NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREDI YA 12
XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)
PAPILA RA 2 (P2)
EXEMPLAR 2009
TIMARAKA: 70
NKARHI: 2½ wa tiawara
Papila leri ri na 12 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
2
NSC
DoE/Exemplar 2009
SWITSUNDZUXO
1.
Hlaya swiletelo leswi nga eka pheji leri loko u nga si sungula ku hlamula
swivutiso.
2.
Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leri landzelaka kutani
u fungha tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke hi tona eka
lembe leri. Endzhaku ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u
hlawula leswi u lavaka ku hlamula swona.
3.
Papila leri ri na swiyenge swinharhu:
XIYENGE XA A: Novhele
XIYENGE XA B: Ntlangu
XIYENGE XA C: Vutlhokovetseri
(35)
(35)
(35)
4.
Landzelela swiletelo leswi nga eku sunguleni ka xiyenge xin'wana na
xin'wana hi vukheta.
5.
Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA, hileswaku Xivutiso XIN'WE eka
xiyenge xin'wana na xin'wana xa leswimbirhi u swi hlawuleke. Tirhisa
nongonoko wo tikamba lowu nga emakumu ka phepha ra swivutiso ku ku
pfuna ku endla tano.
6.
Nombora swivutiso swa wena tanihilaha swi nomboriweke hakona eka
phepha ra swivutiso.
7.
Sungula swivutiso swa xiyenge xin'wana na xin'wana eka pheji YINTSHWA u
tlhela u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.
8.
Tlula ntila loko u hetile nhlamulo ya xivutiso xin'wana na xin'wana.
9.
Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka) u ri karhi u landzelela milawu ya
mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.
10.
Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka xiyenge
xin'wana na xin'wana.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
3
NSC
DoE/Exemplar 2009
XIYENGE XA A: NOVHELE
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
NOMBORO YA XIVUTISO
XIVUTISO
TIMARAKA
1. (Ndzi ngo tinciki –
Xivutiso xa xitsalwana
35
Thuketana, FA)
KUMBE
2. (Ndzi ngo tinciki –
Swivutiso swo koma swo
35
Thuketana, FA)
huma eka ntshaho
XIYENGE XA B: NTLANGU
HLAMULA XIVUTISO XIN'WE EKA SWIVUTISO LESWIMBIRHI
3. (Byokota Madlayisani –
Xivutiso xa xitsalwana
Marhanele, MM)
KUMBE
4. (Byokota Madlayisani –
Swivutiso swo koma swo
Marhanele, MM)
huma eka ntshaho
35
35
XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI
HLAMULA SWIVUTISO SWIMBIRHI NTSENA EKA
SWITLHOKOVETSELO LESWI NGA LAHA HANSI
5. Ra dzindza – Ngobeni, B
Swivutiso swo koma swo
huma eka ntshaho
KUMBE
6. Swa ndzi kweva – Ngobeni, B
Swivutiso swo koma swo
huma eka ntshaho
KUMBE
7. N'wini wanga – Malungana, M
Swivutiso swo koma swo
huma eka ntshaho
KUMBE
8. Xireresa xo basa –
Swivutiso swo koma swo
Marhenele, MM
huma eka ntshaho
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
17½
17½
17½
17½
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
4
NSC
DoE/Exemplar 2009
XIYENGE XA A: NOVHELE: NDZI NGO TINCIKI – HI THUKETANA, FA
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swo
koma swo huma eka ntshaho.
XIVUTISO XA 1: Xitswalana
Hlamusela hi tinxaka ta swimunhuhatwa eka novhele leyi laha henhla. Nhlamulo ya
wena yi fanele ku va kwalomu ka 250 – 300 wa marito.
[35]
KUMBE
XIVUTISO XA 2: Swivutiso swo koma swo huma eka ntshaho
Hlaya ndzimana leyi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka yona:
''Yo va manyunyu ya Ntekele ya dina man,'' ku hlamula manana Mahime. ''Ina, wona
ya dina,'' ku hlamula Manana Nkulunge. ''Vatolo va te loko mfenhe yi nantswe vulombe
a ya ha kandziyi ni le hansi. Ntekele i mfenhe leyi natsweke vulombe.''
2.1
Boxa ndhawu laha vavasati lava va vulavulaka va ri kona.
(4)
2.2
Xana xikongomelo xa ku va va ri eka ndhawu leyi hi xihi?
(4)
2.3
Boxa dyondzo ya Ntekele ekerekeni eka siku leri.
(2)
2.4
Nyika vonelo ra vavasati mayelana na dyondzo ya Ntekele ya siku ekerekeni.
(3)
2.5
Hlawula nhlamulo yin'we exikarhi ka letimbirhi:
2.5.1
Ntekele a a ri mufundhisi ekerekeni ya Rixongile.
2.5.2
Ntekele a a ri murhangeri ekerekeni ya Rixongile.
(2)
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
Hi ku hlamala mavengelo ya vatswari lava va vona, varhandzani lava, va lavisise
mhaka ya kona, kutani va kuma leswaku rivengo ra mindyangu lemimbirhi a ri ri ra
khale …
2.6
Xana varhandzani lava ku vulavuriwaka hi vona i vamani?
(2)
2.7
Hlamusela xivangelo xa rivengo leri ku vulavuriwaka hi rona.
(8)
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
5
NSC
DoE/Exemplar 2009
Hi ku leteriwa hi marito lama nga laha hansi, hlamula swivutiso leswi landzelaka.
''Movha wu haha tano hi xitarata, pho a ku ri exiehlweni. U te loko
Rice a ku movha! O twa hi loko a pfangana ni misava.''
2.8
Xana movha lowu ku vulavuriwaka hi wona, a ku ri wa ka mani?
(4)
2.9
Hlamusela leswaku ku pfangana na misava swi vula yini?
(2)
2.10
Boxa xivangelo xa ku wa ka movha.
(2)
2.11
Xana Rice ku kala a kumeka eka ndhawu leyi hi nkarhi wo lowu a swi lo yini?
(2)
[35]
NTSENGO WA XIYENGE XA A:
35
XIYENGE XA B: NTLANGU: BYOKOTA MADLAYISANI – HI MARHANELE MM
SWILETELO:
U languteriwa ku hlamula xivutiso xin'we ntsena, xa xitsalwana kumbe swivutiso swo
koma swo huma eka ntshaho.
XIVUTISO XA 3
Mindyangu yo tala ya fayeka hikokwalaho ka vugangu na byalwa. Hi ku pfuniwa hi
marito lawa, hlamusela timhaka leti humeleleke u kongomisa eka mindyangu ya
ntlangu lowu. Nhlamulo ya wena yi fanele yi va kwalomu ka 250 – 300 wa marito.
[35]
KUMBE
XIVUTISO XA 4
Hlaya ndzimana leyi landzelaka, kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka yona.
Makhanana: (Loyi nkarhi hinkwawo a timiyelela leswaku vuxaka bya yena ni Ndhuna
byi nga tipaluxi). Mina ndzi lo swi vona xikan'we Leswaku Ndhuna ya hina
yi ni tintswalo. Futhi heyi, a va talanga vo fana ni nuna loyi.
4.1
Boxa ndhawu leyi ximunhuhatwa lexi xi vulavulaka xi ri eka yona.
(4)
4.2
Xana vuxaka lebyi a byi ri kona exikarhi ka ximunhuhatwa lexi na Ndhuna hi
byihi?
(2)
Boxa swilo leswi Gezani a nga swi nyika Makhanana loko va ta va va ri eka
ndhawu leyi.
(6)
4.3
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
6
NSC
DoE/Exemplar 2009
Hlaya ndzimana leyi, kutani u hlamula swivutiso ehansi ka yona.
''Mathebula lexa wena u xi tshembile ngopfu ku tlula na hina tindhuna. Xana
Xa ku nyika mali yo fana ni leyi u yi kumaka eka mina? Na sweswi loko
ndzo swi lava ndzi nga ku nyika.''
4.4
Xana ximunhuhatwa lexi vulavulaka, a xi vulavula na mani?
(2)
4.5
Boxa ndhawu laha vanhu lava a va huma kona loko va tikuma va ri eka
ndhawu leyi.
(4)
Hlamusela khombo leri nga humelela loko Mathebula a ta va a humelerile
laha a va ri kona.
(6)
Xana hi ku vona ka wena, matikhomelo ya Makhanana tanihi manana ya
amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena.
(8)
4.6
4.7
4.8
Kombisa ku yelana ka mahanyelo ya Mavundza na ya Makhanana.
NTSENGO WA XIYENGE XA B:
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
(3)
[35]
35
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
7
NSC
DoE/Exemplar 2009
XIYENGE XA C: VUTLHOKOVETSERI
SWILETELO:
Eka xiyenge lexi, hlawula swivutiso SWIMBIRHI, u hlamula swona NTSENA.
XIVUTISO XA 5: Xitlhovotselo xa Ra dzindza hi Bruce Ngobeni
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
ka xona:
Mindyangu ya namuntlha yi khome hi ritulu,
Yi orha switiko swa khombo,
Ndlati ya madzolonga ya baleka,
Xipulula xi tshikele mandza ya xona emindyangwini,
Mindyangu yo khoma timbilu loko ri dzindza ri hatima.
Tinxangu ta mindyangu ti khomisa nsululwana,
Namuntlha emindyangwini ku handza n'hwari,
Matsume ni nkata a yi vhikeki,
Yi minya ku minya,
Ku sala switlakati swa swiketi ni maburuku.
Mahlo yanga ya phutsela hi riphimela,
Ku vona mintsumbu ya ndyangu yi lo nhavululu!
Bombo ra namuntlha ra nuha,
I bombo muni ro bomba hi xikhohlola-rifu,
Tinhlampfu ta xona ti dlidlimbetela vukati emasirheni.
I nkuzi muni yo loko ti gomolana,
Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bi!!
Ni mugulugudela wa marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa,
Ku sala xivala na migoqo ya tingana,
Hakunene mapapa ya fuwe mpfula na ndlati.
Mindyangu i mpfurhampfurha,
Wun'wana u ri xa n'hwari loko un'wana a ku xa nkengere,
Tinghumendhlana ta tiko tshovani swiphundla mi timela nhova,
Layani tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukarhi,
Hikuva minete yin'wana na yin'wana xigitsi xi hlanta rifu
emindyangwini,
Vatshiveri na swiciwana va dyela enghinghiyeni,
Swihlungwana swi fihle swo tala,
Phela mpfula ya xihangu yi siya maphoko emindyangwini.
SWIVUTISO
5.1
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
(3)
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
8
NSC
DoE/Exemplar 2009
5.2
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: Ra dzindza?
(2)
5.3
Mutlhokovetseri u vula yini hi ntila lowu nge: ''Layini tinhloko ta mindyangu ti
ta kota ku vohla vukarhi?''
(2)
Ntila lowu nge: ''Bombo ra namuntlha ra nuha,'' wu ku tisela yini
emiehleketweni?
(2)
5.5
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Swihlungwana swi fihle swo tala?''
(2)
5.6
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito ''vatshiveri''. Xana eka
xitlhokovetselo lexi vatshiveri ku vuriwa vamani?
(2½)
Hi wahi marito mambirhi lawa mutlhokovetseri a nga ya tirhisa ku vula
xibamu?
(2)
5.4
5.7
5.8
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
(2)
[17½]
XIVUTISO XA 6: Xitlhovotselo xa Swa ndzi kweva hi Bruce Ngobeni
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
ka xona:
Nxavo wa mafurha wu gonya n'hweti ni n'hweti,
Vachayeri van'wana va paka swipandza-mananga etigaraji,
Ivi va ba hi nenge,
Swo tiyela hi lava xikhwama xo enta,
Vachayeri vo rila yi oma,
Hikuva nxavo wo gonya wu gonyile.
Hambi vakhandziyi ri va xele kambirhi,
Loko u teka rendzo u fanele wo halaka,
Hikuva mabazi ni mathekisi swi minya swikhwama swa vona,
Minkhamu yo nuha yo mbvee!
Lexi ndzi kwevaka i rivilo ro gonya ka mafurha,
Yi khupuka hi ntsengo wo bumbula.
Leswi swi vangela rixaka ku kecela hi vutomi,
Riendzo ri kukurheta xuma xo vonaka,
Va boheka ku ya xokola ni leyi a va yi khonetile lomo,
Leyi a yi ri ya ndzindza-khombo,
Mbilu yanga ya fufunha,
Swi tsandze valava va nga fumbarhela xuma xo nona,
Va kale va wa mapa.
SWIVUTISO
6.1
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
(3)
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
9
NSC
DoE/Exemplar 2009
6.2
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku Swa ndzi kweva?
(2)
6.3
Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito ''kecela''. Xana laha ka
xitlhokovetselo ri vula yini?
(3)
6.4
Ntila lowu nge: ''Mbilu yanga ya fufunha'' wu ku tisela yini emiehleketweni?
(2)
6.5
Vanhu va xikhwama xo enta i vanhu va njhani?
(2)
6.6
Ku ba hi nenge swi vula yini?
(1½)
6.7
Xana mali ya ndzindza-khombo hi leya njhani?
(2)
6.8
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
(2)
[17½]
XIVUTISO XA 7: Xitlhovotselo xa N'wini wanga hi Max Malungana
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
ka xona:
Ndzi n'wana wa wena Yehovha,
Ndzi wa wena Tatana,
Ndzi nhlangana ni minthlamu leyi rhiyiweke,
Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga ehleketangi,
Kambe a ndzi ku rivali,
Vito ra wena ri dzimile timitsu embilwini ya mina.
Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi nga titwangi,
Ndzi pfa ndzi tikuma etiveni ra mitwa ya lunya,
A hi ku rhandza ka mina Tatana,
Ko va vuvabyi bya xitshuketa,
Ndzi phuli ephungulweni Tatana.
Mavabyi ya mina ya mahanyelo i matutu vana va Ntavasi,
Ndzi pfa ndzi tikuma eka mahanyelo yo vindluka,
Kambe a hi ku rhandza ka mina,
I Sathana xi nga ni mavondzo.
Ndzi tweli vusiwana Yehovha,
Ndzi ricece ra wena.
SWIVUTISO
7.1
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
(3)
7.2
Hi swi tivisa ku yini leswaku xitlhokovetselo lexi i xikhongelo?
(2)
7.3
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Yin'wana yi ndzi phasa ndzi nga
ehleketangi?''
(2)
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
7.4
10
NSC
DoE/Exemplar 2009
Ntila lowu nge: ''Ndzi hlangana ni mintlhamu leyi rhiyiweke'' wu ku tisela yini
emiehleketweni?
(2)
7.5
Xana ku phula ephungulweni swi vula yini?
(2)
7.6
Tshaha ntila lowu kombaka leswaku mutlhokovetseri a nga lavi ku va na
vutihlamuleri bya mahanyelo ya yena, u tlhela u vula leswaku u lumbeta mani
ekamhaka leyi.
(2½)
Mutlhokovetseri u vula yini loko a ku: ''Ndzi pfa ndzi chochovela enhoveni ndzi
nga titwangi?''
(2)
7.7
7.8
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
(2)
[17½]
XIVUTISO XA 8: Xitlhovotselo xa Xireresa xo basa hi Max Marhanele
Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi swi nga ehansi
ka xona:
Xi basile xireresa xi lo paa!
Wongi xo hlamba hi ntswamba,
Kambe vumunhu bya xona bya kanakanisa.
Xireresa xo basa a hi huku;
Xi bebule vutlhari bya makondlo,
Lebyo luma byi pfurheta.
Xireresa xo basa a hi xinkenkela;
Xo va mamba yo fundza vuxungu;
Yi zula na byona kambe a byi yi dlayi.
Xireresa xo basa a hi nchumu no va nchumu;
Vutomi bya xona byi dluvekeriwe evuhuzeni;
Vuhuza byo ''chomana'' na va'soro.
Loko u fuwe lexo basa paa!
Hambi wo xi fungha wo tlanga ni nketani;
Vupapa bya xona byi ta ku wimba u ku gibidii!
Xireresa xo basa paa; i noto,
Swa antswa u sevelana ni lexa ntima dzwii!
Kumbe lexa ritshuri xi nga ta ku nyika nhloko.
SWIVUTISO
8.1
Hi mitila minharhu, nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.
(3)
8.2
Mutsari u vula yini yi mitila lemimbirhi leyi nge:
''Xi bebule vutlhari bya makondlo,
Lebyo luma byi pfurheta?''
(3)
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
8.3
11
NSC
DoE/Exemplar 2009
Xana ntila lowu nge: ''Xo va mamba yo fundza vuxungu,'' wu ku tisela yini
emiehleketweni?
(2)
Vula leswaku eka vutomi bya masiku hinkwawo, xihandza-matala ku vuriwa
yini, u tlhela u vula leswaku hi xihi xihandza-matala lexi mutlhokevetseri a
vulaka xona eka xitlhokovetselo lexi.
(2)
Hi ku vona ka mutlhokovetseri, hi xihi xintshuxo eka xiphiqo lexi xi nga kona
eka xitlhokovetselo lexi?
(2)
8.6
Ku sevelana swi vula yini?
(1½)
8.7
Vuhuza i yini?
(2)
8.8
Hi yihi dyondzo leyi u yi kumaka eka xitlhokovetselo lexi?
(2)
[17½]
8.4
8.5
NTSENGO WA XIYENGE XA C:
35
NTSENGO WA TIMARAKA:
70
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
12
NSC
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso
DoE/Exemplar 2009
Phendla
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2
13
NSC
DoE/Exemplar 2009
NONGONOKO WO TIKAMBA
XIYENGE
NOMBO- NOMBORO YA
MFUNGHO
RO YA
SWIVUTISO
WA GWAJU
XIVUMB
LESWI FANELEKE (√)
E-KO
KU HLAMURIWA
KUMBE
A: NOVHELE
1–2
1
(Xitsalwana kumbe
Swivutiso swo
koma)
KUMBE
B: NTLANGU
3–4
1
(Xitsalwana kumbe
Swivutiso swo
koma)
KUMBE
C: SWITLHOKOVETSELO
5–8
2
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso