollale li jàngat yi xam
ak yi ñu war a jàng;
dañuy tontu ci laaj yi
Dafay
wone
benn
nekkin :
Foto ñuy ñaxtu ci mbedd
mi.
Ñaxtukat yi gàddu ay
mbind yu ñuy laaje ay
yelleef nit : sañ-sañ ci
mën a wax, jàng, am
liggéey, bañ a boddi.
Yenn ñaxtukat yi dañu
ame ay yat aki xeer
Ndigtal :
- Wax ci foto boobu
- Ràññee yelleef yi ñuy
sàkku te mottali leen
sukkandikoo xamukaay
yi jàppandi.
- Wax ñaxtukat yi yeneen
doxalin yu dul yu aay ngir
ñu wormaal seeni yelleef.
- Joxe mbind yi gën a
mag ci jumtukaay yi,
benn mbooloo mu ne.
Dafay tëral settantal bi,
xiirtal wecce yi,
tëral nettali jàngat yi
Dafay tëral werante bi
Tegtal ci mbir yi
/ dëgëral ak
tënk
Tëral tënk bi
Xayma/Tënk
Dafay laaj ciy wax mbaa
ay mbind ngir natt yi ñu
jot a xam
DOXALIN YI
- Q.C.M
- Liggéeyu
kenn kenn
Laaj aki tontu
Liggéeyu mbooloo
Dañuy tontu ci laaj yi
Wax ci foto bi
- Dañuy settantal foto
bi;
- jëfe ndigtal yi
- Dañuy tëral
seeni tont ci poñ yii :
xeeti
yelleef
yi ;
jumtukaay
yeek
doxalini kaaraange yi
Dañuy tontu ci laaj yi
Werante
Xaralay saafara jafe-jafe yi
Werante
Tënk
Liggéeyu kenn
ku nekk
42
Jotale /
jëriñoowaat
Dafay wone nekkin :
Ci seen jàngukaay, dañu
dàq seen njiitu bindkati
yéenekaay ci mbind mu
mu def, te
kilifay
jàngukaay bi ni dafay
faralaate.
Seen
Mbootaayu yelleefi nit
jóg ci layal ko.
Na ngeen wone te natal
doxalin wi sukkandiku ko
ci jumtukaay ak doxalin
yi am.
Dañuy wone doxalin wi
ak dog yi koy nataal
Liggéeyu mbooloo
Toppandoo
Powu mbubboo
43
Fànn 2 : Ponk yi ak melokaani yelleefi nit.
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam ponk yeek melokaani yelleefi nit.
Jëmuy njàngale/njàng
-
Mokkal solo yeek mbiri ponk yeek melokaani yelleefi ni
Suqali doxalini jëfi jëmal kanam ponk yeek melokaani yelleefi nit tey sóoraale li pénc yi
mën a indi.
Amal ay yëngu-yënguy njàngaley aju ci ponk yeek melokaani yelleefi nit.
Am ay taxawin yuy yombal ponk yeek melokaani yelleefi nit.
Mbir yi ci biir
1. Ponk yi taqoog yelleefi nit
• Ëmb ñépp te meneesu leen a fanq : yelleefi nit dañu ëmb ñépp te mëneesu leen a fanq.Nit ku
nekk ci addina mën na ci sukkandiku. Kenn mënu koo xañ sa bopp mbaa xañ ko keneen.
• Ñàkk mën a tas : yelleefi nit mëneesu leen a tas. Yelleefi jàmbur ñi ak yu politig yi, yu koomkoom, yu aju ci pénc mi ak aada, dañu taqook darajay nit, ñoom ñépp a am solo te mëneesu leen
a toftale.
• Jàppante ak jote : amal benn ci yelleef yi dafay faral a indi amal yépp.
• Yem ak bañ boddikoonte: nit ñépp mënañu sukkandikoo yelleef
yépp ci lu amul benn ràññatle, rawatina bu xeet, melokaan, góor ak
jigéen, waaso, at, làkk, diine, bokk ci réew mbaa pénc, laago, am-a
juddu mbaa leneen, ni ko
jumtukaayi yelleefi nit waxe.
• Bokk ak boole: nit ñépp ak xeet yépp am nañu sañ-sañu mën a bokk ci jëmale kanam ak a
jëriñoo yokkute koom-koom gi, pénc mi, aada ji, ṗolitig bi ; ci yokkute googu la yeleef ak sañ-sañi
nit di mën a ame.
• Wareefu leeral yorin, ak jiital yoon : Nguur gi ak ñi ñu sas, war nañu xamle seen taxawaay ci
yelleefi nit. Bu ñu sàmmoontewul ak yelleefi nit ñi, mëness na leen a yóbbu ci yoon ci ni ñu ko tërale
2. Melokaani yelleefi nit
- - yelleefi nit ñi dañu leen di judduwaale, dañu ëmb népp.
- Dañu lalu ci daraja ak yemu népp.
- Yelleef yépp a yem, lëkkaloo te mëneesu leen a tas.
- Mëneesu koo xañ sa bopp mbaa di ko xañ ñeneen.
- dañuy teg ay wareef ci seen jëfe mbaa fàtte rawatina ci nguur gi ak ñi ciy yëngul ñépp
- Réew yépp leen di sàmm
- dañu leen aar ci yoon
- dañuy aar nit ñeek mbooloo yi.
3. Ni yelleefi nit ñi war a mel dafa tegu ci doxalinu yoon ci diggante réew yi cig ox yi ak ci biir réew yi. Ñi
nguur gi sas war nañu xamle seen jëfe ak seen taxawaay ci yelleefi nit.. Nangu diggante réew yi nguur gi
sasoo “kuréelu topp mànkoo wala kuréelu mànkoo yi” ñoo leen di wottu.
4. Jànkoonte yeek gàllankoori yelleefi nit
• Xeex yuy faral di am ci gox bi
• Jalgati yelleefi nit ci ay yi
44
• Ñàkk pasteefu politig ci wormaal ak sàmm yelleefi nit
• Ñàkk xam jumtukaayeek mbind yi aju ci yelleefi nit
• Ñàkk dooley méngale sàrti biir réew yeek yu mboolem réew yi
• Ndóol geek ñàkk yemu nit ñi
5. Yoon wi lalu ci yelleefi nit ak seen njàngalem
Ponk yi lal yelleefi nit dañuy jublul defarin, jëfe ak xayma tëralin yépp yoon wi lalu ci yelleefi nit dafa tegu
ci bokkguy waralwaroog nit ñi ci wottug tëralin yi jëm ci yokkuteci seen tëralin, settantal, jëfe ak toppxayma.
Dañuy jublul tey saxal, ci noonu, politigi nguur jëm ci amalu jëmuy yelleefi nit. Settantal bi dafay gën a
baaxal deminu yokkute gi ak ay jeexital yu sax te yemale ñépp.
Tëralin yi, politig yeek doxini yokkute gi, dañu lalu ci tëralinu yoon ak ay wareef yu yoonu diggante réew
yi teg.
Ci jamono jii, ñu ngi jëm ci bokk gis-gis ci campeefi Mbotaayu Réew yi jëm ciyoonu jàppalante ngir
yokkute lalu ci yelleefi nit.
Mbokk réew yi dañu leen di yee ci mbiri yellefi nit ba ñu mën a bokk ci xalaatu politigi nguur yi jëm ci seen
dund.
Su ñetti anam yii amee, mën nañu yaakaar nguur gi fullaal yii poñ :
• su poñ bi soxalee ñi ëpp
• ñu bare ci nit ñi laajuñu jëfe benn poñ
• su poñ bi soxalee kuréel gi ñu ko sas ; kuréel gi war na koo mën a lijjanti.
45
Lu dul loolu, dogalkat yi mënuñoo aajowoo soloy nit ñi. Solo yi mën nañoo bare, ay mbooloo
itam di warlul seeni laaj. Ci noonu, dogalkat yi dañuy mel ne ñu ñu ërtal, dem ba mel ni ñu weesu li
boroom xam-xami politig yi tudde “seen kàttanu sasoo”. Loolu dafay indi ay xat-xat ci doxinu dogal
bi. Su jéggee dayo ci dogalkat yi, te nit ñi dem ba xàddi, ñi gën a xam doxalin yi ci ñoom doŋŋ, ñooy
mën a amal jeexital ci yi ñu bëgg. Ci doxalinu nguur gi la dogalkat bi di sukkandiku ak a teg toppantey
jëfam.
Yéenekaay yi ak mbokk-réew yi ñooy tabaxkat yi jiitu ci doxalinu nguur. Fexe ba mbokk-réew yi di teg
seeni ñaxtu, seeni yelleef ak seeni wareef ci tëralinu nguur gi. Ci noonu dañu war a jàngal nit ñi, fexe ba
ñu mën a teg ci tëralinu nguur gi solo yi aju ci seen dund ak gu mbooloo mi , ba ñu mën a wut ay saafara ci
solo yi te taxaw ci nguur gi def ko yitteem, moom mi ci wara a wuti saafara.
XËTU TËRALIN
Pàcc :
Fànn 2 : Ponk yi ak melokaani yelleefi nit
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam ponk yi ak melokaani yelleefi nit.
Jëmuy njàngale/njàng
- Mokkal ponk yi ak melokaani yelleefi nit
- Suqali doxalini jëfi jëmal kanam doxalini ponk yi ak melokaani yelleefi nit tey sóoraale li
pénc yi mën a indi
- Amal ay yëngu-yënguy njàngaley ponk yi ak melokaani yelleefi nit
- Am ay taxawin yuy yombal ponk yi ak melokaani yelleefi nit.
Diir bi : 18 waxtu
Jumtukaayi njàngale
-
Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
Téere tegtalu CEDEAO bi
Ay film
Ay foto
Ay xamukaay ak mbind
46
Kërale tëralin
Jetaay
1
2
3
4
5
Mën-mën/Xereñ yi Yëf yi ñu ci boole
ñu war suqali
Déeg ponk yi ak Ponk ak melokaan
melokaan yi aju ci
yelleefi nit
Fésal
melokaani Yi gën a am solo ci
yelleef nit
ponk
yi
ak
melokaani yelleefi
nit
Xalaat ay doxalini Sóoraale « yelleefi
jëf ngir jëmale nit»
kanam yelleefi nit
yi ci gën a am solo
Saxoo ay taxawin
yuy jëmal kanam
ponk
yi
ak
melokaani yelleefi
nit.
Jéemantu yu jëm ci
suqali ay taxawin
yuy wone wormaalu
ponk
yi
ak
melokaani yelleefi
nit.
Boole ponk yi ak settantalu
melokaan yi ci jumtukaayi njàngale
yëngu-yënguy
yeek njàng yu wuute
njàngale yi
yi
defaru
xëti
njàngale
- doxalu jetaayi
njàngale/njàng
- xayma li ñu jàng
Doxalin yi
Tegtalu diir
2 waxtu
wecee xalaat
Wutum
2 waxtu
xamukaay (yu ñu
móol
ak
yu
enternet)
Werante, wonale, 4 waxtu
liggéeyu
mbooloo ak kenn
ku ne,
Gëstu,
liggéey yu ñu
4 waxtu
jiite, toppandoo,
Powum mbuboo
nataal …
6 waxtu
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 2 : Ponk yi ak melokaani yelleefi nit
Tudde njàng mi/Nekkinu njàng ; jëmale kanam yelleefi nit ñi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëf ak ay taxawin ngir jëmale kanam ponk yi ak melokaani yelleefi nit.
Jëmuy njàngale/njàng
- Mokkal ponk yi ak melokaan yi aju ci yelleefi nit.
47
Xereñ yi ñu war a suqali
XEREÑ
Ci yu xel/Xam-xam
Ci taxawaay
Ci xarala
Ràññee ponk yi ak - Wormaal yeleefi Tegtal
jumtukaayi
melokaan yi aju ci ñeneen ñi
yelleefi nit yi war ci xam
yelleefi nit.
- Def say wareef
ak pajtal ay nekkin.
Diir bi : 4 waxtu
Jumtukaay ak xamukaay
Yu ñu jële ci jumtukaayi réew yi, dénd yi ak gox yi (rawatina Pàcc 1 ak 7 yu jokku Déggoo ci
nguuru bokk-réew gi ak nguurin gu sell gi), biir réew yi ak meneen mbind mu ci jëm, jumtukaayu
gis ak dégg, ak ñoom seen
Doxinu jetaayu njàngale/njàng
JÉEGO YI
Xayma lu war a
jiitu / li ñu jëkk a
xam
Mbumboo
YËNGU-YËNGUY
DOXALIN YI
jàngalekat bi
jàngkat yi
Dafay tollale xam-xamu
jàngkat yi ak mbir yi ñu war
a jàng
Dañuy tontu ci
laaj yi
- Q.C.M
- Liggéeyu
kenn ku ne
Yëngu-yëngu 1 : Defloo
jàngkat yi ñu junj jalgatig
benn mbaa ay yelleefi nit yu
ñépp xam (ne ci Dégtalu
yelleefi nit ñépp) te laaj leen
ñu wax yooyu yelleef
Yëngu-yëngu 2 :
Jàngalekat bi
- defay defar mboolooy
liggéey ; jox leen njàngu
xamukaay bu jëm ci ubbite
Dégtalu yelleefi ñépp,
Ndigtal : jàng te tontu ci laaj
yi aju ci ponk yi ak
melokaani yelleefi nit
- wéyloo njàng mi, rawatina
dog 1, 4, 18, 23 teg ci laaj
jàngkat yi ñu jéem a ràññee
melokaani yelleefi nit yi ci
nekk
Powum
mbuboo te wax
yelleef yi ci nekk
Teyaatar
Liggéeyu
mbooloo
dañuy jàng ak
tontu kenn ku
nekk
mbaa
mbooloo yi ci
laaji jàngalekat bi
ay
Toppandoo
Yëngal-yóor
Takk tontu yi
jàng
ak
settantal
ci
xamukaay teg
ci ay laaj-tontu
48
Doxalu
yënguyëngu mbooloo yi
/wone
liggéeyi
mbooloo yi
Tegtal ci mbir yi /
dëgëral ak tënk
Xayma/Tënk
Jotale /
jëriñoowaat
Tëral settantal bi,
Xiirtal weccee yi
Tëral nettali jàngat yi
dañuy joxe yi ñu
def ci ndaje ñépp
mi jàngalekat bi
di jiite
- ndimbali dajale teg xamxam yi jàngat yi taataan, te
indi ay mottal
dañuy tënk li di
ponk
yi
ak
melokaani
yelleefi nit ci
kërale boole
- dafay joxe misaalu nekkinu
xayma cib jafe-jafe juddoo ci
jalgati yelleefi nit bu ñu war
a fajtal
- dafay dimbali jàngkat yi ci
sos ay mbootaayi jëmale
kanam ak sàmm yelleefi nit
dañuy faj jafejafe bi
dañuy
jógloo,
sos ay mbootaayi
jëmale kanam ak
sàmm
yelleefi
nit, te ñu indi ci
aw lay
Werante
ndaje ñépp
Xaralay
solo yi
ci
leeral
Këraley boole
Liggéeyu kenn
Jógloo
pénc
mi/bokkl
ndajey sos
Njiiteef bu ñu
ànd bokk
Jukki ci dégtalu junnu-at bi, Mbootaayu réew yi, weeru desàmbar 200, dégtalu junni-at bi
Yelleefi nit, nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell
Dinanu def sunu kéem-kàttan ngir jëmale kanam nguuru bokk-réew gi ak dooleel nguuru yoon gi, ak
itam wormaal yelleefi nit yépp, sañ-sañ yi réew yépp nangu boole ci yelleefu yokkute.
Dogal nanu ci noonu :
- Wormaal ak waral jëfe lépp ci Dégtalu yelleefi ñépp ;
- Sàkku ci réew yépp ñu jëmale kanam ak sàmm lépp ci yelleefi jaambur ak yu politig, yu
koom-koom, yu pénc ak yu aaday ku nekk ;
- Dooleel, ci réew yépp, mën-mën yi war ci jëfe ponk yeek doxalini nguuru bokk-réew ak ci
wormaal yelleefi nit boole ci yelleefi mboolooo ñu néew ñi .
- Xeex bépp xeeti metital jigéen te jëfe mànkoo gi jëm ci dàq béppmelokaani boddi jigéen.
- Jël ay matukaayi wormaal ak ak arr yelleefi imigere yi, niy tukki di wut liggéey ak seeni
njaboot, dakkal boddikooonte xeet ak bañ doxandéem yuy gën di law ci pénc yi ak jëmale
kanam déggoo gi ak muñalante gi ci pénc yi.
-
Bokk liggéey ci ñu nangu ci réew yépp ay doxalini politig yuy gën a yemale, yuy mën a
may mbokk-réew yépp ñu bokk ci politig bi.
Sàmm yelleefi yéenekaay yi ba ñu mën def seen warugar, sàmm yelleef bi nit ñi am ci
jot ci xibaar yi.
49
Sàmm mboolooy néew-doole yi
Dinañu def suñu kéem-kàttan ci fexe ba xale yeek jàmbur yi am metit yu jéggi dayo jóge ci jéyya
càkkeef gi, ci jëfi faagaagal xeet ci ayi xare ak yeneen yu jamp, ñu am ndimbal ndimbal ak
kaaraange ba mën a amaat yi, lu gën a gaaw, dund gu jaadu.
Dogal nanu boon :
- Yaatal ak dooleel càmmu jaambur yi nekk ci lu jamp te jaxasoo,
sukkandikoo ci sàrtu diggante réew jëm ci dimbali nit.
-
Dooleel jàppalante réew yi, boole ci di jàppale réew yiy dalal ak a dimbali daw-làqu
yépp ak ñi ñu toxal ñépp ba ñu mën ñibbi ci seen coobare, ci kaaraangeek daraja, ba
ñu mên dellu ci pénc yi ñu bokk ;
-
Xiir ci sàrtoo ak jëfe lépp ci Mànkoo gi aju ci yelleefi xale, ak yi ñu ci yokk jëm ci
bokkug xale yi ayi xare yi, njaayum xale yi, cagatuloo xale yeek wone powu sëy mi ñuy
dugal ay xale.
Saafara bëgg-bëggi Afrig
Dinañu jàpple dëgëral nguuru bokk-réew ci Afrig. te dimbali waa Afrig ci seen wutum jàmm ak
yokkute yu sax, ak fanq ndóol gi, ngir déndu Afrig mën a bokk ci koom-koomu àddina.
Dogal nanu boon :
- Jàppale doxalini politig yeek yu campeefi nguuru bokk-réew yiy juddu ci Afrig ;
- Faral ak jàpple doxalini dénd yeek gox yi ci fagaru ay yi ak jëmale kanam dalu politig
bi, ak dugal xaalis ci saxal jàmm yi ñu def ci dénd bi ;
- Jël ay matukaay ba mën a jànkoonteek ndóol gi ak amal yokkute gu sax ci Afrig,
boole ci neenal bor yi gën a yombal jot gi ci yoonukoom-koom gi, yokkute ndimbalu
suqali ak duggug xaalisu bitim-réew, ak itam yu jotale xarala yi.
- Dimbali Afrig ci mën a am dooley yemale lawu febaru Sida ay yeneeni jàngoro yuy
gaawa rey.
50
Tegtalu téere yi ci aju
- AGI, Marc. Ci li xalaatu lu ëmb àddina sose mbiru Yelleefi nit, di feeñe
ci dund ak jëfi René Cassin. Antibes. Móolukaayi Alp’AZUR, 1980.
- KABA, Sidiki, Yelleefi nit ci Senegaal, Ndajale Xam sa yoon, 1997.
- SECK, Cheikh Yérim. Kéeba Mbay : jaar-jaar ak xeexi àttekat bu mag (ak
Mbind jiitalu Robert Badinter, Amadu Mahtar Mbow), Kartala, Paris, 2009.
Xamukaayi enternet
Ay këri enternet yu am njeriñ :
www.amnesty.org/fr : seet fi : “xam yelleefi nit”
www.un/org/pubs/cyerschoolbus/ : xale yeek ndaw ñi la ñu jagleel kër gii ngir xamal leen yelleefi
nit ñi
www.ohchr.org/fr : seet fi : “seen yelleefi nit” ngir am ay xamal ci jumtukaayi réew yi ci yelleefi
nit ñi. Topp buum gi “kuréeli yelleefi nit” ngir ay xamal ci kureel yiy topp jëfe yelleefi nit. Mën
ngeen a xam itam yan nguur ñoo sàrtoo jumtukaay yi ak jot ci nettali yi ci yenn réew yi.
51
TOFTAL YI
Toftal 1.
yoon wii laloo yelleefi nit ci doxalini tëralin wi
- Lu diw yoon wu lalu ci yelleefi nit ?
1.
2.
3.
Seete boobu dafa aju ci sukkandiku ak jëfe bu takku mbiri yelleefi nit ci ay rapoor, ay kàddu, ay xamukaay
ak i sémbi Mbootaayu Réew yi.
Dafa jublu aj dimbalu jëflantekati suqali Nguur yi ci seen wormaalu yelleefi nit.
Mooy xalaat amal ak jëfe ay jógal ci sàmmu yelleefi nit.
- Lu diw yoon wu lalu ci yelleefi nit ?
Céqu la bu ñu mën a xame yiy tee amal yelleefi nit yi aju ci aw-yoon ak ponki àddinay yelleefi nit te di jublu suqali
mënini boroom ay yelleef ci laaj leen te defalkat yi def seeni wareef.
Ndigal yi CCA/UNDAF 207, p.14
- Lu diw yoon wu lalu ci yelleefi nit ?
• Doxalinu yokkute dafa lalu ci aw-yoon ak ponki àddinay yelleefi nit.
• Dafa jàppe nit ñi na ay boroom yelleef te déegal defalkat yi ay wareef.
• Dafay gën a faale mbooloo yi ñu beddi ak boddi.
• Dafa jublu ci toppal amal yelleefi nit yépp
• Dafa yemale amal bi ak doxalinu yokkute bi.
- Lu tax ñuy taamu yoon wu aju ci yelleefi nit ngir yokkute gi ?
• Soloy boppam
• Am soloom ci doxalini yokkute
• Soloy campeef yi – Yokkoo soloy Mbootaayu Réew yi
- Bokk xamu Mbootaayu Réew yi ci li di yoon wu lalu ci yelleefi nit
1.
Jubloom
Porogaraami jëflantey yokkute yépp dañu war a jëmal kanam amal yelleefi nit naka ñu leen waxe ci
Déggaley àddinay bi ak yeneeni jumtukaayi réew yi
2.
Doxalinam
Aw-yoon yeek ponki yelleefi nit dañuy gindi lépp ci jëflante beek
tëralin bi ngir yokkute bi ci wàll ak saayi tëralin yépp.
3.
Amalam
Jëflante bi ngir yokkute bi dafay bokk ci yokkute mënini defalkat yi ngir ñu wàccoo seeni wareef te ay
boroom yelleef mën leen laaj
- Tëralini jëflantey yokkute yépp dañu war a jëmal kanam amal yelleefi nit naka ñu leen déegale ci Déegaley
àddinay bi ak yeneeni jumtukaayi réew yi.
Jubloom
• Amalu yelleefi nit mooy jublu bi mujjentalu ci porogaraami yokkute
yépp
• Seete bi lalu ci yelleefi nit am na solo ci ràññee yi di njëkkey doxalini
52
Mbootaayi Réew yi mbaa yeneeni jëflantekat yu taamu seete boobu
• Tëralin bi, ci dénkaaney cér yeek doxini réewi Mbootaayu réew yi lay
jële xamle bi
- Melokaan yeek ponki yelleefi nit dañuy gindi lépp ci jëflante beek tëralin wi ngir yokkute gi ci wàll yépp ak
saayi tëralin wi.
Doxalinam
• Aw-yoon ak ponki yelleefi nit dañuy gën jagal mbaxaayu yi ñu
amal ak doxalin yi
• Aw-yooni yelleefi nit dañuy digal “béréb” bi yokkute biy ame
• Ponki yelleefi nit dañuy indi sàrt yi ci doxalinu yokkute bi.
- Boole melokaan ak ponki yelleefi nit ci jéegoy doxalini tëralin yépp
⇒ ⇒ ⇒ Xayma ak settantal ⇒ ⇒ ⇒
⇑
⇓
Topp bi ak xayma bi
⇑
⇓
Jëfe bi ⇐ ⇐ Tëralin ak defarinu porogaram bi ⇐
Déegalu njëkke yi
- Melokaani yelleefi nit
Li ëmbu te gën-gaa-néew ci melokaanu yelleef bi : xosu ay gën-gaa-néew ci ay laaj yu yelleef di indi ci jëfe bi
Ci tëralin bi, aw-yoon yi dañuy gindi ci…
… ràññee ndëkki suqalku bi naka mbiri yelleefi nit (Xayma)
… settantalu taxawaay ak mënini boroom yelleef yi ak yu defalkat yi
… déegalu jubluy yokkute yi
… joxe sukkandiku yeek tegtal yi ñu méngoo
- Ponki yelleefi nit
Ëmb àddina ji ak ñàkk mën a xañe
Ñàkk mën a séddaleeku
Jàppante ak jokkoonte
Yem ci seen diggante ak ñàkk boddikoonte
Bokkoo ak duggante
Ameellu ak kàttanu sàrt bi
- Yoon wi lalu ci yekkeefi nit dafa laaj yaatalu mbóosoor ciy aada
Xam ngëm-ngëm yeek solo yi dafay yombal jëfey seete bi lalu ci yelleefi nit
Am mbóosoor ci aada dafay gën a mënloo mbooloo yi ñu moomoo porogaraam yi
Waaye nag, duñu mën a soloo yu aju ci aada yi ngir warlul jalgati yelleefi nit.
Mën nañoo soloo yenn jëfi aada yi ci lu aju ci yelleefi nit
Kuréelu fanq bépp jalgati yelleefi jigéen ji laaj na ñu soppi royukaayi aada yeek jëfi mbaax yi bu ñu dee bokk ci di
yemadil góor ak jigéen
- Jàppalante ngir yokkute dafa bokk ci dooleel mënini defalkat yi ci wàccook seeni wareef ak/mbaa boroom
yelleef yi ci jagloo yelleef yooyu
Amal bi
53
• Dañuy fésal ci jote yi diggante nit ñi ak Nguur gi (soloo yi – wareef yi)
• Jóge ci liggéeyal bi di ndiggu yokkute bi, jëm ci dooleel mënin yi ngir
soloo ak amal yelleefi ni ki
• Nguur yi dañu soxla ay mënin ngir dooleel doxini biir réew yi ci sàmm
ak wàccook seeni wareef
- Boroom yelleef yi ak defkat yi
Boroom yelleef yi :
6.652.595.567 ci ay nit lañu
• Nit ku nekk, muy góor, jigéen mbaa xale, bu bépp xeet ak bu bépp
mboolooy waaso ak bu bépp anamu mbooloo
• Lenn, ci mbooloo yi
Defalkat yi : ñoo gën a bareedi
• Ñi ci jëkk di Nguur yi
• Ci yenn anam yi, nit ñi am ay wareef yu benne
• Nit ñeek kuréeli jaambur yi am nañu ay tegooy xeet ci mbooloo mi
ngir wormaal ñeneen ñi
- Taxawaayu dooleel mën-mën yi
Amalug yelleefi nit ak jubluy yokkute nit ki
↗
⇑
↖
Soloo ak jëfe yelleef yi ⇐ ⇑ ⇒ Amalug wareef yi
⇑
⇑
⇑
Yokkute mën-mën bu jublu ci yelleefi nit
Mënini jox ay Xereñ ⇐⇒ Mënin ngir warlulloo
- Ponki ëmb àddina ji ak bu ñàkk mën a fanq
Ponku ëmb àddina ji dafa waral:
Du am kenn ku ñu fanqal mbaa génnee ci yelleefi nit
Wareef ci doxini càmmu yelleefi nit
Politig yeek porogaraami nguur yi dañu waroon a am :
 Ay pàcci xame ngir ràññee anam yu jafey génne ak beddi
 Doxalin yu soloo tontu anam yooyu
- Ponki ñàkk séddaleeku ak jokkoonte
Ñàkk mën a séddale ak jokkoonte yelleefi nit dañoo waral:
nangu ak càmmu yelleef yi
Warlooy doxini sàmm biir réew
Céquy yoon:
 Waruñu faral sàmmu yenn yelleef yi bàyyi yeneen
Politigi nguur yi dañu war a:
 Tegu ci settantalu dëgg mbiri yokkute te tontu ci lépp ab bépp anam
Campeefi nguur :
54


Wóoral jokkale diggante campeef yeek wàll yi
Boole campeef yi sasoo sàmm, topp ak warlulloo bi
- Ponku yemale ak bu ñàkk boddee
Yemaleek ñàkk boddee dañuy warloo Nguur yi:
fanq boddee ci yoon, campeef yi, diggante nit ñi, doxalin yi
Warlooy doxini sàmm biir réew



Céquy yoon dañu waroon di …
Campeefi nguur dañu waroon di wóoral …
Politigi nguur yi dañu waroon di …
- Ponku bokk ci
Ponku bokk ci yelleefi nit dafa laaj:
bokkalu sa bopp, buy yëngu, am maanaa te boolewu
Warlooy doxini sàmm biir réew
Politig yi, demin yi ak doxalin yi dañu waroon di amal :



Ay mënini bokk ci tëralin week yokkute bi
Mëninu jot ci xamle bu takku
Mënini mbooloo yi beddeeku ngir ñu wax seeni gisin
Doxini cammpeef yi dañu war di :
 Lalu ci ay ponki nguuru bokk-réew
 Bañ a wàññi doole doxalini nguuru bokk-réew yeek yu aada yi am
Mbooloo jaambur ñi dafa war:
 Di yëngu, moom boppam te am ay mënin
 Teewal kàddu mbooloo yi ñu génne ak beddi
 Mën a wottu doxinu dogal bi
- Ponku warlulloo
Ponku warlulloo bi dafa laaj :
nguur gi ak ñeneen ñiy defal di tegoo wormaalu yelleefi nit
Warlooy doxini sàmm yelleefi nit
Céquy yoon dañu waroon di:
 Méngoo ak aw-yooni yelleefi nit
 Amal ay anam, ay doxalin ak doxin ngir yelleefi nit, ngir wàccook wareef yi
Politigi nguur yi dañu waroon di
 Jël ak matuwaay yuy toppante ngir fajtal solo yi ñàkk doole ci doxini warlulloo yi
 Jëfe wareefi Nguur yi jëm ci yelleefi nit ci réew mépp, gox yeek béréb yi
- Ponku warlulloo
Ponku warlulloo dafa laaj
Ay yéenekaay yu moom seen bopp ak ay mboolooy sàmm yelleefi nit yuy teewal góor ñi, jigéen ñi ak mbooloo yi ñu
beddi ak génnee
55
Warlooy doxini sàmm yelleefi nit
Mbooloo jaambur ñi muy yëngu dafa war:



Wottu méngook Nguur gi ak i wareefam ci yelleefi nit ñi
Déggale aajoy mbooloo mi te dénku soppi bu baaxal mbooloo nit ñi
Jottali kuréeli doxini réew yi ci yelleefi nit, xamle yi ak rapoor yu ñu defaat
Toftal 2.
Doxalini diggante réew yi, gox yi ak biir réew yi ci yelleefi nit
- Lu di maanaa yelleefi nit ?
• ay wóorali yoon, séentuy mbooloo ak mbaaxaayi ñépp ;
• yu jaambur ñi, yu politig, yu mbooloo yeek aada yi ;
• sàmm soloy nit ñi (ci moom seen bopp, yemoo, daraja) ;
• yu làmbook ku nekk ak mbooloo yi ; feeñe ci aw-yooni réew yi ;
• warloo ci yoon Nguur yi njëkk.
- Doxalini biir réewi sàmm yelleefi nit
• Céquy ndey-àtte ak yoon
• Campeef yuy dox (Péncum réew, Nguur, Way-àtte, caytu nguur,
campeefi yeleefi nit ki)
• Politig yi, tëralin ak doxalin yuy boole yee xel
• Mbooloo jaambur ñi muy yëngu ak yéenekaay yu moom seen bopp
- Doxalini goxi yellefi nit
Jumtukaay yi
Mànkoob Ërob bu aju ci sàmm yelleefi nit ak sañ-sañ yi lalu;
Mànkoob Amerig bu aju ci yelleefi nit ak Nangtoob San José ci yelleefi koom-koom, mbooloo ak aada;
Sàrtub Afrig ci Yelleefi nit ak Xeet yi;
Sàrtab Araab ci Yelleefi nit.
Doxalin yi
Kuréelu Réewi Amerigu yelleefi nit
Kuréelu Réewi Amerig yi ci yelleefi nit
Àttekaayu Réewi Amerigu yelleefi nit
Kuréelu Afrig ci yelleefi nit ak xeet yi
Àttekaayu Afrigu yelleefi nit ak xeet yi
- Yi boole doxalini biir réew yi, gox yeek diggante réew yi ci sàmm
Càmmi réew yi
ak yu gox yi
dañuy mottalante
Aw-yooni réew yi
ak yu gox yi dañu
laaj ñu jëfe leen
ci biir réew
Càmmi réew yi
ak yu gox yi bu
yu biir réew yi
jeexee
Aw-yooni biir réew yi
dañu war a méngoo ak
56
aw-yooni réew yi ak yu gox yi
57
PÀCC 3
BOKK-RÉEW AK FONK SA RÉEW
« Bala ngay jafe danga war a nekk ku mat a roy »13
13
Bokk-réew gi ak fonk sa réew gi. Situ CIQ bu déegu Olivier. [Ci web bi]. Xët bu ñu yër bésu 15/06/2012. http:
//ciq.etangolivier.istres.over-blog.fr/pages/civisme_et_citoyennete-212670.html
58
BOKK-RÉEW AK
FONK SA RÉEW
1- Bokk-réew
2- Fonk sa réew
Dugge
Kenn du juddu nekk mbokk-réew, lu ñuy tabax la. Bokk-réew gi njàng mu yàgg la, xeex bu gudd
te wéy, xeexu saa yu nekk. Pénc mu moom boppam, ngir mu mën a dund lu yàgg, dafa war a
sukkandiku ci xam-xam, mën-mën, ci xam nekkin xam jëfe, ak ci sellug mbokk-réewam yu gόor
yeek yu jigéen yi.
Ci fànn woowu jëmu njàgale fonk sa réew gi mooy indi bokkug mbokk-réew yu xereñ, xam seen
bopp te tënku ponki nguuru bokk-réew, ñu ugal seen loxo ci politig bi , koom-koom gi, pénc mi,
ak aada ji.
Dëkk yu bare yu Mbooloom Koom-koom mu Réewi Afirig Sowu Jant yi dañu jànkooteek i ay.
Rax ci dolli jafe-jafey nguuru bokk-réew yiy am ci xeexi soqeekoo ci woteeek néewaayu bokkug
nit ñi,, ñooy gàntal yokkute gi ci koom-koom bi ak ci pénc mi, ak saxal jàmm ju sax ci gox bi.
Ci noonu la pàcc bi aju ci njàngalem fonk sa réew ak bokk-réew gi ame dayo lool.
Jëmu bi kon mooy ànd dund ci sunu biir, dund ak ñeneen ñni ci wegug aaday dëkk bu nekk wala
gox bu nekk wànte itam wormaal doxalini mbind yi nu nangu tegoo.
Mëninu pàcc bi :
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci fonk sa réew geek bokk réew gi ci dund gu ñépp bokk.
Fànnu pàcc bi
1- Bokk-réew
2- Fonk sa réew
59
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci bokk réew gi ci dund gu ñépp bokk.
Jëmuy njàngale/njàng
1- Mokkal solo yeek mbiri bokk-réew gi.
2- Moomoo ponki bokk-réew gi.
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngaley bokk réew gi.
4- Am taxawinu mbokk-réew bu mat.
Mbir yi ci biir
1- Déegu bokk-réew gi
Bokk-réew gi : melo mbokk-réew bi. Mbokk-réew bi, nit la, ku am, ci réew mi mu bokk, yelleefi jàmbur
ak politig yi, mel ne yelleefu wote14
Bokk-réew gi mooy nekkin walla melow mbokk-réew bi. Dafay may nit, ñu nangul ko bokkam ci am pénc,
ab dëkk ca jamono yu yàgg ya mbaa am réew jamonoy tey, te may ko mu doxal warugaram ci dund gi ak
politig bi.
Bokk-réew gi dafay jotale ci yelleefi politigyépp, tey sosaale ay wareef, yuy tax a doxal sa warugar ci dund
gi, politig bi ak pénc mi.
Mbokk-réew :
Nit la ku yoon tegu ci kowam, ay yelleefi jàmbur ak politigam aki warugaram digganteem ak réewam,
yépp mat. Jamonoy tey, mbokk-réew bi nit la ku dëkke am réew mu ko yilif di ko aar. Ay yelleefi jàmbur
ak politigam dañuy mat te mu sàmmoonteg ay warugaram ci réew mi mu dëkk (ci misaal : fey lempo yi,
wormaal yoon yi, def say wareefi miniteer, di wote...).
Nekk mbokk-réew dafa tegu ci am kayitu bokk ci am réew moo xam ci juddu la mbaa ci loo ñaan. Dafa
laaj noppee nekk gone.
Bokk-réew ak gisin bu sukkandiku ci yelleefi nit
Yoon wi sukkandiku ci yelleefi nit dafa lëkkale bokk-réew ak doxalinu taxawal politigu réew. Ci noonu,
bokk-réew gi dees koy déeg sukkandiku ci mën-mën ak farlug mbokk-réew bi ci bokk ci xalaat, doxal ak
xayma politigu am réew15
Njàngale mi laaj na ñu defi waxtaan yu am solo am njërif ci :
- Mbir yi ëpp solo ci bokk-réew gi :
• Nguur gu ñu nangu / Nguuru réew mépp mbaa askan wi
• Ndéegu yelleef yeek warooy kenn ku nekk
• Mbokk gi ci pénc mi, mbooloom mbokk-réew
• Worma yelleefi ku nekk
• Bokk gi ci yoonu nguurug bokk-réew ak bokk gi
• Jàmm jeek ànd bi ci pénc
• li mbokk-réew bi doon
• Nguuru gu sasoo lépp
• Worma wuute gi ci cosaan ak aada
14
15
60
• Worma ak jëfe yoon yi
• Waxtaanu mbokk-réew yi
- Jànkoonte ak gàllankoor, yii :
• Néew-dooleg kuréeli nguuru bokk-réew gi
• Ñàkk kόolute gi nguur gi
• Ñakk sellu nguurin gi
• Gis-gis bu ñaawu pénc mi ci bokk-réew gi
• Wàññikoog dimalante bi ci réew mi réew mi
• GGis-gis bu ñaaw bi ci wuute gi ak duggoo gi ci wàllu pόlotig
• Ñàkkug saxalu bokk-réew gi
• Néewug njàngale mi jëm ci bokk-réew ci nguurug bokk-réew
• Réerug jikko yu baax yi mbaa solo bokk-réew gi
• Lawug ñàkk fonk sa réew
• Néewug barabi jokkooyi ci pénc mi
• Néwug pas-pasu nit ñi ci bokk defar réew mi
• Néewug bokk-réew guy dox (mën a bokk, di wax say xalaat, di attee ka dogal ci liy jêmale réew
mi kanam)
2- Bokk-réew ak yokkuteg réew
Gis-gis bi ñu mën a am ci mbokk-réew ak bokk-réew ci réew dafa laaj ay leeral yuy mottali ni ñu
déegewoon mbokk-réew ci li weesu. Ci noonu, mbokk-réew bi nit la ku am cér ci nguuru réew mi,
maanaam kuy bokk ci ñiy tëral yooni doxal politig bi, pénc mi ak réew mi. Mbooloom nit mu nekk dafa
war a yokku, jëm kanam, am koom ba mën baaxal nekkinam. Loolu nag laaj pas-pasu askan wépp.
Nguuru bokk-réew, moo laaj mbokk-réew bu ne, am sañ-sañ ak wareefu bokk ci waxtaan wi ci pénc mi
ngir déeg li népp bokk. Mbokk-réew bi mooy kon kiy taxaw ci doxalinu nguur yi jub. Mbokk-réew bi dafay
topp yoon wi népp ànd teg ko fi, yoon wi juddoo ci li népp (pencum ndawi réew mi) waxtaane ba nangu
ko.
Mbokki-réew yi, seen taxawaay dafa war a feeñ ci fi ñu dëkk, ci gox bi, ci réew mi ak ci àddina te mu mën
a wax ci mbir yu am solo yi aju ci pόlotig ak pénc.
Wànte ci mbokk-réew bu nekk, laaj say yelleef dafa lëkkaloog def say wareef. Yellefu mbokk-réew bi,
yelleefu keneen la itam, népp a war xam te arr yelleefi ñeneen ñi.
Bokk-réew gi ci wàllu koom-koom
Mbir mii dafay tekki taxawaayu mbokk-réew bu gόor ak bu jigéen, ci yokkuteg réew mi ci wàllu koomkoom. Loolu dafa laaj njàngalem bokk-réew ci wàllu koom-koom te mu lëkkalook wareefi yiy ànd ak
yelleefi yi.
Dañu war ñaax nit ñi ci fay lempo ak taks yi. Li ñu tudde « Fonk sa réew ci fay say wareef » mooy fexe ba
mbokk-réew yi dif ay lempo beek taks yiy tax nguur gi mën doxal liggéeyam ak dugal xaalis ci soxla yi.
2. Jànkoontey baaxalu réew yi cig ox bi ci déndu CEDEAO : taxawaayu mbokk-réew ci caytug
wuute gi ci réew yi ak ci duggoo gox yi.
Mën-mënu dund di sàmmoonteeg yeneen mbokki-réew yi di sόoraale wuute gi te di wone ag
bëgg dëkkandoo melo wu am solo la ci mbokk-réew. Loolu dafay indi gisinu mbiru réew ànd ak
dund ci pénc mi.
Bu ñu seetloo mbirum nguur ci réewu Afirigu nit ku ñuul, rawatina ci dendu CEDEAO, dafa nuru
ni ñu ko donne ci tubaab bi
61
Dig yi fi tubaab bi bàyyi, ñuy yemale dendu réew yi tey, xaajale na ñu ba tàyyi ay nit ñu bokk «
benn waasoo », « wenn askan », « genn giir», « benn réew » dëkkal leen ci réew yu bare...
Réewi Afirig yi tey, nga xam ne ñni fi dëkkul la leen sos, juddoowuñu ci ni cosaan ak aaday Afirig
tëdde, dëppoowuñu ak ni nit ñi daan jëflantee ak a dund. Jiital sa réew ci sa dund, jot na ñu teg
ko ci dendu CEDEAO, ci anam yu bees, ci biir réew yeek ci gox yi.
Looloo tax yeneen doxalin yu bees dañu war a, ci lu mënul ñàkk, sόoraale wuute gi ci waasoo ak
jëflante yu sax yi mënul ñàkk, tegu ci dundu politigak koom-koom gi ñépp bokk, daanaka ci
réewuAfirig yépp, rawatina ci dendu CEDEAO. Daño war a lijanti safaanoo gi ci xalaatin yeek
nekkin yi ci wàllu aada, te méngale leen.
Ci tey, jafe-jafe bi ci réew yi mu ngi ci jafeg dëpale aada yiak jëmale kanam bennoo gi ngir daw
tasaaroog réew yi. « Caytug wuute gi ak duggoo gi ci wàllu politig, fàww mu jaar ci wormaal
ponki yem gi, yoon wi ak naataange nit népp ñi bokk ci réew ak fu ñu mên a taxawe ci pénc mi ».
Laaj na itam ci kenn ku nekk amal ab jéego bu am solo jëm ci bàyyi xeeb nit ndax tolluwaayam ci
pénc mi, ndax xeetam mbaa ci gis-gisam ci pόlotig.
Politig buy yombal jëflante bi ci diggante pénc yi mën naa indi ay ngëneel ci aaday réew yi, gën
di leen xàjjale.
Ci gàttal, caytug wuute gi mu ngi lalu ci waxtaan wu ñépp bokk (gόor ñeek jigéen ñiy pόlotig), ci
kow kenn ku nekk weg sa morom ngir jëmale kanam njariñu réew mi ñuy tabax.
Teg ci suul bëgg-bëggu nit ñi teaar li ñépp bokk, ci la bokk-réew gi ak def sa warugar mën a lalu.
Jàngalekat yu gόor yi / yu jigéen yi mën nañu wone, def waxtaan yu yaatu ci mbiru jiital sa réew
ci sa dund ak li ci mên a ajoo. Mën nañu ñaax ñiy jàng ci ñu def ay gëstu, dajale ay xam-xam, defi
mbind yu ñuy won: ci misaal mën nañu jàngat ay yi ci goxu Afirig sowu jant.
62
TËRALINU FÁNNU PÁCC BI
Pàcc 3 : Bokk-réew ak fonk sa réew
Fànn 1 : Bokk-réew gi
Mëninu fànn wi :
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci bokk-réew gi ci wàlli dund gi ñépp bokk.
Jëmuy njàngale / njàng
1- Mokkal solo yeek mbir yi jëm ci bokk-réew gi.
2- Xam ponki bokk-réew gi.
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngale yu aju ci bokk réew gi.
4- Am ay taxawinu mbokk-réew buy mat.
Tegtalu diir : Fukki waxtu ak juroom-benn (16h)
Jumtukaayi njàngale
-
Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
Téere tegtalu CEDEAO bi
Ay film
Ay foto
Ay xamukaay ak mbind
Kërale tëralin
Jetaay
1
Mën-mën Xereñ/ yi ñu war
suqali
Yëf yi ñu ci boole
Doxalin yi
- Xam mbir yi bokk-réew gi
lalu
- Mbir yeek solo yi taqook
bokk-réew gi
Xam ponki yi aju ci bokkréew gi
teg ay ay jëfu
jëmale kanam bokk-réew gi
Ponki ak jëfi bokk-réew gi
Wutum xamukaay (yu ñu
móol ak yu enternet)
Seetluy anam :
Njàngatum nekkinu réew
Po wu mbuboo
werante
2
Dugal mbiri bokk-réew gi ci
yënguy-yënguy njàngale
3
- nekkin wu ñu warloo
- farlub kenn ak bokk ci
kuréeli mbokki-réew yi
- Jëfi jàppale mbooloo mi
- ak ñoom seen
Njàngatu
jumtuwaayi
njàngale yu tolluwaayi njàng
yi
- Defarug ay xëti njàngale
- Njiiteem ay jotaayi njàngale
/ njàng
- Xayma yi ñu jàng yi
Tegtalu diir
3H
3H
4H
6H
63
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Pàcc 3 : Bokk-réew ak fonk sa réew
Mëninu Fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci bokk-réew gi ci wàlli dund gi ñépp bokk.
Jëmuy njàngale/njàng :
Am taxawinu mbokk-réew bu mat
Tudde njàng mi/Anamu njàngale :
Solo yeek mbir yi aju ci bokk réew gi
Xereñ yi ñu war a suqali
XEREÑ
Ci xel (xam-xam)
Ci defin (taxawin )
Ci xarala (mën-mën)
- Ràññee ponki bokkréew gi.
- Ràññee mbir yi aju ci
bokk-réew gi.
- Déeg ndombo tànki
meer bi fi mën-mëni
diwaan bi .
- Jël ay taxawin mbokkréew bu gόor / mu jigéen
mu mat
- Bokk ci dundug dëkk bi,
diwaan bi ak réew mi.
- Leeral soloy bokkug mbokkréew bi fi mu dëkk ak ci réew mi.
- boole defarug réew mi ak
bokkug mbokk-rée mi.
Diir : ñaari waxtu (2H)
Jumtukaayi njàngale
- Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film, foto ak yeneen xamukaay yu dégge ak gis.
- Xamukaay ak mbind ci fonk sa réew ak bokk-réew gi
- Dalu enternet yeek senn njangale aju ci fonk sa réew gi, bokk-réew gi.
- Doxinu jetaayu njàngale / njàng
64
Doxinu jetaayu njàngale / njàng
JÉEGO YI
Xayma lu war a
jiitu / li ñu jëkk a
xam
mbubboo
Doxalu yënguyëngu mbooloo
yi /wone liggéeyi
mbooloo yi
YËGU-YËNGUY
jàngalekat bi (gόor ak jigéen)
jàngkat yi (gόor ak jigéen)
natt tolluwaayu xam-xamu
njàngaan yi ci mbiri bokkug mbokkréew
- dañuy tontu ci laaj yi
- junj ak weerante ci ay mbiri
bokkug mbokk-réew
- Q. C. M
- Liggéeyu
Kenn ku nekk
- weccee xalaat
- waxtaan wu yaatu
- def ay mbooloo, seet ci
xamukaay yi ñu yore, ak ci li
seeni jaar-jaari, xalaat yeek ak
xibaar yi leen di may ñu lijjanti
mbir mi
- wut ay xamukaay (yu ñu
mool akyu enternet)
- joxe seen xalaat sukkandiku
ko ci jeexitali gëstu yi ak seen
dund
- jataayu népp bu wone
liggéey bi ak werante
- Safaara jafe-jafe yi
- ci sukkandiku ci li benn
mbooloo wax ak ci werante
mbooloo mépp :
- teg pexey saafara jafe-jafe bi
- wax xalaat yeek xibaar yi ñu
war a jox ñaari xarit yi
- jitte tënk bi ci anam yii :
+ ponki bokk-réew gi
+ Déeg, sasoo ak sañ- sañu
diiwaan bi cig ox bi
+ Jëfi bokk-réew gi ak wote bi
+ Solog bokku bokk-réew gi ci
dundu diwaan beek réew mi
- saafara kenn ku nekk yënguyënguy duggoo bi
- dajale mbir yi ëpp solo yi ci
ëmbu yi aju ci ponki bokk-
wax ci mbooloo
- werante
- wecce xalaat
Liggeeyu mbooloo
- dafay joxe xalaat buy nataal bokkréew (gόor wala jigéen) bu fullaalul
dundug mbooloo mi
- Ci misaal ñaari xarit, bi ñuy jaar ci
buntu meeri bi, ñu gis ni yoon wi
yàqoo ak ni mbalit mi jaloo
- Kenn ki ne : damay laaj fu xaalis bi
meeri bi di dajale bés bu nekk di
dugg.
- Keneen ki ne ko : sama waa ji, man,
wote naa ko, li ci des sama yoon
nekku ci.
Jàngalekat bi dafa wara xiir
jàngalekatu-jàngalekat yi ci : ñu
setantal mbir midi seet ci ponk yeek
jëfi bokk-réew, xalaat yiy tontu laaji
ku jëkk ki te di yey keneen ki mu
bokk ci liy doxal dund gi ñépp bokk.
- Laaj jàngkat yi (gόor ak jigéen) ñu
wone li ñu def ci mboolooy liggeey
yi
- joxe taxawaayuay buy ràññe sas
yeek ak ay am-ami diwaan yeek fi
seen sañ- sañ yem ci gox bi
Tegtal ci mbir yi
/ dëgëral ak tënk
Deflu tënki li ñu jàng te wax mbir yi
mënul ñàkk te aju ci
Deflu tënki li ñu jàng te wax mbir yi
mënul ñàkk te aju ci
Xayma / tënk
DOXALIN
Joxe xalaatu ci jafe-jafe ngir xayma
njàng mi
-Liggeeyu mbooloo
- Liggéeyu ñépp
- weccee xalaat
Liggeeyu kenn-kennoo
65
Jotale /
jëriñoowaat
- wax ñu teg ay yëngu-yëngu ci biir
bérebu jàng bi yuy yombal bokk gi ci
caytoom
Amal toppug jëfeg yëngu-yënguy yi
ñu teg
réew, ak ci bokkug bokk-réew
gi ci dund gi ci diiwaan bi ak ci
réew mi
- tànn ay yëngu-yëngu ;
- teg ay yëngu-yëngu mbaa ay
mbootaay ngir topp jëfi ñiy
doxal barabu jàng bi wala jëfi
jawriñ diiwaan bi jëm ci barabi
jàng yi (lekkool yi) (taax yeek
mbooloo mi jàng
- tëral yëngu-yëngu yi ci at mi
- tànnum delege
- sos ab bérebu waxtaan ak
nguur gi ;
- Po wu mbuboo ay-ayloo
Mbind ak tiyaatar
Fànn 2 : Fonk sa réew gi
Mëninu Fànn wi :
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci fonk sa réew gi ci wàlli dund gi ñépp bokk.
Jëmuy njàngale / njàng
- Mokkal solo yeek mbir yi jëm ci fonk sa réew gi
- Xam say yelleef ak wareef.
- Amal ay yëngu-yënguy jàngale yu aju ci fonk sa réew gi.
- Am ay taxawaay yu fonk sa réew
Mbir yi ci biir
1. Fonk sa réew
Ndéeg yi
- Fonk sa réew : « Taxawaayu ku am cofeel ci réew meek ay kuréelam, nit ku bokk ci yënguyëngu yi rawatina di doxal yelleefu woteem »
« mbokk-réew bi dafay jiital yittey réew ci ci yosam»
- joteeg nit ñi : « Wormaal ni nit ñi bokk pénc, namm doxal ci senn diggante yar ; teggin »
Ci lu yaatu, dañu japp ne fonk sa réew mooy farlu ci li ñépp bokk, ci « mbirum ñépp »
Fonk sa réew dafay laaj « xelum politig» ak xam say yelleefi mbokk-réew ak say wareef ci
mbooloo mi. Fonk sa réew gi mooy nekkinu mbokk-réew bu wormaal ay yelleefam ak ay
wareefam.
2. Jikko yi fonk sa réew lalu
• « Bëgg sa réew »
• Wormaal li ñépp bokk
• Ánd ak yoon gi / gore, jub
• Waroo
• Bokk ci dund gi ñépp bokk
• Muñ
66
• Jëmal kanam li ñépp bokk
• Dimbalante
• Wottug bokk-réew gi jëm ci jëju nguur gi
3. Mbir yi am solo yi joteek fonk sa réew gi
Doxe fonk sa réew ak bokk-réew dañuy laaj nguur gi ak réew déeg mbir doxalin bi war.
3.1- Réew Nguur : tur la (bu farañsee ngi jóge ci baatu latin bu yàgg bii di status,mboloom ñiy
doxal)
• Mbooloom politig mu tukke ci ñu déj ci ab dénd, ay nit ñu am màndargay bokk cosaan ak aada te ànd di
wéy cig nguur gu ñu sàmp (Ci xam-xamu Ndeyu ate réew, nguur mooy taxawal nit ci am réew muy dox ci
yoon. Nguur mooy jëmu nit népp, mooy taxawal nit ñépp, yor baatu ñépp te moom doŋŋ am sañ-sañu
teg nit)
• Ñi bokk ci dogalkat yi ci kuréeli dogal yi, ñi bokk ci nguur gi te wuteek mbokk-réew yi.
Nguur gi mooy tànn kiy taxaw taxawaayu mbooloo mépp, réew mépp, askan wépp. Mooy doxal nguur
get am sañ-sañ ci benn réew ci wetu yeneen réew.
Ci wàllu xam-xamu penc ak politig, nguur mooy kuréel gi gën a yéeme gi nit ñi teg muy doxal dundu népp
ci pénc mi. Nguur am na ay fànn yu mu bokkul ak kenn mel ne arme bi, sañ-sañu daan, añs. Ci gàttal,
nguur mooy teg campeef yee kuréel yi ñuy sukkandiku ba mën doxal am réew
Nguur gee am wareefu amal ak aar kuréeli faj soxla yi jëm ci (njàng, wér, ndox, kuraŋ, kéewnga gu sell,
añs) di kuréel yu ñépp bokk yu ñuy saytu ci anami dajale leen, tas leen mba seddale leen gox yi.
Nguur dafa war a am yorin bu leer lu li ñépp bokk, dafa am wareefu xamle ci ay jëfam.
Nguur gu mat dafay tegu ci xel te wut ndeyi ate ak ay yoon.
Nguuru doomi réew mooy bu fekke ne ñi dëkke réew mi, ñnu mën leen tënk ci lenn lu ñépp bokk ñnoo
nangu nguur gi.
Nguuru def lépp gi dafay wone taxawaay bu solo bi nguur gi taxaw ci séddale alal ji, ci awale yoon koomkoom gi, ci jàppale néew doole yi ak ci taxaw ci yi ñépp bokk.
Réew yu bare mën nañoo ànd, boole seen bopp amal kuréel ci seen diggante gu am doxinu nguur ci am
réew.
Noonu la CEDEAO tëdde, dafa ëmb réew yi ci bokk, am sart buy doon ndeyu atteem aki campeef yu koy
doxal.
3.2- Doomi réew di tekki baatu tubaab “Nation” (bi jóge ci latin natio, -onis).
• Ay nit la ñuy dund ci benn dend, bokk cosaan, caada, aada, léeg-léeg ñu bokk benn làkk te ànd nangu
benn nguuru polotig.
• Benn mbooloo mu ñu mënul xaajale, wuuteek mbooleem nit ñi ci nekk tey ñiy dogal.
Doomi réew mooy kon menn mbooloom nit ñu ànd, jàpp ne ñoo bokk cosaan, caada, làkk, mbaa diine.
Doomi réew mee bokk dénd ànd nangu tënku ci nguur guy doxal.
Mbiru doomi réew dafay lalu ci ay jikko, tegu ci benn bàkk buy boole nit ñi nangoo ànd ci am pénc. Ci
boroom xam-xam yi ci mbiru pénc, mbiru doomi réew ponk bi ëpp solo dafa tegu ci nit ñi gëm ne ñoo ànd
bokk am réew.
Bokk ci doomi réew taxul a dëkk ci menn réew. Am na ay mbooloo yu bokk làkk wala waasoo, jàpp ne
doomi réew sàngam lañu, waaye àddina dox ba ñu dëkk ci meneen réew (ci misaal : malenke yi, yoruba
yi, pël yi).
67
3.3- Waa réew mi di tekki peule ci làkku tubaab (tukke ci baatu latin populus) « Ay nit ñuy dund ci benn
pénc, benn dénd, bokk aada, ay kuréeli politig : boole leen : Waa réewu France. (Waa réew mi, ak dend bi
ak nguur giyi ëpp solo lañu ci am réew) ».
TËRALINU PÀCC BI
Pàcc 3 : Fonk sa réew ak bokk-réew
Fànn 2 : Fonk sa réew
Mëninu fànn wi :
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci fonk sa réew gi ci wàlli dund gi ñépp bokk.
Jëmuy njàngale / njàng
- Mokkal solo yeek mbir yi jëm ci fonk sa réew gi
- Gën a xam say yelleef ak wareef.
- Amal ay yëngu-yënguy jàngale yu aju ci fonk sa réew gi.
- Am ay taxawaay yu fonk sa réew
Tegtalu diir : 14H
Jumtukaayi njàngale
- Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film, foto ak yeneen xamukaay yu dégg ak gis.
- Xamukaay ak mbind ci bokk-réew gi ak fonk sa réew gi
- Dalu enternet aju ci fonk sa réew gi ak ci njàngaleem.
Kërale tëralin
Jetaay
Mën-mën /Xereñ yi
ñu war suqali
Yëf yi ñu ci boole
1
- Xam mbir yi lalu ci
fonk sa réew gi
- Mbiri réew, doomi réew, yelleef
ak wareef yi aju ci fonk sa réew,
xeeti yelleef ak wareef yu ñuy
tollale…
Jànkoonteg tabaxinu réw mi
-dimbalante gi
- waxtaan wi dox diggante ci
waasoo wi ak diine ji
- jëmal kanamu wuute gi ci caada
- suqalig mbokkoo gi ci caada
- Njàngatu jumtuwaayi njàngale yu
tolluwaayi njàng yi
- Defarug ay xëti njàngale
- Njiiteem ay jotaayi njàngale /
njàng
-Xayma jetaayi njàngale
2
3
tegi xalaat ngir bokk ci
tabaxinu réew mi
Dugal mbiri fonk sa
réew gi ci yënguyyënguy njàngale mi
Doxalin yi
Tegtalu diir
4h
Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu
enternet)
Seetlu anam :
Njàngatum
tolluwaayu réew
4h
6h
68
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Pàcc 3 : Bokk-réew ak fonk sa réew
Fànn 2 : Fonk sa réew gi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay doxalini jëm ci bokk-réew gi ci wàlli dund gi ñépp bokk.
Jëmuy njàngale / njàng :
Xam say yelleef ak say wareef
Tudde njàng mi/Nekkinu njàngale :
Jànkoonteeg tabaxinu réew mi : waxtaan wiy dox ci waasoo wi ak ak ci diine ji.
Xereñ yi ñu war a suqali
XEREÑ
Ci xel (xam-xam)
Ci taxawaay (taxawin)
sCi xarala (mën-mën)
- Ràññee waasoo yi ci ëpp
nit
- Ràññee diine yu mag yi
-xam wàllu wuute gi ci
waasoo yi ak diine yi ci
tabaxinu réew mi
- wormaal wuute gi ci waasoo
ak diine
- dund duggoog réew mi
- dooleel waxtaan wi ci biir
waasoo ak ci biir diine
- defar diggante waasoo yeek diine
yi
- leeral am solog wuute gi ci
waasoo ak ci diine
- xam jëmale ci yokk waxtaan wi ci
biir diine ak ci biir waasoo.
Diir : ñaari waxtu (2H)
Jumtukaayi njàngale
- Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film, foto ak yeneen xamukaay yu dégge ak gis.
- Xamukaay ak mbind aju ci diine, waasoo, mbiru wuute gi ci waasoo ak diine yi ak tabaxu réew
mi.
- Dalu enternet yi aju ci diine, waasoo, mbiru wuute gi ci waasoo ak diine yi ak tabaxu réew mi.
69
Doxinu jetaayu njàngale / njàng
JÉEGO YI
YËGU-YËNGUY
DOXALIN
Xayma lu war a
jiitu / li ñu jëkk
a xam
Mbubboo
Doxalu yënguyëngu
mbooloo
yi
/wone liggéeyi
mbooloo yi
Tegtal ci mbir
yi / dëgëral ak
tënk
jàngalekat bi (gόor ak
jigéen)
jàngkat yi (gόor ak jigéen)
- seetlu tolluwaayu xamxamu jàngkat yi (gόor ak
jigéen) ci mbiri wuutaleg
waasoo ak diine
- dañuy tontu ci laaj yi
- junj ak weerante ci mbiri
wuute gi ci waasoo ak diine
- dafay joxe xalaat buy
nataal ñaari njaboot yu
tukke ci waasoo ak diine yu
wuute, ñàkk bokk amalinu
xew-xewu diine.
Misaal : bésu feetu Nowel,
Kané Mohamed di jullit la di
maleŋke, xaritu katolikam
di bete, Alain Séry, dafa ko
woo añs. Baayu Kané
Mohamed tere doomam
mu dem. Baayu Séry dugg
ci di tàggul Mohamed,
baayam lànk…
Jàngalekat bi day xiir
jàngkat yi ñu jàngat mbir
mi, seet jànkootey tabaxu
réew mi, lees mën a wax ba
baayu Mohamed nangu
dund sóoraale wuute gi ci
waasoo ak diine
- Laaj jàngkat yi (gόor ak
jigéen) ñu wone li ñu def ci
mboolooy liggeey yi
- joxe taxawalinu ràññe
waasoo yeek diine yi, seen
jote ak seen am solo ci
tabaxu réew mi
- Deflu tënki li ñu jàng te
wax mbir yi mënul ñàkk te
- Q. C. M.
- Liggéeyu
kenn ku nekk
- weccee xalaat
- waxtaan
-Wutum xamukaay (yu ñu
móol mbaa yu enternet)
Ci mboolooy 4 mbaa 5,
jàngkat yi (yu gόor ak yu
jigéen) wut ci xamukaay yi ñu
leen jox ak ci seen dund ñoom
ci seen bopp, li mën a indi
sóorale wuute gi ci waasoo ak
diine
-Liggeeyu mbooloo
- joxe seen xalaat, sukkandiku
ci jeexitali gëstu yi ak seen
dundu ñoom ci seen bopp
- wone ak werante ci
teewaayu ñépp
- Safaara jafe-jafe yi
- ci li mbooloo wone ak ci
werante wi la jàngkat yi di
sukkandiku :
- teg pexeem saafara jafe-jafe
bi
- wax xalaat yiy féete ci
Mohamed
- wax ci mbooloo
- weraante
- weccee xalaat
Liggeeyu mbooloo
- Liggeey bu ñépp bokk
- weccee xalaat diggante
nit a nit
70
aju ci
Xayma / tënk
Jotale /
jëriñoowaat
-Joxe xalaatu nekkin-jafejafe ngir mën a xayma
njàng mi.
- joxe xalaatu def ay yënguyëngu ci bérebu jàng bi jëm
ci yombal duggoo gi ci
waasoo ak diine
- Amal toppug jëfeg yënguyënguy yi ñu teg
- defe tënk bi ci nii :
- diine ak waasoo yu mag yi
- mbir yi waasoo yi ak diine yu
mag yi bokk
- am solo wuute gi ci waasoo
ak diine jëm ci tabaxu réew mi
- kenn ku nekk wut saafara ci
nekkinu jafe-jafe bi
- dajale mbir yi ci biir yi ëpp
solo te aju ci wuute gi ci
waasoo, dinne ak tabaxu réew
mi
- tànn ay yëngu-yëngu
- teg ay yëngu-yëngu, tëral
leen ci diiru atum njàgale
Liggeeyu kenn ku nekk
- taxawal ay mbootaayu
topptoo diine
- Powu mbubboo
Mbind ak ay tiyaatar
71
72
PÀCC 4
NGUURU BOKK-RÉEW AK NGURIN GU
SELL
“ Nguuru bokk-réew gu tegu ci yoon, du nguur guy teg ci diggante nit ñi ak yemale gu degguwul
; nguur la gu tegalal kenn ay yemu, nit ku nekk, sa dayo ngi yem fi nga yemale sa yéene ak sa
bëgg-bëgg.”16
16
73
NGUURU BOKK-RÉEW AK
NGURIN GU SELL
1- Nguuru bokk-réew
2- Nguurin gu sell
Dugge
Gàllankoor yu bare yi ñu seetlu ci yokkute gi ci dendu Afirig sowu jant yu mel ni ger, ñàkka dal ci
pόlotig, ak ñoom seen dañuy wone ne nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell saxu ñu fi “
Nguuru bokk-réew mu ngi tekki “nguuru mbokk-réew yi, gu mbokk-réew yi samp ngir jëriñ
mbokk-réew mi”. Dafa jaadu nak ñu laaj ndax “mbokk-réew yépp” mën nañu jëfe sas woowu, su
ñu ko mënul, gan njub ak gan maandute la ñi mbokk-réew yi tànn war a am ba mën leen jiite,
doxal nguur yi ci déndu CEDEAO ?
Ba tey mënul a ñàkk, ñu fexe ba li ëpp ci mbokk-réew yi, am xel ak jikko yu baax, am mën-mën
ak taxawaayu mën a bokk, bokk gu wér ci doxalinu li ñépp bokk, aar seeni yeffeef, def seeni
wareef, taxaw ci jëmale kanam nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell.
Pàcc bi, ci nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell loolu mooy jëmoom.
Mëninu pàcc bi
Saxoo xam-xam ak ay mbaax, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguuru bokk-réew gi ak
nguurin gu sell gi.
Fànn yi
1- Nguuru bokk-réew
2- Nguurin gu sell
74
Mëninu fànn wi
Saxoo xam-xam ak ay mbaax, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguuru bokk-réew gi.
Jëmuy njàngale / njàng
1- Mokkal xam-xam bi, mbaax ak ponk yi aju ci nguuru bokk-réew.
2- Amal ay doxalinu jëmale kanam saxalu nguuru bokk-réew te di sόoraale mbaax yi fi sosoo ak li pénc yi
mën a indi
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dund ci bérebu jàng yi, jëm ci saxal ak dooleel nguuru bokk-réew.
4- Am ay taxawaayu jëmale kanam saxalu nguuru bokk-réew.
Mbir yi ci biir
Ndéegum mbir mi
Baatu nguuru bokk-réew di tekki « demokarasi » mi jóge ci làkku gérek te di toftale 2 baat : « demos » di tekki
« nit ñi dëkke am réew » ak « karasi » di tekki nguur, kilifteef, nekkal ñépp.Déeg gu siiw gi ci Abraham Lincoln
defoon mooy xamle ne « demokarasi » nguuru waa réew mi, gi fi waa réew mi teg ngir waa réew mi ».
Nguuru bokk-réew ñu ngi koy déege itam nii :
« nguur gu waa réew mi nangu. »
« nguurin gu kilifteef gi di jóge ci waa réew mi»
« nguur goo xam ne mbokk-réew yépp ñooy wottu politigbi, ñoo xam ñoom ci seen bopp ñoo xam ñu jaar
ci ñi ñu fal ngir ñu nekkal leen.
« Nguuru bokk-réew tëralin la gu nit ñi mën a soppi njiit yi ci jàmm, góornamaa bi am na sañ-sañu doxal
ndax li ko ko waa réew mi may.
Waa réew mi mooy mbokk-réew yi ñu fal ak yi ñu yilif yépp te ñu dëkke benn dénd.
Doxalinu nguuru bokk-réew: nguuru bokk-réew gu ku nekk di bokk, nguuru bokk-réew gu ñi ñu fal
ay jiite.
Ca njëlbeen, ca Grèce, ñépp a bokkoon ànd di doxal nguuru bokk-réew ga, mbokk-réew yépp a daan
dajaloo ca pénc ma ñu daan wax Agora (ba mu des jigéen ñi, xale yi ak jaam ñi) ngir jël dogal yi ñoom ci
seen bopp. Nguuru bokk-réew guy boole ñépp la woon, mbokk-réew dañuy koy boole ci dogal bi, xalaat
bi ba ci jëfe bi.
Tey li ëpp ci li ñuy gis mooy nguuru bokk-réew gu ay nit ñu ñu fal jiite. Mbokk-réew yi du ñu defal seen
bopp ; da ñuy fal ay nit ñuy doxal ci seen turam.
Aada yi, ponki ak wéeruwaayi nguuru bokk-réew
Nguuru bokk-réew dafa lalu ci ay mbaax, ay ponk, ay campeef, , ay aada, ay jëf ak ay doxalin ak ñoom
seen. Màndarga yooyu mënees na lim li ci ëpp : moom sa bopp ak yem gi, wote yu leer, ñépp yem ci,
kenn bañ a bunduxataal kenn, teqaleg dooley dogal yi, ak ñoom seen. ; am na nees di gis nguuru bokkréew, am yoo yu ñépp jàpp ne dees leen war a wormaal, donte bindeessu leen fenn (nangu ñàkk cib wote,
daq fitna fàww, añs.
Yi lal nguuru bokk-réew
Ñaar ñoo gën a nekk màndargay nguuru bokk-réew ñuy moom sa bopp ak yem gi. Ay mbaax la yu
mànkoo ci yelleef yépp tegu (bu 1978 wala 1948). Yeneeni mbaax mën nañu cee tegu yu mel ne :
muñalante gi, worma ji, jàppalante bi, bari gi ak waxtaan wi ba juboo, nangug wuute gi, dimbalante bi,
jàmm ji, añs.
Ponki nguuru bokk-réew
75
• Wote bu ñépp bokk mooy may kenn ku nekk mu mën a def aka dindi ci jëmuwaayu réew mi.
• Dooley mbokk-réew yi : mbokk-réew yee yor dogal bi, ñoo sas góornamaa bi.
• Dogalu ñi ëpp ak yelleefi ñi néew : ñi ëpp ñooy jiite,waaye dañu war a aar yelleefi ñi gën a néew.
• Dëppoo geek ndeyu atte réew yi : Ndeyu atte réew mi mooy jox doole ak a yemale góornamaa bi,
mooy aar itam yelleefi mbokk-réew yi. Wotu dëppoog yoon yi ak Ndeyu atte bi, dafa war ndax ñu mën a
wormaal tëralinu ndeyu atte bi.
• Teqaleeg kuréeli (tëral yoon, doxal réew mi, doxal yoon) : kiy tëral yoon yi (péncum ndawi réew mi)
mënul nekk ki doxal réew mi (njiitu réew mi ak góornamaa bi) ; geneen kuréel gu wuuteeg yi jëkk moo
war a doxal yoon ak a atte (kuréel yi ak campeefi atte)
• Yoon wi ak war a yemale : Dogali nguur gi di jël dañoo war a jub te yemale ñépp.
• Doxalinu yoon wu dégluwul kenn : Doxalinu yoon wi dafa war a yemale te téqalikog yeneen kuréeli
nguuryépp.
• Sañ-sañu weccente xalaat ak a wax ci li la soob : sañ-sañu jël wax sa xalaat, sañ-sañu wax ci li la soob,
moom seen bopp gu taskatu xibaar yi, sañ-sañu sos mbaa bokk ci mbootaay.
• Kilifteefu bokk-réew gi ci kow kuréeli kaaraange réew mi : Kilifay soldaar si kenn du leen fal ba tax na
nguur gee leen war a yilif.
• Mbooleem parti politig yi ak wote yu jub : wote yu ay parti bokk yu jub, yuy am ci waxtu, te leer.
• Alalu mbooloo : Jëmal kanam li baax ci pénc mépp.
• Bokk gi : mbokk-réew yi dañuy bokk doxalinu réew mi.
• Réewu yoon : Pàcci nguur gi dañuy war a tegu ci yoon, loolooy indi ag yemale ci seen doole. Dogal
yépp dañu war a, kon, dëppoo ak ndeyu atte réew mi, ak mànkoo geek yeneen réew yi, wormaal yoon
yeek sàrt yi.
• Awante nguur gi : Sopp nañu, ci nguuru bokk-réew parti yi di awante doxalinu nguur gi.
• Wottug mbook-réew yi : Dañu warlul mbokk-réew bi sañ-sañu muy saytu mbaa mu sant ko ñi ko fi
toogal, doxinu nguur gi. Pénc mépp war a saytu sasu liggeeykatu nguur gi def wareefam jêm ci saytu ak
artu
• Ak ñoom seen.
76
Jumtukaay ak campeefi nguuru bokk-réew
Mën nañoo màndargaal nguuru bokk-réew ci ay jumtukaay aki campeef yu bare :
- Ci gox bi, mën nañoo lim, ci misaal, Kuréelu Afirig aju ci yelleefi nit, Kuréelu attekaayu CEDEAO, Mbind
mi ñu yokk jëm ci nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell.
- Ci réew yi, pàccu nguur giy tëral yoon, (Péncum ndawi réew mi) nekk na benn ci campeef yi ëpp solo ci
nguuru bokk-réew guy taxawal ñépp. Am na itam yeneen campeef yu ñépp bokk, mel ni Doxkatu
diggante bi, kuréelu xelal ci yelleefi nit, kuréelu réew aju ci yelleefi nit, añs., te ñu mën a wuute nuru réew
mu nekk.
- Ndeyu atte réew mi dafay dëgal yelleefi mbokk-réew yi ak di yemale dooley pàcci nguur gi.
- Pàccu nguur giy doxal yoon, ñàkk dox ci waawu kenn, màndarga la ci nguuru bokk-réew gu tegu ci
yoon.
- Ci dëkk yi, ci misaal, am na ay kuréel (yu gox-goxaat yi, yu diiwaan yi, yu dëkk yi) te ñi ñu fal dif a daje.
- Kuréelu ñi bokkul ci nguur gi dafa war a taxawaayu jàkkarloog nguur gi ba du jalgati, mën a nekk itam
doxkatu diggante bu ay juddoo ci digante bu dee ku naan déet nguur gi su nar a jalgati, mën na itam dox
diggante bu ay juddoo ci ñiy politig.
- Laaj réew mépp: doxalin la wu nguur gi mën jaar, laaj mbokk-réew yi wax seen xalaat ci lann lu aju ci
mbirum politig, ndeyu atte réew, mbaa yoon.
- boole nit ñi ci yorinu alal ji : Ay jëmum mooy ànd caytu, ànd dogal.
Jànkoontey nguuru bokk-réew gi ci gox bi
Gën a dooleel ak taxawal nguuru bokk-réew gi ci dendu CEDEAO dafa am ay gàllankoor yu mag te ñu
mën ci lim :
- Ñàkka jàng gi : Néew doole limu ñi jàng ci réewi CEDEAO yu bare dafay tere mbokk-réew yi ñu xam ak
laaj seen yelleef te bokk doxalinu dund gi. Ba tax na, farata la ci réew yi ñu yokk seen mën-mën jëm ci
njàng mi , ba mën a jëmale kanam saxalug nguuru bokk-réew gi ci gox bi ;
- Gënale gi ci xeet mbaa waaso : Dañoo war a wormal caada yépp, fexe duggoog aada yi, lal ko ci
njàngalem saxal jàmm gi ak caytu ay yi
- ñàkk sukkandiku ci jikko yi fi sosoo : jikko yooyoo ngi jëm ci sànku ndax jéem bennal gi ci àddina. Fàww
ñu aar leen ndax li ñu doon suñu ala nñun ñépp donte du lu ñuy teg bët mbaa loxo.
- Fuqati nguur gu soldaar si def : soldaar si jël nguur gi du lu dëppoog nguuru bokk-réew. Dañu ko war a
ŋàññ, xeex ko ndax mbokk-réew yi rekk war a indi ag coppite ci nguuru bokk-réew ;
- Fuqati nguur di lalu ci soppi ndeyi atte réew mi gu amul benn diisoo ;
- Ñàkk gi da fay delloo ginnaaw nguuru bokk-réew gi ndax li muy tere nit ñi ñu jàng ak ñu bokk ci doxalinu
réew mi te da fay dooleel ger ;
- Jaxasoo gi wote yu awul yoon mën a indi ci pénc mi mën na am ay jeexital ci dalu réew yi te da fay indi
njàqare ci waa réew yi ci CEDEAO ;
- Néew dooleg campeef yi : ñàkk wóolu campeefi nguur gi, ndax ger, gàllankoor dëgg la ci nguuru bokkréew. Kόolute gi ci campeef yi dañu ko war a delloosi jaare ko ci polotigu leeral ak nettali yorin yi.
- Jaay doole : ñàkk wormaal yelleefi nit, soppi gici lu dëppowul ak yoon ndeyu ate réew, doxe dooley
kilifa…
77
XËTU TËRALIN
Fànn 1 : Nguuru bokk-réew
Mëninu fànn wi :
Saxoo ay xam-xam, jikkon, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguuru bokk-réew gi
Jëmuy njàngale / njàng
1- Mokkal solo yi, mbir yi ak ponk yi aju ci nguuru bokk-réew.
2- Amal ay doxalinu jëmale kanam saxalu nguuru bokk-réew te di sόoraale mbaax yi fi sosoo ak li pénc yi
mën a indi
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dund ci bérebu jàng yi, jëm ci saxal ak dooleel nguuru bokk-réew.
4- Am ay taxawaayu jëmale kanam saxalu nguuru bokk-réew.
Diir : Fukki waxtu ak juroom-ñett (18heures)
Jumtukaayi njàngale
- Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film, fot, natal, .
- Xamukaay ak ay mbind
Kërale tëralin
Jetaay
Xereñ / Mën-mën yi
ñu war suqali
Yëf yi ñu ci boole
Doxalin yi
Tegtalu diir
1
Déeg solo yi ak mbir
yi
Moomoo jumtukaay
yi, doxalin yi, ak
tëralinu doxal nguuru
bokk-réew
Xàmmee gàllankoor
yi ak jànkoonte yi
Caada,, ponk ak lalug
nguuru bokk-réew
Wutum xamukaay (yu
ñu móol ak yu
enternet
3h
Liggéeyu mbooloo
3h
2
3
4
5
Wone ay jëf yu jëm ci
jëmale kanam nguuru
bokk-réew
Boole mbiri nguuru
Jumtukaay yi ak
campeef yi aju ci
nguuru bokk-réew
Jànkoontey nguuru
bokk-réew ci biir
réew yi ak ci gox bi
-Am soloog
yéenekaay yi ci saxal
nguuru bokk-réew gi
-Wormaal yoon yi ak
tëralin yi
-waxtaan ci waning
parti yi
-fexe indi jàmm ak
leeral wote yi
-añs.
- Njàngatu
jumtuwaayi njàngale
yu tolluwaayi njàng yi
-Defarug ay xëti
Weccee xalaat
Gëstu
2h
Werante
Jàngat ay anam
defantu
4h
teyataral
jéemantu
6h
78
bokk-réew ci yënguyënguy njàngale mi
njàngale
-Njiiteem ay jotaayi
njàngale / njàng
- xayma yi ñu jàng yi
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 1 : Nguuru bokk-réew
Mëninu fànn wi
Saxoo ay xam-xam, jikkon, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguuru bokk-réew gi
Tudde njàng mi / Li ñuy jàngale :
doxinu wote
Jëmuy njàngale / njàng
Am ay taxawaayu jëmale kanam saxalu nguuru bokk-réew
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci xam-xam
- Ràññee jéegoy yi ci
doxinu wote bi.
-Jàngat jeexitali ñàkk
wormaal sàrti nguuru
bokk-réew
Ci mën-mën
- Nangu li ci tukkee
- Wormaal sàrti wote yi
- Wormaal sàrti leeral yi ak
yemale gi
Ci taxawaay
- Suqali xelu settantal
- Jàngat doxinu wote
jëmbat
Diir : 4 heures
79
Jumtukaayi njàngale
Sàrti wote, tëralinu biir, yéenekaayu berebu jàngale, bataaxali biir berebu liggéey , foto ak
nataali wote, jumtukaayi wote (keesi wote, xob yi, kayitu tënk doxin bi, mbañ-gàcce, bindukaay,
kase bu ñu def « A VOTE » lankar, àmbolog, téere bindu bi, kere, tablo, añs.
Doxinu jetaayu njàngale / njàng
JÉEGO YI
Xayma lu war
a jiitu / li ñu
jëkk a xam
waajal
Doxalu
yënguyënguy biir
mbooloo yi /
wone liggeeyi
mbooloo yi
mottali
xam-xam yi /
YËNGU-YËNGUY
jàngalekat bi (gόor ak
jigéen)
- jàngalekat (bu gόor bi
wala bu jigéen bi) : def ay
laaj
ngir
seetlu
tolluwaayu
xam-xamu
njàngaan yi ci mbir yi ñu
war a jàng
- wone ab jukki ci
xamukaay buy wax ci
wote bu indi fitna
- def ay laaj ngir xam li ci
xamukaay bi
- sédale njàngaan yi
(gόor ak jigéen) ci ay
mbooloo
- laaj njàngaan yi (gόor
ak jigéen) ñu nettali
doxinu ab wote ;
- jàngatloo xew-xew yi
am
ginnaaw
wote
(jaxasoo yi, li koy waral
ak seeni jeexital) ;
Joxeloo saafara ci musiba
yooyu ;
- wone li tukke ci liggeey
yi ;
- leeralaat te motttali :
. ndéegu mbir yi ëpp solo
. ñetti jéegoy doxinu
wote yi
- dimbale njàngaan (yu
DOXALIN YI
njàngaan
jigéen)
yi
(gόor
ak
- Q. C. M.
Njàngaan (yu gόor yi ak yu - Liggéeyu
jigéen yi) :
kenn ku nekk
- tontu ci laaj yi
- seetlu ;
- wax ci li ñu wone ;
-Liggeeyu
kenn ku nekk
- nettali doxinu wote bi ( ci
ay mbooloo yi ndaw)
. laata wote yi (waajtaay)
. ci biir wote yi (doxalin bi)
. ginnaaw wote yi
- jàngat li waral ak jeexitali
jaxasoo yiy am ginnaaw
wote bi
- ci waxtaan ;
- joxe ay xalaati safaara
- jël ay dogal
Liggeeyu
mbooloo teg
ci liggeey bu
ñépp bokk
- déeg :
. mbir yi ëpp solo ;
. 3 jéegoy doxinu wote yi
. ràññe li waral ak jeexitali
jaxasoo yiy am ginnaaw
-Xaralay leeral
solo yi
-Tiyaataral,
Powum
mbuboo
- Liggeeyu
Kenn ku nekk
Pexeem
saafara jafe-
80
dëgëral
tënk
ak gόor yeek yu jigéen yi) ñu
mën a ràññe li waral ak
jeexitali jaxasoo yiy am
ginnaaw wote ;
- jiite jëm ci wax ay dogal
yu baax ba mën a amal
ay wote yu jub ci jàmm ;
- deflu tënk ci ay tablo
- def ay xayma.
- laaj njàngaan yu gόor
yeek yu jigéen yi :
- wone jéegoy doxinu
Xayma li ñu wote bi
xam / tënk
- ràññee jafe-jafe yi mën
a taqook benn bu ci nekk
- joxe xalaatu saafara
leen
Jëriñoowaat
wote ;
jafe
- def seen jàngat ;
- weerante ;
- xam jéegoy doxalinu wote
dal yi laluy doxalinu wote
- nettali li tukke ci seen
liggéey ;
- def ndigtal bi (sukkandiku Liggeeyu kenn
ci waxtaan yeek xibaar yi ñu ku nekk
ber ci pàcc bi jiitu bii)
- defar ay xibaay yu gàtt yu Liggeeyu kenn
laaj njàngaan yu gόor féete ci ay wote yu am ci ku nekk
yeek yu jigéen yi ñu defar jàmm, jub te leer.
ay xibaar yu gàtt yu féete
:
. ci kàmpaañu wote
. ci ay palin…
. ci ginnaaw wote yu
amul benn fitna
81
Fànn 2 : Nguurin gu sell
Mëninu fànn wi :
Saxoo ay xam-xam, jikkon, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguurin gu sell.
Jëmuy njàngale / njàng
1- Mokkal solo yi, mbir yi ak ponk yi aju ci nguurin gu sell.
2- Amal ay doxalinu jëmale kanam saxalu nguurin gu sell te di sόoraale jikko yi fi sosoo ak li pénc yi mën a
indi
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dund ci bérebu jàng yi, jëm ci dooleel nguurin gu sell.
4- Am ay taxawaayu jëmale kanam saxalu nguurin gu sell.
Mbir yi ci biir
Njàngatum jafe-jafe yi taqook ger bi wone na ne am na, ci dendu CEDEAO, ay jafe-jafe dëgg ci ni ñuy
doxalee ci nguuru yoon gi. Jafe-jafe yooyu dañuy dëppoo ak ay mbir yu mànke ci nguurin gu sell. Baatu
nguurin gu sell mu ngi tukke ci xalaatin wu jëm ci koom-koom bu mag ak ci xam-xamu nguurin bu réewi
tubaab yiy làkk àngale. Ca ati 1990 la bànku àddina bi siiwal xalaatin woowu ne moom moo war a jiitu ci
pόlotigi suqali yi.
Ndéegum nguurin gu sell
Suñu bañ a dugg ci lépp lu war ci ndéegum nguurin gu sell (wala nguurin gu tegu ci kow nguuru bokkréew), dinañu mën, su ñu sukkandikoo ci aw yoonu jëfe, jàpp ne li dox diggante njiit yi ak ñi ñuy jiite ci
caytug mbir yi ñépp bokk la te dugal :
- amug campeef yu sampu ci nguuru bokk-réew,
- doxug campeef yooyu dëppoo ak xelu ak mbindi yoon yeek yoonal yi,
- bokkug mbokki-réew yu dëggu ci saxalug bëgg sa réew gu ànd ak nguuru bokk-réew te di wormaal sàrt
yiy doxal nguuru bokk-réew.
« Nguurin gu sell mu ngi tekki matuwaay yi ñu jël yépp, sàrt yi, kuréeli dogal yi, yu xamle yi ak yu wottu
yiy tax ñu mën a wόoral dox gu baax ak wottug réew, gu campeef wala gu kuréel gu ñépp bokk wala gu
kenn moom, gu gox, gu réew wala gu àddina yépp »
Ponki nguurin gu sell
Ñeenti ponk ñoo lalu ci nguurin gu sell. Yii lañu :
- tegoo gi : Waa nguur gi ak mbokki-réew yépp dañu ko war a sàlloo. Réewi CEDEAO boole nañu seen
yoon yi ak jumtukaayi réew yépp yi aju ci yelleefi nit yi mel ni mànko gi ci àq ak yelleefi nit ak yeneen yu
yu àddina bi bokk ñu déggoo ci, xaatim ko. Wànte mu ngi am ba léegi ay jafe-jafe yu taqook ger bi ak ay
mbir yu mànke ci wormaal nguuru yoon. Loolu dafay tekki ne jafe-jafey nguurin yu ànd ak nguuru bokkréew duñu leen saafara rekk ak sos ay campeef yuy sàlloo ak nguuru bokk-réew : maanaam, amug
campeef yooyu doyul ngir wόoral amug nguurin gu sell.
Topp jëfeg sàrt yi bu baax, yoon wu amul benn parparloo te moom boppam ci wormaal yoon yi nekk ci
ndeyu sàrti réew mi bokk na ci tegoog ñiy jiite moo xam muy ñiy njiite réew mi wala muy ñiy jiite fi ñu
dëkk.
82
Mbokki-réew yi dañoo war a xam ne laaj gi ak gaawantuloob mbooloo yi ci ngormaa bi ak bokk-moomeel
yi dañoo war a sόoraale ci lu mënul a ñàkk àppi alal ji ñépp bokk, muy ay nit, ay kuréel wala koom-koom.
Tegoo googu warul a nekk jeexitalu wone ag bokk-réew gu amul wajaay wala muy nekk lu ñuy
judduwaale ; dañoo war a sukkandiku ci ab nattu xam-xam, bu mën-mën ak bu nekkin ngir jàng ko.
Ngir def loolu mbokk-réew bi dafa war a am te jëmbët ci boppam saxalu bëgg sa réew. Mën nañoo déeg
saxalu bëgg sa réew gi niki « ay ngëm, ay ngëm yu dëgër, ay gisini àddina ay jëfin yu defaru ak taarixu aw
askan, ba ñu doon lu mόolu ci ay dammit yu ñu dajalewaat ». J. Pershoor, Conférence Civitas, Mexico
city, Semptembre, 1999.
askanu jàmbur wi war na ci am benn taxawaay bu am solo. Dafa war a bey waaram bu baax ci liy doxal
nguurug yoon gi, di jëmal kanam yar bi ci bëgg sa réew gi ak ci yelleefi nit yi, ci jàmm ji ak ci nguuru bokkréew gi. Dafa wara, tamit, bey waaram ci tasum xibaar yi te xeex ëppal yi ak ñàkk daan gi ci fànn yépp
rawati na jël taxawaayu ñiy aar ñenn ci ñi gën a néew-doole ci askan wi.
- leeral gi : Mu ngi lalu ci ñàkk gàllankoor gi ci jot ay xibaar ni mu ware. Nit ñi ci bokk mën nañu jotal seen
bopp ci doxin wi ak campeef yi te xibaa yi ñuy jot dinañu nekk lu doy ngir xam te wόoral toppu mbir
yooyu. Nguur gi dafa ciy dugg ngir, xëy-na, teg marse bi ci yoon, teg li nit ñi di joxe ci ay taks ci yoon te
jëmal kanam tawféexu askan wi.
Ngir jox duggam gi baaxaay bi gën a réy, ngornmaa bi dafa war di yégle saa yu nekk ay dogalam ngir
leeral wànte tamit ngir may mbokki-réew yi ñu mën a wottu dogal yooyu wànte tamit ngir ñaax nit ñi ci
bokk gi mënul a ñàkk ci am ndamug politig yi ñépp bokk.
- Réewu yoon : Bérebi yoonal yi dañoo war a yem te mbindi yoon ñu jëfe leen ci anam yu amul benn
parparloo rawati na yoon yi taqook yelleefi nit.
- Bokk gi : Gόor ak jigéen yépp dañoo waroon a am baat ci jëlum dogal yi ci lu amul benn gàllankoor wala
ci luy jaare ci ay campeef yu fi yoon teg te ñu nekkal fi seeni entere.Bokk gu yaatoo noonu mu ngi lalu ci
ag moom sa bopp ci wàllu booloo ak mën a jël kàddu, ak tamit ci mën-mën yi mënul a ñàkk ngir bokk guy
defar ci jëlu dogal yi. Ci misaal mbokki-réew yi jàng nu ñuy taxawee taxawaayu mbooloo yuy ërtal wala
yombalal ngir wañ yoxoy nguur gi mu saafara seeni jafe-jafe ci wàlli politig bi ñépp bokk te soxal leen ak /
wala mu leen di taxawu, su ñu ko soxlaa, ci saafara jafe-jafe yooyu. Liggeey boobu mën nañu ko def ci
dimbalu O.N.G yi (Kuréel yu ajiwul ci nguur).
83
Jànkoontey nguurin gu sell ci gox bi
CEDEAO am na ay jumtukaay yu am solo ngir wottu ag nguurin gu sell ci dend bi :
- Mànkoo A / SA1 / 12 / 01 ci nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell, bi ñu yokk ci mànkoo bi
taqook doxalinu fàggu, caytu, lijjantim ay, wéyalu jàmm ji ak kaaraange gi ;
Mànkoo A / SA1 / 12 / 01 ci nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell, bi ñu yokk ci mànkoo bi
taqook doxalinu fàggu, caytu, lijjantim ay, wéyalu jàmm ji ak kaaraange gi.
Mànkoo bi ci yaŋ-yaŋu dem-dikku nit ñi, sañ-sañi dëkk bu 1979 ;
Mànkoo bi aju ci tëralinu bokk-réew gi bu mbooloo mi bu 1982.
Wànte, ak mattuwaay yooyu ñu jël yépp, dañuy gis saa yu nekk ne :
dëgër boppu ger gi : mu ngi ci nguur gi ba léegi ; ger giy dox ci kow ak giy dox ci suuf mu ngi feeñ
ci wàllu koom-koom bi ak mbooloo yi ak ci ponki réew yi ak doxinu amal am réew muy doxal
nguuru bokk-réew. Ci misaal
- Ay liggeey yu amal ñépp njariñ yu ay këri-tabaxkat yu sàmmwantewul ak anam yi ñuy tabaxe
defar bu jagadi dafay jur ay njëg yu ëpp yu mbokk-réew bi di gàlloo ;
- jàngalekat buy jàngale ci lekkool bu ñépp bokk bu jeexalul porogaraamam ak ay njàgaan yu
war a def joŋante bu lekkool yi tëjee ndaxte dafay jàngale ci yeneen lekkool yu ko nit di feye ;
- wala seeraayu dundu bi nga xam ne ger biy yokk njëg yi moo koy waral ;
- jafe-jafey doxalu joxeg mën-mën yi ak ndénkaane mën-mën yi ci gox yeek goxaat yi taqook
mànkeg leeru doxalin yi ak nguurin gu sell.
- Néew-dooleg am yég-yég ak sàmm alal ji ñépp bokk.
Jafe-jafe yi taqook yaŋ-yaŋu dem-dikku nit ñi ak alal ji : dem-dikk bi dafa am metti ndax
bunduxatal biy am ci digi réew ak sax ci biir réew yi, kaaraange nit ñeek alal ji kenn wόoralu ko.
Yeneen jafe-jafe yu taqook nguurin gi am nañu dayo ñu jàngat leen. Ñu ngi nekk :
- ay pexey boddi ;
- leeral doxal gu matadi ;
- ñàkk topp ak yéexaay bi ci liggeey bi war ci mbiri gox yi ;
- ñàkk saytu alal ji ñu la dénkoon ;
- matadi wala ñàkk am nguurin gu sell ;
- ay bunduxatal ci digi réew yi ;
- ak ñoom seen.
Wànte CEDEAO nekk na benn ci royukaayi duggoo yi ëpp ndam. Li ñuy def mooy yokk coono yiy
lawal nguurin gu sell gi, bokk-réew gi ci gox yi ak duggoog askan yi.
84
XËTU TËRALIN
Pàcc 4 : Nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell
Fànn 2 : Nguurin gu sell
Mëninu fànn wi :
Saxoo ay xam-xam, jikkon, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguurin gu sell.
Jëmuy njàngale / njàng
1- Mokkal solo yi, mbir yi ak ponk yi aju ci nguurin gu sell.
2- Amal ay doxalinu jëmale kanam saxalu nguurin gu sell te di sόoraale jikko yi fi sosoo ak li pénc yi mën a
indi
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dund ci bérebu jàng yi, jëm ci dooleel nguurin gu sell.
4- Am ay taxawaayu jëmale kanam saxalu nguurin gu sell.
Diir : 18heures
Jumtukaayi njàngale
- Tëralin yeek téerey lekkool yu bànqaasu dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film,
- fot, natal, .
- Xamukaay ak ay mbind
- Enternet
Kërale tëralin
Jetaay
1
2
3
Xereñ / Mën-mën yi
ñu war suuxat
Yëf yi ñu ci boole
Doxalin yi
Tegtalu diir
- Déeg solo yi ak mbir
yi ci aju
- jikko , ponk ak yi
lalug nguurin gu sell.
-Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu
enternet)
2h
Moomoo jumtukaay
yi, doxalin yi, ak sàrti
jëfe nguurin gu sell.
Jumtukaay yi ak
campeef
yi
ak
jumtukaayu nguuru
bokk-réew
- Màndarga ak sàrti
nguurin gu sell gi.
- Jànkoontey nguuru
bokk-réew ci biir
réew yi ak ci gox bi
- Déeg baat yi
-Liggeeyu mbooloo
- Wecce xalaat
- gëstu
- Waxtaan
- sukkandiku ci ci ay
nit ñu ci xam dara ak
ay mbootaay
Ràññe gàllankoor yi
ak jànkoote yi
4h
2h
4h
85
4
Wax jëf yuy jëmale
kanam nguurin gu sell
Dugal lu aju ci
nguurin gu sell ci
yëngu-yënguy
jàngale
5
- Xeeti nguurin gu sell
- añs.
- Njàngatu
jumtuwaayi njàngale
yu tolluwaayi njàng yi
-Defarug ay xëti
njàngale
-Njiiteem
jetaayi
njàngale / njàng
- xayma yi ñu jàng
- Seetlu ay anam
- Défantu
- Tiyaataral
- Njàngu wone
- jéemantu
6h
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Solo si : Nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell
Fànn 2 : Nguurin gu sell
Mëninu fànn wi
Saxoo ay xam-xam, jikkon, ay doxalin ak ay taxawaayu jëmale kanam nguurin gu sell.
Tudde njàng mi / li ñuy njàngale :
Ponk, li lalu ci nguurin gu sell ak ay jëmu
Jëmuy njàngale / njàng
Mokkal mbir yi, solo yeek ponk yi aju ci nguurin gu sell gi
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci am-xam
Ci mën-mën
Ci taxawaay
- Xam ponki yi ak li ko lal.
- Ràññee jànkoonteeg
nguurin gu sell gi
-Jàngat
benn
anamu
nguurin
- Firndeel ag ñàkk parparloo
- Am xelu settantal
- Firndeel ag ñàkk caaxaan
ci liggeey bi
- Wormaal sàrti yemale gi
- Saafara jafe-jafey nguurin gu bon
- Defar tëralin wuy wormaal ponki
nguurin gu sell
- Joxe ay saafara ci jafe-jafe yi ñu ràññe.
Diir : 2 heures
86
Limu ñi bokk ci ñiy liggeeye ci màkkaanu jëwriñ ji yor njàng mi
Nom et Prénom
Ekwe Abiola
Ekwe Nestor
Koffi Gregoire
Ekwe Alimatou
Ekwe Kossiwa
Kamara Toffa
Dieng Henri
Wala Henriette
Fonction
Directeur de Cabinet
Secrétaire Général
Chargé de mission
DAF
Chef de Cabinet
Chauffeur
Chef du service courrier
Secrétaire particulière
Profil
Diplômé de l’ENA
Inspecteur Général des Impôts
DES en GRH
Professeur d’histoire-Géographie
Directrice de jardin d’enfants
Titulaire d’un permis de conduire - Cat B
Etudiant en thèse
Esthéticienne diplômée
Sexe
H
H
H
H
F
H
H
F
Doxinu jotaayu njàngale / njàng
YËNGU-YËNGUY
JÉEGO YI
DOXALIN YI
Xayma lu war a
jiitu / li ñu jëkk a
xam
Waajal
Doxalu yënguyënguy
biir
mbooloo yi /
Wone liggeeyi
mbooloo yi
mottali
xam-
jàngalekat bi (gόor ak jigéen)
njàngaan yi (gόor ak jigéen)
- jàngalekat (bu gόor bi wala bu
jigéen bi) : laajte ngir seetlu
tolluwaayu xam-xamu njàngaan yi
ci mbir yi ñu war a jàng
Njàngaan (yu gόor yi ak yu
jigéen yi) :
- dañuy tontu ci laaj yi ;
- sant njàngaan yu gόor yi / yu
jigéen yi ci lii :
- « ñaari ayu-bés ginnaaw ndajem
jëwriñ yi ci ndigalu njiitu réew mi ;
jëwriñ ji yor njàngum réew mi M.
Ekwe Hassan Isholah siiwal turi ñi
muy liggeeyandool ci màkkaanam
bi (seetal xamukaay bi ñu ci toftal).
Bi mu siiwalee turi ñooñu ba noppi,
jëwriñ ji dafa jot ab bataaxal bu ko
jëwriñ ju njëkk ji di waxe mu
leeral »
- tontul mbaa nga fexe ñu ci laaji
xam yi ñenn ñi laaj.
- xaajale njàngaan yi (gόor ak
jigéen) ci ay mbooloo yu 5 ba 6 nit ;
- xamle ndigtali liggeey bi :
. Jàngat lim bi te seetaale dëppoog
xam-xam ak liggeey ak yem gi ci
séddaleg li ñu war a def ;
. làyyil jëwriñ ju njëkk ji ci
ñaxtoom ;
. Jéem a indi ay yooni saafara ;
- defar nettalib liggeeyi mbooloo
bi
- mottali xibaar yi njàngaan yi joxe
- “dugal ndànk-ndànk yeneeni
- Q.C.M
- Liggéeyu
kenn kennoo
- gis te seetlu lim bi
- laajte ay laaji xam ;
- ci ay mbooloo
(jetaayu ñépp)
Mbooloo
- jàngat lim bi ci biir mbooloo
yi ;
- ràññee jafe-jafe yi ;
- joxe ay yooni saafara
- Liggeeyu népp (
jétaayu ñépp teg
ci ay jétaayu
mbooloo
mu
nekk)
- wone li liggeeyi mbooloo yi
indi ci :
. nguurin gu jagadi (jàppal tànk
say mbokk, ñàkk wormaal
Liggeeyu
mbooloo ( ak ay
mbooloo yu yem
87
xam yi / dëgëral
ak tënk
Xayma li ñu xam
/ Tënk
Jëriñoowaat
nguurin yu jagadi ci :
. pénc mi;
. koom-koom bi
. politig bi ;
. bokkug mbokki-réew yi ci caytug
“li ñépp bokk” ;
- deflu tënku lu bees li ñu jàng :
. ndéegu nguurin gu sell
. màndargay ak doxalinu nguurin
gu sell ;
. jànkooteeg nguurin gu sell
wuutaleg gόor ak jigéen, ñàkk
jox sukkandiku ci xam-xamu nit
ñi…) ;
. li nguurin gu jagadi googu
mën a jur ;
. wax li ñu doon def bu ñu
nekkoon, fi jëwriñ ji nekk;
- tont ci laaj yi jëm ci yeneen
xeeti nguurin yu jagadi yi ;
- bokk ci defarug tënk li ñu jàng
ci bés bi ;
ba pare def ak ay
mbooloo
yu
takku)
- wax ñu joxe tëralinu ñiy bokk ci
kuréelu wér-gu-yaram gu bérebu
njàng ( wala beneen kuréel bu mu
mën a doon ) ;
- laaj njàngaan bu nekk mu làyyil
tànnu ku nekk
- defar ab kërale bu njàngaan yi
war a feesal di ci bind xeeti nguurin
gu jagadi gu ñu ràññee ci li leen
wër (njaboot, bérebu njàng, fi ñu
dëkk, ci diiwaan bi, gox bi, réew
mi,) ci diiru ñetti weer (limu xewxew yi, li leen waral, seen jeexital)
ku nekk wax li mu nar bu nekkoon
ci ci xew-xew bu nekk.
- wax ñi bokk ci kuréel giy
sόoraale tëralinu biir bu bérebu
njàng bi
Liggeeyu kenn ku
nekk
- def liggeey bi ñu ko sant
- te wax li ñu def su ñetti weer
yi jeexee.
Liggeeyu kenn ku
nekk
Powum mbuboo
defantu
Xamukaayu web bi jëm ci pàcc bi : Nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell
Fànn 1: Nguuru bokk-réew
Ndéegi mbir yi
- http : // www. universalis.fr / encyclopedie / democratie /
- http : // aceproject.org/ main / français / ve / vec05b01.htm
Fànn 2 : Nguurin gu sell
- http : // www.com.ecowas.int / sec / fr / protocoles / Protocole-additionnel-sur-la-Bonne-gouvernanceet-la-democ.pdf
Nguuru bokk-réew bi
(Mbindum Daniel Gaxie, Jàngalekatu xam-xamu politigci daara ju kowe ju Paris I-Panthéon-Sorbonne)
Nguuru bokk-réew xeetu doxalin la ci wàllu politigwu ñu aadawoo déege, niki Abraham Lincoln, ni
« jiiteem askan wi askan wi defal boppam ngir askan wi » Niki tëralinu politigwu nekk, « askan wi »,
manaam mbokki-réew yi booloo ci benn dend, fa lañu leen di jiite. Li benne ci doxalinu Nguuru bokkréew moo di ne ñi ñuy jiite dañuy mën a doon tamit ay njiit, ñu leen di boole ci dogal yi ëpp solo te aju ci
dundug dëkk bi. Askan wi dafa boole doon ki nekk ci suuf (maanaam di wéy ci waawi ñiy jiite) ak nekk ci
kow (manaam bokk ci ñiy jiite) moo tax ñu njort ne doxalini politigyi dañoo war a def liy entere askan wi.
88
Laaj bi sampu ci naka lañuy boolee askan wi ci nguuru gi mu moomal boppam dafay nekk ci dig bi bu dee
lu aju ci màndargaam nguuru bokk-réew mu doxalini politigyi.
Ca jamonoy gereg ya ba fukkeelu xarnu bi ak juroom-ñeent, benn anamu jiite bu ñuy tudde tey nguuru
bokk-réew gu ñépp di jiite, nga xam ne yoon yi mbooloom mbokki-réew yi (ekklèsia) dañu leen daan
waxtaane, wote leen rekk lañu mën a jàppe ni nguurin gu am nguuru bokk-réew. Tànnu njiit yi ci ay wote,
te féetale nguur gi ci « yenn yoxo yi » bàyyi « yoxoy ñépp yi », dañu ko jàppewoon ni doxalinu buur. Lu
ñuy gën di dem, nguurug teewal gi (maanaam nguur gi nekk ci yoxoy ñi teewal « askan wi », te askan wi
fal leen) dinañu ko xame ni jëfin wu siiwul, teg ca xame ni genn nguurug nguuru bokk-réew gi fi nekk
moom kese. Dañoo jàppe ni ay nguurini nguuru bokk-réew anami teewal gu tukke ci wote yu jamono te,
bu dul yenn dëkkuwaay ca Suisse, nguurini nguuru bokk-réew yépp, tey, dañuy teewal.
Nguuru bokk-réew dafa am ay campeef, ay mbini yoon, ay jëfin, ag saxal, wànte tamit mbir yu tas yu koy
jëmmal. Jëmm yooyu dañoo tegu ci ay sàrt (maanaam dañuy lay tegal yoon wooy jaar te wormaal wala
wooy jot) te di jaadul (maanaam dañuy làyyil di « màggal » ab santaane ci wàllu pόlotig). Ci seen tur lañuy
defe xeexi politigyu bare ngir denc wala soppi doxalinu politigbi fi nekk. Ay aaday xel yu aju ci mbirum
yoon ak mbirum sago si ñoo nekk ci digg wax ji ak yenn saa yi ci màggalug pàcci yoon yooyu, yu campeef
yi a kyu xalatin. Ay aaday seet ak settantal dafay wàññ àppi ak matadiy nguuru bokk-réew yu taxaw yi te
joxe ay xalaatam ci coppite yu wuute ngir gën leen a dëggal. Xam-xami mbooloo yi, yi ñuy nangu seen
gisin yi fii wutuñoo atte wala ñuy yiir nguuru bokk-réew gi. Dañuy jéem a xam te leeral li aju ci doxinam.
Dinañu fekk ci li ci topp benn wàññu màndargay doxalinu ay Nguuru bokk-réewu jamonoy tey bu
matalewul.
Ci séenu boobu, ñi toogal nguur gi dañuy maye ñu boole ay doxalini nguuru bokk-réew ak seen gisin te
nekk benn sukkandikaay ngir njàngat bi. Gëstu yi ci xam-xami mbooloo mën nañu am ay seet ak
settantal ci seen biir, mën nañu tamit xelal ñépp ñi am yéeney jegeel doxalini nguuru bokk-réew yi ak
seen sàrt yi gën17.
17
89
PÀCC 5
WUUTALE GÓOR AK JIGÉEN,
SÉENTU JÀMM AK YOKKUTE
« Wareefu réew yeek pénc yi ci ñu faramfàcce ñaawteef yi ñu def jigéen ñi am na dayo bu jéggi daan
yi ñu teg defkatu ñaawteef yooyu. Dafay waral campu nguuru yoonal ak doxalin wu jub ci wàllu
politig ak mbooloo. Bu dul loolu, du mën a am jàmm ju sax. Ñàkk daane gi dafay néewal doole
cëslaayi askan yi jóge ci ay te di jaadul fitna ji ak ñàkka yem gi. Dafay gën a yàggal daladi gi ak
ñàkk yoonu àtte gi te di mën a jànkoonteloo jigéen ñi ak tàmbliwaat ay yi ».
Ellen Johnson-Sirleaf (ki jëkk nekk njiitu réew lu jigéen ci Libéryaa ak ci Afirig)
« Xam dayo wuutale góor ak jigeen ci wàllu ay dafa am solo ci amal ay njëriñ ci lu yàgg yënguyënguy déj ak dooleel jàmm ji.». Mbootaayu xeet yi
90
WUUTALE GÓOR AK
JIGÉEN,
SÉENTU JÀMM AK
YOKKUTE
Dugge
Dañuy jële ñaare wuutale góor ak jigéen gi ni am mbir mu soloowul lu dul lu jëm ci jigeen ñi..
Yaatuwaayu gisin woowu ci àddina si yépp dina feeñ su ñu seetaatee mbind yi ci jëm.
Wuutale góor ak jigéen, mbiru pénc la muy indi wuutale góor ak jigéen yi ci nit ñi, góor ak
jigéen, tolluwaay, giir, at ak ñoom seen. Dafay teg ci seen mën-mën digaaley nit ñi. Wuutale
góor ak jigéen dafay dàkk jëm kanam ak yokkute ñépp bokk ak njëriñu mën-mëni ku nekk ci
pénc mi ngir am jàmm ju sax.
Ci beneen fànn, doonte sax ay yi wàññeeku nañu ci at yu mujj yii, kaaraange gi ak saxal jàmm ji
ñoo des di nekk yittey Afirig sowu jant yu mag. Fagaru bi ak dox diggante gi, ndam yi ci dem déji
jàmm, defaraat, dooleel jàmm, dooleel nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell ci réew yiy génne ci
ay, ci yooyu la ñu bare di yëngu.
Ak li mbirum « wuutale góor ak jigéen » des di ëmb lépp, « jigéen ñi ak xale yi ñoo di ñiy gën a
loru ci ay yi, leer na ne ndam jëf yooyoo ngi aju ci bokkalu jigéen ñi ci jëmal kanam ak déju jàmm
ji ». Kàddu gii di bu Kuuréelu jàmm ak kaaraange gu jigeeni déndu CEDEAO ci mbindum waajal
ndajeem ca Abidjan ca atum 2009, indi na mbirum bokku jigeen ñi ci doxalinu déj jàmm ak caytu
ay yi.
Wànte, su fekkee ne jigeen dañy am rekk taxawaayu tofo, su fekkee ne sóoraalewuñu ay
soxlaam ak ay njeriñam yuy daxal, leer na ne du am taxawaay bu mat ci yokkute gi ci wàllu
koom-koom ak pénc mi. Ci noonu, Kuréelu CEDEAO bi ittewoo wuutale góor ak jigéen, boole
na jàmm ji ak kaaraange ci jëmu yi ëpp solo ci tëralinam. Loobu jaadul na ñu dugal bi ci téere bii
pàcc bi ci « wuutale góor ak jigéen, séentu jàmm ak yokkute ».
Pàcc bi ñaari fànn la am :
• Yoonu wuutale góor ak jigéen
• Wuutale góor ak jigéen, jànkoontey séentu jàmm ak yokkute
91
Mëninu pàcc mi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ak ay taxawaay yu aju ci jëmal kanamu yoonu wuutale góor ak
jigéen ci jëmuy tabax jàmm ji ak yokkute gi.
Fànn yi
Fànn 1 : Yoonu wuutale góor ak jigéen
Fànn 2 : Wuutale góor ak jigéen, jànkoontey jàmm ak yokkute
Mëninu fànn bi :
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ak ay taxawaay yu aju ci jëmal kanamu yoonu wuutale góor ak jigéen.
Jëmuy njàngale / njàng
1. Mokkal mbiri wuutale góor ak jigéen ak yoonu wuutale góor ak jigéen
2. Jiite ay yëngu-yënguy jàngale ak dundug lekkool yuy sóoraale yoonu wuutale góor ak jigéen
3. Am ay taxawin yuy jëmal kanamu wuutale góor ak jigéen.
Mbir yi ci biir
Déegu mbir yi ëpp solo
• Wuutale góor ak jigéen
Baat b dëppoo « wuutale » ci settantalu mbir mii, làkku farañse ci baatu àngale bii di « gender » cla jële li
mu tekkii. Wuutale gi mooy digaale bi dox diggante góor ak jigeen ci seen biir pénc mi, ak itam ni ñu
defaroo ci pénc mi ak ci aaada. Wuute góor ak jigeen yi ñuy amal, di mën a soppeeku ak jamono, dañuy
wuute ci biir aadaa ak ci diggante pénc yi.
• Wuute ci yaram : lu ñuy judduwaale la te bu du soppeekul boppam ;
• Wuutale pénc : lu defaroo ci pénc mi la, te mën a soppeeku ci jamono ak ci dénd ;
• Yem wuutale : yem gi ci wërsëgu góor ak jigeen, ci alal ji ak njeriñu yokkute gi ;
• Yemale ci wuutale : jub ak jubal jëmale ci góor ak jigéen;
• Yemug góor ak jigéen : yem gu mat sëkk góor ak jigéen , ci tolluwaayi tëralini njàng mi ;
• Boddikonte / wuutale: jëfin wu jubadi mbaa yemadi ci góor walla jigéen ci kow njortu wuute ;
• Njorti wuutale: gëm-gëm yuy féetale góor walla jigéen ay jikko mbaa yëngu-yëngu.. Duñuy jéem a
làyyil nooteelu góor ci jigéen ci nekkinu pénc mi waaye ci jikkoo yi ñu leen sàkaalee;
• Jot ci : doxalinu dooleel nguur, bokk, mën-mëni tànn ak waxtaan, moom sa boppi…Mbindi
Mbootaayu Réew yi danañu tekkee yenn saa yi ni « yokkuteg jigéen ñi ci mën a jëf ».
• Yoonu wuutale góor ak jigéen
« Yoonu wuutale góor ak jigéen» dafay seetloo yi góor ñi ak jigéen ñi mën am, taxawaay yi leen
jox ci pénc mi ak digaale yi dox seen diggante. Ay fànni lañu yuy laal doxalinu yokkuteg pénc mii
ak yeggu politig yi, tëralin yi ak mébeti kuréeli réew yi. Wuutale góor ak jigéen dafa taqoo ak
mbiri dundug ñépp yi aju ci koom-koom, a kyu pénc mi sas kenn ku nekk (góor ak jigéen) ay
taxawaay » ni ko FAO waxe ci téereem « Woññ yi ak wuutale góor ak jigéen, waññu mbey »
(2001)
• Jaar-jaari yoonu wuutale góor ak jigéen
Ati 1950 yi, ati defaraat, ak kuréeli xaalis yu mag yi (FMI, BM) ak bu yeesal bi Ci Bëj-gànnaar gi,
jamonoy jeexu xare ba la woon, ci Bëj-saalum gi, yëngu-yënguy moom-sa-bopp yi amoon ak ci
1946 ñu sos kuréelu nekkinu jigeen.
92
Njalbeenu ati 1960 yi, dafa màndargawoo laaji yelleefi yoon ak yëngu yi fépp ci àddina si :
• Yoonu tawféexu pénc mi,
• Ay yoon yu bees ngir jigéen ñi doon ak jëfekati yokkute,
• Dugalu jigéen ñi ci yokkute gi : IFD ak,
• FED (Jigéen ak yokkute) : yëngu-yënguy amal xaalis yi di yokku,
Jeexitali Dugalu jigéen ñi ci yokkute gi (IFD) : xam-xam ak mën-mën yu wuute diggante jigeen ak
góor ci wàllu yokkute, li wone soloy jigeen ñi ak ni ñuy gise mbir yi.
Jeexitali Jigéen ak yokkute (FED) : jéem a faj soxlay jigeen ñi ci fànn yépp, féetale mbébet yi ci
bokk ci ay yëngu-yëngu yu leen amal njeriñ rekk ñoom rekk..
Ay jigéen gën nañoo moom seen bopp, wànte tamit jànkoonte nañu ak ay fitna ci ñàkkug
liggéeyu góor ñi. Yoonu « wuutale », maanaam njàngatu ak sóoraaleg, ci fànn yépp diggante
góor ak jigeen, am na solo ngir jëmuy yem yi dëppoo ak yelleefi nit ak gën a baaxal doxalini
yokkute gu sax.
Ci ati 1990 yi, yokkute gu sax giy jubale kéewnga, pénc, koom-koom ak aada ci yokkute, dafa
jublu bu baax ci bokkug yëngukat yu góor yi ci yokkute ak yemug jigéen ñi ak góor ñi.
Ci atum 1995, waxtaanu Pékin ci taxawaayu jigeen ñi siiwal na yoonu wuutale góor ak jigéen ak
yokkute (GED). Dafa ittewoo soxla yu wuute jigéen ñi ak góor ñi, te dàkkaale ci ag moomal seen
boppu jigeen ñi te di sóoraale itam yemadi yi ci njaboot ak ci pénc mi..
Yoonu wuutale góor ak jigéen ak yokkute (GED) wu bees la ci diggante jigéen ñi ak góor ñi,
xale yu góor yeek yu jigéen yi.
• Jàllaloo :
Jàllaloo mbirum góor ak jigéen walla yoonu duggoo yem, doxalinu jëmal kanam yem gi la.
Dafay bàyyi xel gu sax yem diggante jigéen ñi ak góor ñi ci politig y, doxalin yi ak dugg yi ngir
yokkute gi. Tekkiwul rekk ne jigeen ñi dañuy bokk ci benn tëralinu yokkute ba ñu jëkk samp.
Dafay wóoral itam ne jigéen ñi, ak tamit góor ñi dañuy bokk ci déegu ay jëmu yi ak seeni tëralin,
ndax yokkute gi bàyyi xel ci soxlay jigéen ñi ak góor ñi.
Jàllaloo mbirum góor ak jigéen dafay laaj njàngatu jeexitali dugge yokkute yi ci jigéen ñi ak góor
ñi, ci fànna yokkute pénc mépp. Dañu ko wara def njàngat boobu bala ñuy dogal yi jëm ci jëmu
yi, doxalin yi ak séddale am-am yi.
• Féetale taxawaay yi ak digaale yi ci pénc mi :
TAXAWAAYI WUUTALE GÓOR AK JIGÉEN
ci amal
ci wéyal
yu alal ak liggéey : njàng, ñaw, - yu njureel ak aada :
defarug dàll…
- jur ay doom,
- noflaay yi,,
- yar mi, njàngale mi
ci dundu mbooloo
- amalug yëngu-yënguy ñépp ak
ay liggéeyii pénc mi
- yëngu-yënguy politig ci gox yi
- Bokk gi ci mboolooy nit yi
- caytug pénc mi
- caytug mbooloo …
• Yeete / Bàyyiloo xel (yoonu wuutale góor ak jigéen) : nekkin du nar a soppiku lu moy politig yi
ko lal toppatoo ko ni mu ware. Bu dee ci mbir mii, dañu war a jëm ci coppite aada, gisin, xalaatin,
93
maanaam royukaay. Liy tekki ne mbir mi dañu ko war a jële ci wàllu aada, ak ay doxalin yu ñu
dàkke yëngukat yi ak béreb yi.
« Digaale pénc ak taxawaayi jigéen ñi ak góor ñi (ak njaboot gi), ñu ngi aju lu ëpp ci ñoom ci
demini koom-koom yi, bindu Nguur gi ak ay jubluwaayam ci pénc mi, diine, aada, ak ci digaaley
diggante mbir yooyu yépp mën a soppeeku ñoom sax. Ci misaal : menn réew mën naa amal
yemadi ci diggante góor ñi ak jigéen ñi ci ay yoon ak ay politigi yu laal sëy, tàggoo, taxawaayu
waajur, yaru xale yi, moomeel ak politigi taxawu pénc mi ».
94
- Jumtukaayi jëmal kanam yoonu wuutale góor ak jigéen:
Waaxtaani réewi àddina ya amoon Mexico, Beijing :
Waaxtaani réewi àddina ci jigéen ñi (Jóge ci : UNIFEM, ci yoonu Beijing)
MEXICO 1975
Ëttu AIF
Waxtaanu àddina
yépp wu njëkk ci
jigeén ñi 15 Suweŋ
ba 2 Sulet 1975
1975
Atu jigéen mu réew yépp
1976
Fukki ati jigéen yu
mbootaayu Réew yi
COPENHAGUE 1980
Ndajeem kuréel yi
ajuwul ci nguur
Li ëpp solo ca
waxtaan ya : Yem
ak yokkute
NAIROBI 1985
Ndajeem kureel yi
ajuwul ci nguur
Tëju fukki ati
jigéen ñi
Nangu doxalin ya
stra
BEIJING 1995
Ndajeem kureel yi
ajuwul ci nguur
4 ba 15 Setambar 95
Nangug Tëralinu
jëfu àddina yépp
stra
Jële ko ci « Wuutale ak njàng ci Senegaal », ORGENS, 2eelu móol, 2008
- Ay dogali Kuréelu kaaraangegMbootaayi Réew yi ci Afirig sowu jant
95
Dogalu 1325 ci jigéen ñi, jàmm ak kaaraange
Dogalu 1325 bu Kuréelu Kaaraange mbootaayu Réew yi, ñépp nangu nañu ko ca weeru Oktoobar 2000.
Màkkaanu yoon ak politig la mu ràññe soloy bokkug jigéen ñi ak duggoog dayo wuutale ci waxtaani
jàmm yi, tëralini wollu yi, jëfi déj jàmm ji, dooleel jàmm ji ak nguurin ginnaaw ay yi.
96
Dogalu 1325 ëmb ñeenti fànni yëngu la ëmb:
1. Bokkug jigéen ñi ci dogalukaay yépp, rawatina :
• ci campeefi biir réew yi, gox yi, réewi àddina yépp ;
• ci doxalini fàgruu, caytu ak fey ay yi ;
• ci waxtaani jàmm ji ;
• ci jëfi jàmm yi, bu ñu nekkee miniteer, alkaati wala njaabur ;
• bu ñu nekkee ndawi sekerteer seneraalu Mbootaayu Réew yi.
2. Kaaraange jigéen ñeek jànq ji ci xeex fitnay sëy, ak fitna yi aju ci yoonu wuutale góor ak
jigéen, rawatina :
• ci ay anam yu jàmp ak wollu nit ñi, niki ci dali daw-làqu yi ;
• taggatu liggéeykati jëfi jàmm ji, ci béreb bi jëf yi ak laata ñuy dem, lu aju ci yelleefi jigéen ñi
ak janq ji ak tamit matuwaayi kaaraange yi.
3. Fagaru ci metital jigeen ñi, ak jëmal kanam yelleefi jigéen, nangug ak jëje yoon yi, boole ci :
• Toppug ñi rey ay nit ci xare yi, ñi faagaagal waasoo, ñi def ay ñaawteef jëmale ko ci, yeneeni
xeeti jalgati yelleefi yi àddina bi yépp bokk ;
• Wormaalug jaabure ak jëmmal wollu nit bu bérebi daw-làqu yi ;
• Génne ñaawteef yi aju ci fitnay siif jigéen ci baale ñaawteef yi, ndax mën nañu bokk ci
ñaawteef yi jëm ci nit, ñaawteefi xare, faagaagal waasoo ;
• dooleel yelleefi jigéen ci yoonalu réew ;
• taxawu jëf jiy yokk jàmm ji ak ay doxalini jigéen ñi ngir fey ay yi ci béréb yi..
4. Dugalug mbiru yoonu wuutale góor ak jigéen ci jëfi aar jàmm ji, rawatina :
• fal ay xelalkat ci wàllu wuutale ci bépp jëfu ci jàmm ju Mbootaayi Réew yi ;
• bàyyiwaale xel soxlay jigeen ñi ak janq yi bu ñuy xalaat ak suqali politigi fànn yépp ;
• dugalaale jëmu yi, jàppale, xam-xam ak mën-mëni kuréeli jigeen ñi ci teg politig yi ak tëralin
yi.
Dogalu 1820 ci fitnay sëy yi taqook ay yi.
Dogalu 1820 (2008) dëggal na metitali siifjigeen yi taqook ay yi, jàppe leen ni mbirum jàmm ak
kaaraange àddina yépp. Dogal bi woo na :
• yëngukat yi gànnaayu ñu dakkal jëfeg fitnay siif jigéen yi ñuy jëmale ci ñi dul xarekat nika ay
pexey jëmuy politig walla yu miniteer ;
• wàlli ay wi yépp ñu xeex ñàkk daane ginnaaw fitnay siif jigeen te ñuy aar jaabur ñi ;
• Mbootaayi Réew yi ak jëfi jàmm ji ñu suuxat ay doxalini fagaru ak tontu ci fitnay siif jigeen ñi.
Mànko yi :
• Mànkoo ci fanq bépp xeetu boddikonte jëmale ci jigeen ñi, (CEDEF),
• Mbindu sàrtu Afirig bu yelleefi nit ak pénc yi aju ci yelleefi jigéen ci Afirig
• Mbindum Maputo
- Tëralinu jëf wu CEDEAO ngir doxalu dogali 1325 ak 1820 yu Kuréelu kaaraangey Mbootaayu
Réew yi ci Afirig sowu jant
- Doxalini réew yi ngir jubale ak yemale wuutale
97
TËRALINU PÀCC BI
Fànn 1 : Yoonu wuutale góor ak jigéen
Mëninu fànn wi :
Saxoo ay Jikko, ay xam-xam ak ay taxawaay yu aju ci jëmale kanam yoonu wuutale góor ak jigéen.
Jëmuy njàngale / njàng
1- Mokkal mbiri wuutale góor ak jigéen ak yoonu wuutale góor ak jigéen.
2- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dundug lekkool yuy jàpple bàyyi xel gi ci yoonu wuutale góor ak
jigéen.
3- Am ay taxawin yuy jàpple jëmale kanam wuutale góor ak jigéen.
Diir : 14 waxtu
Jumtukaayi njàngale :
- Tëralin ak téerey lekkool yu fànnay dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film.
- Ay xamukaay ak mbind
- Enternet / enternetu biir / TIC / Jumtukaayi enternet yi ñuy jëfe ci njàng mi (TICE).
Tëralinu pàcc bi
Jetaay yi
1
2
Xereñ yi
Yëf yi ñu ci boole
- Déeg mbiri wuutale
góor ak jigéen ak
mbiri yoonu wuutale
góor ak jigéen
- Mbir yi taqook
wuutale
góor ak
jigéen : yem gi ci
wuutale yemale gi ci
yoonu wuutale góor
ak jigéen
- yoonu wuutale góor
ak jigéen.
Ponk yi taqook
yoonu wuutale góor
ak jigéen
Saxoo yi lalu ci yoonu
wuutale góor ak
jigéen
Ràññee
gàllankoor
yeek jànkoonte yi
3
Xalaat ay jëfi jëmale
kanam
yoonu
wuutale góor ak
jigéen
4
- Gàllankoor yi ak
jànkoonte yi taqook
amal yoonu wuutale
góor ak jigéen
Jëfi / yëngu-yënguy
jëmale kanam yoonu
wuutale góor ak
jigéen : Moomal sa
bopp / bokku jigéen
ñi ci yëngu-yënguy
yokkute ak dogal ;
kaaraange
ak
yokkute gu sax ; fitna
Doxalin yi
Tegtalu diir
2h
-Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu
enternet)
-Liggéeyu mbooloo
Wutum
xamukaay
(yu ñu móol ak yu
enternet)
- Weccee xalaat
- Gëstu
- Waxtaan
2h
2h
2h
98
5
Boole mbiru yoonu
wuutale góor ak
jigéen ci yënguyënguy jàngale yi
ju lalu ci wuutale
góor ak jigéen
-Njàngatu jumtukaayi
jàngale
-Defarug xëti jàngale
-Jiite
ay
jetaayi
njàngale / njàng
- Xaymag li ñu ci ame
6h
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 1: Yoonu wuutale góor ak jigéen
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ak ay nekkin yu taqook jëmal kanamu yoonu wuutaleg góor ak jigeen.
Tudde njàng mi / Anamu njàngale : wuutale ci pénc mi
Jëmuy njàngale / njàng
Mokkal mbiri wuutale góor ak jigéen ak yoonu wuutale góor ak jigéen
Xereñ yu ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci xam-xam
Ci mën-mën
- Ràññee wuutale ak wuute
- Wormaal ponki yemale ak
góor ak jigéen
- Leeral soppikug mbirum yem ci wuutale góor ak jigéen
yoonu wuutale góor ak
jigéen
Ci taxawin
- Jëfe doxalinu gëstu ci
mbiri wuutale góor ak
jigéen ak yoonu wuutale
góor ak jigéen
Diir : 2 waxtu
Jumtukaayi njàngale :
- Tëralin ak téerey lekkool yu fànnay dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film.
- Foto
- Ay xamukaay ak mbind
- Enternet / enternetu biir / TIC / Jumtuwaay yi xarala yu bees yi ñuy jëfe ci njàng mi (TICE).
99
Doxinu jotaayu njàngale / njàng
YËNGU-YËNGUY
JÉEGO YI
DOXALIN YI
jàngalekat bi
Seetlu lu war a
jiitu / li ñu
jëkk a xam
waajal
Doxalu yënguyënguy
biir
mbooloo
ak
settantal
-Tënk, dëgëral
mbaa mottaki
xam-xam yi
Xayma / tënk
Jeriñoowaat
Seetlu tolluwaayu xam-xamu njàngaan yi ci
mbir yi ñu war a jàng
- Wone lenn lu taqook mbirum wuutale góor
ak jigéen. Ci misaal : 24 waxtu goor ñi ak
jigéen ñi
- laaj njàngaan yi ñu def limu yëngu-yëngu yi,
te ràññee ak làyyil yi ñu bàyyil góor ñi ak yi ñu
bàyyil jigéen ñi kese
- Def nettalib liggéeyi mbooloo mi
- mottali xibaar yi njàngaan joxe
- Dëgëral ci mbiri yii
Awra, awra pénc , yem gi ci wuutale góor ak
jigéen, yemale gi ci wuutale góor ak jigéen,
tollale gi ci wuutale
góor ak jigéen,
boddikonte / ñàkk tolloo ci wuutale góor ak
jigéen, ay njort ci wuutale góor ak jigéen,
jaar-jaari yoonu wuutale góor ak jigéen, yoonu
tawféexu pénc, dugalu jigéen ñi ci yokkute gi,
yoonu wuutale góor ak jigéen, Jàllaloo , yeete
(yoonu wuutale góor ak jigéen), Séddale
taxawaay yi ak digaaley nit ñi ci pénc mi
Deflu tënku ximal yi
- Liggeeyloo njàngaan yi ci ay kàddu te
laajaale leen ñu ràññee yi aju ci wuutale góor
ak jigéen ak / walla awra
- Defloo leen benn tegukaayu jëmal kanam
wuutale góor ak jigéen (bàkk, nataal walla
mbind)
- Laaj njàngaan yi ñu xalaat defaraat séddale
liggéeyi bés bu nekk te sukkindiku ci wuutale
góor ak jigéen
- Laaj njàngaan yi ñu def góornmaa bu 24
jëwriñ te bàyyi ci xel ci wuutale góor ak jigéen
njàngaan yi
Tontu ci laaj yi
- Laaj yu ñuy tànn
ci ay tont
- Liggéeyu
kenn ku nekk
Def liggéey bi
Liggeeyu mbooloo
Wone
li
liggeeyi
mbooloo yi indi
mbooloo ñépp
Def tënk bi ci tëralin bii:
- déegu mbir yi ëpp solo
- jaar-jaari yoonu
wuutale góor ak jigéen
Boole lépp ci
mbooloo ñépp ngir
saxal xamal yi
- Tontu ci laaj yi
- Liggeeyu kenn ku
nekk
- Saafara
-Defar tegukaayu xamal
Defaraat
séddale
liggeeyi bés bu nekk ci
lekkool bi
- Defar benn góornmaa
te
topp
ndigtalu
jàngalekat bi
Liggeeyu kenn-ku
nekk
Amal mbind
Toppandoo
Mbubboo
100
Fànn 2 : Wuutale góor ak jigéen, jànkoonte jàmm ji ak
yokkute gi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ak ay taxawaay yu aju ci jëmale kanam yoonu wuutale góor ak
jigéen yuy jàpple tabax jàmm ak yokkute.
Jëmuy njàngale / njàng
1- Jàngat ay doxalini wutum jàmm te sukkindiku ci wuutale góor ak jigéen,
2- Suuxat ay doxalini jëmale kanamu yoonu wuutale góor ak jigéen ci béreb ngir am jàmm ak
yokkute,
3- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dundug lekkool yuy yombal bàyyi xel gi ci yoonu wuutale
góor ak jigéen.
4- Saxoo ay taxawin yuy yombal jëmale kanamu wuutale góor ak jigéen.
Mbir yi ci biir
Njàngatu wuutale góor ak jigéen
Njàngatu wuutale góor ak jigéen mooy xayma jeexitali bépp jëf bu ñu tëral ci jigéen ñi ak góor
ñi, rawati na ci wàllu yoonal, politig ak doxalin yu fànn ak tolluwaay bu mu mën a doon.
Jumtukaay la ngir ay laaj, jàngat ay xibaar te amal ay doxalin ngir yokk taxawaay ak bokku
jigéen ñi ak góor ñi ci tolluwaay yépp.
Doxalin la buy dugal yitte yi, xam-xam ak mën-mëni jigéen ñi ak góor ci xalaatu, doxal, wottu ak
xayma politig yi ak tëralin yi ci fànn yépp, ngir jigeen ñi ak góor ñi am ay ngëneel yu yem te
yemadi bañ a sax.
Kuy def lan, ku am lan, ku soxla lan ; yan ñooy doxalin yi ak yoon yiy wàññi li dox diggante li
jigéen ñi soxla ak li góor ñi soxla ak bëgg ko, ak ñoom seen, yii lañu war laajte, jàngat leen ngir
wone nekkinu li am. Lii dina mën a ràññeeloo, ñàkk yi (li fi nekkul), ñàkka tolloo yi (li doyul).
Njàngat bu ñu xóotal ci wuutale góor ak jigéen tàmbali bu am solo la ci bépp tëralin buy bàyyi
xel wuutale góor ak jigéen.
Ci jéego mébet bu nekk, yoonu wuutale góor ak jigéen dafa noo mënloo laaj yu am solo yii:
- Kuy def lan ?
- Ak jan aam-am?
- Kuy jot ci ngañaay yi ?
- Yan ñooy soxla ak njeriñi góor ñi ak jigeen ñi ak lu tax ?
- Kuy wottu am-am yi ak ngañaay yi ?
- Yan ñooy yiy doxal tey jàpple coppite yi ñu bëgg ?
- Yan ñooy gàllankoor yi?
Gàllankooru jàmm ak yokkute yi te taqook wuutale góor ak jigéen
101
Ci waxu ONU, « mbirum wuutale góor ak jigéen » dafa jëm ci taxawaay ak digaaley pénc ci
diggante góor ñi ak jigéen ñi, xale yu góor yi ak yu jigéen yi. Taxawaay yooyu ngi defaroo ci
anami pénc, aada, koom-koom, ak politig, ak tamit li ñuy xaar ak wareef ci pénc yi, ñoom it,
dañuy joteel mbooloo yi ak ayi xare yi. Gëstub Jàpplante Jigéen Afirig (FAS) jëm ci « Wuutale
góor ak jigéen ak metitali jigeen ñi ci bérebi ay yi» te ñu wone ko ca atum 2009, ca ENOA bu
Cees (Senegaal), wone ne ne jigeen ñi daanaka teewuñu ci déjum jàmm gi ci déndu CEDEAO.
Mbind yi kese doyuñu ci wóoral bàyyi xel wuutale góor ak jigéen ci caytu ak fey ay yi. Coppiteg
taxawaay gi ci taggatu góor ñi lay jaare, ci ay yëngu-yënguy yeete, yégle, walla sax njàng
mu jëm ci:
• nekkini ñàkk doxal yoon ( dàq, par-parloo, …ak ñoom seen.) ; « du ñàkka doxal yoon gi moo
ñuy gaañ, nekk ñi koy dékku la », nee nu Pierre Nicolas ci « Digaaley nit ñi »..
• Metittal yi (aju ci wuutale ci ay yi ; ëppal ak jeriñoo xale yi ci wàllu sëy ak ñoom seen.). Metital
baatu yaatal la, bu nuy indee taxawaayu songe, ñàkk xaritoo, ñàkk jàmm, njabur, noonoo,
manaam daal nooteel buy teg metit, naqar. « Metital bu lalu ci wuutale góor ak jigéen, fitnay
góor ñi ak jigeen ñi la ji jigeen ji di loru ñaare. Mu ngi jóge ci ay digaaley mën-mën yu tolloodi
diggante góor ak jigéen. Dafay jëm ci jigeen ndax li muy jigéen, walla dafay laal jigeen lu ëpp
dayo. Ëmb na gaañu-gaañu yaram, sëyloo ci, gaañu-gaañi xel…Bokk na ci itam lu nguur di def
walla lu muy bale » [Kuréelu xaalisu Mbootaayu Réew yi yi ngir askan wi (UNFPA), Mbooloom
lu jëm ci Wuutale góor ak jigéen].
Gëstu FAS ci wuutale góor ak jigéen ak metital jigeen ñi ci bérébi ay yi dafay mën tax ñu :
• wone naka la ay di soppee digaale ak taxawaayi góor ak jigeen , xale bu góor ak bu jigeen.
• yee miniteeri jàmm ji jeexital yi seen jëf yi di am ci góor ñi, jigeen ñi, xale yu jigéen ak yu góor
yi.
• Waxtaane jeexitali di góor walla jigeen ci deminu xare
• Bàyyi xel ci aada ji: ñiy dem ci déju jàmm ji dañoo war a xam ci ban anamu aada lañuy defe
seen sas wi, ndax mbirum Góor walla Jigeen dafa taqoo ak aada ak aada.
• Jëfi pénc ak aada yi baaxul (Misaal : jongal jigeen, yi ñuy def ñaare ci ati njàng mu suufe mi) ;
• Ñàkka déggaleg yooni réew ak jumtukaayi yooni réewi àddina yépp bokk ak seen ñàkka jëfe
du tax ñu mën a toppatoo mbiru metital ci réew yi. Dafay yombal metitali sëy yeek yeneen
ëppal yi jigéen ñi di loru (xale ak / wala mag), te war nañu teg defkati ñaawteef yooyu ay daan
yu tollook yi ñu def.
• Bàyyi xelu mbiru wuutale ci politig yeek jëf yi, déeg ak doxalu politigi réew yu gën a yemale :
politig buy am yég-yég ci wuutale, ay ponk la yu lal anami fanq doyadi yeek yemadi yi tukkee
ci wuutey pénc yeek aada yi ci diggante góor ñeek jigeen ñi..
Jëf ak nekkin yi taqook wuutaleg gόor ak jigeen yiy yombal jàmm jeek yokkute gi
• Politig buy bàyyi xel mbirum wuute dafay wut a fanq yemadi yi aju ci cosaan, tegukaayu
wuutale góor ak jigéen, te di appal yokkuteg mën-mëni jigéen te di gàllankoor ci seeni yelleef.
Politig buy bàyyi xel mbirum wuutale góor ak jigéen dafay dugal mbir mi ba ñu sampee
mbébetu yokkute mi rekk; déegu jeexital yi, leeralu jëmu yeek doxalin yi ak ay màndargay
topp, ci diiru doxalin wi yépp daal: xalaat bi naka jëfe bi.
• Ab politigu njàng buy bàyyi xel ci wuutale, ci déegu politig ak tëralinu caytu néegi njàng yi
mooy wóoral njàngum xale bu góor beek bu jigéen bi. Dañuy def naatalu jëfkat yi ak
102
jumtukaay yu ñu defar ngir ay jëf yu ñu dàkk ak ay jëfkat te tax a jàppindil ay jumtukaay yu ñu
defar yuy mën seen liggeey. Bàyyi xel wuutale ci anami njàngale / njàng dina tax a amal ay
taxawin ak ay taxawaay yuy yombal yemale geek yem gi.
- Njàng giiru dundu.
- Jëfi pénc ak aada yuy sóoraale ay njeriñ yu wuutey jigeen ñi ak góor ñi
- Bokk gu yemale jigéen ak góor ci doxalinu yokkute
Jànkoonte kaaraange ak jàmm ci déndu CEDEAO
Wuutaleg nekkin yi ci déndu CEDSEAO dafa am jeexital bu baax ci jànkoontey jàmm ji ak
yokkute gi. Mën nañu lim ci jànkoonte yooyu :
• wote yiy indi ñaare ay ŋaayoo, ay fitna, ak njalbeenu jafe-jafey politig yu tar ;
• jafe-jafey samp ak dooleel nguuru bokk-réew gi ;
• juddug ay làngi pénc ak ay yu xalaatin yu ëppal ;
• yokku nit gu giaw ak ndawe dëkkaan yi (ndaw ñu amagul 20 di lu ëpp 50 ci 100 bu nekk ci
Afirig
sowu jant) ;
• jafe-jafey njàng, taggatu ak am liggeey gi ;
• ñàkk a dëppoo njàng mi am ak bëgg-bëgg yi. Doxalini déj jàmm, duggoo ak toppatoo yemale
ak yem
gi toppatoowuñu leen.
• ltolluwaayuu ndóol bu kowe ak 100 boo jël 50 ya di dunde lu doyul, ak lu ëpp 60 ci 100 ñu
amul
lu matul benn dolaar bés bu nekk ;
• yokkute gu jéggi dayo gàddaayi gu sosoo ci fitnay politig ak miniteer ;
• yaŋ-yaŋ dem-dikkug alal yi ak nit ñi ci déndu CEDEAO yombal dafa yombal yokkuteg
jàngoro yi,
ak tamit njaayi nit ñi ak forot bi.
• dem-dikkug fetal yi ak ngànnaay yu ndaw yi ;
• ñàkk njëriñu politigi nguur yi
• coowi diggante xeet yi
• yokkuteg njaayum sinebar mi
• saxu ayi xare yi
Bépp jëfe jci jànkoontee yooyu, dafay waral ñu jàngat nekkin wi ngir dugal ci mbirum wuutale
góor ak jigéen.
103
TËRALINU PÀCC BI
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ak ay taxawaay yu aju ci jëmale kanamu yoonu wuutale góor ak
jigéen yuy yombal tabaxu jàmm ji ak yokkute gi.
Jëmuy njàngale / njàng
- Jàngat ay doxalini wut jàmm te sukkindiku ci wuutale góor ak jigéen,
- Suuxat ay doxalini jëmale kanamu yoonu wuutale góor ak jigéen ci béreb ngir amal jàmm ak
yokkute,
- Amal ay yëngu-yënguy jàngale ak dundug lekkool yuy yombal bàyyi xel ci yoonu
wuutale góor ak jigéen.
- Saxoo ay taxawin yuy yombal jëmale kanamu wuutale góor ak jigéen.
Diir : 12 waxtu
Jumtukaayi njàngale/xamukaay :
- Tëralin ak téerey lekkool yu fànnay dalal
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film.
- Foto
- Xamukaay ak mbind
Kërale tëralin
Proposer le tableau page 106
JOTAAY
1
2
3
XEREÑ YI
Saxoo jumtukaayi
jàngat yoonu wuutale
góor ak jigéen
Mokkal doxinu njàngat
wuutale góor ak jigéen
Xalaat ay doxalini
jëmale kanam jàmm ak
yokkute yu ñu gise
yoonu wuutale góor ak
jigéen
YËF YI CI ËMBU
- Cambarukaayu njàngatu
aminu mën-mën
- Kërale njàngatu wuutale góor
ak jigéen
- Cambarukaayu doxalinu
njàngale bi tegu ci wuutale
góor ak jigéen
-Jéegoy njàngat yi
- Am-am yi ñu ci boole
-Doxalini jëfey politigi wuutale
góor ak jigéen.
-Jumtukaayi jëfe politigi
wuutale góor ak jigéen.
DOXALIN
YI
DIIR BI
-Wutum
xamukaay
(yu ñu móol
ak/mbaa yu
xarala yu
bees yi)
2h
-Weccee
xalaat
-Gëstu
-Waxtaan
2h
2h
njàngat jumtukaayi njàngale yi
- defar xëti njàngale yuy boole
104
4
Boole yoonu wuutale
yoonu wuutale góor ak jigéen
góor ak jigéen ci
-aml ayjotaayi njàngale/ njàng
yëngu-yënguy njàngale - xayma li ñu jàng
yi
6h
-Jàngat ci
anam
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 2 : Wuutale góor ak jigéen, jànkoonte jàmm ji ak yokkute gi
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikkoo, ay xam-xam ak ay taxawaay yu aju ci jëmale kanam yoonu wuutale góor ak jigéen yuy
yombal tabaxu jàmm ak yokkute.
Tudde njàng mi / Nekkinu njàngale : Xaralay njàngatu yoonu wuutale góor ak jigéen
Jëmuy njàngale / njàng
Suuxat ay doxalini jëmal kanamu yoonu wuutale góor ak jigéen ci béreb ngir amaljàmm ak yokkute.
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci xam-xam
- Jàngat jeexitalu jëf yi ak nekkin yi
taqook anami dundu góor ak
jigeen
- Xalaat ay tëralin yu dëppoo te di
yombal jàmm jeek yokkute te
dugalaale mbiru wuutale góor ak
jigéen (taqook mbiri moomal sa
boppu jigéen, mbiri kaaraange ak
yokkute yu sax ak fitna ju lalu ci
wuutale góor ak jigéen.)
Ci mën-mën
- Wormaal yemale ak yemu
wuutale góor ak jigéen ci
doxalu jëf yiy yombal jàmm jak
yokkute
- Jëf te dugalaale wuute ci ay
jëfi yuy yombal jàmm ak
yokkute
(bokk ci dogal yi)
Ci taxawin
- Doxal ay yëngu-yënguy
yokkute ak jàmm ci am
mbooloo tegu ci doxalinu
wuutale góor ak jigéen
- Jàppale ci doxu jëf yu baax yi fi
maam bàyyi ci mbiri wuutale
góor ak jigéen
- Bokkloo ci anam bu yemale
jigeen ak góor ci doxinu yokkute
geek dooleel jàmm gi
Diir : 2 waxtu
Jumtukaayi njàngale / : Mbind
- Tëralin ak téerey lekkool
- Téere tegtalu CEDEAO bi
- Film.
- Foto
- Xamukaay ak mbind yu wuute- Enternet / enternetu biir / TIC / Jumtuwaay yi xarala yu bees yi
ñu di leen jëfe ci njàng mi (TICE).
105
Bi jigeen ñi dogalee bank seeni loxo
Amoon na fi benn dëkku buur bu niroowoon ak yeneeni dëkki buur yu bare ; am benn buur, benn
jabaru buur, ay soldaar, ay beykat ak li des yépp. Wànte jigéen ñi amuñuwoon sañ-sañu génn seeni
kër walla def yeneen liggéey yu dul yi ñu leen jagleeloon.
Góor ñi dañu daan liggéeyi di ñibbisi bu ngoon jotee, laaj reer bi, bu ñu paree ñu dajaloo ñoom ak
seeni xarit di karta walla wure. Seen yoon nekkul woon ci ndax seen jabar yi am nañu jàmm walla
déet. Benn bés jigéen ñi doyal ci. Lan moo xew ak góor ñi ? Dañuy ñibbisi ci kër gi, bëgg kilifteef, di
ñu yuuxu, di ñu fitnaal. Ndax xam nañu ne yenn saa yi nun danuy liggeey lu bare. Jeneen jigéen ne
noonu la. Nooy toppatoo xale yi, di def liggéeyi kër gi, di fóot, di soq ak a wol, di togg ak yeneen
liggéey yu bare tamit. Te ñoom dañuy rekk di wure bu ñu tëjoo ci suñu biir kër yi. Ñu waxandoo
Nañu gerew ! Ci noonu la jigéen ñi bank seeni loxo, bàyyi liggeey bi. Bul xam dayo mbetteel gi g óor
ñi am bi ñu jógee tool ya. Añ bi pareegul woon. Yére yi dañoo tilimoon..Te jigéen ñi nekkuñuwoon
ci kër gi. Yaay, mag yu jigéen, doomi nijaay, jabar, coro, ñépp a demoon. Dañoo dajewoon ci kër gu
mag gu benn jétur di kart ak a wure. Jabaru Buur bi sax mu nga fa woon. Benn góor mënul woon a
yóbbu àndandoom ca kër ga.
Góor ñi di wax seen biir, Ah! dinañu ñibbisi léegi. Jigéen ñi naan, duñu ñibbisi feek jàppuleen
njàngat bi ! Ci jamono yooyu, góor ñi di jéem a def seen liggéeyi jabar yi wànte amuñu ci ndam lu
rëy. Ñuy furil yére bu ñu leen di fóot. Xale yi duñu noppi ci seen jooy yi. Ñuy lakk ñam wi… te yég
wéetaay. Ci jamono jooju, jigéeni dëkku buur bi jàpp fi ñu jàpp rekk bañ a bàyyi. Dinañu ñëw léegi
jëlsi ñu te baalu ñu fitnaal yi ñu ñu fitnaal ! Góor ñi dañu doon bëgg a dof. Dañoo dakkaloon seen
liggéey yi te jublu ci liggéeyi kër yi, ndaxte jigéen ñi dañoo bankoon seeni loxo. Ndànk-ndànk, góori
dëkku buur bi di gis benn benn ne liggeeyi jigéen ñi dafa metti. Nan lañu def ba xamuñu ko woon
laataa lii? Ñu ngi doon bëgg a jot ci li ñu doon yóotu … wànte lu kenn xaarul woon ñëw. Góor ñaa
ngi woon ci ay yitte ca kër ga, nji ma tàmbalee wow. Jur gi dem taxawaalu fépp. Dugub ji tàmbalee
mànke ci dëkk bi. Lépp soppeeku am musiba. Jigéen ñeek góor ñi jël dogalu nag wut pexeem
saafara jafe-jafe bi. Ñu tànn benn nit ci boor bu nekk ngir waxtaan wi.
Góor ñi tànn buur bi, jigéen ñi Jabaru buur
Ñuy daje ñaari at yu nekk ci benn béréb bu féeteewul fenn : àll ba ca wetu déeg ba. Dañoo meroon
nekk ci naqari deret. Jabaru buur bi ne -Yeen a ngi ñu tëj ci kër ! - Buur tontu ne defuñu lu dul aar
leen ci li ci biti ! Jabaru buur bi dëgëral ne ngeen jàppe ñu ni ay jaam. - Ay jaam hê ! Mu tontu ne
dañuy liggéey ni ay mala ngir yeen ! Ñun tamit ! Wànte bëgguleen koo gis. Jabaru buur bi ne Def
nañu li ñu bëgg ci benn lim. Mu wone lim bu gudd. Jigéen ñi ñaan ñu bàyyi leen ñu génn seen kër yi
te jàngal leen yeneen mécce. Ñenn ñi bëggoon nañu doon ay beykat, ñeneen defarkat, liggéeykat,
xëddkat, fentkati woy, ci gàttal mécce yu bare. Buur bi yëngal yéenam yi, xalaat tuuti. - Baax na, su
fekkee loolu ngeen bëgg, dingeen ko am. Jeex na. Jabaru buur bi yëngal yéen yi newaat : - Ak
leneen, góor ñi dañoo war di bokk ci liggéeyi kër yi. - Naka lay deme ? Loolu moom, mukk ! Ci lu
gaaw, Jabaru buur bi jël maantóom di bëgg a dem. - Xaarleen ! xaarleen ! Baax na …nangu
nañu…Dinañu jël suñu wàll ci liggéeyi kër yi. Buur ne wànte dingeen ñu dimbale ci ngóob mi de.
Jabaru buur bi nangu. Nekkul woon yoon jigéen ñi di jël loolu def ngànnaay ngir seen njëriñ. Ci
noonu ñu settantal te waxtaane laaj yi benn benn. Ñu nangu yenn yi, soppi yeneen yi, ndax ñépp
bég. Ca mujjantalu waxtaan wa, buur bu góor beek jabaram boole seen metel yi te bokk benn
jubluwaay bi.
106
Doxinu jotaayu njàngale / njàng
JÉEGO YI
Seetlu lu war
a jiitu / li ñu
njëkk xam
waajal
Doxalu yënguyënguy
biir
mbooloo
ak
settantal
-,
mottaki
xam-xam yi /
Dëgëral / Tënk
Xayma li ñu
ci jële / tënk
Jeriñoowaat
YËNGU-YËNGUY
jàngalekat bi
Gëstu
tolluwaayu xam-xamu
njàngaan yi ci mbir mi ñu war a
jàngat
- Yëngu-yëngu 1 :
nekkinu jafe-jafe
wone nekkinu dundu bés bu nekk
te di am ay ñàkk a yemale ci
liggéey yi diggante góor ak jigéen
- jànglu mbind mi « bu jigéen ñi
dogalee bànk seeni loxo »
- def ay liggeeyi mboolo ci ndigtal
yii :
1 - Yu doon liggéeyi jigéen ñi ak
góor ñi laata seen coow la?
2 - Lu nekkoon mbir mi sooke ay
wi ?
3 - Ndax ay wi am an saafara ?
4 - Ban jeexital la juboo bi war a
am ci dundu waa dëkk bi ?
- Def benn gëstu yeek xibaar yi ñu
jële ci mbooloo yu wuute yi.
- Wax mbooloo mu nekk mu def ak
tënk ci am mbind, ci benn kërale,
mbaa ci benn nataal buy tënk mbir
mi ñu def
- indi ay xibaar te joxewaale
misaalu ay yëfi dundu bés bu nekk
ak li xew tey
- defloo njàngat ci yëngu-yëngu
yeek xibaar yi ñu def : njàngale
(doxalin, mokkalu mbir yi ci ëmbu,
xayma, tegukaayu xam-xam /
jumtukaay) Njàng (soloy yënguyëngu yi, tolluwaayu mokkalu
mbir yi ci ëmbu, nekkin ak jikkoy
njàngaan yi
Waajal/Def benn tiyaatar buy
wone ñuy jubbanti ñàkka yem yi
DOXALIN YI
njàngaan yi
Tontu ci laaj yi te leeral / - Laaj / tontu /
wax seen dégginu li ñuy digtali gëstu / def
waxtaane
liggéey yi
Jàngat mbir mi te waxtaan Liggeeyu kenn ku
ci taxawaay yi
nakk
Jàng mbind mi
Wone li ñu def
Mbooloo 1: Tontu ci laaj bi
taqook yënu-yënguy góor
ñi ak jigéen ñi laata ay wi
Mbooloo 2 : Jàngat mbir mi - Liggéeyu
mbooloo
sooke ay wi
Mbooloo 3: Jukki jeexitali
déggoo gi ci dundu waa
dëkk bi ci wàlli mbooloo ak
koom-koom.
Wone te wax ci yi ñu def
Liggeeyu mbooloo
Waxtaan
Tënk bi dañu koy def ci ay Liggéeyu
kërale, nataal ak ay mbind mbooloo ñépp
te mu aju ci mën-mën yi
ñuy wone
- Liggéeyu kenn ku
nekk
- Tënk ak seeni baati bopp /
nataal / këraley mbir yi ñu Liggéeyu mbooloo
def.
yi
Waxtaan
Waajal te def tiyaatar bi
Liggéeyu mbooloo
Ay-ayloo
107
ñu ŋàññ ci mbind mi
PÀCC 6
WÉR-GU-YARAMU ÑÉPP,
KÉEWNGA LI AK YOKKUTE GU SAX
« Ñépp a bëgg a rawale àddina ji, wànte kenn bëggul a
wàcce pόll mbalit yi. » (Jean Yanne)18
18
108
WÉR-GU-YARAMU ÑÉPP,
KÉEWNGA LI AK
YOKKUTE GU SAX
1. Wér-gu-yaramu ñépp ak
kéewnga li
2. Yokkute gu sax
Dugge
Yelleefi am kéewnga lu baax, mbir yi taqook njub ci dund, sañ-sañu yokkute, bu wér-gu-yaram,
bu jàmm te mόolu ci ponku bu magu yem ñàkka boddikonte taqoowuñu rekk ak nit kuy dundu ci
mbooloo wànte itam ak doom-aadama bi doon mbindeef rekk. Ci noonu sartu Afirig ci wàllu
yelleefi doom-aadama, ak askan yi mu ngi fàttali ne “askan yépp am nañu sañ-sañu am kéewnga
lu mucc ayib lu mat te mën a am jeexital yu baax ci seen yokkute ».
Wànte ci jamono joo xam ne ñàkka am xam-xam gi ak ñakka xam li xew gi mën nañu nekk luy
tëkku dundu gi, mbiri wér-gu-yaramu ñépp ak yokkute gu sax, nekk nañu jëmu bu mag rawatina
ci Afirig ca bëj-saalumu Sahara rawatina ca goxu sowu jant bu Afirig. Mbindu CEDEAO biy wax
wax ci nguuru bokk-réew ak nguurin gu sell bind na ne nguuru bokk-réew, jàmm ji, dal ci wàllu
politigak yoonal gi ci diggante doom-aadama yi, mënuñoo am lu dul ci sàrti nguurin gu sell.
Ci benn jëmu bi, njiiti àdduna bi, ca waxtaanu junne ati mbootaayu xeet yii ñu nekk ca
Septàmbar 2002, dañoo déggoo ci binb leen ci yenn ci ay jëmuy yu ñu mën a natt te yemale leen
ci ab diir ci turu jëmuy junne at yi ñu nekk ngir yokkute gi (OMD).
Ci jël ay matuwaay yu wér yuy xeex ak ñàkk gu law, feebar yu sax yeek yiy wàlle, ber gi ci wàllu
koom-koom yi lalu, yenn saa yi, ci yokku bu baax ay yi ak ñàkk dal gi ci réew yi, ci la réewi Afirig
sowu jant yi di mën a def seen wàll ci yokkute gi, jaarale ko ci dellosig wér-gu-yaram gi ñépp
bokk, ci séddale alal ji bu yemale, ci dooleel déggoog nit ñi ak nguuru bokk-réew gi.
Fànn bi gën a jàmp ci mbir moomu mooy ndéegu ak doxalu ay politigyu baax yuy tax a saafara
ay jafe-jafey wér-gu-yaramu ñépp, tey sόoraale li aju ci kéewnga lu dëgër te sax. Ci yoon woowu,
doxalinu njàng wu réewu CEDEAO mu nekk dafa war a sόoraale mbir yii te dugal leen ci li ñuy
jàng ak ni ñuy taggate jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi, etijaŋ yeek elew yi.
Ci wet googu la soloy pàcc bii di àddu jëmale ci wér-gu-yaramu ñépp gi ak jëf yi mu mën a bokk
ak kéewnga li ci gis-gisu yokkute bu sax bi bàyyiwul dara.
Mëninu pàcc bi
109
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ay mën-mën ak ay nekkin yuy yombal caytu gu baaxu kéewnga li
ngir yokku wér-gu-yaramu ñépp geek yokkute gu sax gi.
Fànni pàcc bi
1. Wér-gu-yaramu ñépp ak kéewnga li
2. Yokkute gu sax
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ay mën-mën ak ay nekkin yuy yombal caytu gu baaxu kéewnga li ngir yokku
wér-gu-yaramu ñépp geek yokkute gu sax gi.
Jëmuy njàngale / njàng
• Raññee jafe-jafey yi am kéewnga
• Raññee jafe-jafey yi am ci wér-gu-yaramu ñépp
• Teg ay jote yuy dox diggante wér-gu-yaramu ñépp geek kéewnga li
• Moomoo xarala yeek jëf yiy aar kéewnga li
• Jëmal kanam jëfi caytu kéewnga leek kaaraangeg wér-gu-yaramu ñépp gi
• Nangu ay nekkini tegoo jëmale ko ci mbiri kéewnga leek wér-gu-yaramu ñépp gi
Mbir yi ci biir :
I. Wér-gu-yaramu ñépp gi
a. Ndéeg
Mën nañoo déeg wér-gu-yaramu ñépp gi ci anam yu wuute. Mën nañu ko wone ni « njàgum, ci genn wàll,
yiy jëmmal ci yaram, ci xelu mbooloo, ci aadaay mbooloo yu wér-gu-yaramu askan wi, ci geneen wall gi,
ak ay jëf ngir yokku wér-gu-yaramu askan wi”. Wala sax, niki “benn yëngu-yëngu bu askan wi def buy
bëgg a jëmal kanam, aar, yokku ak, su amee, delloosiwaat wér-gu-yaramu nit ñit, mbooloo yi wala bu
askan wi yépp”.
Mën nañu tamit fàttali benn ndéegu Charles-Edward Winslow bu yàgg bu ñu siiwal ci këru siiwalukaay bu
ñu tudde Science ca 1920 : “ Wér-gu yaramu ñépp mooy xam-xam ak define fagaru feebar yi, guddal
dundu gi ak jëmal kanam wér-gu-yaram geek mën-mënu yaram jaarale ko ci coonoy mbooloo mi yépp
ngir setalu kéewnga li, wottug doomi jàngoro yi ci yarami nit ñi, yaru nit ki ci ponki cetug boppam gi, teg
ay sarwiis yu aju ci paj mi ak ay fajkat ngir seet yarami nit ci teel faj seen jàngoro yi faju fagaru, yokkuteg
tëralini mbooloo yiy wόoralal kenn ku nekk tolluwaayu dundu bu mucc ayib ngir déj wér-gu-yaram gi,
jeexital bi di tax kenn ku nekk jot ci yelleefam yi mu judduwaale di wér-gu-yaram ak gudd fan”.19
Bi mu seetee ci xalaat boobu, l’OMS, ci kuréelu liggeey, biral na ca 1952 solo si ñu waroon a jox yar bi ci
wér-gu-yaramu nit ku nekk ak nit ñépp, wànte dafa jaaxle ci yaatuwaayu xalaat yi taqook njiiteem wérgu-yaramu ñépp gi, màgg boobu soxla dugalu bànqaasi jëfi wér-gu-yaram gi ci benn doxalin kese :
fagaru, pajum ñi feebar yi ak taggat ñi tane ba bu ñu làggi.
Booba ba léegi nangu nañu ci lu ëpp ne paj miy wéral bokk na ci taxawaay yi ëpp solo yu wér-gu-yaramu
ñépp.
19
110
Wànte, war nañu leeral ne wér-gu-yaramu ñépp bokkul ak xam-xamu wér-gu-yaram, wuute nañu ci ñaari
fànn yi ëpp solo :
Dafay def ci fagaru bi lu mu dul def ci paj miy wéral ;
Dafay jublu ci wér-gu-yaramu ñépp gi bala muy nekk di toppatoo wér-gu-yaramu kenn kenn gi.
b. Jafe-jafey wér-gu-yaramu ñépp ci Afirig gi ci suufu Sahara
L’OMS siiwal na, ñaar-fukki fan ci weeru Nowàmbar, atum 2006, menn mbind ci wér-gu-yaramu
« juroom-ñaar-téemeer ak fanweer ak juroom-ñetti milyoŋi waa Afirig (738millions) »
Tey askanu Afirig yépp mu ngi tollu ci benn milyoŋ bu teg juroom-ñaar-fukki junneek ñett ak ñeenti
téemeer ak juroom-ñett-fukk ak juroom-ñaar (1.073.487).
Fukki réew ak juroom yi bokk ci CEDEAO am nañu askan wu ñu xayma ci ñetti-téemeer ak ñaar-fukk ak
ñaari milyoŋ yu teg juroom-ñeenti-téemeer ak juroom-ñeen-fukki junney nit (322.990.000).
Kuréel gi leeraloon na, ci mbind mi, ne yokkuteg réew yi ci bokku ci goxu « Afirig » ci wàllu koom-koom
yu OMS ci wér-gu-yaram gu dëgër lañuy jaare. Ndax, ci li bindkati mbind moomu wax, wér-gu-yaram gu
bon dafay yόbbu askan wi ci ndόol gu wërale... : néew-doole ci koom-koom, di gën di ñàkk, ay bakkan yu
ñu ñàkk yu ñu mënul a xayma seen tolluwaay, wàññiku ci li ñu mën a am ci alal... »
Te jafe-jafey wér-gu-yaramu ñépp ci Afirig dañoo bare. Muy lu ñuy féetale ci yen bu diis bii di feebar yiy
wàlle, rawatina VIH / SIDA, sibbiru seek sëqat su bon si yiy rey at mu jot lu ëpp ñetti milyoŋi doomaadama. Bokk nañu ci ñooñu, ay liir ak ay xale yu bare torob, yuy loru tamit « ci ay yeek ndόol gi ci wérgu-yaram gi »
c. Njàngaleem wér-gu-yaram
Njàngaleem wér-gu-yaram dina tax njàngaan bu gόor bi / bu jigeen bi jot ci ay xam-xam ak ay nekkin yu
mënul a ñàkk ngir :
• fagaru mbiru tafaar,
• aaru,
• wàllu keneen,
• amal ay xel yuy nàcc,
• mën a def ay tànn yu ñuy tegoo,
• mën a demal sa bopp.
Njàngaleem wér-gu-yaram dafay sukkindiku ci doxalin bu boole lépp tey yokku, mόolu ci juroom-ñaari
ponki jiituwaay :
• cet ci dundu gi,
• yar bi ci wàllu ñam ak nees koy jëfindikoo ak jëmal kanam tàggat yaram bi ;
• yar bi ci lu aju ci sëy, mën a jot ci xeeti jumtukaayi kaaraange ci sëy, fagarug IST ak SIDA
• fagaru ci am ay kanaal yuy yόbbu ndox mu salte mi,
• fagarug nekkin yi mën a indi jafe-jafe ci wàllu wér-gu-yaram ;
• def gi ci fagaru beek xeex ërtalaate bi ;
• fagarug ñàkka nekk ci aafiya ;
• yar bi ci li war nit ki su nekkee ci kanamu lu mën a lore (tàgggat ci nees lañuy defe wàllu yu njëkk yi)
II. Kéewnga li
a. Ndéeg
Yvette Veyret, borom xam-xamu dun, Mbindi ndajeem-jàngale ci kéewnga li, jëm ci yokkute gu sax 1719 Décembre 2003 :
« Ci borom xam-xamu dun bi ma doon, kéewnga li dafay dugg ci xam-xamu askan bi def ci diggu li mu
ëmb askan wi ak nit ñi. Bon, loolu dafa war a duggal ci ay mbiram diggante bi dox ci nit ñeek seen
dëkkuwaay càkeef mab bu ñu defar (jaww ji, ndox, xeer, lépp luy dund).
111
Diggante yooyu dañoo lëj ndax dañoo bokk ci taarix bu yàgg, bu melo ak askan yi. Jëfi nit ñi ci jàq addina
bi nekk na ci ñun mbir mu am solo, mu ñu jañ ci xalaat ci ay baat ak mbir yu bare yu mel ni ba càkeef gi
tàmbalee, bu gàncax gi wala jeexitalu jëfi nit ñi ci yàq.20
Mbiru taarix dafa nekk ci digg bi bu ñu jëlee mbiru kéewnga li : borom xam-xamu dun yi ay taarixkat lañu
tamit. Fànnu dend bi dina doon tamit lu am solo ci borom xam-xamu dun yi. Liggeey ci kéewnga li, mooy
tamit jël mbirum defar dend bi, def ko ay dëkkuwaay ak suqali ko. Mbiru kéewnga li mu ngi mόolu ci
ñeenti fànn yu am solo :
• benn xalaat ci alal bi ñuy gise seen njëriñ ci defaru dend beek def ko dëkkuwaay ;
• mbiru wareef, melokaanu kéewnga li mën naa nekk gàllankoor ci def dend bi ay dëkkuwaay ;
• mbiru lu mën a indi ay loraange ;
• mbiru paysage ak moomeelu réew
Mbir yooyu ñu ngi bokk ci ay jëfkat yu gόor / yu jigeen yu bare ak ay ay. Ci suñu xalaat, am na ab dayo bu
mag ci wàllu pόlotigu àddina ci waxi kéewnga li.
b. Njàngaleem nekkin ci kéewnga li
• Ndéegum mbir mi
« Njàngale mi taqook kéewna li mooy doxalinu xàmme ay solo ak leeral ay mbir yuy suuxat ay mën-mën
yeek nekkin yi mënul a ñàkk ngir xam te wax ci diggante nit ñi, seen aada ak seen jamonoy juddook seen
dundin ak seen jëmm. Njàngale mi taqook kéewna li am tamit benn doxalinu jël dogal ak tàggat sa bopp
ci taxawaay bi nga war a am ngir ñu nekk ci kéenga lu mucc ayib ». (IUCN Benno bi wër àddina ngir
sàmm aalam ji, 1971)
Njàngaleem kéewna li jëm ci yokkute gu sax gi yar la buy jiital solo yi. Pàcci yar yi ñuy teg dañoo war a
nekk luy jëm ci xamal nit ñi ne suuf si alalu ñépp la su ñu war a sàmm, nit ñépp dañuy dimbalewante seen
biir, di sàmm suuf si, di jàppale lépp luy dundu. Yar boobu dafa war a indi demal sa bopp guy tax kenn ku
nekk di xalaat, di jël ay dogal ak di jëf te kenn du ko jàppale. Dafa war a tax ñu xam tegoo gi ñu tax a jëf,
dafa war a def mbokki-réew yépp ay nit ñu làmboo ay soloy nguuru bokk-réew te di leen mën a doxal saa
yu nekk… ».
• Jëmuy njàngaleem nekk ci kéewnga li
Jëmuy njàngaleem nekkin ci kéewnga li ñooy dimbale askan yeek nit ñi beru :
- yég ne kéewnga lépp ak jafe-jafe yi ci aju ; yombal seen xame ci mbir yooyu.
- am xam-xam ak mën-mën yu wuute ak benn xam-xam bu lalu bu kéewnga leek jafe-jafe yi ci aju.
- am benn dégg-déggu solo yi, ay yég-yégi bëgg kéewnga li ndax ñu mën a bokk bu baax ci yokkute ak
kaaraangey kéewnga li.
- am ay mën-mën yu mënul a ñàkk ci ndéeg ak saafaray jafe-jafe yi aju ci kéewnga li.
- bokk ci ñiy indil saafara jafe-jafey kéewnga li.
20
112
TËRALINU PÀCC BI
Fànn 1 : Wér-gu-yaramu ñépp ak kéewnga li
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko ak ay xam-xam, ay mënin ak ay nekkin yuy yombal caytu gu baaxu kéewnga li ngir
yokkute wér-gu-yaramu ñépp gi.
Jëmuy njàngale / njàng
Raññee jafe-jafey yi am kéewnga
Raññee jafe-jafey yi am ci wér-gu-yaramu ñépp
Teg ay jote yuy dox diggante wér-gu-yaramu ñépp geek kéewnga li
Moomoo xarala yeek jëf yiy aar kéewnga li
Jëmal kanam jëfi caytu kéewnga leek kaaraangeg wér-gu-yaramu ñépp gi
Nangu ay nekkini tegoo jëmale ko ci mbiri kéewnga leek wér-gu-yaramu ñépp gi
Diiru tegtal : fukki waxtu ak ñeent (14H)
Jumtukaayi njàngale : yéenekaay yuy bind ci menn mbir rekk, mbind yu ndawi yéenekaay, mbindum
CEDEAO mu mu seetaat, bépp xamukaay bu am solo tey wax ci mbiru kéewnga li
kërale tëralin
Tableau page 116
113
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 1 : Wér-gu-yaramu ñépp ak kéewnga li
Mëninu fànn wi
Saxoo ay Jikko ak ay xam-xam, ay mën-mën ak ay nekkin yuy yombal caytug kéewnga li gu
baax ngir yokku wér-gu-yaramu ñépp gi.
Tudde njàng mi / Anamu njàngale : Mbiri kéewnga leek wér-gu-yaramu ñépp.
Jëmuy njàngale / njàng
- Ràññee jafe-jafey kéewnga
- Def jote bi dox diggante jafe-jafey kéewnga leek yu wér-gu-yaramu ñépp gi
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci xam-xam
Ci mën-mën
Ci taxawin
- Déeg wér-guyaramu ñépp gi
- Déeg mbiru
kéewnga
- Moomoo ay nekkin yu
warlu
te
wormaal
kéewnga ak ay ndigal yu
jëm ci wér-gu-yaramu
ñépp
- Leeral mbiri kéewnga
leek yu wér-gu-yaramu
ñépp
- Boole kéewnga leek wérgu-yaramu ñépp gi
- waxal jëm kanamu
kéewnga lu dëgër
Diiru tegtal : ñetti waxtu (3 heures)
Jumtukaayi njàngale : yéenekaay yuy bind ci menn mbir rekk, mbind yu ndawi yéenekaay,
mbindum CEDEAO mu mu seetaat, bépp xamukaay bu am solo tey wax ci mbiru kéewnga leek
wér-gu-yaramu ñépp gi.
114
Doxinu jotaayu njàngale / njàng
YËNGU-YËNGUY
JÉEGO YI
DOXALIN YI
jàngalekat bi
Seetlu lu war
a jiitu / li ñu
jëkk a xam
waajal
Doxalu
yënguyënguy biir
mbooloo ak
settantal
Seetlu tolluwaayu xam-xamu njàngaan
yu gόor yi / yu jigeen yi ci mbiri
kéewnga ak wérg-gu-yaramu ñépp
njàngaan yi
- Tontu ci laaj yi
- wax te waxtaane jafejafe yi
1. Bu ñu defee woneb dëkkuwaayu
njàngaan yu gόor yi / yu jigeen yi, benn
seeti béreb wala seet ay nataal yu
taqook nekkini kéewnga yu wuute,
jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi, bu
sukkindikoo ci ay laaj yu ubbeeku :
- dafay ràññeloo jafe-jafey kéewnga li
te def listu laaj yi taqook kaaraange
kéewnga li te joteek wér-gu-yaramu
ñépp gi.
- dafay ràññeloo jëmu yu mag yi taqook
kéewnga leek wér-gu-yaramu ñépp gi ;
2. Jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi
dafay xaajale njàngaan yu gόor yi / yu
jigeen yi ci ñeenti solo waxtaan :
- ndéeg ak toppatoo béreb bi
- kaaraange ak wottu kéewnga leek
soloy jàng nekkin ci kéewnga li
- booleeg wér-gu-yaramu ñépp geek
kéewnga li
- Mbiri wér-gu-yaramu ñépp geek
kéewnga li ci réew meek àddina bi
Jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi
dafay benn bu bu nekk ci ñetti mbooloo
yi benn diir ngir ñu wone li gene ci seen
liggeey yi
- Ci ay mbooloo
njàngaan yu gόor yi /
yu jigeen yi dañuy wax
li ñu xam ci jafe-jafe ak
jëmuy kéewnga leek
wér-gu-yaramu ñépp
gi
Ak
ndimbalu
jàngalekat bu gόor bi /
bu jigeen bi, njàngaan
yu gόor yi / yu jigeen yi
dañuy ràññee mbir yi
taqook wér-gu-yaramu
ñépp geek kéewnga li.
Ci yër xamukaay yi ñu
leen jox ak ci waxtaan
yi mbooloo yi di def,
njàngaan yu gόor yi /
yu jigeen yi dañuy
tontu ci laaj yi ñu jox
seen mbooloo yi te
bind seen wone yi
Mbooloo mu nekk
dafay wone li mu def te
tontu
ci
laaji
moromam yi
Jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi
dafay dëggal poñ yi ñu bokk te taqook
liy ñuy jàng te def indig mbir yi.
Ci noonu
Jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi
dafay dalal :
njàngaan yu gόor yi /
yu jigeen yi dañuy
dëgëral jeexital yi ci
tukke te def tënku
mbir yu bees yi ñu jële :
• mbir yi ëpp solo te
- Q. C. M.
-Liggeey
yu
mbooloo
- waxtaan wu ñépp
bokk
- weccee xalaat
Weccee xalaat
Liggeeyu mbooloo
Seetlu, Laaj-tontu.
Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu
xarala yu bees yi)
Waxtaanu mbooloo
Liggeeyu mbooloo
mu bàyyiwul kenn
Waxtaan wu ñu
xόotal
115
dëgëral/Tënk
Xayma
tënk
Jeriñoowaat
/
• mbir yi ëpp solo te taqook wér-guyaramu ñépp geek kéewnga li ;
• yëngu-yënguy toppatoo ak kaaraange
béreb bi ak fi ñu mën a yegg
• doxalin yiy aar kéewnga li ci réew mi,
ci gox bi (CEDEAO), ci àddina bi ;
• booleeg kéewnga leek wér-guyaramu ñépp geek yokkute gi ;
• solo yi taqook kéewnga li ;
• am solog yar bi ci wér-gu-yaramu
ñépp ak ci nekkin ci kéewnga li, ñu
jàppe leen ni ay yelleefi nit
Jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi
dafay joxe xalaatam ci yëngu-yënguy
xayma ci anamu :
- laaj yu tëju, laaj yu mën a tànn seen
tontu
- solal mbubb gu xaw lëj ngir seet li
tukke ci soloy wottu kéewnga li jaarale
ki ci ay joteem ak wér-gu-yaramu ñépp
gi ak soloy yi ci aju
Jàngalekat bu gόor bi / bu jigeen bi
dafay :
- jàpp ci amalu kuréelu wér-gu-yaram,
mbootaayu wormaal kéewnga li
- bindlu waxi kéewnga leek wér-guyaram gi ci yëngu-yënguy kuréeli aada
yi
taqook wér-gu-yaramu
ñépp geek kéewnga li ;
•
yëngu-yënguy
toppatoo ak kaaraange
béreb bi ak fi ñu mën a
yegg
• doxalin yiy aar
kéewnga li ci réew mi,
ci gox bi (CEDEAO), ci
àddina bi ;
• booleeg kéewnga
leek wér-gu-yaramu
ñépp geek yokkute gi ;
• solo yi taqook
kéewnga li ;
• am solog yar bi ci
wér-gu-yaramu ñépp
ak ci
nekkin
ci
kéewnga li, ñu jàppe
leen ni ay yelleefi nit
njàngaan yu gόor yi /
yu jigeen yi dañuy
tontook mbind ci ay
mbooloo wala kenn
kenn
Njàngaan yu gόor yi /
yu jigéen yi dañuy teg
kuréelu wér-gu-yaram,
wormal kéewnga li, gu
seen lekkool wala gu
seen karce
Waxtaan yuy dox ci
diggante mbooloo yi
Laaj ak tontu
Liggeeyu kenn
kenno wala bu
mbooloo
- Ndaje
- Waxtaan
- Ay-ayloo
116
Fànn 2 : Yokkute gu sax
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam ay mën-mën ak ay taxawaay yuy yombal caytu bu baax kéewnga li
ngir yokkute gu sax.
Jëmuy njàngale / njàng:
• Raññee sababi yokkute gu sax yi am solo
• Teg ay jote yuy dox diggante kéewnga li ak yokkute gu sax gi
• Saxoo xarala yeek jëf yiy aar kéewnga li
• Màndargaal fànnay jëfey yokkute gu sax gi
• Raññee ay jëfi kéewnga ak yu wér-gu-yaramu ñépp, yu wér te taqook yokkute gu sax gi ci
béreb, gox, réew.
• Digtal ay jëfe ngir kéewnga lu sell te yem
• Dugg ci jëmale kanamu yokkute gu sax gi ci kéewnga fi ñu nekk
Mbir yi ci biir :
Yokkute gu sax
a. Déeg
Yvette Veyret, borom xam-xamu dun, Mbindi ndajeem « Jàngale ci kéewnga li, jëm ci yokkute
gu sax », 17-19 desambar 2003 :
« Mbiru yokkute gu sax dafa may jox ñàkk yaakaar gu aju ci dara.
Ci li njëkk li, dinaa fàttali ne yokkute gu sax gi mbir la mu kuréeli way-kéewnga xalaatoon dale
ko ca atum 1970, laata mbindum Brundtand, ndax jeexitali wàññi yi suñu caytu indi ci melo
àddina si ak pénc yi. Yoon wi dafa defaru ci ay seetlu yuy lalu ay jéyya rekk te di boole ñaare.
Ñaareel bi, ag njub am na sax ci biir mbiru yokkute gu sax gi. Dafay teg ay jubbanti ñàkka yem
yi ak yoon ngir ñépp. Yoon wi dafay sukkindiku ci ci ñetti ponk : xam-xamu kéewnga, koomkoom ak lu aju ci pénc mi.
Ñetteel bi, mënuñoo wax ne yokkute gu sax gi fànna gëstu la ci xam-xam, ndax amul ay tegtali
xam-xam. Dafay nekk di defaru saa yu nekk te dafa gën a doon mbiru politig as xam-xam.Ca
mujjantalu ati 1980 rekk, ginnaaw bu baat bi siiwee rekk, amoon na xaat ñeen-fukki déeg yu
méngoowoon ak ay taxawaay ak gisin yu wuute.
Ñeenteel bi, yokkute gu sax gi mën na indi ay yoon yu wuute lool ci réew yu am alal yi ak ci gox
yu ndóol yi. Ci yu njëkk yi, ñi ci am xam-xam ak gëstukat yi dañoo laajte ci wéyalu koomkoomu ni mu deme tey jii. Teg yi ci yoon dañu ciy gën a bare, ci tolluwaay yépp. Xalaatu dundin
wi gën (ci lu u yaatu, nekkinu bu gënu àddina si ñu wër) moo gën a yomb a nangu te ñu di ko
gën di sóoraale ci njàng mi.
Ci réew yi nekk ci yoonu yokkute, dafa fa am jafe-jafey tànn ab royukaay ci koom-koom. Ndax
dañoo war a yóbbu suñu royukaayu koom-koom bi ? Mën nañu nangu ne 1,3 milyaari Sinwaa
am ku kenn nekk oto ? War nañu xalaat ne dinañu faj soxlay askan yooyu te duñu amal yokkute
gu mel ni suñu bos ? Nguuru àddina guy wottu àddina si ak wuuteg yiy dund yi, ndax mën naa
nekk ? Lii dafay indi mbiru dugal mbokk-réew bi ak mbiru nguurin.
Ni ñu bëgge yokkute gu sax ci réew yu am alal yi, dafay am ay jafe-jafe ci réew yi ci yoonu
yokkute yi : bëgg a aar wuuteg yiy dund yi dafay waral ay xayma yu xóot, yuy gën a soxal
sampu lijaasa defrkat as kaaraange dëkkaan yi. Mën nañu kon laajte ndax benn xeetu delloosi
nooteel nekkul ci ginnaaw baat yooyu. Yokkute gu sax gi dafay dugal noonu mbiru dugg ci yëfi
117
jaambur. Loolu yenn jëfkat ak ay bindkati réewi Tubaab yi def nañu ko lay ñoo jëmale ko ci
réewi bëj-saalum yi ngir saytu wuuteg yiy dund yi.
Kon ñàkkuma yaakaar dëgg dëgg ndax ànd naa ci yenn ci poñ yi ëmbu ci mbir moomu. Wànte
samay gëstu yu mujj yi ga nañu ma ci genn maandute. »
b. Njàngalem yokkute gu sax
Njàngalem yokkute gu sax gi dafay tax ñu jàppe lëj-lëju àddina bi ci ay tolluwaayi xam-xam ,
njub ak bëgg-réew. Lu mën a jàll yeneen fànn yi tas na mu ne ci tëralini njàngale yi.
Xamu diggante yi nekk ci mbiri kéewnga li, koom-koom bi, askan ak aada war naa dimbale
njàngaan yi ñu gën a xam :
ne pénci nit ñi dañuy jàppante
ne mënul a ñàkk ñu nangu ay taxawaay yuy sóoraale tolloo yooyu
am solo jàppalante ci àddina bi
TËRALINU PÀCC BI
Fànn 2 : Yokkute gu sax
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikkoo, ay xam-xam, ay mën-mën ak ay taxawaay yuy yombal caytu gu baaxu kéewnga
li ngir yokku yokkute gu sax gi.
Jëmuy njàngale / njàng
- Raññee sababi yokkute gu sax yi am solo
- Teg jote diggante kéewnga li ak yokkute gu sax gi
- Saxoo xarala yi ak jëf yiy aar kéewnga li
- Màndargaal fànnayi jëfey yokkute gu sax gi
- Raññee ay jëfi kéewnga ak yu wér-gu-yaramu ñépp te taqook yokkute gu sax gi ci béreb,
gox, réew.
- Joxe xalaatu jëf ngir kéewnga lu sell te yem
- Dugg ci jëmale kanam yokkute gu sax gi ci kéewnga fi ñu nekk
Diir : 16 waxtu
Jumtukaayi njàngale
Téere tegtalu CEDEAO, mbind yu ndawi yéenekaay, diksoneer, natal ak foto, xamukaayi gis ak dégg,
mbindi yoonal yu aju ci kéewnga li ak yokkute gu sax gi, jumtukaayi yoon yu menn réew ak yu réew yépp
: Sàrtu Afirig bu yelleefi nit ñi bu 27 suweŋ1986, Dégtalu Rio, 1992, Asandaa 21; Mànkoo Bâle bu 22 mars
1989 ci wottu dem ak dikk bi ci digi réew yi mbalit yu bon yi ak seen faagaagal ; Mànkoo gi ci tere
jëggaani ci Afirig ay mbalit yu bon yooyu, ak ñoom seen.
118
Kërale tëralin
Jetaay yi
1h
2
3
4
Mën-mën yi /
Xereñal
déeg
mbiri
yokkute gu sax
Ràññee jafe-jafey
yi am te taqook
ñàkk
a
amalu
yokkute gu sax gi
Indi jote diggante
mbiri kéewnga li ak
amalu yokkute gu
sax gi
Xalaat ay doxalini
jëmale
kanam
yokkute gu sax gi
Boole mbiri
yokkute gu sax gi ci
yëngu-yënguy
jàngale yi
5
Yef yi ñu ci boole
Doxalin yi
Mbir yi taqook
yokkute gu gi ak
kéewnga li
Gàllankkori
kéewnga ci
yokkute gu sax
Jeexitali yàqu-yàqu
kéewnga ci
yokkute gu
saxDoxalini jëf ci
jëmale kanam
yokkute gu sax gi
doxalini jëmale
kanam yokkute gu
sax gi
- Njàngatu
jumtukaayi
njàngale yi
- defaru xëti
njàngale
- jiite jotaayi
njàngale/njàng
- Xayma jotaayi
njàngale / njàng
- defaru xëti
njàngale yi ñu
yemale
Diir
2h
2h
-Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu
xarala yu bees yi)
2h
Liggéeyu mbooloo
4h
Weccee xalaat
- Gëstu
- Werante
6h
119
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 2 : Kéewnga leek yokkute gu sax
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko ak ay xam-xam, ay mën-mën ak ay nekkin yuy yombal caytu gu baaxu kéewnga baax ngir
ag yokkute gu sax.
Jëmuy njàngale / njàng
Amal benn tëralinu jëf ngir jëmal kanamu yokkute gu sax gi
Tudde njàng mi / Anamu njàngale : Jëmal kanamu yokkute gu sax gi
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci xam-xam
Ci mën-mën
Ci taxawin
- Déeg yokkute gu - Nangu ay nekkini mbokk- - Génne màndargay
sax gi
réew ci caytug kéewnga
yokkute gu sax gi
- Ràññee mbiri
- Amal ay jëfi
kéewnga yi nekk ci
toppatoo ak cet ci
diwaan bi nga
béreb bi nga nekk
dëkke
Diir : juroom-benni waxtu (6 heures)
Jumtukaayi njàngale :
Téere tegtalu CEDEAO, mbind yu ndawi yéenekaay, Téere dajale baat yi, natal, xamukaayu gis ak dégg,
mbindi yoonal yu aju ci kéewnga leek yokkute gu sax gi, Jumtukaayi yoon yu menn réew ak yu réew yépp
: Sàrtu Afirig bu yelleefi doom-aadama ak askan yi bu 27 juin 1986, Yégley Rio, 1992, Agenda 21; Mànkoo
Bâle bu 22 mars 1989 ci wottu dem ak dikk bi ci digi réew yi mbalit mu wóoradi ak seen faagaagal ;
Mànkoo gi cit ere jëggaani ci Afirig ay mbalit mu wóoradi.
Doxinu jotaayu njàngale / njàng
YËNGU-YËNGU YI
PÀCC
Bu jàngalekat bi (gόor ak Yu njàngaan yi (gόor ak jigeen)
jigeen)
Seetlu tolluwaayu xam- - Tontu ci laaj yi
Seetlu
lu xamu njàngaan yu gόor yi / - wax te waxtaan ci yokkute gu sax
war a jiitu / yu jigeen yi ci mbir yi ñu gi
li ñu
war a jàngat
njëkk xam
Seetlu
lu
war a jiitu /
DOXALIN
- Laaj yu mën a
tànn seen tontu
-Liggeeyu kenn
ku nekk
-weccee xalaat
- waxtaan wu
ñépp bokk
120
li ñu
njëkk xam
Waajal
- Joxe xalaatu benn wone
bu ñu war a def wala ay
natal ak deseŋ yu ñu war a
seetlu
- Laaj njàngaan yu gόor yi /
yu jigeen yi ñu leeral ne nit
ñi mënuñoo dem bàyyi
seen kéewnga li, kéewnga
li tamit mënul a dem bàyyi
nit ñi.
- Jàngalekat bu gόor bi / bu
jigeen bi dafay jox
njàngaan yu gόor yi / yu
jigeen yi ay xamukaay yuy
xamle ci kéewnga li
(kéewnga lu set, lu am
poson,
ndéeg,
melo
dundin,
mën-mënu
yenu…) ak yokkute gu sax
gi ak seen ñaanu déeg
kéewnga li te génne
màndargay yokkute gu
sax.
Doxalu
yënguyënguy biir
mbooloo yi
/
wone
liggeeyi
mbooloo yi
Jàngalekat bu gόor bi / bu
jigeen bi dafay dimbale
njàngaan yi ci defaraat
mbir yi ñu am tey tegtaloo
ci jumtukaay yi mu am
(seetleen ci xamukaayi
njàngale yi)
Ay-ayloo
- Njàngaan yu gόor yi / yu jigeen yi
dañuy def tiyaatar bi te seetlu
deseŋ yeek nataal yi
Seetlu
- Wone ne kéewnga leek wér-guyaram gu sax gi benn mënul a dem
bàyyi sa morom
- Njàngaan yu gόor yi / yu jigeen yi Yëngal yόor
dañuy jëfe xamukaay yi te tontu ci
laaj yi
Liggeeyu
mbooloo
Ki yore kàddu mbooloo mu nekk
dafay wone li ñu def te mu aju ci :
- Ndéegu kéewnga leek lu yokkute
gu sax gi ;
- Wàññi soxla yi ci ay nit : lekk gi,
ngelaw lu sell li, kéewnga lu set te
sell
- Jafe-jafey kéewnga ak yu yokkute
gu sax yu seen gox ;
- Caytug alal ji ;
- li waral ak jeexitali yàqu-yàqu
kéewnga ;
- Jote bi am diggante kéewnga
leek yokkute gu sax gi
waxtaanu
mbooloo
wu
bàyyiwul kenn
ak
nangug
liggeey bi
121
Jàngalekat bu gόor bi / bu
Mottali
jigeen bi dafay déglu
xam-xam yi mbooloo yi ñu wax li ñu
/
def, àndi ay mottaliy xibaar
Dëgëral ak ci mbir yi ñu waxtaane,
Tënk
solool leen te jàpp ci ñu def
tënk bu mujj bi.
Xayma
tënk
- joxe xalaatu ay yëguyënguy xayma ci anamu
/ def ay kayit ci jafe-jafe yi
taqook seen kéewnga li sës
ci ñoom ak jëf yi ñu war a
def ngir yokk nekkin wi
njàngaan yu gόor yi / yu jigeen yi :
- dañuy takk yëngu-yëngu yi gën a
jege dëgg, te nit mën koo def ngir
yokkute gu sax gi ci seen béreb bi sόobu ci saafaraal bépp jafe-jafey
yokkute gu sax
- sόobu ci jëmal kanamu yokkute
gu sax gi
Liggeeyu
mbooloo
Defaru
tablo
tënk
njàngaan yu gόor yi / yu jigeen yi Amal ay kayit
nekk ci mbooloo dañuy wut ay
xibaar yu taqook li ñuy dundu ci
seen kéewnag li.
Liggeeyu
njàngaan yu gόor yi / yu jigeen yi mbooloo
dañuy def tëralinu jëf
Jàngalekat bu gόor bi / bu
jigeen bi dafay deflu benn
tëralinu jëf (jëf yi ñuy def,
pexe, jéego, digaale topp
Jeriñoowaat ak xayma) ngir yokkug
kéewnga leek seen nekkal
bi taqook yokkute gu sax gi
Tegtalu téere yi ci aju pàcc bi : Wér-gu-yaramu ñépp, kéewnga leek yokkute gu sax
- VEYRET, Yvette. borom xam-xamu dun, Mbindi ndajeem-jàngale ci kéewnga li, jëm ci yokkute
gu sax 17-19 Décembre 2003 :
Xamukaayi web bi jëm ci pàcc bi : Wér-gu-yaramu ñépp, kéewnga leek yokkute gu sax
Wér-gu-yaramu ñépp
Ndéegu mbir mi
-http://www.larousse. fr/encyclopedie/divers/sant%C3%A9_publique/90008
-http://www.intellego.fr/soutien-scolaire-1ere-st2s-aide-scolaire-sciences-sanitaires-etsociales/sante-sante-publique/15558
-http://www.legifrance.gouv.fr/ affichTexte.do?cidTexte=JORFTEXT000000227015ɛt dateTexte
- http://www.destinationsante.com/ l-oms-penchee-sur-les-africains-.html
Kéewnga
Ndéegu mbir mi
- http : // www.techno-science.net/ ?onglet=glossaireɛtdefinition=3469
122
- http : // www.reseauecoleetnature.org/
- http : // www.iucn.org/fr
Yokkute gu sax
-Njàngalem yokkute gu sax :
-http ://www.meirieu.com/ECHANGES/lepri.pdf
- http : // www.reseauecoleetnature.org/
- http : // www.iucn.org/fr/
123
PÀCC 7
(PÀCC JURÓOM-ÑAAREEL)
DUGGOO GOX BI
« Dañu war a jox kuréel bi … (CEDEAO)… ay mën-mën ak ay cër yu tiim réew yi ngir wéral jëfey
dogal yeek daje politigi mbooloo yi”.
Ñu jële ko ci: Wenceslas Sacré Coeur MONZALA. Jógi duggoo gox yi ci Afrig Sowu jant : settantalu céqu campeefu
CEDEAO. 2009. [Ci web bi]. Xët bu ñu yër bésu 15/06/2012. http://www.memoireonline.com/04/11/4492/m Les
initiatives dintegration-regionale-en-Afrique-de-lOuest-analyse-du-cadreintitutionnel7.html
124
DUGGOO GOX BI
1. Gisin ak sasu CEDEAO
2. Jëm ci CEDEAO bu waa-Réew yi
Dugge
Bi ñu moomee seen bopp, Réewi goxu Afrig sowu jant yi dañu taamu politiu dajaloo ngir fanq
dig yi Tubaab yi defoon. Dañu aajoowoon ay céquy diisoo ngir jëfe jëmu yokkute yu ñu bokk, ak
doole dëgg ci tabax ak yokk seen jàppalante. Ngëneel boobu moo gindi seen politigu jëflante ci
fukki at yi mujj yii.
Ngir seen politigu duggoo am jeexital bu gën a baax ci dundu mbooloo yi te dëkkaan yi jagoo ko,
Njiiti Réewi CEDEAO yi dañu dogal gisinu 2020 ngir jóge ci CEDEAO bu Réew yi te jàll ci bu waaréew ñi. /pénc,mbooloo
Li wone pasteefu Réewi Afrig sowu jant ci bokk jëfe ak jublu cu duggoo dëgg, mooy amalug
kuréeli gox yu mel ne CEDEAO, Mbooloo koom-koom ak Xaalis bu Afrig sowu jant (UEMOA),
Kuréelu Njeriñal Dexu Senegaal gi (OMVS), Kuréelu Réew yiy xeex bekkoor bi ci Sahel (CILSS),
Njiiteefu Déndu Dexu Niseer bi, añs.
Mëninu pàcc bi :
Saxoo ay jikko ak ay xam-xam, ay mën-mën ak ay defin yuy yombal dooleel duggoo ci gox bi.
Pàcc ñaareel li ñaari fànn yii la am :
1. Gisin ak sasu CEDEAO
2. Jëm ci CEDEAO bu waa-Réew yi
125
Mëninu fànn wi
Boole ay jikko ak i xam-xam, ay mën-mën ak ay defin yuy jemale kanam gisin ak amalug sasi CEDEAO bi.
Jëmuy njàngale/njàng
1. Mokkal solo yeek mbiri yi aju ci gisin ak sasu CEDEAO bi.
2. Suuxat ay doxalin ak ay jëf yuy yombal jëmale kanam gisin ak amalug
sasu CEDEAO bi.
3. Amal ay yëngu-yënguy njàngaley yuy yombal jëmale kanam gisin
ak amalug sasu CEDEAO bi.
4. Am ay Taxawin yuy yombal jëmale kanam gisin ak amalug sasu CEDEAO
bi.
Mbir yi ci biir
Wonale CEDEAO
Mbooloo koom-koomu Réewi Afrig sowu jant (CEDEAO), mbooleem goxu fukki réew ak juróom la bu ñu
sos ci 1975. Li mu sasoo mooy jëmale kanam duggoo koom-koom ci « bépp fànnay koom-koom,
rawatina isin yi, dem-dikk yi, jokkaloo yi, enersi bi, mbey mi, am-ami càkkeef yi, njaay mi, mbiri xaalis yi,
mbiri mbooloo nit ñeek aada yi… »
Ci 1993, ak soppali mànkoo bi, yaatal nañu mëninam ci wéyal dalu gox bi ak aajowoo jàmm jeek
kaaraange gi. Jóg booboo indi xaatimu sàrtu jëfe 1999 bi dogal doxinu fagaru, caytu, defare ay yi ak
wéyal jàmm jeek kaaraange gi.
CEDEAO am na léegi 15 réew yu ci bokk (Benēe, Burkina-faso, Gaanaa, Gàmbi, Gine, Gine-Bisaaw,
Kapweer, Kotdiwaar, Liberyaa, Mali, Niseer, Niseryaa, Senegaal, Syeralewon, Togo). Mόritani (Gànnaar)
génn na CEDEAO ci atum 2000.
Ci xaymay FMI, PIB bi (alalu biir réew yi) ak PPA bi (tolloo mëninu njënd) mboole seenu réew yi bokk ci
CEDEAO 564,86 dolaari Amerig la, loolu di ko def 25eelu kàttanu koom-koom ci àddina ji. Déndu
CEDEAO yépp 5,1 milyoŋi kilomet kaare la, limi dëkkaanam di ay 299 milyoŋi nit.
Cosaanu sosu CEDEAO
Ci 1964 lañu tàmbalee xalaat sosug CEDEAO bi. Njiitu réewu Libryaa, Wilyam Tubman, moo ci jëkk a jóg.
Amoon na déggoo bu ñu xaatim ci diggante Kotdiwaar, Gine, Liberyaa ak Syeralewon ci weeru féewiriye
1965, waaye boobu antuwul. Ci awril 1972, Seneraal Gowon bu Niseryaa ak Seneraal Eyademaa bu Togo
taxawalaat nañu mébét bi, waajal ay dogal te dem nemmeekuji 12 réew, di leen laaj seen wàll, diggante
weeri sulet ba ut ci atum 1973. ñu amal ndaje ca Lome ngir seet mànkoo bu mën a am. Ndaje ñu ko soloo
ak yu yoon am na ca Akraa ci saŋwiye 1974, ak ndajey jawriñ ca Monrowyaa ci saŋwiye 1975; ñaari ndajey
waxtaan yooyu seet nañu bu baax mëninu mànkoo bi. Ca muj ga, 15 réewi Afrig sowu jant ñoo xaatim
mànkoo sosu mbooloo koom-koomu Réewi Afrig sowu jant (Mànkoob Lagoos), bésu 28 mee 1975.
Xaatim nañu sàrti jëfe yi taxawal CEDEAO ca Lome, Togo, bésu 5 nowàmbar 1976. Xatim nañooti
mànkoo bu ñu seetaat ngir gën a gaawal duggoo koom-koom beek jëflante politig bi, ci weeru sulet 1993.
Ràññee nañu CEDEAO naka benn ci juróomi kenuy gox yu mbooloo koom-koomi Afrig (CEA). COMESA,
CEEAS, IGAD, SADC ak CEDEAO xaatim nañu sàrtu jëfey jotey CEA bi ak CER yi ci féwiriye 1998.
Jëmu yeek Ponki CEDEAO yi
Li di jëmu mbooloo koom-koomu réewi Afrig sowu jant (CEDEAO) mooy jëmale kanam jëflante ak
duggoo ci koom-koom, nit ñeek aada yi, ngir matale bennoob koom-koom ak bu xaalis ci duggoo koom-
126
koomi réew yi ci bokk. Duggoo boobu dafa war a mën a gën a baaxal tolloo dundu dëkkaan yi, wéral
yokkute koom-koom gi, jëmale kanam jotey diggante réew yi ci bokk, te def lenn ci jëm kanam ak
yokkute déndu Afrig bi yépp.
Mànkoo bi ñu seetaat 1993 te waroon yaatal jëflante koom-koom ak politig ci diggante réew yi ci bokk,
jëmu koom-koom yi mu ràññee ñooy mujje ci bokk je ak benn xaalis; jëmu politig yi di jëfe benn péncum
Afrig sowu jant, benn kuréelu koom-koom ak nit ñi, ak benn àttekaayu CEDEAO buy wuutu àtakaay bi
am ak jëfe dogali mbooloo mi. Mànkoo bi dafay joxe tegoo fagaru ak fey ayi goxi Mbooloo mi.
Ponk yu mag yi CEDEAO lal ay jëfam yi ñooy yii:
• Yem ak jàppante réew yi ci bokk
• Jàppoo ak moom sa boppu mbooloo
• Jëflante diggante réew yi
• Déggale politig yi ak duggoo tëralin yi
• Leeral, yemale ci koom-koom ak pénc mi
• Ñàkk a songante diggante Réew yi ci bokk
• Wéyal jàmm ji, dal beek kaaraange gi
• Fey ŋaayoo yi ci jàmm
• Wormaal, jëmale kanam ak sàmm yelleefi nit
• Jëmale kanam ak dooleel nguuru bokk-réew gi
Campeefi CEDEAO yi
CEDEAO dafa amal campeef yi muy doxe yii:
• Ndajey Njiiti Réew yeek yu góonamaa yi
• Kuréelu disoo Jawriñ yi
• Sekertariyaa Jëfe bi
• Péncu Mbooloo mi
• Kuréelu àtte Mbooloo mi
• Kuréelu Koom-koom ak pénc gu ñu war a sos)
• Bànku dugal xaalis ak ngir yokkuteb CEDEAO (BIDC)
• Xaalisu Gox bu yokkuteb CEDEAO (FRDC)
• Bànku Gox ngir dugal xaalisub CEDEAO (BRDC)
• Kuréelu bànku Xaalis bu Afrig Sowu jant (AMAO)
• Kuréelu/campeefu njàngum xaalis gu Afrig Sowu jant (IMAO)
• Kuréelu wér gu Afrig sowu jant (OOAS)
• Kuréel yi jagoo (di 6 kuréeli xarala yu am seen solo bopp)
• Doxalinu fagaru, saytu af fey ay yi, jàmm jeek kaaraange gi ñu dogal ci
1999. Kuréeli Doxalin yi dañu boole Kilifteef gi, Sekertariyaa Jëfe bi,
kuréelu dox diggante ak kaaraangey fukki Réew yu ci bokk (BurkinaFaso, Gaanaa, Gine, Liberyaa, Mali, Niseer, Niseryaa, Senegaal, Syeralewon, Togo).
127
Gisin, sas ak jikko yi gën a mag jublu
Gisinu CEDEAO wi
Sos gox bu amul ay digi biir, bu am naataange, jàmm ak déggaloo, bu tegu ci nguurin gu sell, fu dëkkaan yi mën a
jote ci am-am yu réy yi te di def ci ñoom njeriñ ci sosu buntu yokkute bu sax ak càmmu kéewnga li.
Sasu CEDEAO bi
Jëmale kanam jëflante ak duggoo yiy jëm ci taxawal bennoo koom-koom ci Afrig sowu jant ngir gën a taneel anami
dundu dëkkaanam yi, wéyal ak yokk dooley dalu koom-koom bi, yombal digaale réew yi ci bokk, ak def ci
yokkuteek yokkute déndu Afrig.
Jikko yi gën a magi CEDEAO bi
Njeriñ li
Sàmm ak yokk njeriñal jëfeem dinañu tax ñu nangu ko jàppe ci àddina ji naka royukaayu duggoo ci mbiru koomkoom ak xaalis.
Wormaal
Amal kéewnga wormalante diggante nit ñeek ñi bokk ci mbooloo mi, te faale mën a sos gi, indi lu bees, dem-dikku
xamle yi ci biir mboolo mi.
Wuute
Nangu, xam, ñaax ak wormaal wuute gi ci biir réew, ciy waaso ak aada ci sunu biir mboolo mi.
Njub
Liggéey bu baax ci wéyal anami royukaayi liggéey yi gën a takku te ame ci kóolutey nit ñi ak seen warma ak sunuy
jëf.
Bokklu
Sàkku ak yombal bokklu bu yaatu te leer, buy fésal wuutey sas yeek, béréb yeek aada yi ci tolluwaayi amalug politig
ak dogal yépp.
Ngore
Xiir mbokk-réew bu ne ci gore te di waxal lu baax moroomam yi ci tolluwaayi mbooloo meek caampeef gi, teg ko ci
ponk yu laluy gox bi.
Leraay
Jëfee doxalin yu leer ngir jëmale kanam dogal yeek doxini amalinu politig.
Mëne
Wone mënewin ak bëgg mbaaxaay ak jëfe yi gën ci àddina, am taxawinu defar ak bu ndam ci bérébi liiggéeyi gox bi.
Dëggu
Dogal ci lu ñu xam xéll, ak maandute, dëgg, jubal, yemale.
Ngën-gaa-baax
Taxawal saa su ne te farloo anami royu yi mën a gën a takku ci sàkku yi soxal ku nekk, réew yi, gox yeek àddina ji.
128
Kenuy duggoo gi
• Suqlikub am-ami gox bi (yokk ak amal mën-mën nit ñi, yemale góor
ak jigéen, kéewnga luy yombal) ; bennoo mbokk-réew.
• Jàmm ak kaaraange ; kéewnga gox lu am jàmm te aaru, ñàkk ay, am
njaay mu lewul, ab beddi
• Nguurin: nguurinu koom-koom ak politig gu sell, leeraay ak tegoo ci
jeriñoo am-ami bokkeef yi, ak fu ñuy sàmm dëgg yelleefi nit
• Duggoo koom-koom ak xaalis (ci njaay ; je ; xaalis ; jur ; yaram, politig) ;
bennoo jewu gox bi ak benn xaalis bi ak ay jàppindiy xaalis ak sàrtal
doxalinu pey yi.
• Yokkute liggéeyukaayi jaambur yi: jàppoo bu dëgër ak bokkoo Nguur
gi-jaambur yi, kéew luy yombal yokkute wàllu nguur gi ak wu jaambur
• Jàmm, kaaraange ak nguurin gu sell
• Yokkute ak jëflante
• Yemale ak joŋante bu sell
• Duggoo koom-koom ak xaalis
• Mën-mënu campeef
• Jaaduwaay mboole seen bu lalu
XËTU TËRALIN
Mëninu fànn 1 wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam, ay pexey jëf ak ay taxawin yuy yombal jemale kanam gisin ak
amalug sasi CEDEAO
Jëbluy njàngale / njàng
1. Mokkal solo yeek mbiri yi aju ci gisin ak sasu CEDEAO
2. Suuxat ay doxalini ak ay jëf yuy yombal jemale kanam gisin ak amalug
sasu CEDEAO
3. Amal ay yëngu-yënguy njàngale yuy yombal jemale kanam gisin ak
amalug sasu CEDEAO
4. Am ay taxawin yuy jemale kanam gisin ak amalug sasu CEDEAO
Diir bi : 12 waxtu
Jumtukaayi njàngale :
-
Porogaraam yi ak téerey lekkool yu fànnay dalal bi
Mànkoo CEDEAO ñu seetaat ci sulet 1993, mbindi Bennoo Afrig, sàrti jëfe yu wuutey
CEDEAO, yoonu biir réew mi
Téere tegtalu sukkindiku CEDEAO
Ay film, foto,
Ay xamukaay ak mbind yu wuute
Enternet
129
Këraley tëralin
Jetaay
1
2
3
4
Xereñ/Mënin yi Mbir yi ñu ci boole
ñu war suuxat
Ràññee gisin wi, Mbir yi taqook gisin
sasu CEDEAO bi
wi, sas ak jikkoy
CEDEAO
Leeral ponk yeek Ponk yeek jikko yu
yokk yu mag mag yi
CEDEAO
Boole mbir mi ci Defar ay fiisi njàngale
yëngu-yënguy
Jiite
ay
jetaayi
njàngale yi
njàngale/njàng,
Xayma
Jëmale kanam ay Doxalini jëf yuy yobal
jëf yuy yombal jëmale kanam gisin
gisin wi ak amalug wi ak amalug sasu
sasu CEDEAO
CEDEAO
Tegtalu
Doxalin yi
diir
Wutum 2 waxtu
xamukaay
(ay mbind ay
yu xarala yu 4 waxtu
bees yi)
Liggéeyu
mbooloo
- Wecce xalaat 2 waxtu
- Anket
- Werante
4 waxtu
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn 1 : Gisin ak sasu CEDEAO
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam, ay doxalini jëf ak ay taxawin yuy yombal jemale kanam gisin ak
amamlug sasi CEDEAO
Jëmuy njàngale/njàng
Mokkal solo yeek mbir yi aju ci gisin ak sasu CEDEAO
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci xam-xam
- Amal tekki gisin ak
sasu CEDEAO
- leeral jikko yu mag
CEDEAO
Ci mën-mën
Ci taxawin
- Taxawin lu ànd ak jikko yu Settantal jikkoy CEDEAO yu
mag yi
mag yi
- Nangu wuute ci béréb yi,
aada yeek waaso yi
- Yombal jikkoy mën gan
130
Diir bi : 2 waxtu
Jumtukaay Njàngale
-
Porogaraam yi ak téerey lekkool yu fànnay dalal bi
Mànkoo CEDEAO bi ñu seetaat ci sulet 1993, mbindi Bennoo Afrig, sàrti jëfe yu
wuutey CEDEAO, yoonu biir réew mi
Téere tegtalu sukkindiku CEDEAO bi
Ay film, foto,
Ay xamukaay ak mbind yu wuute
Enternet
Doxinu jetaayu njàngale/njàng
YËNGU-YËNGU YI
JĖEGO YI
Yu jàngalekat bi
Yu njàngaan yi
Dafay
seetlu
Seetlu lu war a tolluwaayu
xam Dañuy tontu ci laaj yi
jiitu/li ñu
xamu njàngaan yi ci
war jëkk xam
mbir yi ñu war a
jàng
Waajal
DOXALIN YI
- Q.C.M
- Liggéeyu
kenn kenn
- Werante
-Wecce xalaat
- Wutum xamukaay
(ay mbind ay yu xarala yu
bees yi) ci mànkoo
CEDEAO bu sulet 1993 ak
ci Ndeyu àttey réew mi
Njàngaan yi dañuy Liggéeyu mbooloo
Jàngalekat bi dafay wax ci bàkki yi ngir Seetlu
laaj njàngaan yi ñu wone nuroo yeek Laaj ak tontu
lim bàkki ay réew yu mottalant yi am ci
ci bokk
diggante jikko yi
- Wone liggéeyi mbooloo
yi mbooloo
- Werantey njàngaan yi ci
ndaje ñépp
Jàngalekat bi dafay
tegtal ay jikko yu
131
Settantal ak
wone liggéeyi
mbooloo
yi,
ak werante
Li jàngalekat
bi indi /
Dëgëral
ak
tënk
mag yi ñu juke ci
bindu gisin week sas
bi ak jikko yu magi
CEDEAO
Dafay joxe ndigtal
yii
ci
liggéeyi
mbooloo mi :
- Jàng te lim jikko yi
ñu bind, kenn ku
nekk ak ci mbooloo
Leeral
sasu
CEDEAO
- Defar kërale bu
ñuy dendalee jikkoy
CEDEAO ak jikko
yeek jëfey bés bu
nekk
Dafay jàpple ci defar
ak taxawal xibaar yi
ñu dajale, yokk ci
yeneen ngir
tëral tënk bi
Waxalkati mbooloo
njàngaan mu nekk
dañuy won ñeneen ñi
seen jeexitali xaalaat
Dañuy
farlu ci
baamtuwaat li mbir yi Liggéeyu mbooloo ci
ëmbu,
gannaaw baamtuwaat limu mbir yi
werante yi ci aju
diggante mbooloo yi
Dafay laaj njàngaan
yi ñu defar ndajalem
xamukaay ci soloy
Liggéeyu
CEDEAO bi yu
joteek yi am ci réew Dañuy defe ci ay kenn kenn
Xayma/ Tënku mi ngir mën a gis mbooloo yu ndaw
yëngu-yëngu
tolloowaayu bàyyi ndajaley xamukaay yi
yi
xel gi ñu leen bàyyi
xel
Jëriñoowaat /
Dugalaat
Dafay jàpple ci defar
amalug benn bésu
yeete ci biir ayubésu
aada bi, ngir ñu Dañuy taxawal benn
bokkoo
soloy bésu yeete ci lekkool
yeneeni
waaso mbaa seen kàrce
mbaa yu yeneeni
réew
Toppandoo
Waajal
Teyaataral
Ndaje
132
133
Mëninu fànn wi
Boole ay jikko ak i xam-xam, ay mën-mën ak ai defin yuy yombal yëngu ci mbokk-réew te tegoo ci déndu
CEDEAO bi
Jëmuy njàngale/njàng
1. Mokkal solo yeek mbiri yi aju ci duggoo gox bi
2. Suuxat ay doxalin ak ay jëf yuy jublu ci jëmale kanam gën a baaxal
bokk dund bi ci déndu CEDEAO
3. Amal ay yëngu-yënguy njàngaley yuy jublu ci jànkoo duggoo gox bi
Mbir yi ci biir
Xeet yeek ndiggi duggoo yu wuute yi
• Duggoo politig ak bu yoon
- Dugalu ponku tiimal bennoo mbokk-réew ci jëfey dogal yi.
- Dogalu sos ay campeef yu tiim réew yi ci wottu ak àtte jëfe dogal yi : kuréelu àttekaay, pénc,
kuréelu koom-koom ak gu pénc.
- Jëflante ci mbiru politig.
- Yaŋ-yaŋu dem-dikku nit ñi, tëralin bu ñu nangu ci Ndaje me 1978, te am ñetti wàll :
. bàyyi wiisaa yi (kayiti dugg ci réew)
. yelleefi dëkke
. yeleefu dëkk sax dakk
• Bu koom-koom ak xaalis (ci bennoo je, benn xaalis, isin yi, mbell yi,
yëfi jaambur yi, mbey mi…)
- Yaatalu tëralini Mbooloo mi jëm ci sémb yu bees, ci misaal, déggale politigi koom-koom ak
yu xaalis.
- Xaalisu boppu campeef yi: dugalu sàkk wàllu mbooloo mi – taksu mbooloo bu 0,5% ci yëf yi
jógee réew yu ci bokkul ngir feye ci duggoo gox bi
• Jëflantey duwaañ
- Tëralinu yaŋ-yaŋu weccee yi ngir taxawal ndànk ndànk bennoo
duwaañ ci digggante Réew yi bokk ci booloo mi.
- Bennoo duwaañ boobu dafa laaj fanq bépp wareefi duwaañ mbaa ay juuti yu ñu yemal, dog
yoon yu amul pey ak tëral benn Peyug lu jóge Biti gu ñu bokk. Fukki réew ak ñaar fanq nañu
dogi pey yi ci seeni yëfi bopp : Benē, Burkina Faso, Gàmbi, Ganaa, Gine, Kotdiwaar, Mali,
Niseer, Niseryaa, Senegaal,Syeralewon ak Togo.
- Amalug doxinu defareg masin xaymay duwaañ yi ngir yokk yi duwaañ du indil Réew yi ci
bokk.
134
• Jëflantey njaay ak njënd
- Amalu tëralukaay EUROTRACE ngir defare masinu xaymay njula ak bitim-réew. Amalug
fuwaari koom-koom yu CEDFEAO.
- Dogalu sos ci mars 2000 dénd bu amul digi biir diggante juróom-ñaari réew yi di : Benē,
Burkina Faso, Ganaa, Mali, Niseer, Niseryaa ak Togo.
• Duggoo pénc meek ci aada (Njàngale, wuute yi, ndaw ñi, wér-gu-yaram,
turism, añs.)
- Jublu boobu xëyma moo di bi gën a am solo nde ci la dëkkaan yi di mën a bëgge bokk dund.
Fàww bokklu dëkkaan yi jaare ci gëm ni menn mbooloo nit lañu bokk : mu di ci duggoo bi
mbaa njàngale jàmm mi, yépp ci diiru dëkkaan yi lay jaare.
- Jëfey duggoo aada boobu dafay yombal di jaare ci ay festiwal, ay fuwaar ak yeneeni ndajey
diggantey réew. Moona de, yemaleg jëfe yooyoo ngi nekk ci lëkkaloodi ak ñàkk mbóosóor
mu yaatu lu moy ci ni muy ame bu baax ci misik biy yombal di dajale benn artist ak ay gaayam
yu mën a ëpp yu ñaari réew.
Bi am ci 2011 jublum mooy jemale kanam duggoo gox bi ak njaay mi ci diggante réew yi ci bokk.
Ponkam moo doon sax : “Dooleel njaay mi ci biir mbooloo mi ak jàppalante nguur ak jaambur”.
- Saafara bi mel ni dañu ko war a seetaat mooy ci lu wér déggale tëralinu njàngalem ekkool mi.
Wànte sax déggale boobu du ñu ko dégge ni def benn waaye boolante.
- Ci loolu, benn ci misaal mi ñu mën a joxe mooy woote festiwalu lekkool (nde dañu war a jëfe ci
ndaw ñi) fu eleew yi, ekib yi, duñu joŋanteel diggante réew yi waaye dañuy ne ci ay gurubu
mboolooy réewi CEDEAO, fu ñu jëfe mën-mën yi ci lu di boog boole ab joŋante. Ekib yi duñu
doonati ay joŋantekaay waaye ay jéemantukaayi duggoo gox bi. Joŋante bi dootul di kujje waaye
jàngukaayu jàpante diggante réew yi. Tiyaatar bi dootul luy wone aada, daaray waxante mbooloo
mi la.
- Su ñu gisee cim réew ak misaal moomu, mbiru duggoo bi, war na itam ci lu tiim réew yi ñu
taxawal mbirum dugal wuutale góor ak jigéen bi ; ci noonu, saa yu ñuy defe gurubi booley réewi
joŋante yi, dañuy fexe itam ba sóoraale ci yoonu wuutale góor ak jigéen bi.
- CEDEAO mbirum koom-koom la ; gis-gisam warul nag sikke bañ a mën a xam ni «njaayam» a
ngi jaare ci amalug soxlay bokk dëkku nit ñi. Wóor na ni loolu benn ci jëfe yi gën la. Waaye, ngir
fanq ragalu keneen ki bi ñuy judduwaalee, dañu war a jëf ci ñaari boor yii :
- xale bi,
- deñ-kumpa ak bànneexu lu bees
Dañu war amal ci xale bi li di bànneexu lu bees ci wuute yi, ci ay ndaje ak ay wecceente yoo xam ni mag ñi
duñu fay tiitaaroo li baay yi indi ci «ëttu joxe beek nangu bi ».
Ku ko mësul a xalaat mën na waaru ci li nit ñi àttanee xàjjaaloo, xiiroo ak di yàqante : xéyna kon ki bañ a
gëm xiirtal boobu dafa koy bëgga gise ci jëfe bi. Noonu, bu dellusee ci boppam gis ne, su dee tukki dafay
gànnaayu ak am ay àndandoo, suy tëri day tëj bunt yi, te ci këram sax day caabi ay waxandeem, te lii lépp
fekk mu xam ni am na ay sàrt, ak ay wottukati nguur yu gànnaayu ngir toññarbi lu ko mën na def : na laaj
boppam nu mu gise waa réewam yi buy gànnaayu ci tukki, mbokk-réewam yi buy téj ay buntam,
doomam yi ak surgaam yi buy caabi waxandeem yi. Du dafay tuumaal nit ñépp ciy jëfam yooyu naka ma
koy defeek samay wax yii ? Waaye muy moom walla man tuumaalunu niteef gi ci noonu. Bëgg-bëgg yeek
yeneen yiy yëngal nit duñu ay bàkkaar, astemaak jëf yi ci jóge, li feek
nit ñi xamuñu sàrt bi leen di tere ; te mënuñu xam sàrt yu ñu ci amalul ; te, mënuñu def benn sàrt digg
feek nit ñi déggoowuñu ki ko wara a def. HOBBES.
Ñu jële ko ci:Hobbes. Le Léviathan.. Bunt 13. [Ci web bi]. Xët bu ñu yër bésu 15/06/2012.
http://www.itereva.pf/disciplines/philo/enseignement%20%201a%20philosophie/Bulletins/Bulletin5/Hobbes
.htm
135
• Ci li jëm ci tabax/defar yi (Enersi, jokkoo, dem-dikk – jéeri, jaww, géej)
- Enersi
- Tëralin bi nu nangu ci me 1982 ci Ndajem Njiiti réew yeek nguur yi. Mébétu Tiwo gaas bu Afrig
Sowu jant. Ci bëggu-bëggu CEDEAO , Bànk Monjaal def na gëstu njëkkey defarewu Tiwo gaas
boobu.
- Ngir loolu, Benē, Gaanaa, Niseryaa ak Togo dogu nañu ci defar tiwo gaas bu leen di tax a jeriñoo
gaasi càkkeef boobu ci amal enersi.
- Amalug tëralinu gindikaayu suuxat pexey defar enersi ak ay jokkoo séquy kuraa ci Réew yi ci
bokk.
- Amalug doxalinu enersi kuraa bu Afrig Sowu jant bu ñu tudde “Power Pool Afrig Sowu jant”
- Jokkoo yi
- Tëralin bi nu ànd nangu ci me 1982 ci Ndajem Njiiti réew yeek nguur yi ci jetaayam bu me 1979
INTElCOM I : jokkoo diggante péeyi réew yi bokk ak telefon, teleks, faks.
- INTELCOM II: Gëstu defewu beesal jokkook telefon yi. Nangug
ponki ndajem jëmu ngir yombal yokkute fànna boobu.
- Defarug yooni Jàll Afrig Sowu jant
- Tëralin bi nu nangu ci Ndaje desambar 1980 ca Lome : Nuwaksot-Lagos : ci guddaayu 4560 km,
defar nañu ci 3800, muy 83%
- Dakaar-Njamena: ci guddaayu 4460 km, defar nañu ci 3894, muy 88% ; Yooni jokkalante yi : ci
guddaayu 11423 km, defar nañu ci 7653, muy 67%.
- Yombalug Dem-dikki Jéeri yi
- Kàrt bu sokolaawu asiraasu CEDEAO. Fukki Réew ak ñaar yu ci bokk amal nañu kàrt boobu :
Benē, Burkina Faso, Gaanaa, Gine, Gine-Bisaaw, Kotdiwaar, Mali, Niseer, Niseryaa, Syeralewon,
Senegaal, ak Togo.
- Sàrtu diggante Réew yi ci dem-dikku tali yi (TRIE): jublu ci yombal ak gën a gaawal jëfi jàllale
màrsindiis yi ci diggante Réew yi ci bokk. Juróomi Réew jëfe nañu sàrt bi: Benē, Kotdiwaar, Mali,
Niseer ak Togo.
- Sosu ay kuréeli réew yuy topp tëralini yaŋ-yaŋu dem-dikk beek yeb-yóbbu yi. Fukki Réew ak
ñaar yu ci bokk sos nañu kuréel yooyu : Benē, Burkina Faso, Gaanaa, Gine, Gine-Bisaaw,
Kotdiwaar, Mali, Niseer, Niseryaa, Syeralewon, Senegaal, ak Togo.
136
• Ci li jëm ci politigu kéewnga
- Tëralinu jëfe ci gox bi CILSS defar
- Xeex gàncax yiy tëmb
- Xeex yay wi/tàkk gi
- Yokk serwiisi météwooy réew yi
• Ci li jëm ci jàmm ak kaaraange
- Nangug sàrtu bañ a songante gu 1978
- Nangug sàrtu jàppalante ci kaaraange gu 1981
- Nangug ponki politigi CEDEAO gu sulet 1991. Déggal bi dafay
layal ponki nguuru bokk-réew yi
- ECOMOG : Kuréelu topp teg gànnaay yi gu CEDEAO gu dogalu
Ndajeem ci 1990.
- Jëfe ca Liberyaa:
- Réew yi ci bokk yi joxe ay soldaar: Benē, Burkina Faso, Gàmbi,
Gaanaa, Gine, Mali, Niseer, Niseryaa, Syeralewon, Senegaal,
- Yeneeni réew: Ugandaa, Tansani
- Jëfe ca Syeralewon:
- Réew yi bokk yi joxe ay soldaar: Gaanaa, Gine, Mali,
Niseryaa, Senegaal,
- Jëfe ca Gine-Bisaaw:
- Réew yi bokk yi joxe ay soldaar: Benē, Gàmbi, Niseer ak Togo
- Jëfe ci céqu ay mànkoo diggante Gine ak Senegaal
- Doxalinu fagaru ak caytu ay b ñu wi ñu nangu ci Ndajeem 1998. Mbindum céqu mi ñu teg ci
fagaru ay yi : doxinu wottu ak topp, ak ay kuréel ngir xoddi ay yiy door :
- 4 màkkaani goxi wottu : Kotonu, Wagadugu, Bànjul ak Monrowya
- 1 kuréelu wottu ak topp ca Sekertaryaa Abuja
- Sosug Kuréelu Dox diggante ak Kaaraange gu 9 Réew yu ci bokk
- Sosug Kuréelu ay kilifa
- Taxawalug ay soldaar yuy xaarindi
- Ajindig jéggaani, yónnee ak defar ay fetal yu ñu gàddu. Nangu
Déggalam ame ci Ndajeem oktoobar 1998.
- Nangug tëralinu jëf ak doxinu demin
- Yokkuteg saxal jàmm gi
- Taxawalug ay xarekat ak aarkat
- Wottu fetal yi ci digi réew yi
- Sàkkug kàggu xamukaay ak téerey gox bi ci fetal yi
- Dajale ak yàqu gànnaay yu ëpp yi (Liberiyaa akMali def ko)
- Yombal wax ak defarkat yeek jaaykati gànnaay yi. Doxinu demin
137
• Yi ëmbu ak ngëneeli duggoo gox (+faramfàcce)
Demalaat duggoo gox bi benn la ci doxalin yi gën a xelu ngir saafara téq-téqi yokkute yi CEDEAO
jànkoonteel ak doyadi yu bare ci am-am mbaa yeneeni anami koom-koomi réew mu nekk. Ci geneen
wàll, ak tuutiwaayu jeyi réewi Afrig yi, boole jëf yi ak pas-pasu yëngug politig mën nañoo gën a gaawal
yokkute ak yokkute gi, di faj daanaka néewaayu amal bi, jëfe yeek weccee yi.
Ngëneeli duggoo bi ñooy yan ?
• Je yu ndaw yiy yemloo dayo sémb yi mbaa mébét yi dinañu mën a
booloo ngir di gën a àttan a joŋante. Ay sémb yu njaxlaf dinañu mën
a yokkute.
• Yaatalu je yi mën na indi yokkute jëfe yi ci Réew yi ci bokk, gën jagal
amalin wi ak yombal toxalug xam-xam yeek xarala yi.
• Duggoo bi mën na itam yokk xelu ak wéyalu soppiy koom-koom
yi àttan jur jeexitali koom-koom yu baax te jaare ci wormaalu nguuru
yoon ak yelleefi moomeel, doxinu yoon ak leeraayu nguurin wi.
• Ak doxalin yi ci gox yi, réew yi ci bokk mën nañoo yokk seen kàttanu
waxaale ci jewu àddina ji. Dinañu mën a waxaale naka mbooloo mi ñu
doon, lu dul am fàww ak aajo yu wuutey réew yi.
• Réew yu ndaw yi mën nañu am tono bu mag ci jëflantey biir mbooloo
mi, ak boole mbaa sax séddoo am-am yi.
• Duggoo bi mën na tax a wàññi amini ay yi ci li muy indi kóolute ak
di yombal jëflante ci mbiri kaaraange yi.
Ngëneel yooyu yépp mën a am ñu ngi jëkk a tegu ci ni tolluwaayu duggoo bi deme ci fanqu gàllankoor ak
sonal yi ci digi réew yi (jëfi caytu nguur yeek wuutey royuy yëfi réew yi). Ngëneel yooyoo ngi tegu kon ci
tolluwaayu bokklu ak kóolute yiy sosu ci diggante réew yi ci bokk.
Njëgi duggoo gox bi
Bu ñu nee ngëneel, dafay fekk itam mu am ay njëg :
• wàññeeku gàllankoori pey yi mën na indi soppi ci weccee yi – wuutu
ay yëf yu yomb njëg yu réew yu ci bokkul ak yu jafe yu réew yu bokkoo.
Soppi boobu indi na ay téq-téq ci mbooloo yu bare ;
• doxini duggoo yi mën nañu wàññi xaalisu nguur ci wareefi duwaañ yi.
Dayo ñàkk yooyoo ngi tegu ci li réew yi bokk mënee am yeneeni pexey
dajaley am-am;
• duggoo bi àttan naa indil réew ñàkk a moom boppam mbaa sax bàyyiloo
ko yenn ci ay aadaam. Waaye ci liy gën a yombal di am, ngëneeli duggoo
bi ñooy tane yi muy jar.
138
Gàllankoor ak jankoonte
Gàllankoor yi
• Làkk yi
• Jiital sa réew/Tiim réew yi
• Nguurin gu sellul
• Ñàkk xam-xam/xel
• Ñàkk jëfejumtukaayi yoon ci yaŋ-yaŋu dem-dikku alal jeek nit ñi
• Mbiru ñàkk kaaraange
• Njëgu yeb-yóbbu yeek jokkoo yi
• Ndóogi
• Ñàkk kàttanu campeef yi
• Ñàkk dalu politig ak nguurin gu sellul : foqati nguuru
militeer yiy yombal di am ci yenn réew yi yàq nañu deru kéewu politig
ci Afrig Sowu jant
• Ñàkk kàttanu koom-koomi réew yi : am-amu bi gën a siiw bu dëkkaan bu ne ci Afrig Sowu jant 410$
US la
Ñàkk doyu wuutale koom-koomi réew yi
• Réewi CEDEAO yi amuñu lu dul ay yëf yu laluy mbey ak mbell
yu ñu dul jeriñoo ci Afrig Sowu jant.
• Isini defarukaay yi yokkutewuñu ba mën a indi yokkutey njaay
mi ci biir gox bi.
• Ñàkku defar yu wóor ciy yoon yi, jokkoo yi ak enersi
- yoon yu doyul te jagadi
- bareedi njëg lu jafey telefon
- ñàkk doyu defaru enersi ak njëg lu jafey kuraa
• gàllankoor yu bare yu amul pey : dogi yoon – fitnaal ciy wareefi
nguur
• Ñàkk pey ci àpp wareef yi ci xaalisu Sekertaryaa Jëfe bi
Ndëkk/jankoonte yi
Anam yi Réew yi bokk war jëkke
• amalug anami dalu politig bi
• amalug doxinu yoon ak àtte bu leer
• defarug liggéeykat yu am mën-mën te doy
Yëngu-yëngu yi war ci biir réew
• amalug anami dalu politig bi
• nguurin gu sell rawatina ak dooleel Nguuru bokk-réew gi ak jaare ci
coppitey mbooleem koom-koom ak doxalin
• Fànn yu benne yu taqook duggoo koom-koom bi :
- Yombal yaŋ-yaŋu dem-dikku nit ñi
- Wàññi dog yi ci yooni diggante réew yi
- Móo1 te doxal karneb tukki CEDEAO
- Jëmale kanam jëflante bi ci diggante serwiisi polisi
Réew yi ci bokk
139
-
Dem-dikku màrsindiis yi
o móo1 te doxal kayiti duwaañ yu ñu déggale :
o kayitu firndey bawoo
o tëralinu duwaañ
o karne jaare ci yoon diggante réew yi
o dugal doxin wi ci Tëralinu Yemaley Doxalin bi
-
Bennoo duwaañ : waajal duggu réew yi ci bennoo duwaañ bi ak wàññi wareef màrsindiis yi ñi jéggaani
Bokk jëmu ci mbooleem koom-koom :
o waajal duggu réew yi ci goxu xaalisu CEDEAO
o wéral caytu gu sellu koom-koom bi ngir mën a wàccook ponki bokk jëmu yi ñu tëral
o amal kuréelu wottu ci Réew mu ci bokk mu ne
o dugal doxin wi ci Tëralinu Yemaley doxalin wi
-
Xaalisu yëngu-yënguy CEDEAO :
o jëfe sàrtu sàkku xaalisu mbooloo mi
o sàrtoo sàrt bi
o bind sàkku xaalis bi ci sàrtu xaalisu réew mi (bitse)
o dajale am-ami sàkk bi def leen ci kontu CEDEAO
-
Matukaayi campeef yi ciy ànd :
o sos ci Réew mu ci bokk mu ne màkkaanu jawriñu duggoo mbooloo gox bi
o sos kuréelu boole màkkaanu jawriñ buy topp dogali CEDEAO te di daje ay saa yu àppu
-
Joteek boroom xaalis yi : junj sóoraale tëralini jëkke CEDEAO ak borom xaalis yi, rawatina CEA, BAD,
FMI, Bànk mojaal ak Bennoo Ërob bi
Yëngu-yëngu yi war ci biir gox bi
- Ci fànnu politig, wéral topp beek jëfe :
o Sàrtu ñàkk songoonte bi ñu dogal ci 1981
o Sàrtu jàppalante ci fànnu kaaraange
o Ponki politigu CEDEAO yi ñu dogal ci sulet 1991.
- Ci fànnu politig yeek tëralin yi, déegal ay jëkke jëfe :
o yaŋ-yaŋu weccee yi
o bennoo pey yi bawoo biti mbooloo mi (bennoo duwaañ)
o bokk jëmu ci mbooleem koom-koom
o ndimbal ci xayma tolluwaay ak yombalaay yi
- Xalaat ci gisinu yaŋ-yaŋu weccee bu gën a dox
- ci misaal dugal gisin woowu ci tëralini soppi koom-koom yi
- Sekertaryaa CEDEAO ak AMAO dinañu xayma tolluwaayu Réew mu ci bokk mu ne ci jëfe ponki bokk
jëmu yi
- Wéral topp beek jëfeb sàrtu sàkku xaalisu mbooloo mi
Matukaayi campeef
- defaraat campeef yi (Sekertaryaa jëfe ak Bànku CEDEAO)
- jël ay liggéeykat yu mën te gore ci campeef yi (bañ jëlati wàlli réew)
- taxawal Kuréelu Àttey CEDEAO
140
XËTU TËRALIN
Mëninu fànn wi
Saxoo ay jikko, ay xam-xam, ay mën-mën ak ay taxawin yuy yombal amalug bokk-réew guy
doxal te di tegoo ci déndu CEDEAO
Jëmuy njàngale/njàng
1. Mokkal solo yeek mbir yi aju ci duggoo gox bi;
2. Suuxat ay doxalin ak ay jëfe jëmale kanam gën baaxal bokk dund
bi ci déndu gox bi;
3. Amal ay yëngu-yënguy njàngale yuy jublu ci tontu jankootey duggoo gox bi
Diir bi : 18 waxtu
Jumtukaayi njàngale: Mànkoo CEDEAO bi ñu seetaat bu sulet 1993, mbindi Bennoo Afrig, sàrt
yu wuutey CEDEAO, téere tegtalu sukkindiku, yoonu réew mi.
Kërale tëralin
Xereñ/Mënin yi Mbir yi ñu ci boole
ñu war suuxat
TegtaluDiir bi
Doxalin yi
Jetaay
1
2
3
4
Nangu solo yeek Solo yeek mbir yi - Wutum xamukaay
mbir yi taqook taqook duggoo gox bi (yu ñu móol ak yu 2 waxtu
duggoo gox bi
xarala yu bees yi)
Xalaat ay jëf ngir
jëmale
kanam
duggoo gox bi
Ràññee wareef
yeek gàllankoor
yi taqook amalug
duggoo gox bi
Liggéeyu
Doxalini jëfu jëmale kanam duggoo gox bi mbooloo
2 waxtu
Wareef
yeek - Ay yëngu-yënguy
gàllankoor yi taqook yu wuutey mbooloo 4 waxtu
yuy yombal duggoo
amalu duggoo gox bi
bi
Settantalu jumtukaayi
Dugal mbirum njàngale yeek njàng yi -Wecce xalaat
duggoo gox bi ci am ci tolluwaayi njàng
6 waxtu
- Anket,
yu wuute yi
yëngu-yënguy
- defaru xëti njàngale
njàngale yi
- njiiteem jetaayi Werante,
njàngale/njàng
- xayma li ñu jàng
141
MISAALU XËTU NJÀNGALE
Fànn : DUGGOO GOX BI
Fànn 2 : Jëm ci CEDEAO bu waa-Réew yi
Mëninu fànn wi
Boole ay jikko ak ay xam-xam, ay mën-mën ak ay taxawin yuy yombal yëngu ci mbokk-réew te
di tegoo ci déndu CEDEAO bi
Jëmuy njàngale/njàng
1. Mokkal solo yeek mbir yi aju ci duggoo gox bi ;
2. Suuxat ay doxalin ak ay jëf yu jublu ci ci jëmale kanam jëmale kanam
gën a baaxal bokk dund bi ci déndu CEDEAO bi
3. Amal ay yëngu-yënguy njàngaley yuy jublu ci jànkoo duggoo gox bi
Tudde njàng mi/Nekkinu njàng : jikkoy duggoo gox bi
Xereñ yi ñu war a suuxat
XEREÑ YI
Ci yu xel/Xam-xam
Mën-mën
- Soloo jëmuy duggoo bi - Wormaal campeefi
- Xam jeexital yi duggoo gox bi
bi mën a am ci dëkkaan yi - Nangoonte
- Bokk dund
Taxawin
Tegtal
jumtukaayi
yelleefi nit yi war ci
xam ak pajtal ay
nekkin.
Diir bi : 4 waxtu
Doxinu jetaayu njàngale/njàng
Jéego
Yëngu-yëngu yi
Doxalin yi
Yu jàngalekat bi
Yu njàngaan yi
Dafay laaj njàngaan yi
- Q.C.M
Seetlu lu ngir
xayma
seen Dañuy tontu ci laaj - Liggéeyu
war
a tolluwaayu xam-xam ci yi
kenn kenn
jiitu/li ñu mbiri njàng yi
war
a
jëkk xam
142
Waajal
Doxalu
yënguyëngu
diggante
mbooloo
yi
Settanta
l,
dëgëral
ak tënk
Nettali njàngaan yi
- jafe-jafe ci yoon ak ci nit
ñi yu benn waa réewu
CEDEAO am ci benn
réewu gox bi ak ci réew
mi mu jóge, ba pare laaj
leen seen xalaat ci biir
werante bu muy jiite ci
mbir mi
- amal su ko mënee, benn
génn bu ñuy seetloo demdikku nit ñeek alal yi ci
digu réew, te di laaj
njàngaan yi li ñu seetlu
Joxe boole-laaj bu aju ci
jëmuy duggoo gox bi, ak
ci yaŋ-yaŋu dem-dikku nit
ñeek alal yi
Defloo njàngaan yi ci ay
mbooloo
yu
ndaw
njàngum
mbindu
xamukaay ngir :
- topp jaar-jaaru duggoo
bi ak li ñu ci jublu ;
- wuutale duggoo bi ciy
xeetam ak ni mu bindoo ;
- gis yi ci ëmbu, jankoonte
yeek gàllankoor yi te
tegtal CEDEAO
- jox mbooloo njàngaan
mu ne àppu ngir mu won
ñeneen ñi seen jeexitali
xalaat
Ci ay
weccee,
dañuy wax seen
xalaat ci mbir mi
mbir mi
- Werante
- Wecce xalaat
-Wutum xamukaay
(yu ñu móol ak yu xarala
yu bees yi) ci mànkoo
CEDEAO bu sulet 1993 ak
ci sàrtu réew mi.
Liggéeyu mbooloo
Seetlu
Ay laaj ak tontu
- seetlu dem-dikku
nit ñeek ala yi ci
dig réew mi, te di
tontu ci laaj yi
Ci ay mboolooy 4
ba 5 nit, dañuy wut
tontu yi ci laaj yi
(jàng ak boole ci
settantal Mànkoo
bi ak dogu sàrt bi
aju ci jëflante
diggante Réew yi,
ak ci ni CEDEAO bi
bindoo)
- waxkati mbooloo
njàngaan
dañuy
joxe seen jeexitali
xalaat
- farlu ci toppaat
- dimbale ci bindoo ak mbir yi ci ëmbu yu
jàppu xamal yi ñu ñu taxawale
ci
taataan, indi ci ay mottal weccee diggante
ngir tënk
mbooloo yi :
- warlul teewaayu
waa réew moomu
- Faramfàcce
mbooloo yi
liggéeyi
-Werantey njàngaan yi ci
ndajey ñépp
Liggéeyu ñépp ngir tënk
143
jaare ko ci jëmuy
duggoo gox yi
déegu ci mànkoo
sulet 1993
Xeet ak duggoo bi
Campeefi
CEDEAO ak seen
doxin
-yaŋ-yaŋu
demdikk
bi
ak
gàllankoori
duggoo bi
- Laaj njàngaan yi ñu def
anket bu ndaw fi ñu nekk
ci gàllankoori duggoo gox
bi
- Dimbali njàngaan yi ci
Jëriñoow amal bésu yeete ci biir
aat /
ayubésu aada bi ngir
Dugalaat séddoo soloy yeneen
waasoo réew
Xayma/
Tënk
Dañuy def ci ay
mbooloo yu ndaw Boole-laaj Anket
anket bi
Dañuy amal benn
bésu
yeete
ci Ndaje
lekkool bi mbaa Waajal
seen kàrce
Teyaataral, añs.
144
Xamukaayi web bi jëm ci pàcc bi : Duggoo gox bi
_____________________________________________________________________
_______________
- http://www.ecowas.int/
- http://www.com.ecowas.int/sec/index.php?id=about_aƐtlang=fr
- http://www.psychologie-sociale.com/reps1.pdf
- http://www.gouv.sn/spip.php?article491
- http://www.republicoftogo.com/Toutes-les-rubriques/Cedeao/La-Foire-de-laCedeao-se-deroulera-a-Lom
- http://www.redpsy.com/infopsy/competition.html
145
Duggoo bi : mbank yeek guutëy definu way-xarala
Lazare KI ZERBO (KURÉELU NGUURIN BURKINA FASO)
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Gannaaw ñeent-fukki ati jéemantu duggoo bi, jeexital yi dañu wuute lool. Kuréeli diggante
nguur yu bare yi amuñu ci mën-mën te boolewuñu seen kàttan dara. Ñi duggoo boobu gën a
itteel (way-jëfindiku yi, mbooloo dëkk yi ci digi réew yi) sóoraalewuñu leen ci politigi duggoo
nguur yi. Ci noonu, téq-téqu duggoo bi ci Afrig am lenn lu mu tegu ci mbanku doxini nguurin yi,
lii di jampal sosaatu duggoo kuréeli diggante nguur yi. Sosaat booboo ngiy jaare ci amalug disoo
yuy teewe kuréeli mbooloo nit ñi ak yu liggéeykat yi ngir settantal politig yi am ak indi ay digtal.
I. Duggoo Afrig: teg jëfkat yi ci digg bi
Gëstu yeek déglu yeek xayma yu wuute yi fésal nañu yi mbir yii:
• ñàkk njeriñu bennoo bennu campeef yi, rawatina ci fànnay caytu
• ñàkk booloo kàttan ak mottalante diggante campeef yooyu
• néewaayu jeexitalu politig yeek matukaay yi bu ñu seetee yaakaar yi
jëfkat yi am ci duggoo gox bi
Dinañuy yombal di ci def ay dénkaane.
Xalaat yooyu dëppoo nañook gisin yi jëfkati mbooloo jaambur yi am ci campeefi diggante nguur
yi ak ci doxalinu duggoo bi.
Mën nañu seetlu jafe-jafe yeek nemmaaralu njiiti campeef yooyook ñi tegoo politig ci di dogal
ak di jëfe ay matukaay yu jag. Ci duggoo gox yi ci Afrig, pas-pasu politig bi toppul wax yu réy yi
ngir wéral jëfe politigi koom-koom yi. Matukaay yi ñuy nangu ci ndajey gox yi, duñu leen dugal
mukk daanaka ci politig yeek tëralin yeek sàrti réew yi.
Ci lu bare, nemmaaral booboo ngiy jóge ci anam yii :
• doxalini tegookati màkkaanu jawriñ yiy yombal bëgg sàmm péete mu bennem Réew
(doxalinu politigu dénd), walla sax rekk yenn ci seen yombali bopp
• Jafe-jafey mën a jëfeloo tëralin yi ci fànnu duggoo, tegu ci doxalinu
(diisaay) serwiisi caytu nguur yu wuute ci réew yi
• Néewaayu sañ-sañi nemmeeku ak xayma, ak ni ci nit ñi mënee jote
• Néewaayu jote jëfi ñiy bàyyi kuréeli njiite yi ak ndaan yi war ci ñoom
Jaduloo Kuréeli diggante nguur yi, boole seen kàttan ngir yokku jëfe, dafa làmboo yu bare yuy
yàqal ñenn ñi ay itte yu wuute te sampu bu dëgër. Xalaat bu lalu ci doxalinu duggoo bi mënul a
bañ a wottu laaj yii : ñan ñooy jëfekat yi duggoo Afrig bi itteel dëgg ? Ñan ñooy ñi ko gën a mën
doxal (tegtalu doxalin yi, tegtalu demini jëfeloo yi, wottu dëgg ngir jëfe matukaay yi) ? Tontu
laaj yooyu amul werante : jeriñookat yi ci li gën a yaatu, ak wàlli defarkat yi gën a mëne ci dénd
bi ; waaye itam jaaykat yi, mbooloo dëkk yi, rawatina yépp yi seen dig dëppook yu Réewi
dendandoo yi. Ba léegi, mbooloo dëkk yi (rawatina yi ne ci digi réew yi), yu juddoo ci doxalinu
xàjjale nguur, waxuñook tekki digtal ak tëralin yépp yi mën a yokk dooley duggoo yi am naka
jekk, ak sax politigi tasaare yi toppante ci ay fukki at yii.
Ba fii jëfkat yooyu jotuñu mën dara ci doxalinu duggoo bi ; dañu doon dégg wax yi te fekk
matukaay yi di yéex a ñëw walla seen jëfe di néew lu muy am.
Jëfekat yooyu, dañu leen war a may mënin ak darajay soppi doxin wi, jaare ko ci ci xeeti kuréel yi
am mbaa ay doxalin yu ñuy sos.
146
II. Ngir gën a solool wàllu jëfkat yi lalu
Ba fii waxu xaralaa ëpp ci li jëm ci duggoo bi. Jëmu yi, gaawaay bi ak matukaay yi muy àndal te
tegu ci ittey jëfkat yi, diisoowuñu ci bu baax. Du lu waare nde doxalinu amalug politigi gox yi,
seen jëfe ak seen xaymaa ngi ame nu mel noonu mu deme ci biir bennoo bennu Réew yi.
Lenn ci téq-téqu yokkute bi ci Afrig ak kon bu duggoo bee ngi tegu ci banku nguurin yi. Ba fii
dogal yi dañu topp rekk xelu xarala ciy boole xamkati Tugël yi ak séqi réew yi. Gisin woowu
mënul woon sóoraale ittey jëfkat yi soloo jeexitali jëfi yokkute yi. Ndaan mu beesu bokk-réew
mu ñu desee amal la, lu ko moy coppitey politig yi ay jeexital yu wuute lañuy am.
Dañu war a liggéey ci walbati xalaatin yeek jëfin yi : lëkkale amalug doxalin yi, mbiri jëfin yeek yu
xayma yi ak jëfkat yi.
Ndigtal li mooy dogoo ak nguurin gi, féetale jëfkat yi ci diggi doxalin yi am.
Loolu dina indi ay jeexital ci tolluwaay yu bare :
• nguurinu campeef yi ; lii di waral teewaay bu gën a fésu jëfkat yu dul
yu nguur gi ci caytug campeef yooyu, jëkk diisoo ci dogal bi (tegtalu
politig yi, caytu)
• yokk sañ-sañu nemmeekook xayma yi, ni ci nit ñi mënee jote ak ci jëfe
ndaan yi.
• Ay doxalin yu ñu woyofal te gëmu ci woo àtte ak topp Réew yeek waa
nguur (naka serwiisi duwaañ mbaa polis yi ci digi réew yi) yiy luubal
mbaa di taxawal jëfey matukaay yi
Ay jankoonte yuy laaji doxalin fileek ay at te ñu war cee taxaw léegi léegi.
III. Ngir doxinu sosaat Kuréeli diggante nguur yi ak wu doxalinu
duggoo wi
Ñaari jéego lañu digtal
1) Diisoo ak mbooloo nit yu wuute yeek mbooloo béréb yi (rawatina
gox yeek dëkk yi ne ci digi réew yi)
Diisoo boobu ci yii la jublu : indi jëfkat yi ci settantal jéemantuy duggoo yi ak digtal ci sosaatu
doxalin week seen taxawaayi bopp.
Mboolooy bérébi digi réew yi am nañu mëninu duggoo ak ay njàngale ci seen nekkin. Bu ñu
tegoo ci yi ñu jógal ak mënin yi ñu gis, am nañu ay yoon yu ñuy tabaxe ay bennooy politig. Am
nañu itam ay digtal ci doxalin yu ñu mën a ame baat ci doxalinu caytu campeef yi.
Ci noonu itam, kuréeli liggéeykat yi (jaaykat, yeb-yóbbukat yi, liggéeykat yu tënkuwul yi,
sémbkat yi, nguurin gu sell…) am nañu gisin wu laalu ci politigi léegi yi ak it ay digtal.
Jëfkat yooyu dinañu xayma politigi jëflante yi am, di ko dimbalee kuréeli diggantey nguur yi
jublu ci doxalinu duggoo bi.
Seen xalaat dafa war a indi tegtal yi, doxalin yi ñuy tabaxe doxinu duggoo bi ak li ci boroom alal
yi war a def.
Am na solo lool li xayma beek tegtalu gindi yi jaambur yi di def jóge ci kuréel bu ame boppam,
gëmu te di yombal xalaat bi. Gannaaw xayma bi, dañu war a seetluloo doxalini kuréeli diggante
nguur yi, tëralin yi am, ni ñu leen di amale. Jankoonte bu mag bi ci loolu mooy digtal gindikaay
147
yiy mën a jëmloo ci nguurin wuy dooleel jëfkati jaambur yi (ci amalug doxalinu duggoo, ci toppu
jëfe bi, ci wottu beek seetaat yi). Mbégte la ci gis ne, ak jógu Kuréelu Sémbkati Afrig Sowu jant
yi, ñu ngiy dox amalug seetlukaayu defin yu awul yoon yi. Ci jublu bu ni mel lañuy ame coppite
yu mag yi.
Ay jokkaleek kuréel yu yem ci gox bi jot nañu am, moo xa ci mbey yi la, sémbkat yi mbaa
yeneeni xeeti liggéey. Dañu war a tegu ci yi am ngir doore ci xalaat bi. Bu dee yeneeni xeeti
jëfkat yi, dañuy war a seet ay xalaatin ci yu yemoo réew mi ak ci wuutaleek oomal yu yemoo gox
bi.
2) Seet digtal ak tegtali politig yi, doxalin yeek doxini campeef yi
Ci lu tegu ci jeexitali diisoo boobu, li ñu war a def mooy :
• indi ay digtali defaraatu campeef
• digtal ay politig ak ay doxalin, rawatina yu ànd ak doxin yi jag ci jëfe bi
Ci séentu boobu, dañu war a déegal matuwaay yiy tax jëfekat yi lalu mën a def seen wall ; ñu
boole ci rawatina politigu xamle bu jag, yokk mën-mën yi, jokkale ak ci yaatal mën-mëni
dogalloo yi.
Ci jublu boobu, dinañu déegaat taxawaayu benney politigi jëflante yi, ñu ciy teg waxaaleb
seetaat kuréeli diggante nguur yi ak ndimbalu jëflante ci li di mboolem doxinu duggoo bi.
Boroom alal yi ak nguur yi dañu jàppe xelu wax ji ci bokklu ak nguurin gu sell. Ci loolu, digtal yi
juddoo ci xalaatu jëfkati jaambur yi dañu war a doon lu ñuy sàmmoonteel, muy ci wàllu Nguur yi
walla wu boroom alal yi.
Ñu jële ko ci: Lazare KI ZERBO. Duggoo Afrig. Teg jëfkat yi ci digg bi. [Ci enternet]. Xët bu ñu yër bésu15/06/2012.
http://base.afrique-gouvernance.net/fr/corpus_biprint/fiche-bipint-56.html
148
Limu yaatal téere yi ci aju
• AKANNI-HONVO, Adrien. « Intégration régionale, effets frontières et convergence ou
divergence des économies en dévelopement. » Région et Développement 17-2003 (2003) : 109143.
• BEKOLO-EBE, Bruno. «L’intégration régionale en Afrique : caractéristi-ques, contraintes et
perspectives.» Mondes en développement 3 (2001):81-88.
• BIO-GOURA, S. « Les TEC de la CEDEAO et leurs Conséquences sur l’Intégration Régionale et
les Négociations APE. » 2006.
• BUNDU, Abass. « La CEDEAO et l’avenir de l’intégration régionale en Afrique de l’Ouest. »
• KIPRE, Pierre. Intégration régionale et développement rural en Afrique de l’Ouest. Sides,
2006.
• LAMBERT, Agnès. «Les commerçants et l’intégration régionale.» Le Sénégal et ses voisins,
Dakar : Espace-temps, (1994).
• LAVERGNE, R. (sdir.), Intégration et coopération régionale en Afrique de l’Ouest. Paris :
Karthala-CRDJ, (1996) 41-62
• LAVERGNE, Réal P. Intégration et coopération régionale en Afrique de l’Ouest. Editions
Karthala ; Ottawa : CRDI 1996.
• PETITEVILLE, Franck. «Les processus d’intégration régionale, vecteurs de recomposition du
système international ?» Etudes internationales 28.3 (1997).
149
Limu dal yi ci aju ci Enternet
• UNESCO. CULTIVONS LA PAIX. [En ligne]. (Page consultée le 15/06/2012)
http://www3.unesco.org/iycp/fr/fr/_sum_cp.htm
• UNESCO. Rapport de synthèse préliminaire de l’ONU sur une culture de la paix
1998. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012.
http://unesdoc.unesco.org/images/0011/001130/113034F.pdf
• EDH (Explorons le Droit Humanitaire) Introduction, page 12 [En ligne]. (Page
consultée le 15/06/2012).
http://www.ehl.icrc.org/images/resources/pdf/otherlanguages/french/Introductory.pdf
• United Nations, Peace Education, The origins [en ligne] (Page consultée le 15/
06/2012), http://www.un.org/cyberschoolbus/peace/frame2.htm
• EDH (Explorons le Droit Humanitaire) Module 2, page 5. [En ligne]. (Page
consultée le 15/06/2012)
http://www.ehl.icrc.org/images/resources/pdf/otherlanguages/french/Module2.pdf
• Alain MOUCHOUX, FOrumUniversalité des droits d l’Homme OSLO 21-22
octobe 2010, Discours d’ouverture, [en ligne]. Page consultée le 15/06/2012
http://forumoslo.fede.org/textes/fr/Alain_ Mouchoux_discours_ouverture_FR.pdf
• César NTANGU LIHAU Approche bibliométrique et bibliographique des Rapports
du Secrétaire Général de l’Onu sur les violations des droits de l’homme commis en
République démocratique du Congo. 2001[En ligne] Page consultée le15/06/2012
http://www.memoireonline.com/12/081716/m_Apprche-bibliometrique-et-bibliographique
-des-Rapports-du-Secretaire-General-de-lOnu-sur-les-viola0.html
• J. MOURGEON Dictionnaire des questions internationales. [En ligne] Page
consultée le15/06/2012 http://books.google.sn/books?id-FpshNWAJKKsCƐtpg-PA123
&1pg-PA123&dq-I.+Mourgeon
• UNICEF. La Convention relative aux droits de l’enfant. [En ligne]. Page
consultée le 15/06/2012 http://www.unicef.org/french/crc/index_30207.html
• Civisme et citoyenneté. Le site du CIQ de l’Etang de l’Olivier. [En ligne]. Page
consultée le 15/06/2012
http://ciq.etangolivier.istres.over-blog.fr/pages/Civisme_et_citoyennete-212670.html
• Dictionnaire Français Larousse. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012
http://www.larousse.fr/dictionnaires/francais/citoyen_citoyenne/16241
• Capitalisation du Projet UNESCO – Luxembourg 548 RAF 3000. Formation aux
droits humains, à la citoyenneté et à la démocratie locale au Sénégal, Mali et
Burkina Faso. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012
http://unescdoc.unesco.org/images/0018/001813/181306fo.pdf
• Dictionnaire Français Larousse. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012
• http://www.larousse.fr/dictionnaires/franais/Civisme%20
• Citations Françaises. Edouard Herriot. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012
http://www.citations-francaises.fr/Une-democratie-bien-comprise-est-pas-un-regime-quimaintienne-artificiellement-entre-les-hommes-une-egalite-chimerique-est-unregime-delibre-selection-qui-assigne-autre-limite-ascension-sociale-que-l-citation-177702.html
• GAXIE, Daniel. « Démocratie ». In Encyclopédia Universalis [En ligne]. (Page
consultée le 15/06/2012) http://www.universalis.fr/encyclopedie/democratie/
• ACE. Définition de la démocratie. [En ligne]. (Page consultée le 15/06/2012)
http://aceprojet.org/main/francais/ve/vec05b01.htm
• Protocole A/SP1/12/01 sur la démocratie et la bonne gouvernance, additionnel au protocole relatif au
mécanisme de préventio, de gestion, de règlement de conflits, de maintien de la paix et de la sécurité.
[En ligne]. (Page consultée le 15/06/2012).
150
http://www.comm.ecowas.int/sec/fr/protocoles/Protocole-additionnel-sur-la-Bonne-gouvernance-etla-democ.pdf
• « Tout le monde veut sauver la planète, mais personne ne veut descendre les
poubelles. Jean Yanne. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012.
http ://scarlettsansrhett.wordpress.com/2009/05/30/tout-le-monde-veut-sauver-la-planetemais-personne-ne-veut-descendre-les-poubelees/
• Saphir Développement. Assistance en Santé publique. [En ligne]. (Page consultée
le 15/06/2012). http ://saphirdeveloppement.org/domaine-competences/assistance-santepublique.html
• L’Oms penchée sur les Africains. 20 Novembre 2006. [En ligne] Page consultée
le 15/06/2012 http://www.destinationsante.com/fr_depeche.php?id_rubrique=26Ɛtid_
article=19917&cat=1
• Census.gov, People and household, International programs, main data,
International data base. 2012. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012.
http ://www.census.gov/population/international/data/idb/region.php
• Plaquette de l’ONG Planet’Ere. [En ligne]. Page consultée le 15/06/2012
http://www.planetere.org/ancien_site/telech_doc/plaquette_ong.pdf
• Wenceslas Sacré Coeur MONZOLA. Les initiatives d’intégration régionale en
Afrique de l’Ouest: analyse du cadre institutionnel de la CEDEAO. 2009. [En
ligne]. Page consultée le 15/06/2012
http://www.memoireonline.com/04/11/4492/m_Les-initiatives-dintegration-regionale-enAfrique-de-lOuest--analyse-du-cadre-institutionne17.html
151
TOFTAL YI
_______________________________________________________________________________
Gindiy njàngale
1. Jaarale bi ci mën-mën yi
Tëralini njàngale mu digg-dóomu mi léegi, ci li ñu ëmb lañu leen di wonale. Kon sasu jàngalekat
bi mooy fexe amal ay xam-xam. Ci noonu, fésaluñu soloo taxawal xam-xam yooyu ci benn
anam. Moona de, gis nañu tey ni am ay xam-xami njàng yu bare rekk du tax ñu leen di mën a
taxawin ci ay nekkini jëfe.
Doyadi yooyu ñu gis ci demalinu tëralin woowu moo waral dugge bi ak mën-mën yi ci mbir mi.
Jaarale boobu dafay tax njàngale duggoo biy may njàngaan bi muy taxawin saa su ne li mu jàng
ngir lijjanti ay anam yu mel ni yi am ciy yëngu-yënguy dund gi. Mën-mën bi, di rekk mën-mën ak
jëfe, dafay tegu ci mëninu njàngaan bi ci taxawal yi mu jàng, di leen duggoo ak a toxal.
Jaarale bi ci mën-mën yi mu ngi wéeru ci ñaari mbir.
Bi jëkk bi ñu naan bu «defaraankat» bi, dafa ne amal benn xam-xam bu dul bu jóge ci jéemantu.
Njàngaan bi dafa war a tabax xam-xamam ci ay nekkin yu bare.
Ñaareel bi ñu tudde bu «defaraankatu nit ñi» (te soqikoo ci bu jëkk bi), di fésal deminu jotaleg
njàngale mi. Njàngaan bi dafay tabax xam-xamam ak ni muy joteek ñeneen ñi ak kéewu nit ñi.
• La waral jaarale bi ci mën-mën yi ?
Ci lu jëkk, jaarale bi ci mën-mën yi dafay tegtal ci lu leer li njàngaan bi war a mokkal ; duñu
fésalati li jàngalekat bi war a jàngale
Ñaareel bi, jaarale boobu dafay mën a amal maanaa njàngale yi. Dañu war a weesu nekkinu
woroo woowuy tax njàngaan yi di naan lan la li ñuy jàng ci lekkool di jeriñ. Noonu, jaarale bi ci
mën-mën yi dafa leen di jàngal gise saa su ne li ñu jàng ci ay nekkin yu leen amal maanaa, te di
leen ko mënloo jeriñoo ci nekkin yooyu.
Bi ci des, jaarale bi ci mën-mën yi dafay tax ñu jàppe yi njàngaan bi xam naka lu mu mën a
lijjantee ay nekkin, lu dootul rekk naaxu xam-xam ak xam-jëf yu muy yombal di gaaw a fàtte te
du xam nu mu leen di doxale ci dund gi.
2. Njàngalem duggoo bi (di jeriñ jaarale bi ci mën-mën yi).
Jaarale bi ci mën-mën yi, ci doxalinu njàngale duggoo bi la tegu.
• Nu ñuy déege njàngalem duggoo bi ? Mooy dañu war amal doxalin woo xam ni du di dajale
rekk ay xam-xam ak ay xam-jëf, waaye wuy mënloo njàngaan bi jëriñoo yi ñu jàng ngir lijjanti ay
nekkin, ay yu ko amal maanaa.
152
Ngërëm yi
Equipe de coordination/supervision
Nom /Name
Fonction/
Position
Organisation/
Organization
Pays/
Country
E-mail
Téléphone/
Telephone
UNESCO
YDO Yao
Chef Section ED/PSD
UNESCO-BREDA
Sénégal
[email protected]
(+221) 77 529 45 77
GUISSE Papa
Banga
Coordonnateur de projet
sous régional
UNESCO-BREDA
Sénégal
[email protected]
(+221) 77 728 83 86
CEDEAO
MAGA
Abdoulaye
Directeur Education,
Culture, Science et
Technologie
ECOWAS
[email protected]
NIKIEMA
Dieudonné
Manager Ecowas Peace
Fund
CEDEAO / ABUJA
Nigéria
[email protected]
(+234) 812 912 53 14
(+234) 813 538 00 09
OGBE Rachel
Principal Program Officer
Education
CEDEAO / ABUJA
Nigéria
[email protected]
(+ 234) 803 320 1059
KOUAKOU
Roland
Chef Division Science et
Technologie
CEDEAO / ABUJA
Nigéria
[email protected]
(+224) 706 800 44 76
Experts
Nom /Name
Fonction/
Position
Organisation/
Organization
Pays/
Country
E-mail
Téléphone/Tele
phone
AGLO John
Professeur
Université de
Lomé
Togo
[email protected]
(+228) 90 12 41
36
ADENIYI Elias
Ola
Director Research
Nigeria
[email protected]
+234 803 598 36
75
ADOTEVI
Adoté-Bah
TTISSA Manager
UNESCOBREDA
Sénégal
[email protected]
+221 33 849 23 19
Commission
CEDEAO
Nigéria
[email protected]
+234 703 410
3880
AJIBEWA
Aderemi
ANSAH
Samuel
Director Teacher
Education
Ghana
[email protected]
02 44 11 28 02
AAWORBNANG
Director Curriculum
Research
Ghana
[email protected]
02 44 79 85 21
153
MAABOBR
KOR Jacob
BA Fatimata
Directrice / Inspectrice du
Primaire et du Secondaire
INEADE
Sénégal
[email protected]
(+221) 775 36 25
07
BADINI/KABRE
Alimata
Directrice de l’Education
artistique, culturelle,
environnementale et en
matière de population et
de citoyenneté
DEACEMPC
Burkina
Faso
[email protected]
00226 78 21 40
55
0026 70 71 47 78
l’Ecole Normale
des Instituteurs
de Dubréka
Guinée
[email protected] /
[email protected]
+224 62 42 22 24
+224 65 29 15 99
ENSK
Burkina
Faso
[email protected]
+226 70 05 11 95
DG/INDRAP/ME
N/A/
PLN
ISSEG
Niger
[email protected]
+227 96 98 15 70
Guinée
Conakry
[email protected]
(+224) 60 61 87
43
(+224) 62 95 81
18
+226 76 47 93 01
BAH Lalya
Ibrahima
BARRY
Fatoumata
Binta
BATIONO
Jean-Claude
ADEA
Directrice de l’Ecole
Normale des Instituteurs
de Dubréka (Professeur
d’Ecole Normale)
Directeur de l’Ecole
normale supérieure de
Koudougou
BOZARI
Ibrahim Rabi
CAMARA
Moussa
Enseignant-Chercheur /
Chef de Département
COMPAORE
Pamoussa
Directeur des Etudes et de
la Planification
DEP
Burkina
Faso
[email protected]
Professeur d’Ecole
Normale
Directeur des
Etudes/ENI/ICINDIA
COULIBALY/H
Inspecteur de
AIDARA Téné
l’Enseignement
Natogoma
Secondaire
DAOUDA
Directeur des Etudes et de
Abdourahaman
Programmation
e
DA CUNHA
Sous directeur de ENS «
Pascoal
Tchico Té »
ENI
Guinée
Conakry
[email protected]
(+224) 62 97 8018
(+224) 69 0142
83
Côte
d’Ivoire
[email protected]
+225 01 33 95 87
Niger
[email protected]
[email protected]
+227 97 97 49 08 /
+227 96 96 72 83
Guinée
Bissau
[email protected]
245 667 04 77 245
525 42 95
Togo
[email protected]
(+228) 90 94 59
53
UNESCO
Sénégal
[email protected]
+221 776 33 81 70
DEP
Burkina
Faso
[email protected]
00226 70 75 40 11
INEADE
Sénégal
[email protected]
+221 776592636
CONDE Fodé
DANTSEY Koffi
Edinam
DIA Mamadou
Ndiaye
Ingénieur Agroenvironnementaliste /
Consultant / Ancien
coordonnateur adjoint
pour l’Afrique du Projet
Biosécurité PNUE à
Nairobie
Chef de
Division/Commission
DIABOUGA
Yombo Paul
Directeur des Etudes et de
la Planification
DIAGNE
Ousmane
Doudou Maty
ENSTT
154
Nom /Name
DIARRA Abou
DIKENOU
Kwami
Christophe
DOUMONGUE
Djouma
Fonction/Position
Organisation/Or
ganization
Pays/
Country
E-mail
Téléphone/Tele
phone
Mali
[email protected]
Togo
[email protected]
(+223) 76 20 01
72
(+228) 90 08 19
33
Togo
[email protected]
(+228) 90 05 62
98 / 22 21 21 29
[email protected]
+ 234 80 72 88 13
91
Togo
[email protected]
(+228) 90 22 35
01
Mali
[email protected]
+223 73 33 43 37
MEMP
Bénin
[email protected]
+229 95 49 64 74
+229 96 80 94 48
UNESCO
Togo
[email protected]
(+228) 90 83 76
98
Professeur
Professeur d’’éthique –
responsable du master
d’éthique; Université de
Lomé
Inspecteur de l’Education
nationale/ Doyen de
l’Inspection générale de
l’éducation
EJIME Paul
PO
Communication
ECOWAS
EKOUE Yaovi
Inspecteur de l’Education
nationale / Directeur; Ecole
normale des instituteurs
de Notsè
EL OUMRANY
Consultante Plateforme
Lalla K.
Africaine pour l’Education
des Jeunes et des Adultes
ESSE
Chef de service Evaluation
Dominique
des Apprentissages Formation de la Direction
de l’Inspection
Pédagogique
FAYE Magatte
Coordonnateur Projet
CapEFA
GABA K.
Mawusé
Inspecteur de l’Education
Nationale à la retraite
Direction des
Formations
Togo
[email protected]
(+228) 90 36 33
03
GAYFOR Zawu
B.
Instructor
University of
Liberia
Liberia
[email protected]
(+231) 886415176
GOABGA
Emmanuel W.
Secrétaire général du
Ministre de l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
INEADE
Burkina
Faso
Sénégal
[email protected]
+221 775727207
Guinée
[email protected]
+224 68 24 21 36
/ 64 28 80 70
GUEYE Issakha
II MARA Facely
Directeur Adjoint
JALLOW
Mohammed B.
S.
KABA Asta
Director of Planning
Gambie
[email protected]
Curriculum Specialist
Ministry of Education
Libéria
[email protected]
231 88 06 22 722
Burkina
Faso
[email protected]
+226 70 35 64 72
Sierra
Leone
[email protected]
(+232) 76 73 25 48
KABORE/OUE
DRAOGO
Juliette
KALLON
Mohamed Peps
Directrice générale de la
Recherche, des
Innovations en Education
et de la Formation
Principal Lecturer;
Freetown Teachers
College
Direction
Nationale de
l’Education
Civique
DGRIEF
155
KANE
Soumaila
Chef de service
DPFC
Côte
d’Ivoire
[email protected]
(+225) 01 85 06
98/ 07 69 18 22
KARNGBEAE
Leeway Dave
Field Coordinator
Ministry of
Education
Liberia
[email protected]
(+231) 76 34 63 55
(+231) 776346355
KERKULA
Peter L.
Teacher
University of
Libéria
Libéria
[email protected]
231 654 35 58
C/DPSDNP/MEAPLN
Mali
[email protected]
00223 66 71 83 17
[email protected]
+225 08 27 95 48
+225 22 41 53 73
Togo
[email protected]
(+228) 90 20 63
47
Guinée
Bissau
[email protected]
245 524 23 37
(+228) 90 07 52
55 / 22 22 13 37
KONANDJI
Youssouf
KONE/TRAOR
E Nathalie
Vice-Présidente
FASCAO/WACSOF
FASCAO/WACS
OF
KOUGBLENOU
Akoété
Secrétaire Général
LINDIM
CORREIA Rui
Directeur Général
Commission
nationale
UNESCO
INDE
LANKOANDE
Emmanuel
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
Direction des
enseignements
préscolaire et
primaire
INEADE
Togo
[email protected]
Sénégal
[email protected]
Freetown
Teacher College
Sierra
Leone
[email protected]
(+232) 76 53 09
64
Director Basic and
Secondary Education
Gambie
[email protected]
00220 990 94 00
MENSAH Félix
Spécialiste des Curriucla
C/SF/MEMP
Bénin
[email protected]
00229 97 87 93
95
MENSAHPIERUCCI
Tchotcho
Marcelline
Directrice générale;
Direction de la
consolidation de la
démocratie et de la
formation civique
Directeur général de
l’Ecole Nationale des
Enseignants du Primaire
de Loumbila
Togo
[email protected]
(+228) 91 42 4270
ENEP
Burkina
Faso
[email protected]
+226 70 23 70 13
INEADE
Sénégal
[email protected]
+221 775445305
Direction de la
Planification et
de la
Reforme/MEN
UNESCOBREDA
Sénégal
[email protected]
[email protected]
+221 775 38 30 63
Sénégal
[email protected]
+221 33 849 23 23
Gambia College
Gambie
[email protected]
(+220) 990 88 26
/ 448 30 62
LANTOMEY
Koffi
Ouboènalè
Directeur
LO CISSE
Ndeye Fama
Chercheur
MANSARAY
Imelda Ann
Marie
MBAYE
Amicoleh
Principal Lecturer
NASSOURI
Seydou
NDIAYE Bala
NDIAYE BEYE
Khady
SG
NDOMBI
Christian
Conseiller Régional/CLT
NDOW Isatou
Head of School
Burkina
Faso
156
NZAU
MUTETA
Ginette
ONOKOKO
Gaspard
Représentante résidente
de la BAD au Burkina
OUATTARA
Kourbié
Modibo
OLUTAYO
Olusegun
OUEDRAOGO/
ZONGO
Eléonore J
PACODI T.
Barthélémy
BAD
Burkina
Faso
[email protected]
GRAREDEP
Sénégal
[email protected]
+221 775530857
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
Commission
CEDEAO
Burkina
Faso
[email protected]
+228 66 04 15 23
GTENF/ADEA
Groupe de
Travail sur
l’Education non
Formelle
CNU
Burkina
Faso
[email protected]
+226 50 36 58 45
/ 70 23 96 94
Burkina
Faso
SACANOUD
Kouamé Benoit
Enseignant-chercheur
ENS
Côte
d’Ivoire
[email protected]
(+225) 07 25 80
96
SAM Kuilbila
Directeur général des
Inspections et de la
formation pédagogique
Inspectrice de l’Education
nationale chargée du
préscolaire
DGIFP
Burkina
Faso
[email protected]
+226 70 74 97 94
Direction des
enseignements
préscolaire et
primaire
IA/DAKAR
Togo
[email protected]
(+228) 90 09 30
95
Sénégal
[email protected]
+221 77 3793421
Sénégal
[email protected]
+221 776312357
Burkina
Faso
[email protected]
+226 70 26 49 85
Burkina
Faso
+221 775 49 17 62
SAMAH Tinka
SARR Abdou
SAWADOGO
S. Innocent
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
MEN/CABINET
SIBY Marie
SOULAMA
Baba Ahmed
Burkina
Faso
CNU
SY/OUEDRAO
GO Agathe
Secrétaire général de la
Commission nationale
pour l’UNESCO
CCCD Coordinator Plan
Burkina Faso
TALL Boubacar
Consultant
Institut National
d’Etude et
Action/INEADE
INEADE
Sénégal
[email protected] /
[email protected]
[email protected]
Sénégal
[email protected]
+221 775503495
TOURE Birama
TOURE THIAM
Maréma
Chef section SHS
UNESCO
Sénégal
[email protected]
(+221) 77 6379
615
TOURE
Moustapha
Secrétaire Exécutif
CEB/DPRE
Sénégal
[email protected]
+221 77 534 17 31
Ministère des
Droits Humains
Burkina
Faso
[email protected]
00226 70 39 44
04
TRAORE/BICA
BA B.
Madeleine
157
TRAORE
Issiaka
CNU
Burkina
Faso
TRAORE
Mamadou
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
CEDEAO /
ABUJA
Burkina
Faso
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
CNU
Burkina
Faso
ZAGRE Patricia
CNU
Burkina
Faso
ZAN Elie
Ministère de
l’Education
nationale et de
l’Alphabétisation
Burkina
Faso
UGWUNZE
Gloria
WANDAOGO
Issa
WENMENGA
Siassan
Research Officer
Nigéria
[email protected]
(+234) 80 55 60
50 25
Burkina
Faso
158
Infographie
Nom /Name
DIOUF Assane
Fonction/
Position
Infographe
Organisation/
Organization
UNESCO
Pays/
Country
Sénégal
E-mail
[email protected]
Téléphone/
Telephone
+221
775707359
Assistantes
Nom /Name
Fonction/
Position
Organisation/
Organization
Pays/
Country
E-mail
Téléphone/
Telephone
BOMBO
Viviane
Secrétaire
Bilingue
CEDEAO / ABUJA
Nigéria
[email protected] (+234) 706 423
[email protected]
10 90
GANDZION
Olivia
Stagiaire
UNESCO-BREDA
Sénégal
[email protected]
r
GARCIA Nina
Stagiaire
UNESCO-BREDA
Sénégal
[email protected]
KANE Mame
Diarra
Assistante
UNESCO- BREDA
Sénégal
[email protected]
+221 77 193 26
71
159
160