‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري‪ ،‬ﺳﺎل ﺳﻮم‪ ،‬ﺷﻤﺎره ﻫﺎي ‪3‬و‪1387 ،4‬‬
‫ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫*‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ‬
‫داﻧﺸﻜﺪه ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﺻﻨﻌﺘﻲ ﺷﺮﻳﻒ‬
‫ﭼﻜﻴﺪه‬
‫زﻣﻴﻨﻪ‪ :‬ﭘﺲ از ﮔﺬﺷﺖ ﻧﻴﻢ ﻗﺮن از زﻣﺎن ﺷﺮوع اراﺋﻪ دروﺳﻲ در زﻣﻴﻨﻪ اﺧﻼق و آداب ﻛﺎري‪ ،‬ﺣﺮﻓﻪ اي و ﻓﻨﺎوري در داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎي ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﺑـﺎ ﮔﺴـﺘﺮش ﺑـﻪ ﻛـﺎرﮔﻴﺮي‬
‫ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت در اﻳﺮان و ﺿﺮورت ﺗﺪوﻳﻦ ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي دروس آﻣﻮزش داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬دﻟﻴﻞ ﻧﮕﺎرش اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫روش ﻛﺎر‪ :‬در اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ اﺑﻌﺎد ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ اﺧﻼﻗﻲ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮرﺳﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ ‪.‬‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي‪ :‬ﺑﺎ اﻟﮕﻮﺋﻲ ﻧﻮآوراﻧﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﺗﻌﻤﻴﻢ ﭼﺎرﭼﻮب راﻫﺒﺮدي زﻛﻤﻦ‪ ،‬ﺣﻮزه ﻫﺎي ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ آﻣﻮزﺷﻲ ﺑﺮاي ﻫﻤﻪ ﮔﺮوه ﻫﺎي ذﻳﻨﻔﻊ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﺷﺪه اﺳـﺖ‪ .‬ﺳـﭙﺲ‪،‬‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑﺎ ﺑﻬﺮه ﮔﻴﺮي از اﻟﮕﻮي ﺗﺪوﻳﻦ ﻣﺤﺘﻮاي درس داﻧﺶ ﭘﺎﻳﻪ )ﺑﺮ ﭘﺎﻳﻪ ﺣﻮزهﻫﺎ و واﺣﺪﻫﺎي داﻧﺸﻲ(‪ ،‬ﻃﺮح درﺳﻲ ﺑـﺮاي آﻣـﻮزش داﻧﺸـﮕﺎﻫﻲ آداب ﻓﻨـﺎوري‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮاي ﺗﺪرﻳﺲ در دوره ﻫﺎي ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ راﻳﺎﻧﻪ و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت اراﺋﻪ ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻛﻠﻴﺪ واژهﻫﺎ‪ :‬اﺧﻼق ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﮔﺮدش آزاد اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺟﺮاﺋﻢ راﻳﺎﻧﻪ اي‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﺗﻜﺜﻴﺮ و ﺗﺎﻟﻴﻒ راﻳﺎﻧﻪ اي‪.‬‬
‫ﺳﺮآﻏﺎز‬
‫ﺑﺨﻮاﻧﻴﻢ )‪ (4‬آﻧﺠﺎ ﻛﻪ ﻣﻲ ﮔﻮﻳﺪ‪" :‬آﻳﺎ ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن راﻳﺎﻧﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪران ﺑﻤﺐ‬
‫ﮔﻔﺘﻪ "اﺑﻦ ﺧﻠـﺪون" در ﺑـﺎب ﺿـﺮورت آﮔـﺎﻫﻲ و داﻧـﺶ ﻣﻌﻤـﺎران در‬
‫اﺗﻢ‪ ،‬ﺑﺪآوازه ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ؟" )‪ .(5‬ﻧﮕـﺎه ﻧﮕـﺮان"ﺟـﻮرج اورول"در ﻛﺘـﺎب‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺣﻘﻮﻗﻲ ﺑﻴﻦ ﻫﻤﺴﺎﻳﻪ ﻫﺎ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻧﻮع و ﺳﺒﻚ ﻣﻌﻤﺎري ﺑﺎ ﺗﻮﺟـﻪ‬
‫"‪ "1984‬ﺑﻪ اﺳﺘﻔﺎده از ﻓﻨﺎوري ﺑﺮاي ﺗﺴﻠﻂ ﺑﺮ زﻧﺪﮔﻲ و روان اﻧﺴـﺎن و‬
‫ﺑﻪ ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ در اﻳﺮان و ﺳﻄﺢ ﺑﺎﻻي ﻓﻨﺎوري ﻣﻌﻤﺎري در آن زﻣﺎن‬
‫اﻋﻤﺎل ﺟﺒﺎرﻳﺖ )‪ (6‬اﻣﺮوزه ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻓﺮدي ﻧﻴﺴﺖ ﻛﻪ ﺑـﺮ ﻟـﺰوم‬
‫را ﻣﻲﺗﻮان ﻣﺪﺧﻠﻲ ﭘﻴﮕﻴﺮي ﻧﺸﺪه در ﺑﺤﺚ ﺿﺮورت وﺟﻮد داﻧـﺶ ﻫـﺎي‬
‫ﺷــﻨﺎﺧﺖ اﺛــﺮات ﻣﺜﺒ ـﺖ و ﻣﻨﻔــﻲ ﺑ ـﻪﻛ ـﺎرﮔﻴﺮي ﻓﻨــﺎوري ﺗﺎﻛﻴــﺪ دارد‪.‬‬
‫ﺟﺎﻧﺒﻲ ﺑﺮاي ﻓﻨﺎوران ﻫﺮ ﺣﻮزه ﻛﺎري داﻧﺴﺖ )‪ .(1‬ﮔﻔﺘﺎر اﺑـﻦ ﺧﻠـﺪون در‬
‫ﺧﻮﺷﺒﺨﺘﺎﻧﻪ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي ﻣﻬﻤﻲ ﻣﺎﻧﻨـﺪ"ﻣـﺎ" اﺛـﺮ درﺧﺸـﺎن‬
‫ﺗﺮﻛﻴﺐ ﺑﺎ ﻧﻈﺮ "ﻛﺮاﻧﺒﺮگ" در ﺑﺎب ﻓﻨﺎوري ﻛﻪ‪" :‬ﻓﻨﺎوري ﻧﻪ ﺧﻮب اﺳﺖ‬
‫"زاﻣﻴﺎﺗﻴﻦ")‪ (7‬ﺗﺎ"ﺟﻬﺎن ﻗﺸﻨﮓ ﻧﻮ" ﻧﻮﺷﺘﻪ"آﻟـﺪوس ﻫﺎﻛﺴـﻠﻲ")‪ (8‬در‬
‫و ﻧﻪ ﺑﺪ اﻣﺎ ﻗﻄﻌﺎً ﺧﻨﺜﻲ ﻧﻴﺴﺖ" )‪ (2‬ﻣﺎ را ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺿﺮورﺗﻬﺎي ﺷـﻨﺎﺧﺖ‬
‫اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ از ﺳﺎﻟﻴﺎن ﭘﻴﺶ ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺘﺎﺳﻔﺎﻧﻪ ﻣـﻮرد‬
‫و ﺳﻮادآﻣﻮزي اﺛـﺮات ﺑـﻪ ﻛـﺎرﮔﻴﺮي ﻓﻨﺎورﻳﻬـﺎي ﻧـﻮ و اﺧـﻼق ﭘﺎﻳﺸـﮕﺮ‬
‫اﻗﺒﺎل ﻓﻦ ﺳﺎﻻران واﻗﻊ ﻧﺸﺪه اﻧﺪ‪ .‬در دو وﺟﻪ ﺗﺎﻛﻴﺪ ﺑﺮ اﺛﺮات ﻣﻨﻔـﻲ ﻳـﺎ‬
‫آﺳﻴﺒﻬﺎي ﻧﺎﺷﻲ از آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺗﺮﻏﻴﺐ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ و ﺑﺎ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ اﻳﻦ اﻣـﺮ ﺑـﻪ‬
‫اﻏﺮاق در ﺛﻤﺮﺑﺨﺸﻲ‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري از "اﻟﻮﻳﻦ ﺗـﺎﻓﻠﺮ"‪" ،‬اﻣﺎﻧﻮﺋـﻞ‬
‫ﻏﻔﻠﺖ و ﺗﺎﺧﻴﺮ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ آﮔﺎه ﻣﻲ ﺳﺎزد‪.‬‬
‫ﻛﺎﺳﺘﻠﺰ"‪"،‬ژان ژاك ﺳﺮوان ﺷﺮاﻳﻴﺮ" و"ﻧﻴﻞ ﭘﺴﺘﻤﻦ"ﭼﺎپ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‬
‫ﻧﮕﺎه ﻧﮕﺮان"ﻧـﻮرﺑﺮت وﻳﻨـﺮ"ﻣﺒـﺪع داﻧـﺶ ﮔـﺮداﻧﺶ ﻳـﺎ ﺳـﻴﺒﺮﻧﺘﻴﻚ در‬
‫ﻣﺮاﺟﻌﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﻃﻦ ﺧﻮد و ﺑﻴﺎن اﻳﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﻛﻪ او اﻧﺘﻈـﺎر داﺷـﺘﻪ ﭘـﺲ از‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﻃﻦ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮات ﻫﻤﺴﺎز ﺷﻮﻧﺪه ﻣﺤﻞ زﻧﺪﮔﻲ ﺧﻮد را در اﺛـﺮ‬
‫رﺷﺪ ﻓﻨﺎوري ﺑﺒﻴﻨﺪ اﻣﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻠﺖ ﻣﻴﺰان و‬
‫ﻧﻮع ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺑﺎﻳﺪ ﺧﻮد را ﺑﺮ آن ﻣﻨﻄﺒﻖ ﻛﻨﺪ )‪ ،(3‬ﻣﺎ را ﻛﻨﺠﻜﺎو ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‬
‫ﻛﻪ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ ﻳﻜﻲ از ﻣﺒﺪﻋﺎن ﻋﻠﻢ"ﻫﻮش ﻣﺼﻨﻮﻋﻲ" را ﺑﺎ دﻗﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮي‬
‫ﻛﻪ در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻧﮕﺎه ﺧﻮﺷـﺒﺎوراﻧﻪ"ﺗـﺎﻓﻠﺮ" در"ﻣـﻮج ﺳـﻮم" )‪ (9‬ﻛـﻪ از‬
‫ﻣﻨﻈﺮ ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﻪ ﺟﺒﺮ ﻓﻨﺎوري ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ در اﻳﺮان ﺑﻴﺸﺘﺮ از ﺳـﺎﻳﺮ‬
‫ﻛﺘﺎﺑﻬﺎ ﻣﻮرد اﺳﺘﻘﺒﺎل واﻗﻊ ﺷﺪه ﻛﻪ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﺿﻌﻒ ﺳـﻮاد ﻋﻤـﻮﻣﻲ در اﻳـﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﻧﻘﺪ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻪ ﺷـﻜﻞ ﺻـﺮﻳﺢ ﻛﺘـﺎب"ﺳـﻠﻄﻪ‬
‫ﻣﺎﺷﻴﻦ"ﻗﺎﺑﻞ اﺷﺎره اﺳﺖ )‪ (10‬ﻛﻪ در آن ﺑﺮاي اوﻟﻴﻦ ﺑﺎر ﻋﺒـﺎراﺗﻲ ﻧﻈﻴـﺮ‬
‫"آﻟﻮدﮔﻲ اﻃﻼﻋﺎت"و"ﺟﺮاﺋﻢ راﻳﺎﻧﻪ اي"ﺑﻪ ﺻﺮاﺣﺖ‪ ،‬ﺗﻌﺮﻳﻒ و ﻧﻘﺪ ﺷـﺪه‬
‫اﻧﺪ‪.‬‬
‫* ﻧﻮﻳﺴﻨﺪه ﻣﺴﺌﻮل‪ :‬ﺗﻠﻔﻦ ‪ 021-66166609 :‬ﻧﺸﺎﻧﻲ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ ‪[email protected] :‬‬
‫‪27‬‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ ‪ :‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ ﺑﻴﺶ از ﺷﺶ دﻫﻪ از ﺗﺪوﻳﻦ اوﻟـﻴﻦ ﻗـﻮاﻧﻴﻦ "آزادي ﮔـﺮدش‬
‫ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲﮔﺮدد‪ .‬درآﻣﻮزش ﺣﺮﻓﻪاي و ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ‪ ،‬آﻣـﻮزش آداب ﻓﻨـﺎوري‬
‫اﻃﻼﻋﺎت"‪ 1‬در ﺟﻬﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﻗﺎﻧﻮن در دﺳﺖ ﺗﺼﻮﻳﺐ " ﺣﻘﻮق دﺳﺘﺮﺳﻲ و‬
‫ﺣﺘﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺿﻮاﺑﻂ و ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻛﺎري‪ ،‬ﺑﺮ آﻣـﻮزش ﻣﺒﺎﺣـﺚ ﻧﻈـﺮي‬
‫ﻧﺸﺮ اﻃﻼﻋﺎت"‪ ،‬ﺗﺼﻮﻳﺐ ﻗﻮاﻧﻴﻦ "ﺣﻖ ﺗﻜﺜﻴـﺮ و ﺗـﺎﻟﻴﻒ ﻧـﺮم اﻓﺰارﻫـﺎي‬
‫اﺧﻼق ﻓﻨﺎوراﻧﻪ اوﻟﻮﻳﺖ دارد‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﺪون ﭘﮋوﻫﺶ در اﺧﻼق ﻓﻨـﺎوري‬
‫راﻳﺎﻧﻪ اي"‪" ،‬ﺟﺮاﺋﻢ ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮي" و " ﺗﺠﺎرت اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ" و ﺑﺎ "ﭘﻠﻴﺲ‬
‫ﻧﻤﻲﺗﻮان آداب ﻓﻨﺎوراﻧﻪ را ﺗﺪوﻳﻦ ﻧﻤﻮد ﻛـﻪ ﺑـﺮاي آن اﻣـﺮوزه اﻟﮕﻮﻫـﺎ و‬
‫اﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ" در اﻳﺮان‪ ،‬ﻋﻠﻴﺮﻏﻢ ﻏﻔﻠﺖ ﭼﻨﺪﻳﻦ ﺳﺎﻟﻪ در اﻳـﻦ زﻣﻴﻨـﻪ‪ ،‬ﺑـﺮاي‬
‫ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﺣﺘﻲ ﺷﻜﻠﻲ ﻫﻢ وﺟﻮد دارد‪.‬‬
‫ﺟﺒﺮان ﺳﺎﻟﻴﺎن ﻋﻘﺐ ﻣﺎﻧﺪﮔﻲ از اراﺋﻪ دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺛﺮات اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪،‬‬
‫اﻗﺘﺼﺎدي و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣـﻲ رﺳـﺪ ﺷـﺮوع اﻳـﻦ‬
‫اﺑﻌﺎد اﺧﻼﻗﻲ و ﻓﻨﺎوري‬
‫آﻣﻮزﺷﻬﺎ ﺿﺮوري اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﮔﺰاره اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬ﮔﺰاره اي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻮﺿـﻮع آن ﻳـﺎ اﻧﺴـﺎن‪ ،‬ﻳـﺎ ﺣـﺎﻻت‬
‫ﮔﺴﺘﺮش ﺗﺒﻌﺎت ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت از ﺟﻤﻠﻪ اﻓﺰاﻳﺶ ﺟـﺮاﺋﻢ‬
‫ﻧﻔﺴﺎﻧﻲ اﻧﺴﺎن و ﻳﺎ اﻓﻌﺎل ﻇﺎﻫﺮي اﻧﺴﺎن اﺳـﺖ و ﻣﺤﻤـﻮل آن ﻳﻜـﻲ از‬
‫راﻳﺎﻧﻪ اي و ﺷﺒﻜﻪ اي‪ ،‬ﻟﺰوم ﺗﺮوﻳﺞ اﺧﻼق و آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت را‬
‫ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺧﻮب و ﺑﺪ‪ ،‬درﺳﺖ ﻳﺎ ﻧﺎدرﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ و ﻧﺒﺎﻳﺪ‪ ،‬وﻇﻴﻔﻪ ﻳـﺎ ﺗﻜﻠﻴـﻒ‪،‬‬
‫ﺿﺮوري ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﭘﻴﺸﮕﻴﺮي ﻫﻢ اﻳـﻦ اﻣـﺮ واﺟـﺪ‬
‫ﻣﺴﺌﻮﻟﻴﺖ و ﻓﻀـﻴﻠﺖ و رذﻳﻠـﺖ اﺳـﺖ‪ .‬آﻧﭽـﻪ در ﻓﻠﺴـﻔﻪ اﺧـﻼق ﮔﻔﺘـﻪ‬
‫ﺻﺮﻓﻪ ﻫﺎي اﻗﺘﺼﺎدي و اﻣﺘﻴﺎزات ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﭽﻪ "ﺳـﻘﻮط اﺧـﻼق‬
‫ﻣﻲﺷﻮد‪ ،‬ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻘﻠﻲ دارد‪ .‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﻴﻢ در ﻣﻮرد اﺧـﻼق ﺳـﺨﻨﺎﻧﻲ‬
‫ﻋﻠﻤﻲ" ﻧﺎﻣﻴﺪه ﻣﻲ ﺷﻮد )‪ (11‬ﺣﺘﻲ در ﻛﺸﻮر ﻣﺎ ﻫـﻢ اﻣـﺮوزه ﻣﺘﺎﺳـﻔﺎﻧﻪ‬
‫ﺑﮕﻮﻳﻴﻢ ﻛﻪ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻘﻠﻲ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﻣـﺎ آﻧﻬـﺎ در ﻓﻠﺴـﻔﻪ اﺧـﻼق ﻧﻤـﻲ‬
‫ﻣﺼﺎدﻳﻘﻲ ﻣﺘﻌﺪد دارد‪ .‬ﺑﺮﮔﺰاري اوﻟﻴﻦ و دوﻣﻴﻦ دوره ﻫﻤﺎﻳﺶ ﻣﻨﻄﻘﻪ اي‬
‫ﮔﻨﺠﻨــﺪ‪ .‬دﺷــﻮارﻳﻬﺎي ﻋﻤــﻮﻣﻲ ﻓﻠﺴــﻔﻪ اﺧــﻼق‪ 5‬ﻋــﻼوه ﺑــﺮ ﻣﺮزﻫــﺎي‬
‫اﺧﻼق و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت در ﺳﺎل ﻫـﺎي ‪ 84‬و ‪ 85‬و اﻋـﻼم ﺿـﺮورت‬
‫ﻧﺎﻣﺸﺨﺺ آن ﺑﺎ آداب )ﻛﻪ از آن زاده ﻣﻲ ﺷﻮد( در ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي و وﺟﻮه‬
‫ﺗﺪوﻳﻦ درس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ در ﭘﺎﻳﺎن آن و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﺟـﺎري‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺧﻼق اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﻪ آن اﺷﺎره ﺧﻮاﻫﻴﻢ ﻛـﺮد‪ .‬ﻓﻠﺴـﻔﻪ اﺧـﻼق ﻛـﻪ‬
‫ﺑﺮﭘﺎﻳﻲ دوﻟﺖ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ ﺿﺮورتﻫﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ اراﺋـﻪ اﻳـﻦ ﻣﻄﺎﻟـﺐ و‬
‫ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ اي ﺑﻪ اﻧـﺪازه ﺣﻴـﺎت اﻧﺴـﺎﻧﻲ دارد در ﺑﺴـﻴﺎري ﻣـﻮارد در ﻗﺎﻟـﺐ‬
‫ﺗﺪوﻳﻦ اﻳﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﻲ را ﺿﺮوري ﻣﻲﺳﺎزد‪ ،‬ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑـﻪ ﭼـﺎپ‬
‫اﻟﮕﻮﻫﺎي ﺳﻨﺘﻲ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﺑﻪ ﻋﺎدات اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺷـﺪه و در اﻳـﻦ ﺟﻮاﻣـﻊ ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺘﺒﻲ ﻧﻈﻴﺮ "ﺣﻘﻮق اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴﻜﻲ واﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴﻚ ﺣﻘﻮﻗﻲ")‪ (12‬در ﺳﺎﻟﻬﺎي‬
‫ﻋﻠﺖ ﻗﻠﺖ ﭘﮋوﻫﺶ‪ ،‬داﻧﺶ ﻣﺴﺘﻘﻠﻲ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻧﺴﺒﺖ اﺧﻼق و دﻳﻦ ﻛـﻪ در‬
‫دور‪ ،‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻴﺮﺳﺪ زﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﺴﻴﺎري را از دﺳﺖ داده اﻳﻢ‪.‬‬
‫اﻣﺘﺰاج ﺳﺘﺮﮔﻲ ﺑﻪ ﺳﺮ ﻣﻲﺑﺮﻧﺪ ﺳﺎزﮔﺎري اﺧﻼق دﻳﻨﻲ و اﺧﻼق ﺳـﻨﺘﻲ را‬
‫ﺗﻌﺎرﻳﻒ و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ‬
‫دو ﻛﻠﻤﻪ ﻳﺎ اﺻﻄﻼح اﺧﻼق‪2‬و آداب‪ 3‬در ﺣـﻮزه ﻫـﺎي ﻓﻠﺴـﻔﻲ در زﺑـﺎن‬
‫ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻪ ﻛﺮات ﻣﻌﺎدل ﻳﺎ ﺑﻪ ﺟﺎي ﻫﻢ ﺑﻪ ﻛﺎر رﻓﺘـﻪ اﻧـﺪ و اﻳـﻦ اﻣـﺮ در‬
‫ﺣﻮزه آداب و اﺧﻼق ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﻫﻢ دﺷﻮارﺳﺎز ﮔﺮدﻳﺪه و ﺧﻮاﻫـﺪ‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ .‬آﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان "آداب اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ"‪ 4‬ﻣﻄﺮح ﻣـﻲ ﺷـﻮد در ﺣـﻮزه‬
‫اﺧﻼق و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺤﺚ ﻣﻲﺷﻮد و در ﻣﻮاردي اﻳﻦ دو ﺑﻪ ﻳﻚ‬
‫ﻣﻔﻬﻮم ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﺧﻼق در ﺗﺮﺟﻤﻪ واژه ‪ Moral‬در ﺗﻌﺮﻳﻒ‬
‫ﺑﻪ" ﻗﻮاﻋﺪ و اﺻﻮل ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻛﻨﻨﺪه رﻓﺘﺎرﻫﺎي ﺧﻮب و ﺑﺪ از ﻣﻨﻈـﺮ ارزش و‬
‫داوري" اﺷﺎره دارد در ﺣﺎﻟﻴﻜﻪ آداب در ﺗﺮﺟﻤـﻪ واژه ‪ Ethics‬ﻧـﺎﻇﺮ ﺑـﺮ‬
‫"ﻗﻮاﻋﺪ اﺧﻼﻗﻲ ﭘﺎﻳﺸﮕﺮ رﻓﺘﺎر ﺣﺮﻓﻪاي‪ ،‬ﻛﺎري ﺑﺮاي ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اي‬
‫از ﺿﻮاﺑﻂ ﺗﻮاﻓﻘﻲ" اﺳﺖ‪ .‬در ﺗﻌﺮﻳﻔﻲ دﻳﮕـﺮ "ﺳـﺎﻣﺎﻧﻪ ﻗﻮاﻋـﺪ اﺧـﻼق و‬
‫رﻓﺘﺎري" را "آداب" ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ و در ﻫﻤﻴﻦ ﺟﺎ آن را "ﺷﺎﺧﻪاي از ﻓﻠﺴـﻔﻪ‬
‫ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺿﻮاﺑﻂ اﺧﻼﻗﻲ" داﻧﺴﺘﻪ اﻧﺪ )‪ .(13‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣـﻲ رﺳـﺪ‬
‫آﻧﭽﻪ ﻣﺮﺳﻮم و ﻣﻔﻴﺪ اﺳﺖ ﺳﻮادآﻣﻮزي در ﺣﻮزه آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت‬
‫اﺳﺖ و اﺧﻼق ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﻟﺪ اﻳﻦ آداب‪ ،‬ﻧﻴـﺎز ﺑـﻪ ﭘﮋوﻫﺸـﻬﺎي‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻲ ﮔﺴﺘﺮدهﺗﺮي دارد ﻛﻪ ﺟﺰﺋـﻲ از ﺳـﻮاد ﭘﮋوﻫﺸـﻲ در اﻳـﻦ زﻣﻴﻨـﻪ‬
‫‪28‬‬
‫ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﭘﮋوﻫﺶ ﻣﺴﺘﻤﺮ ﻛﺮده ﻛﻪ در ﻏﻴﺎب آن در ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺬﻫﺒﻲ ﺑﺎ ﻧﮕﺮه‬
‫ﻫﺎي اﻏﺮاق آﻣﻴﺰ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗﻮان اﺧﻼق را ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳﻚ ﺗﺒﺪﻳﻞ ﻧﻤﻮد و ﺟﺎﻣﻌـﻪ‬
‫ﻣﺬﻫﺒﻲ ﻏﻴﺮاﺧﻼﻗﻲ ﻣﻘﻴﺪ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳـﻚ را ﺷـﻜﻞ داد )‪ .(14‬ﻧﻜﺘـﻪ ﭘﺎﻳـﺎﻧﻲ‬
‫دﺷﻮاري ﻋﻠﻤﻲ در ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻧﺎدﻗﻴﻖ ﺗﻮﺻﻴﻒ ﺷﺪه در اﺧﻼق ﻋﻤﻠﻲ‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﺗﺪوﻳﻦ آداب اﺧﻼﻗﻲ را در ﺣﻮزه ﻫﺎي ﮔﻮﻧـﺎﮔﻮن ﺑـﺎ دﺷـﻮاري‬
‫ﻣﻮاﺟﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬در ﻳﻚ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي اوﻟﻴﻪ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺧـﻼق ﺑـﻪ ﺳـﻪ‬
‫ﺣﻮزه اﺧﻼق ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ‪ ،6‬اﺧﻼق دﺳﺘﻮري ﻳﺎ ﻫﻨﺠﺎري‪ 7‬و اﺧﻼق ﺗﺤﻠﻴﻠـﻲ‬
‫ﻳﺎ ﻓﺮا اﺧﻼق‪ 8‬ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲ ﺷﻮد‪ .‬در ﺣﻮزه اﺧﻼق ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﻳﺎ ﻓـﺮا اﺧـﻼق‬
‫ﺑﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ ﻣﺒﻨﺎي اﺧﻼﻗـﻲ دارﻧـﺪ در ﺣﺎﻟﻴﻜـﻪ در‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻨﺪي اوﻟﻴﻪ اﻧﻮاع اﺧﻼق ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ واژه ﻣﻌﺎدل در ﻓﺎرﺳﻲ‪ ،‬آداب‬
‫ﻋﺒﺎرت ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺗﺮي اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺮزﻫﺎي اﻳـﻦ دو را ﺗﻔﻜﻴـﻚ ﻣـﻲ ﻧﻤﺎﻳـﺪ‪،‬‬
‫ﻳﻌﻨﻲ‪ :‬آداب ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ‪ ،‬آداب ﻫﻨﺠﺎري و آداب ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ‪.‬‬
‫در اﺧﻼق ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﻳﺎ ﻓﺮا اﺧﻼق ﻛﻪ ﺟﻨﺒﻪ آداﺑﻲ دارد ﺑﻪ ﺳـﻪ ﺣـﻮزه زﻳـﺮ‬
‫اﻋﺘﻨﺎ ﻣﻲ ﺷﻮد‪ :‬ﻣﻌﻨﺎ ﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‪ ،9‬ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‪10‬و وﺟﻮد ﻳﺎ‬
‫ﻫﺴﺘﻲ ﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‪ .11‬اﻣﺎ ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﺑﻴﻦ رﺷﺘﻪ اي وﺟﻮد دارﻧـﺪ ﻛـﻪ در‬
‫آداب ﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق ﺑﺴﻴﺎر ﺑـﻪ ﻛـﺎر ﻣـﻲ آﻳﻨـﺪ از ﺟﻤﻠـﻪ‪ :‬روان ﺷﻨﺎﺳـﻲ‬
‫اﺧﻼق‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‪ ،‬ﺗﺎرﻳﺦ اﺧﻼق و ﻣﻔـﺎﻫﻴﻤﻲ ﻧﻈﻴـﺮ اﺧـﻼق‬
‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨّﺎوري‪ ،‬ﺳﺎل ﺳﻮم‪ ،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ‪ 3‬و ‪1387 ،4‬‬
‫ﻫﻨﺮي‪ ،‬اﺧﻼق ﻓﻨﺎوري ﻳﺎ اﺧﻼق راﻳﺎﻧﻪ اي‪.‬‬
‫رﺷﺪ و ﺗﺤﻮل ﻓﻨﺎوري ﺑﺎ ﺗﺨﺎﺻﻤﺎت ارزﺷﻲ ﻋﺠﻴﻦ ﺑﻮده اﺳﺖ" )‪.(16‬‬
‫ﮔﺮاﻳﺶ ﻫﺎي اﻣﺮوزﻳﻦ و ﻛﻠﻲ ﻓﻠﺴـﻔﻪ اﺧـﻼق در ﻫـﺮ ﺳـﻪ ﺣـﻮزه ﻣﻌﻨـﺎ‬
‫ﺗﺤﻮﻻت ﻓﻨﺎوراﻧﻪ اﻣﺮوزه‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ اي ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﮕـﺮه ﻫـﺎﻳﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ ﻫﻤﺴﺎﻧﻲ ﻳﺎ ﻧﺎﻫﻤﺴـﺎﻧﻲ ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ در ﺣـﻮزه ﻫـﺎي اﺧﻼﻗـﻲ و‬
‫ﻧﻈﻴﺮ آﻧﭽﻪ ﻫﺎﻳﺪﮔﺮ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﻣﻮرد ﻧﻘﺪ واﻗـﻊ ﻣـﻲ ﺷـﻮد )‪ .(17‬اﻣـﺮوزه‬
‫‪19‬‬
‫ﻏﻴﺮاﺧﻼﻗﻲ و در ﻣﻌﺮﻓﺖ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﻪ واﻗﻊ ﮔﺮاﻳﻲ و ﻧﺎواﻗﻊ ﮔﺮاﻳﻲ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺜﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﺷﻜﺎف رﻗﻤﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻪ اﻓﺮاد ﺗﺴﺮي داده ﻣﻲ ﺷـﻮد و‬
‫از ﻣﻨﻈﺮ اﺳﺘﺪﻻل ﭘﺬﻳﺮي و ﻧﺎﭘﺬﻳﺮي آن و در وﺟﻮد ﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧـﻼق ﺑـﻪ‬
‫در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﺻﺤﺒﺖ از اﻳﺠﺎد ﻛﺎﺳﺖ ﻫﺎي ﻓﻨﺎوري ﻣﻲ ﺷﻮدﻛﻪ ﮔﻮﻧﻪاي‬
‫ﻣﻮﺿﻮع ﻛﺸﻒ ﻳﺎ ﺟﻌﻞ اﺧﻼق ﻣﻲ ﭘﺮدازد‪ .‬ﭼﻬـﺎر ﻣﻜﺘـﺐ ﻣﻬـﻢ و ﻣـﻮرد‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻃﺒﻘﺎﺗﻲ ﻣﺪرن اﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﮔﺮوه راﺟﻊ ﺑﻪ ﺳـﻮد ﺑﺮﻧـﺪﮔﺎن از آﻧﭽـﻪ‬
‫اﻋﺘﻨﺎ در ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺧﻼق‪ ،‬ﻗﺎﺋﻼن ﺑﻪ وﻇﻴﻔﻪ ﮔﺮوي ﻳﺎ اﺻـﺎﻟﺖ وﻇﻴﻔـﻪ ﻛـﻪ‬
‫اﻧﻘﻼب رﻗﻤﻲ ﻣﻲ ﻧﺎﻣﻨﺪ و ﻣﻼﺣﻈﺎت اﺧﻼﻗﻲ آن‪ ،‬ﻧﻈﺮ ﻣﺘﻔﺎوﺗﻲ دارﻧـﺪ از‬
‫ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻪ ﻛﺸﻒ در ﺣﻮزه وﺟﻮدﺷﻨﺎﺳـﻲ اﺧـﻼق ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ 12‬و ﻗـﺎﺋﻼن ﺑـﻪ‬
‫ﺟﻤﻠﻪ‪" :‬اﮔﺮ اﻳﻦ اﻧﻘﻼب رﻗﻤﻲ ﺑﻪ ﻣﻴﺰ ﻣﺤﺎﻛﻤﻪ ﻛﺸﺎﻧﺪه ﺷﻮد‪ ،‬ﻣـﺪاﻓﻊ آن‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪ ﮔﺮي ﻳﺎ اﺻﺎﻟﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪ‪ 13‬ﻛﻪ درﺳﺘﻲ و ﻧﺎدرﺳﺘﻲ را ﺑﻪ آﺛﺎر ﻣﺘﺮﺗـﺐ‬
‫ﻣﺪﻋﻲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻛﻪ ﻫﺮ ﻓﺮدي در ﺳﺮاﺳﺮ ﭘﻬﻨـﻪ ﺟﻬـﺎن از آن در ﺣـﺎل‬
‫ﺑﺮ آن ﺑﺮ ﻣﻲ ﮔﺮداﻧﻨﺪ ﻛﻪ ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﻪ اﺻـﺎﻟﺖ ﻓﺎﻳـﺪه‪ 14‬ﻫـﻢ از اﻳـﻦ دﺳـﺘﻪ‬
‫ﺑﻬﺮه ﺑﺮداري اﺳﺖ‪ ،‬در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﺷﺎﻛﻲ ادﻋﺎ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد ﻛﻪ اﻳـﻦ دﻓـﺎع‪،‬‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻃﺮﻓﺪاران ﻣﻜﺘﺐ اﺧﻼق ﺣﻖ ﻣﺤﻮر‪ 15‬؛ ﮔـﺮوه اﺧﻴـﺮ ﻣﻌﺘﻘﺪﻧـﺪ‬
‫ﻣﻴﺎن ﺑﺨﺸﻲ از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ در ﻣﻌﺮض ﻓﻨﺎوري ﻗﺮار دارد و ﺑﺨـﺶ دﻳﮕـﺮ‬
‫اﺧﻼق ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ وﻇﻴﻔﻪ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜﻪ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﺣﻖ اﺳﺖ و ﻣﻜﺘﺐ ﭼﻬﺎرم‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻛﻪ ﺑﻪ راﺳﺘﻲ از ﻣﻨﺎﻓﻌﺶ ﻣﻨﺘﻔﻊ ﻣﻲ ﺷﻮد ﺧﻠﻂ ﻛﺮده اﺳـﺖ ‪ .....‬و‬
‫ﻛﻪ ﻣﺴﻠﻚ اﺧﻼﻗﻲ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻣﺤﻮر‪ 16‬اﺳـﺖ ﺗﺸـﻜﻴﻞ ﻣـﻲ دﻫﻨـﺪ‪ .‬ﮔـﺮوه‬
‫ﺳﭙﺲ ﺑﻘﻴﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻛﻪ از دور‪ ،‬دﺳﺘﻲ ﺑﺮ آﺗﺶ دارﻧﺪ و ﻧﺎﻇﺮ اﻳﻦ‬
‫ﭼﻬﺎرم از ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻜﺘﺐ اﺧﻼق ﻋﺎﻣﻞ‪ 17‬ﺗﻠﻘﻲ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ ﻛﻪ وﺟﻪ دﻳﮕﺮ‬
‫اﻧﻘﻼب ﻫﺴﺘﻨﺪ و ﺻـﺮﻓﺎً ﻣﻨـﺎﻓﻊ آن را ﻣﺸـﺎﻫﺪه ﻣـﻲ ﻛﻨﻨـﺪ ‪ ...‬در اﻳﻨﺠـﺎ‬
‫آن اﺧﻼق ﺑﺮاي ﻧﺎﻇﺮ‪ 18‬اﺳﺖ )‪ .(14‬اﺷﺎره ﺑـﻪ ﻃﺒﻘـﻪ ﺑﻨـﺪﻳﻬﺎي ﻓـﻮق در‬
‫ﭼﻴﺰي ﺑﻪ ﻧﺎم اﻃﻼﻋﺎت رﻗﻤﻲ آزاد وﺟﻮد ﻧﺪارد ‪ ....‬اﻳـﻦ ﻛـﻪ ﭼـﻪ ﻛﺴـﻲ‬
‫ﻋﻤﻞ ﺑﺮاي ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻛﻨﻨـﺪﮔﺎن آداب ﺣﺮﻓـﻪ اي و ﻓﻨـﻲ ﻛـﻪ واﺟـﺪ وﺟـﻮه‬
‫اﻋﻤﺎل ﻣﻘﺮرات اﺧﻼﻗﻲ را ﺑﺎزﺑﻴﻨﻲ ﻛﻨﺪ و آﻳﺎ اﻳﻦ ﻧﻈﺎرت ﻣﻲ ﺑﺎﻳﺴـﺖ در‬
‫اﺧﻼﻗﻲ اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻞ ﺗﺨﺼﺼﻲ و ﭘﺎﺳﺦ ﺑـﻪ ﭘﺮﺳﺸـﻬﺎﻳﻲ اﺳـﺖ در ﺣـﻮزه‬
‫ﺳﻄﺢ ﻣﻠﻲ ﻳﺎ ﺑﻴﻦ اﻟﻤﻠﻠﻲ ﺗﻮﺳﻂ ﻗﺎﻧﻮﻧﮕﺬاري ﻳﺎ از ﻃـﺮق ﻣﻘـﺮرات ﻧﻴﻤـﻪ‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻓﻨﺎوري در ﮔﺴﺘﺮه ﻫﻤﮕﺎﻧﻲ‪ ،‬دﻏﺪﻏﻪ ﻓﻦ ﺳـﺎﻻراﻧﻪ‬
‫اﺧﺘﻴﺎري ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺴﺄﻟﻪ اي ﻣﻬﻢ اﺳﺖ" )‪ .(18‬از ﻣﻨﻈﺮي دﻳﮕـﺮ‪ ،‬ﻓﻨـﺎوري‬
‫و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﺎن و ﺣﻘﻮق داﻧﺎن اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻓﻼﺳـﻔﻪ ﻫـﻢ ﻗـﺮار ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﺳـﺖ‪ .‬ﭘـﮋوﻫﺶ ‪1/5‬‬
‫‪20‬‬
‫"ﻓﺮاﻧﻚ وﺑﺴﺘﺮ" در ﺗﺒﻴـﻴﻦ دﻳـﺪﮔﺎﻫﻬﺎي "اﻣﺎﻧﻮﺋـﻞ ﻛﺎﺳـﺘﻠﺰ"در ﻣﻘﻮﻟـﻪ‬
‫ﻣﻴﻠﻴﻮن دﻻري ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﻧﮕﻲ ﻣﻠﻮن ﻧﺘﻴﺠـﻪ اي ﺑﺴـﻴﺎر‬
‫"اﻃﻼﻋﺎت و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻬﺮي" ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﺪ )‪" :(15‬در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل اﻳﻦ ﮔـﺰاره‬
‫ﻏﺎﻓﻠﮕﻴﺮ ﻛﻨﻨﺪه داﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪" :‬ﻫﻨﮕﺎﻣﻲ ﻛﻪ ﺑﻪ اﻓﺮاد اﻣﻜﺎن دﺳﺘﺮﺳـﻲ ﺑـﻪ‬
‫ﻛﻪ ﭘﺴﺎﻧﻮﮔﺮاﻳﻲ ﻓﺎﻗﺪ اﺳﺎس‪ ،‬اﻧﺴﺠﺎم و ﺣﺘﻲ ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي اﺧﻼﻗـﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﺷﺒﻜﻪ ﺟﻬﺎﻧﻲ اﻃﻼﻋﺎت داده ﻣﻲ ﺷﻮد‪ ،‬آﻧﻬﺎ در ﻣﻲ ﻳﺎﺑﻨﺪ دﭼـﺎر اﺣﺴـﺎس‬
‫ﺑﻪ ﻫﻴﭻ وﺟﻪ ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺗﻔﺴﻴﺮي از ﻣﺤﻜﻮم ﻛﺮدن آن داﺷﺖ‪ .‬ﻛﺎﻣﻼً ﺑﺮﻋﻜﺲ‬
‫اﻧﺰوا و اﻓﺴﺮدﮔﻲ ﺷﺪه اﻧﺪ" )‪.(19‬‬
‫اﻳﻦ ﺟﺪي ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻇﻮاﻫﺮ ﭘﺪﻳﺪه ﻫﺎ و ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﺎﭘﺬﻳﺮ داﻧﺴـﺘﻦ ﺷـﻬﺮﻫﺎ ﻣـﻲ‬
‫ﻋﺪم ﺗﺠﺴﺪ‪ 21‬ﻛﻪ ﺛﻤﺮه ارﺗﺒﺎط ﻣﺠﺎزي در ﻏﻴﺎب ﺣﻀﻮر ﺟﺴـﻤﺎﻧﻲ اﺳـﺖ‬
‫ﺗﻮاﻧﺪ ﻧﻜﺘﻪ اي ﻣﺜﺒﺖ در اﻳﻦ ﺗﻔﻜﺮ ﺗﻠﻘﻲ ﺷﻮد"‪ .‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﮔﺮوﻫـﻲ دﻳﮕـﺮ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺜﻬﺎي ﺟﺪي اﺳﺖ‪" .‬ﺟﺎن ﭘﺮي ﺑﺎرﻟﻮ" ﻣﻲ ﻧﻮﻳﺴﺪ‪" :‬ﺳـﺮ‬
‫ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﻣﺠﺪد ﺑﻪ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ اﺧﻼﻗﻲ و ﻣﺬﻫﺒﻲ در ﻋﺼﺮ ﭘﺴﺎﻧﻮ را در ﺟﻬﺖ‬
‫ﺣﺪ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ‪ ،‬دﻧﻴﺎﻳﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻫﻢ در ﻫﻤﻪ ﺟﺎ ﻫﺴﺖ و ﻫـﻢ در ﻫـﻴﭻ‬
‫ﻋﻜﺲ اﻳﻦ ﺗﺤﻠﻴﻞ ﻣﻲ داﻧﻨﺪ و ﮔﺮوﻫﻲ دﻳﮕـﺮ ﺑﻨﻴـﺎد ﮔﺮاﻳـﻲ اﺧﻼﻗـﻲ را‬
‫ﻛﺠﺎ‪ ،‬اﻣﺎ در آن ﺟﺎ ﻛﻪ ﺑﺪن ﻣﺎ زﻧﺪﮔﻲ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺴﺖ")‪ .(19‬ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ‬
‫ﻋﻜﺲ اﻟﻌﻤﻞ آن ﻣﻲﺷﻤﺎرﻧﺪ‪ ،‬ﻛﻪ ﻫﺮ دو ﻣﻨﻈﺮ ﺑﻪ ﻧﮕﺮه ﻫﺎﻳﻲ در ﻣﻮاﺟﻬﻪ‬
‫رﺳﺪ ﻣﻨﻈﻮر اﻳﻦ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﭘﺮدازان‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺟﺴﻢ ﻣﺎ ﻧﻴﺴﺖ ﺑﻠﻜـﻪ ﺧﻠﻘﻴـﺎت ﻣـﺎ‬
‫ﺑﺎ ﻓﻨﺎوري ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ ﻃﻴﻒ ﻗﺎﺋﻠﻴﻦ ﺑﻪ ﺟﺒﺮ ﻓﻨﺎوراﻧﻪ و ﻣﻌﺘﻘـﺪﻳﻦ‬
‫ﻧﻴﺰ ﻫﺴﺖ ﻛﻪ اﻫﻤﻴﺖ ﭼﻴﺰﻫﺎ را ﺑﺮاي ﻣﺎ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻲ ﻛﻨـﺪ‪ .‬ﻣﻮﺿـﻊ ﻣـﺎ در‬
‫ﺑﻪ وﻳﺮاﻧﮕﺮي ﻣﻈﺎﻫﺮ ﺣﻴﺎت اﻧﺴﺎﻧﻲ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺤـﻴﻂ زﻳﺴـﺖ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان‬
‫ﻳﻚ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻌﻴﻦ ﻛﻪ در آن ﻣﺠﺒﻮرﻳﻢ ﺑﺎ ﭼﻴﺰﻫـﺎ و اﻓـﺮاد ﻛﻨـﺎر ﺑﻴـﺎﻳﻴﻢ و‬
‫ﺣﺎﺻﻞ ﻟﺠﺎم ﮔﺴﻴﺨﺘﮕﻲ ﻣﺼﺮف ﻓﻨﺎوري‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ ﺑﺎ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ ﻛﺸـﺎﻧﺪه‬
‫ﺷﻴﻮه ﻫﺎي ﺑﺴﻴﺎري ﻛﻪ ﻃﻲ آﻧﻬﺎ ﻧـﺎﮔﺰﻳﺮ از ﻧﻮﻣﻴـﺪي و ﺷﻜﺴـﺖ و ﻧﻴـﺰ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﻴﺎن ﻧﮕﺎﻫﻲ ﺑﻪ آراي "ﭘﻞ ﺗﻴﻠﻴﺶ " واﺟﺪ ﻧﻜﺎت دﻳﮕـﺮي‬
‫ﺟﺮاﺣﺖ و ﻣﺮگ ﻣﻲ ﺷﻮﻳﻢ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ ﻣﻨﻈﻮر آﻧﻬـﺎ از ﺗﺠﺴـﺪ ﻣـﺎ‪،‬‬
‫اﺳﺖ‪" :‬ﻓﻨﺎوري ﺑﻪ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﻳﻚ ﺷﻜﻞ ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ‪ ،‬اﻣﺮي ﻏﻴﺮارزﺷﻲ و ﺧﻨﺜـﻲ‬
‫ﻫﻤﻪ ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي ﺗﻨﺎﻫﻲ و آﺳﻴﺐ ﭘﺬﻳﺮي ﻣﺎﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ اﻳﻦ ﺗﺮﺗﻴـﺐ ﭘﺮﺳـﺶ‬
‫ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮ ﺧﻼف ادﻋﺎي راﻳﺞ و ﻣﺘﻌﺎرف ﻓﻨﺎورﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻨﺎوري اﺑﺰاري ﻧﻴﺴـﺖ‬
‫اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ راﺑﻄﻪ آﺗﻲ ﻣﺎ ﺑﺎ اﻳﻦ ﺟﻬﺎن‪ ،‬راﺑﻄﻪ ﻳﻚ ﻧﺎﻇﺮ ﻧﺎ ﻣﺘﺠﺴﺪ ﺑﻲ‬
‫ﻛﻪ ﻛﺎرﺑﺮد ﺧﻴﺮ ﻳﺎ ﺷﺮش ﻣﻨﻮط ﺑﻪ اﻧﺘﺨﺎب ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻫﺮ ﭼـﻪ اﻧﺠـﺎم ﻣـﻲ‬
‫اﻋﺘﻨﺎﺳﺖ ﻳﺎ ﻋﺎﻣﻠﻲ ﻣﺘﺠﺴﺪ و درﮔﻴﺮ‪.‬‬
‫دﻫﻴﻢ ﻫﺪﻓﻲ دارد‪ ،‬رﻓﻊ اﻳﻦ ﻳﺎ آن ﻧﺎرﺿﺎﻳﻲ‪ ،‬ﻳﺎ ﺗﺤﻘـﻖ اﻣـﺮي ارزﺷـﻤﻨﺪ؛‬
‫آﻧﭽﻪ "ﻛﻴﺮﻛﮕﻮر" ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﺎﻣﺪ ﭘﻮﺷـﺶ دادن ﻧﺎﻣﺘﻤـﺎﻳﺰ و ﻏﻴﺮﻣﺘﻌﻬـﺪ‬
‫ﻋﻼﻗﻪ و ﻧﻔﻊ ﻣﺎ در ﻓﻨﺎوري‪ ،‬ﺧﻮد ذاﺗﺎً اﻣﺮي ارزﺷﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳـﻦ‬
‫اﺧﺒﺎر ﻣﺠﺴﻢ ﻣﻲﻛﺮد‪ ،‬اﻛﻨﻮن ﺑﺮ روي ﺷـﺒﻜﻪ ﺟﻬـﺎﻧﻲ اﻃﻼﻋـﺎت ﻛـﺎﻣﻼً‬
‫‪29‬‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ ‪ :‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﻣﺤﻘﻖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ ﻳﻤـﻦ اﺑﺮﭘﻴﻮﻧـﺪﻫﺎ‪ ،‬ﺗﻔﺎوﺗﻬـﺎي ﻣﻌﻨـﻲ دار در واﻗـﻊ‪،‬‬
‫"واﺣﺪ داﻧﺸﻲ"‪ 26‬ﺑﻪ ﺷﺮح زﻳﺮ اﺳﺖ‪" :‬ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﺣﺮﻓـﻪ اي"‪" ،‬ﭘﻴﺸـﻴﻨﻪ‬
‫ﻫﻤﺴﺎن ﺷﺪه اﻧﺪ و ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻮدن و اﻫﻤﻴﺖ داﺷـﺘﻦ ﻧﺎﭘﺪﻳـﺪ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪.‬‬
‫راﻳﺎﻧﻪ"‪" ،‬زﻣﻴﻨﻪ ﻫﺎي اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت راﻳﺎﻧﻪ اي"‪" ،‬ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﺗﺒﻌﺎت‬
‫ﻛﻴﺮﻛﮕﻮر از ﻧﻴﻬﻴﻠﻴﺴﻢ ﺗﻠﻮﻳﺤﻲ اﻳﻦ رﺧﺪاد اﻧﺘﻘﺎد ﻣﻲ ﻛﻨﺪ و ﺑﺎ اﺷـﺎره ﺑـﻪ‬
‫ﻛﺎر ﺟﻤﻌﻲ"‪" ،‬ﺣﻘﻮق ﻓﻜﺮي"‪" ،‬ﺗﺒﻌﺎت ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻣﺤﺎﺳـﺒﺎت راﻳﺎﻧـﻪ اي"‪،‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﻳﻜﺴﺎن ﺧﺪاوﻧﺪ ﺑﻪ رﺳﺘﮕﺎري ﻳﻚ ﮔﻨﺎﻫﻜﺎر و ﺳﻘﻮط ﻳﻚ ﮔﻨﺠﺸﻚ‬
‫"ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ"‪" ،‬ﺗﺒﻌﺎت ﺣﺮﻓﻪ اي و اﺧﻼﻗﻲ و ﻣﺴـﺆوﻟﻴﺖﻫـﺎ " و‬
‫و اﻳﻦ ﻛﻪ ﺑﺮاي ﺧﺪاوﻧﺪ ﻧﻪ ﻫﻴﭻ ﭼﻴﺰ ﻣﻬـﻢ اﺳـﺖ و ﻧـﻪ ﻫـﻴﭻ ﭼﻴـﺰ ﺑـﻲ‬
‫"ﺣﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼﻲ و آزادﻳﻬﺎي ﺷﻬﺮوﻧﺪي"‪ .‬در واﺣـﺪ داﻧﺸـﻲ دوم ﻳﻌﻨـﻲ‬
‫اﻫﻤﻴﺖ‪ ،‬اﺷﺎره ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ اﻳﻦ اﻧﺪﻳﺸﻪ ﻳﻜﺴﺎن ﻧﮕﺮ ﺷﺒﻜﻪ اي‪ ،‬ﻓﺮد را ﺑﻪ‬
‫"ارﺗﺒﺎﻃــﺎت ﺣﺮﻓــﻪ اي"‪ ،‬ﻣﻮﺿــﻮﻋﺎت اﺻــﻠﻲ‪ ،‬ﻳﺎدداﺷــﺖ ﺑــﺮداري و‬
‫آﺳﺘﺎﻧﻪ ﻧﻮﻣﻴﺪي ﻫﺪاﻳﺖ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ )‪ .(19‬اﺛﺮات اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪ ،‬ﻓﺮدي و ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫ﻣﺴﺘﻨﺪﺳﺎزي و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪﻳﻬﺎي ﺣﺮﻓﻪ اي آﻣﻮزش داده ﻣﻲ ﺷـﻮد‪ .‬در واﺣـﺪ‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﻛـﻪ ﻣﺴـﺎﺋﻞ روز و ﻣﻬﻤـﻲ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬در‬
‫داﻧﺸﻲ "ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ راﻳﺎﻧﻪ" ﺑﻪ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ ﺗﺎرﻳﺨﻲ ﺳـﺨﺖ اﻓـﺰار و ﻧـﺮم اﻓـﺰار‪،‬‬
‫ﺑﺮرﺳﻲ اﺧﻼق و آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺎﻳﺪ ﻣـﻮرد اﻋﺘﻨـﺎ واﻗـﻊ ﺷـﻮﻧﺪ‪.‬‬
‫ارﺗﺒﺎﻃﺎت و اﻳﻨﺘﺮﻧﺖ اﺷـﺎره ﻣـﻲﺷـﻮد‪ .‬در واﺣـﺪ داﻧﺸـﻲ "زﻣﻴﻨـﻪ ﻫـﺎي‬
‫ﻣﺜﻼ ﻓﻘﻂ ﺗﺒﻌﺎت ﺟﺮم از راه دور و ﻧﺤﻮه ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑـﺎ آن ﻣـﻲ ﺗﻮاﻧـﺪ اﺑﻌـﺎد‬
‫اﺟﺘﻤــﺎﻋﻲ ﻣﺤﺎﺳــﺒﺎت راﻳﺎﻧــﻪ اي" ﺑــﻪ اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴــﻚ اﺟﺘﻤــﺎﻋﻲ‪ ،‬اﺛــﺮات‬
‫ﭘﻴﭽﻴﺪه اﻳﻦ دﺷﻮارﻳﻬﺎ و ﻟﺰوم ﺳﻮادآﻣﻮزي در ﻣﻮرد آﻧﻬﺎ را ﻳﺎدآوري ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت‪ ،‬ﺗـﺎﺛﻴﺮات اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ارﺗﺒﺎﻃـﺎت ﻟﺤﻈـﻪ اي‪،‬‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت و دﺳﺘﺮﺳﻲ ﭘﺬﻳﺮي و ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺳﺎزي‪ ،‬ﺗﺒﻌﺎت اﻗﺘﺼـﺎدي‬
‫ﮔﺬﺷﺘﻪ و اﻛﻨﻮن‬
‫ﺟﻬﺎن راﻳﺎﻧﻪ اي و ﺷﻜﺎف رﻗﻤﻲ اﺷﺎره ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬واﺣـﺪ داﻧﺸـﻲ "ﺣﻘـﻮق‬
‫از ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي ﻣﻬﻤﻲ ﻛﻪ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺣﻴﺎت ﻓﺮدي را ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻣﻴﻜﻨﺪ‬
‫ﻓﻜﺮي" ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻔﺎوﺗﻬـﺎي ﺟﻬـﺎﻧﻲ اﻳـﻦ ﺣﻘـﻮق‪ ،‬ﻗـﻮاﻧﻴﻦ ﺣـﻖ ﺗﻜﺜﻴـﺮ‪،‬‬
‫ﻣﺒﺤﺚ "ﺣﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼﻲ" اﺳﺖ ﻛﻪ از ﺛﻤﺮات ﮔﺴﺘﺮش ﺣـﻮزه ﻫـﺎي ﺑـﻪ‬
‫ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ اﻃﻼﻋﺎت و ﺳﺮﻗﺖ ادﺑﻲ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﺗﻜﺜﻴﺮ و ﺗﺎﻟﻴﻒ‪ ،‬ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﻣﺘﻴﺎزات‬
‫ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻫﺮ ﻓﻨﺎوري اﺳﺖ ﻛﻪ اﺛﺮات ﻣﻨﻔﻲ آن ﺑﺎ ﮔﺴﺘﺮش ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي‪،‬‬
‫ﻋﻼﺋﻢ ﺗﺠﺎري ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬واﺣﺪ داﻧﺸﻲ "ﺗﺒﻌـﺎت ﺣﻘـﻮﻗﻲ ﻣﺤﺎﺳـﺒﺎت‬
‫روز ﺑﻪ روز ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻲ ﺷـﻮد ‪ .‬اﻣـﺮ ﮔﺴـﺘﺮش ﺣـﻮزه ﺗـﺎﺛﻴﺮ و اﻓـﺰاﻳﺶ‬
‫راﻳﺎﻧﻪ اي" ﺷﺎﻣﻞ ﻃﺮح ﻣﺒﺎﺣﺚ زﻳﺮ اﺳﺖ‪ :‬ﻣﻘﺮرات ﭘـﺬﻳﺮش و ﺗﻮاﻓﻘـﺎت‪،‬‬
‫اﺛﺮات ﻣﻨﻔﻲ از ﻃﺮﻳﻖ "ﺑﺴﻂ و ﺗﻔﺼﻴﻞ"‪" ،22‬ﻋﺎدي ﺳﺎزي"‪" ،23‬ﺗﺼﻌﻴﺪ‬
‫ﻫﻜﺮﻫﺎ و ﻛﺮاﻛﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺟﺮاﺋﻢ راﻳﺎﻧـﻪ اي و وﻳﺮوﺳـﻬﺎ‪ ،‬روﺷـﻬﺎي اﺳـﺘﻔﺎده و‬
‫و ﺗﺼﻔﻴﻪ"‪ 24‬ﺻﻮرت ﻣﻲ ﭘﺬﻳﺮد )‪ .(18‬اﺷﺮاف ﺑﺮ اﻳـﻦ ﺗـﺎﺛﻴﺮات ﺑـﺎ ﻧﻘـﺪ‬
‫ﻧﻈﺎرت ﺑﺮ رﺳﺎﻧﻪ ﻫﺎ‪ ،‬ﺧﻄﺮ و ﺗﻌﻬﺪ در ﺳﺎﻣﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ راﻳﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺗﻌﻬـﺪ‪،‬‬
‫ﻓﻨﺎوري‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪ ﺟﺪي از ﺳﺎﻟﻴﺎن ﭘﻴﺶ در ﻛﺸﻮرﻫﺎي دﻳﮕﺮ آﻏﺎز ﮔﺮدﻳﺪه‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ و ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ‪ .‬در واﺣﺪ داﻧﺸﻲ "ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ" ﺑﻪ آﻣﻮزش‬
‫و ﭘﺲ از ﺗﺪوﻳﻦ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺘﻌﺪد ﺟﻬﺖ ﭘﻴﮕﻴﺮي ﻳﺎ ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻣـﻮارد ﺳـﻮء‬
‫ﻓﺮآﻳﻨﺪﻫﺎي ﻛﺎري‪ ،‬ﻣﺤﻴﻂ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ و ﺣﺮﻓـﻪ‬
‫ﺑﻬﺮه ﮔﻴﺮي‪ ،‬در ﭼـﺎرﭼﻮب ﻣـﺪﻳﺮﻳﺖ ﭘﻴﺸـﮕﻴﺮي از ﻃﺮﻳـﻖ ﺳـﻮادآﻣﻮزي‬
‫اي ﮔﺮي ﭘﺮداﺧﺘﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد‪ .‬درﺣﻮزه داﻧﺸﻲ"ﺗﺒﻌﺎت ﺣﺮﻓﻪ اي و اﺧﻼﻗـﻲ‬
‫ﮔﺴﺘﺮده ﺑﺮاي ﻛﺎرﺑﺮان در ﺳﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ ﭘﻴﮕﻴﺮي ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ .‬ﺗـﺪوﻳﻦ‬
‫و ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖﻫﺎ "ﻣﻄﺎﻟﺐ زﻳﺮ آﻣﻮزش داده ﻣﻲ ﺷـﻮد‪ :‬ارﺗﺒـﺎط ﺑـﺎ ﺟﻮاﻣـﻊ‬
‫دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ ﺑﺮاي ﺑﺮرﺳﻲ اﺛﺮات ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﻓﻨﺎورﻳﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‬
‫ﺣﺮﻓﻪ اي‪ ،‬ﺿﻮاﺑﻂ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺣﺮﻓﻪ اي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺟﻬﺎن‪ ،‬اﺧﻼق و ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ آن‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت اﺧﻼق و آداب ﻓﻨﺎوري‪ ،‬آﻧﻘﺪر ﮔﺴﺘﺮده ﺷﺪه اﺳـﺖ ﻛـﻪ در‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺳﺮﻗﺖ و آداب ﺳﺮﻛﺸﻲ‪ .‬در واﺣﺪ داﻧﺸﻲ "ﺣـﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼـﻲ و‬
‫ﻗﺎﻟﺐ دروس اﺟﺒﺎري در دورهﻫﺎي ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ درج ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛـﻪ ﻋـﺪم‬
‫آزادﻳﻬﺎي ﺷﻬﺮوﻧﺪي" ﻣﺒﺎﺣﺚ زﻳﺮ ﻗﺎﺑﻞ ﻃﺮح ﺗﺸﺨﻴﺺ داده ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬
‫اراﺋﻪ اﻳﻦ دوره ﻫﺎ در ﻛﺸﻮر ﻣﺎ ﺑﻲ ﺷﻚ ﻳﻚ ﻏﻔﻠﺖ ﺟﺒﺮان ﻧﺎﭘـﺬﻳﺮ ﺗﻠﻘـﻲ‬
‫ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﺿﻮاﺑﻂ ﻣﻮﺟﻮد و ﻣﺼﻮب و آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ‪ .‬ﻧﻜﺘـﻪ ﻗﺎﺑـﻞ‬
‫ﻣﻲ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﭘﻴﺎده ﺳﺎزي اﻳﻦ درس اﻓﺰارﻫﺎ در داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎي ﻣﻌﺘﺒـﺮ ﺑـﺎ ﻋﻨـﻮان‬
‫در ﺑﺮرﺳﻲ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎي ﮔﺮوه ﻣﺸﺘﺮك دو اﻧﺠﻤﻦ ﻋﻠﻤـﻲ‬
‫"آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت" اﺳﺖ از ﺟﻤﻠﻪ در "داﻧﺸﮕﺎه ﻧﺒﺮاﺳﻜﺎ" ﻛـﻪ در‬
‫ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻳﻌﻨﻲ ‪ ACM‬و ‪ IEEE‬در اﻳﻦ زﻣﻴﻨـﻪ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻧﻤﻮﻧـﻪ اﺷـﺎره‬
‫ﻃﺮح درس آن‪ ،‬ﻛﺘﺎب درﺳﻲ ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬درس ﭘـﻴﺶ ﻧﻴـﺎز‪ ،‬و ﻣﺤﺘـﻮاﻳﻲ‬
‫ﻣﻲﻛﻨﻴﻢ‪ .‬در ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﻲ ﮔﺮوه ﻣﺸﺘﺮك ﻛﺎري اﻳﻦ دو اﻧﺠﻤﻦ در ﺳـﺎل‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺣﺮﻓﻪ اي و ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﭘﻴﺶ ﺑﻴﻨﻲ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ (20)1991‬ﺣﻮزه ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﻣﺸﺨﺼﻲ ﺑﺎ ﻋﻨﻮان "ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬آداب و ﺗﺒﻌـﺎت‬
‫ﺣﺮﻓﻪ اي" ﺷﺎﻣﻞ ﭼﻬﺎر واﺣـﺪ ﻣﻮﺿـﻮﻋﻲ "ﭘﻴﺸـﻴﻨﻪ و زﻣﻴﻨـﻪ اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ‬
‫ﻣﺤﺎﺳﺒﺎت و راﻳﺎﻧﻪ"‪" ،‬ﻣﺴﺆوﻟﻴﺖ ﺣﺮﻓﻪ اي رﺷﺘﻪ راﻳﺎﻧـﻪ" و "ﺧﻄﺮﻫـﺎ و‬
‫ﺗﻌﻬﺪات" و "ﺣﻘﻮق ﻓﻜﺮي" ﺗﻌﺮﻳﻒ ﺷـﺪه اﻧـﺪ‪ .‬ﻫﻤـﻴﻦ ﮔـﺮوه در ﺳـﺎل‬
‫‪ ،2005‬دو "ﺣﻮزه داﻧﺸﻲ"‪ 25‬ﺑﺮاي رﺷﺘﻪ ﻫﺎي راﻳﺎﻧﻪ و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻛﺮده اﺳﺖ )‪ .(21‬ﺣﻮزه داﻧﺸﻲ اول ﺑـﺮاي رﺷـﺘﻪ‬
‫ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت "ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺗﺒﻌـﺎت ﺣﺮﻓـﻪ اي" اﺳـﺖ ﻛـﻪ ﺷـﺎﻣﻞ ﻧـﻪ‬
‫‪30‬‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎر و ﻧﻈﺎم‬
‫ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت آﻣﻮزﺷﻲ در ﺣﻮزه اﺧـﻼق ﻓﻨـﺎوري در‬
‫اﻳﺮان اﻃﻼﻋﺎت اﺑﺘﺪا ﻻزﻣﺴﺖ ﻣﺆ ﻟﻔﻪ ﻫﺎي اﻳﻦ ﻧﻈـﺎم و ﻫﻤﺒﻨـﺪي آﻧﻬـﺎ‬
‫ﺗﺮﺳﻴﻢ ﮔﺮدد‪ .‬اﻳﻦ ﺳﺎﺧﺘﺎر‪ ،‬ﺗﻌﺎﻣﻼت و ﮔـﺮدش اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ ﺑـﻴﻦ آﻧﻬـﺎ را‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻣﻲ ﺳﺎزد ﺗﺎ ﺳﻬﻢ ﻫﺮ ﻳﻚ از ﻋﻮاﻣﻞ در ﺗﺎﻣﻴﻦ اﻳﻦ اﻃﻼﻋﺎت و‬
‫ﻧﻘﺶ آﻧﻬﺎ در ﺗﻮﻟﻴﺪ و ﻣﺼﺮف آن ﻣﺸـﺨﺺ ﮔـﺮدد‪ .‬اﻳـﻦ ﺳـﺎﺧﺘﺎر‪ ،‬اﺑﻌـﺎد‬
‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨّﺎوري‪ ،‬ﺳﺎل ﺳﻮم‪ ،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ‪ 3‬و ‪1387 ،4‬‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﻫﺮ ﻋﺎﻣﻞ را ﻛﻪ ﻣﻲ ﺑﺎﻳـﺪ ﺑـﻪ او آﻣـﻮزش داده ﺷـﻮد‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ‪ ،‬ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﻧﻈﺎﻣـﺎت درﮔﻴـﺮ در ﻣﻀـﻤﻮن ﻓﻨـﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﺧﻮاﻫﺪ ﻛﺮد‪ .‬ﺑﺮاي ﺗﻌﻴﻴﻦ ﺳﺎﺧﺘﺎر‪ ،‬ﺳﻪ ﺷﺎﻟﻮده اﻧﺴﺎﻧﻲ‪ ،‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ‬
‫ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻈﺎم ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت )ﺗـﺪوﻳﻦ ﺷـﺪه و در‬
‫و ﭘﻴﺎده ﺳـﺎزي ﻳـﺎ ﺗﺤﻘـﻖ ﺑﺮاﺳـﺎس واﻗﻌﻴـﺖ ﻣﻮﺟـﻮد ﺑﺨـﺶ ﻓﻨـﺎوري‬
‫ﺣﺎل ﺗﺎﺳﻴﺲ(‪ ،‬ﻧﻈﺎم ﺻﻨﻔﻲ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت )ﻣﻮﺟـﻮد(‪ ،‬ﻧﻈـﺎم ﻋﻠﻤـﻲ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﺗﺮﺳﻴﻢ و ﺳﭙﺲ‪ ،‬از ﺗﺠﻤﻴﻊ آﻧﻬﺎ اﻟﮕﻮي ﺳﺎﺧﺘﺎري ﻧﻈﺎم اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﺷﺎﻣﻞ داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎ و ﻣﻮﺳﺴـﺎت آﻣﻮزﺷـﻲ و اﻧﺠﻤﻨﻬـﺎي ﻋﻠﻤـﻲ و ﻧﻈـﺎم‬
‫را ﺗﺮﺳﻴﻢ و ﻧﺴﺒﺖ ﻋﻮاﻣﻞ و اﻃﻼﻋﺎت در ﮔﺮدش ﺑﻴﻦ آﻧﻬـﺎ را ﻣﺸـﺨﺺ‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ ﺷﺎﻣﻞ ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎي دوﻟﺘﻲ ﻣﺘﻮﻟﻲ اﻣﻮر ﺑﺨﺶ ﻣـﻲ ﺑﺎﺷـﺪ‪ .‬ﺗﺼـﻮﻳﺮ‬
‫ﻣﻲ ﻛﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﺷﺎﻟﻮده ﻧﺸﺎن دﻫﻨﺪه ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ و ﻏﻴﺮﻣﺴـﺘﻘﻴﻢ ﻋﻮاﻣـﻞ آن‬
‫ﺷﺎﻟﻮده اﻧﺴﺎﻧﻲ اﻳﻦ ﻧﻈﺎم ﻣﺘﺸﻜﻞ از ﻣﺮﺑﻊ ﭼﻬﺎر وﺟﻬﻲ راﻳﺞ اﻧﺠﺎم ﻛـﺎر‪،‬‬
‫ﺑﺮاي ﺷﻜﻞﮔﻴﺮي اﻳﻦ ﺷﺎﻟﻮده ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ اﺳﺖ )ﺷﻜﻞ‪.(2‬‬
‫ﺷﺎﻣﻞ ﭘﻴﻤﺎﻧﻜﺎر‪ ،‬ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎ‪ ،‬ﻧﺎﻇﺮ و ﻣﺸﺎور اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﺎ ﻧﺎﻇﺮ و ﻣﺸﺎور را ﺑـﻪ‬
‫ﺷﺎﻟﻮده ﭘﻴﺎده ﺳﺎزي و ﻳﺎ ﺗﺤﻘﻖ ﺑـﺎ ﻣﺤﻮرﻳـﺖ آداب ﺣﺮﻓـﻪ اي ﻣﺘﺨـﺬ از‬
‫ﻟﺤــﺎظ ﺳــﻨﺨﻴﺖ ﻛــﺎري در ﻳــﻚ راس ﺷــﺎﻟﻮده و ﻛﺎرﺷــﻨﺎس رﺳــﻤﻲ‬
‫ﻣﻮازﻳﻦ اﺧﻼﻗﻲ ﻓﻨﺎوري اﺳﺖ ﻛﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻻزم را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﺸﺘﻴﺒﺎن ﺑﺎﻳﺪ‬
‫دادﮔﺴﺘﺮي ﻛﻪ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪه ﻧﻈﺎم ﻗﻀـﺎﺋﻲ و ﺣﻘـﻮﻗﻲ اﺳـﺖ در ﻛﻨـﺎر ﺿـﺎﺑﻂ‬
‫در اﺧﺘﻴﺎر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬دو راس دﻳﮕﺮ اﻳﻦ ﺷﺎﻟﻮده ﺑﺨﺸﻬﺎي ﺧﺼﻮﺻـﻲ و‬
‫ﻗﻀﺎﺋﻲ )ﻣﺜﻼً ﭘﻠﻴﺲ اﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ( ﻳﺎ ﺣﻘﻮق دان داده ﭘﺮداز و ﻗﺎﺿـﻲ ﻣﺴـﻠﻂ‬
‫دوﻟﺘﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﭘﻴﻤﺎﻧﻜﺎر و ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي اﻳـﻦ آداب ﺑـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت در راﺳـﻲ دﻳﮕـﺮ ﻗـﺮارداده اﻳـﻢ‪ .‬ﺷـﻜﻞ ‪1‬‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻣﻲ ﭘﺮدازﻧﺪ )ﺷﻜﻞ‪.(3‬‬
‫ﺷﺎﻟﻮده اﻧﺴﺎﻧﻲ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ را ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻜﻞ‪ :1‬ﺷﺎﻟﻮده اﻧﺴﺎﻧﻲ‬
‫ﺷﻜﻞ‪ :2‬ﺷﺎﻟﻮده ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ‬
‫ﺷﻜﻞ‪ :3‬ﺷﺎﻟﻮده ﭘﻴﺎده ﺳﺎزي‬
‫ﻳﻚ اﻟﮕﻮي ﺗﺠﻤﻴﻌﻲ ﻛﻪ ﺗﻠﻔﻴﻘﻲ از اﻳﻦ ﺳﻪ اﻟﮕـﻮ اﺳـﺖ‪ ،‬ﺳـﺎﺧﺘﺎر ﻧﻈـﺎم‬
‫داﻧﺶ اﻓﺰاﻳـﻲ ﻣﺴـﺘﻤﺮ آداب ﻓﻨـﻲ از ﻃﺮﻳـﻖ ﻧﻈـﺎم ﻣﻬﻨﺪﺳـﻲ ﻓﻨـﺎوري‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ ر ا ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ )ﺷﻜﻞ‪ (4‬ﻛﻪ ﻣﺒﻴﻦ ﺗﻌﺎﻣﻼت ﺑﻴﻦ ﻣﺆ ﻟﻔﻪ ﻫﺎ و‬
‫اﻃﻼﻋﺎت )ﻛﻪ آﺋﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻋﻤﻠﻴﺎت را ﺗﺪوﻳﻦ ﻣﻲﻛﻨـﺪ( ﺻـﻮرت‬
‫اﻃﻼﻋﺎت در ﮔﺮدش ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎﺳﺖ‪ .‬اﻳﻦ اﻟﮕﻮ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ارﺗﺒﺎﻃـﺎت ﻧﻬﺎدﻫـﺎي‬
‫ﻣﻲ ﮔﻴﺮد‪ .‬ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺎﻟﻚ ﻃﺮح در دوران ﺗﺤﺼـﻴﻞ‪ ،‬ﻣﻌﻴﺎرﻫـﺎي‬
‫ﻣﺘﻌﺎﻣﻞ )اﺷﺨﺎص ﺣﻘﻮﻗﻲ(‪ ،‬ﻧﻘﺶ ﻫﺎي ﻣﺘﻌﺎﻣـﻞ )اﺷـﺨﺎص ﺣﻘﻴﻘـﻲ( در‬
‫اﺧﻼﻗﻲ ﻓﻨﻲ را اﺧﺬ و از ﻃﺮﻳﻖ ﻧﻈﺎم اﺟﺮاﻳﻲ ﻳﺎ ﺻﻨﻔﻲ از آﺧﺮﻳﻦ ﻗـﻮاﻧﻴﻦ‬
‫ﭘﻴﻮﻧﺪ ﺑﺎ ﺣﻮزه ﻫﺎي آداب ﻓﻨﻲ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤـﺚ اﺳـﺖ ﻛـﻪ در ﻫـﺮ ﭘﻴﻮﻧـﺪ‪،‬‬
‫و ﻣﻘﺮرات در ﭼﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺎم اﺟﺮاﻳﻲ ﻛﺸﻮر ﻣﻄﻠﻊ ﻣﻲﺷﻮد‪ .‬ﻧﺎﻇﺮ و ﻣﺸﺎور‬
‫ﺑﺴﺘﺮ ﺗﻌﺎﻣﻞ و ﻳﺎ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺒﺎدﻻﺗﻲ ﻣﺸﺨﺺ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ .‬اﻳـﻦ ﻧﻈـﺎم‬
‫ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻬﻨﺪس ﺣﺮﻓـﻪاي از ﻧﻈـﺎم ﻣﻬﻨﺪﺳـﻲ‪ ،‬ﺻـﻨﻔﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻤـﻲ و‬
‫ﺗﻮﺟﻴﻪ ﮔﺮ ﻧﻴـﺎز ﺑـﻪ آداب و ﺗـﺄﺛﻴﺮ آن در ﺗﻌـﺎﻣﻼت ﻧﻬﺎدﻫـﺎ و اﺷـﺨﺎص‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ‪ ،‬ﻣﻘﺮرات و آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت را ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ و در راﺑﻄـﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﺣﻘﻴﻘﻲ ﻋﺮﺿﻪ ﻛﻨﻨﺪه‪ ،‬ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮﻧﺪه و ﻣﺼﺮف ﻛﻨﻨﺪه ﻓﻨﺎورﻳﻬﺎﺳﺖ‪.‬‬
‫ﻧﻈﺎم اﺟﺮاﻳﻲ و ﺻﻨﻔﻲ در داورﻳﻬﺎي ﻣﻮردي ﺑﻜﺎر ﻣﻲ ﺑﺮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺮاي ﻗـﻮاﻧﻴﻦ‬
‫در اﻳﻦ اﻟﮕﻮ ﻣﻬﻨﺪﺳـﻲ ﺣﺮﻓـﻪ اي )‪ (22‬در ﻣﻌـﺮض ﻗـﻮاﻧﻴﻦ‪ ،‬ﻧﻈﺎﻣـﺎت و‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻲ ﻛـﻪ ﺿـﺎﻣﻦ ﺗﺤﻘـﻖ آداب ﻣﺼـﻮب ﻫﺴـﺘﻨﺪ ﻛﺎرﺷـﻨﺎس رﺳـﻤﻲ‬
‫ﭘﮋوﻫﺸﻬﺎي ﺣﻮزه اﺧﻼق ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت در آﻣﻮزﺷـﻬﺎي داﻧﺸـﮕﺎﻫﻲ‬
‫دادﮔﺴﺘﺮي‪ ،‬از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺣﺎﻣﻲ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ ﻣﺼﻮب ﻛﺸـﻮر‪ ،‬ﺣﻘـﻮق‬
‫ﺧﻮد ﺑﻮده و اﻳﻦ اﻃﻼﻋﺎت را از ﻧﻈﺎم ﻋﻠﻤﻲ اﺧـﺬ ﻛـﺮده اﺳـﺖ‪ .‬ﺷـﺎﻟﻮده‬
‫داﻧﺎن داده ﭘﺮداز و ﺿﺎﺑﻄﻴﻦ ﻗﻀﺎﺋﻲ ﻧﻈﻴﺮ ﭘﻠﻴﺲ اﻳﻨﺘﺮﻧﺖ ﺑﻬﺮه ﻣﻲﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪31‬‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ ‪ :‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﺷﻜﻞ ‪ :4‬اﻟﮕﻮي ﺗﺠﻤﻴﻌﻲ ﺑﺎ ﺗﻠﻔﻴﻖ ﺳﻪ اﻟﮕﻮ ﻛﻪ ﻧﺸﺎﻧﮕﺮ ﺗﻌﺎﻣﻼت ﺑﻴﻦ ﻣﻮﻟﻔﻪ ﻫﺎ و اﻃﻼﻋﺎت در ﮔﺮدش ﺑﻴﻦ آﻧﻬﺎ اﺳﺖ ‪.‬ف ا ‪ :‬ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت‬
‫ﺑﺮاي ﺗﺮﺳﻴﻢ ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﺤﺘـﻮاﻳﻲ ﺑـﺮاي درس ﻳـﺎ ﮔﺮوﻫـﻲ از دروس در‬
‫اﺧﻼﻗـﻲ‪ ،‬اﺟﺘﻤــﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳــﻲ را در ﻳـﻚ ﺟﺎﻣﻌــﻪ اﻃﻼﻋــﺎﺗﻲ از ﻣﻨﻈــﺮ‬
‫ﺣﻮزه آداب و اﺧﻼق ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت‪ ،‬اﺑﺘـﺪا راﺑﻄـﻪ ﺑـﻴﻦ ﻣﻮﺿـﻮﻋﺎت‬
‫"ﻟﻮدن" ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲ ﻛﻨﻴﻢ )ﺷﻜﻞ‪.(22) (5‬‬
‫ﺷﻜﻞ ‪ :5‬اﺑﻌﺎد اﺧﻼق در ﻋﺼﺮ اﻃﻼﻋﺎت‬
‫‪32‬‬
‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨّﺎوري‪ ،‬ﺳﺎل ﺳﻮم‪ ،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ‪ 3‬و ‪1387 ،4‬‬
‫ﺑﺮﻣﺒﻨﺎي ﺗﺤﻠﻴﻞ اﻳﻦ ﺷﻜﻞ ﻣﻲﺗﻮان اﺷﺎره ﻧﻤﻮد ﻛﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺳﺮﻳﻊ ﻓﻨـﺎوري‬
‫اﻳﻦ ﺣﻘﻮق‪ ،‬اﺻﻮﻟﻲ ﻧﻈﻴﺮ "ﺗﺠﺎرت اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﻣﻌﻘﻮل ﺑﺮ اﺳﺎس اﺷـﺘﺮاك‬
‫ﺑﺪان ﻣﻌﻨﺎﺳﺖ ﻛﻪ ﮔﺰﻳﻨﻪ ﻫﺎي ﭘﻴﺶ روي اﻓـﺮاد ﻧﻴـﺰ ﺑـﻪ ﺳـﺮﻋﺖ ﺗﻐﻴﻴـﺮ‬
‫ﻣﻨﺎﻓﻊ"‪ ،‬از ﺳﺎل ‪ 1973‬در آﻣﺮﻳﻜـﺎ ﺗـﺪوﻳﻦ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ .‬ﺳـﭙﺲ ﻗـﺎﻧﻮن‬
‫ﻛﺮده و ﺗﻮازن ﺧﻄﺮ‪ ،‬اﻣﺘﻴﺎز و اﺣﺘﻤﺎﻻت درك اﻋﻤﺎل اﺷﺘﺒﺎه ﻧﻴﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﻲ‬
‫"ﺣﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼﻲ" در ﺳﺎل ‪ 1974‬ﺑﺨﺶ دﻳﮕﺮي از ﻧﻴﺎز ﻓﻮق را ﺗـﺎﻣﻴﻦ‬
‫ﻛﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﺤﺎﻓﻈﺖ از زﻧﺪﮔﻲ ﺧﺼﻮﺻﻲ ﻓﺮدي‪ ،‬دﻗﻴﻘﺎ ﺑـﻪ اﻳـﻦ دﻟﻴـﻞ ﻳـﻚ‬
‫ﻛﺮده اﺳﺖ‪ .‬اﻣﺎ ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﺣﺮاﺳﺖ از داده ﻫﺎ در اروﭘـﺎ ‪،‬ﺣـﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼـﻲ را‬
‫ﻣﻮﺿﻮع اﺧﻼﻗﻲ ﺟﺪﻳﺪ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ .‬در اﻳﻦ ﻣﺤﻴﻂ ﺑﺮاي ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻣﻬﻢ ﺧﻮاﻫـﺪ‬
‫ﮔﺴﺘﺮده ﺗﺮ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار داده اﺳﺖ و ﻓﻨّﺎوري ﻫﺎﻳﻲ ﻧﻈﻴـﺮ "ﻛـﻮﻛﻲ"‬
‫ﺑﻮد ﻛﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ اﺧﻼﻗﻲ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ از ﺗﺎﺛﻴﺮ ﻓﻨـﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت‬
‫)ذﺧﻴﺮه و ﺑﺎزﻳﺎﺑﻲ اﻃﻼﻋﺎت ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻲ ﻛـﺎرﺑﺮ در راﻳﺎﻧـﻪ او( در ﻣﻘﺎﺑـﻞ اﻳـﻦ‬
‫داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ در ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي ﺿﻤﻨﻲ‪ ،‬دﭼﺎر ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﺷـﺪه اﻧـﺪ‪ .‬ﻣﻮﺿـﻮﻋﺎت‬
‫روﻧﺪﻫﺎي ﻛﻠﻴﺪي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺷﺎﻣﻞ اﻓﺰاﻳﺶ ﺳﺮﻋﺖ رﻳﺰ ﭘﺮدازﻧـﺪه‬
‫اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬اﺑﻌﺎد اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳـﻲ ﮔﺴـﺘﺮده ﺗـﺮي ﻳﺎﻓﺘـﻪ اﻧـﺪ و ﺣﻘـﻮق‬
‫ﻫﺎ ‪ ،‬ﻗﺪرت راﻳﺎﻧﻪ ﻫﺎ‪ ،‬ﻛﺎﻫﺶ ﺳﺮﻳﻊ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻫﺎي ذﺧﻴﺮه ﺳﺎزي‪ ،‬ﭘﻴﺸـﺮﻓﺖ‬
‫ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ در اﺑﻌﺎد ﻣﺎﻟﻜﻴﺖ ﻣﻌﻨﻮي‪ ،‬ﺛﺒﺖ ﻋﻼﺋـﻢ ﺗﺠـﺎري و ﺣـﻖ اﺧﺘـﺮاع‬
‫داده ﻛﺎوي و ﮔﺴﺘﺮش ﻛﺎر از دور ﺑﺮ اﻧﮕﻴﺰاﻧﻨﺪه ﻧﻴﺎز ﺑﻪ اﺧـﻼق ﻓﻨـﺎوري‬
‫اﻧﺤﺼﺎري ﻛﺎرﺑﺮد ﺑﻴﺸﺘﺮي ﻳﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪.‬ﻛﻴﻔﻴﺖ ﺳﺎﻣﺎﻧﻪ ﻫﺎ ﺷـﺎﻣﻞ داده ﻫـﺎ و‬
‫اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮ اﻳﻦ ﻧﻈـﺎم اﺧﻼﻗـﻲ ﻳـﻚ ﺟﺎﻣﻌـﻪ اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ ﺑـﺮاي‬
‫ﺧﻄﺎﻫﺎي ﺳﺎﻣﺎﻧﻪ ﻫﺎ‬
‫در ار ﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻛﻴﻔﻴﺖ زﻧﺪﮔﻲ ﻣـﻮرد ﺗﻮﺟـﻪ وﻳـﮋه‬
‫ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶ ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ اﻧﺘﺨﺎب اﺧﻼﻗـﻲ‪ ،‬ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ ﻣﺴـﺆوﻟﻴﺖ‪،‬‬
‫واﻗﻊ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ .‬ﺗﻄﺎﺑﻖ ﺑﺎ ﺳﺮﻋﺖ ﺗﻐﻴﻴـﺮات‪ ،‬ﺣﻔـﻆ ﻣﺮزﻫـﺎي ﺧـﺎﻧﻮادﮔﻲ و‬
‫ﭘﺎﺳﺨﮕﻮﻳﻲ و ﺗﻌﻬﺪ را ﻣﻄﺮح ﻣﻲ ﻛﻨﺪ ﻛﻪ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﺣﻘـﻮق‬
‫ﻛﺎري‪ ،‬واﺑﺴﺘﮕﻲ و آﺳﻴﺐ ﭘـﺬﻳﺮي و ﺟـﺮاﺋﻢ و ﻣﺠﺎزاﺗﻬـﺎي راﻳﺎﻧـﻪ اي از‬
‫ﻓﻮق از وﻇﺎﻳﻒ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪﻧﻲ اﺳﺖ‪ .‬ﺗﺤﻠﻴﻞ اﺧﻼﻗﻲ در اﻳﻦ ﻣﻴـﺎن ﺷـﺎﻣﻞ‬
‫ﻣﺒﺎﺣﺚ روز اﻳﻦ ﺣﻮزه ﻫـﺎ ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ .‬ﺧﻄﺮﻫـﺎﻳﻲ ﺷـﺎﻣﻞ "آﺳـﻴﺐ ﺗﻜـﺮار‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ و ﺗﻮﺻﻴﻒ واﻗﻌﻴﺘﻬﺎ‪ ،‬ﺗﻌﺮﻳﻒ ﮔﺰﻳﻨﻪ ﻫﺎ و ارزﺷﻬﺎي ﮔﺰﻳﻨﺶ ﮔﺮ و‬
‫ﺗﻨﺶ" ‪"،‬ﻧﺸﺎﻧﮕﺎن ﺗﻮﻧﻞ ﻣﭻ" و "ﻧﺸﺎﻧﮕﺎن دﻳﺪ راﻳﺎﻧﻪ" از آﺳـﻴﺐ ﻫـﺎﻳﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎي ﺑﺎﻟﻘﻮه ﻗﺒﻞ از ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮي اﺳﺖ و اﺻﻮل اﺧﻼﻗﻲ‪،‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﺎن ﺑﺎ ﻗﺮار دادن ﻛﺎرﻛﻨﺎن در ﻓﻀﺎﻫﺎي ﻛﺎري ﻣﻮﻟﺪ اﻳﻦ‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮي ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ "اﻧﺼﺎف" را ﺗﻮﺻﻴﻪ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ‪ .‬اﻳﻦ اﺻﻮل ﻋﺎﻣﻨﺪ‬
‫آﺳﻴﺒﻬﺎ ﺑﺎ ﭘﺮﺳﺸﻬﺎي اﺧﻼﻗﻲ و ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﺪه اﻧﺪ‪ .‬ﺑـﺎ‬
‫و از ﻣﻮاردي ﻧﻈﻴﺮ "ﻗﺎﻋﺪه ﻗﻄﻌﻲ ﻛﺎﻧـﺖ"‪ " ،‬ﻗـﺎﻧﻮن ﺗﻐﻴﻴـﺮ دﻛـﺎرت" و‬
‫ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺑﻌﺎد ﮔﺴﺘﺮده ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﻼﻗﻲ در ﺣﻮزه ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑـﺮاي‬
‫"اﺻﻞ اﺻﺎﻟﺖ ﻓﺎﻳﺪه" ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ ﮔﺮﻓﺘـﻪ اﻧـﺪ‪ .‬در ﻋـﻴﻦ ﺣـﺎل ﺗﻜﻴـﻪ ﺑـﺮ‬
‫ﺗﺪوﻳﻦ رﺋﻮس ﻣﻄﺎﻟﺐ‪ ،‬دوره ﻫﺎي آﻣﻮزﺷﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﮔﺮوﻫﻬـﺎي ﻣﺘﻔـﺎوت‬
‫ﻣﻘﺮرات ﺣﺮﻓﻪ اي‪ ،‬راه ﺣﻠﻲ ﺑﺮاي ﻛﺎﻫﺶ ﺗﺼﻤﻴﻢ ﮔﻴﺮي ﻓﺮدي اﺳﺖ ﻛﻪ‬
‫ﻛﺎرﺑﺮي‪ ،‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﻬﻨﺠﺎر ﺷﺎﻣﻞ ﺳﻄﻮح ﻛﺎرﺑﺮي و ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي ﺑﺎزﺑﻴﻨﻲ و‬
‫در ﻓﻀﺎي اﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬وﺟﻮه اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻲ ﻳﺎﺑﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﻛـﺎﻫﺶ ﻣـﻮارد دو راﻫـﻲ‬
‫ﻋﻤﻖ آﻧﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺮ اﺳـﺎس "ﭼـﺎرﭼﻮب زﻛﻤـﻦ" ﺑـﺮاي ﻣﻌﻤـﺎري ﭘﻴﺸـﻨﻬﺎد و‬
‫ﻫﺎي اﺧﻼﻗﻲ در دﻧﻴﺎي واﻗﻌﻲ ﻣﻲﺗﻮان از ﺗﺒﻌﺎت ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت ﻏﻴﺮ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲ ﻛﻨﻴﻢ )ﺟﺪول ‪.(24)(1‬‬
‫دور ﺷﺪ‪ .‬اﺑﻌﺎد اﺧﻼﻗﻲ ﺳﺎﻣﺎﻧﻪ ﻫﺎي اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﻘـﻮق اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ‬
‫ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺣﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼﻲ و آزادي ﮔﺮدش اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮاي رﻋﺎﻳﺖ‬
‫‪33‬‬
‫ﻣﻨﻈﺮ‬
‫اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ ‪ :‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﺣﻮزه )ﭘﺮﺳﺶ(‬
‫)ﭼﻪ؟(‬
‫)ﭼﺮا؟(‬
‫)ﺑﺮﭼﻪ اﺳﺎس؟(‬
‫)ﻛﺠﺎ؟(‬
‫)ﭼﮕﻮﻧﻪ؟(‬
‫)ﺑﻪ ﭼﻪ دﻟﻴﻞ؟(‬
‫ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز‬
‫ﻣﺨﺎﻃﺐ‬
‫ﺟﻨﺒﻪ ﻧﻴﺎز‬
‫ﻧﺎﻇﺮ‬
‫ﻣﺸﺎور‬
‫اﻟﮕﻮﻫﺎي اﻣﻜﺎن ﺳﻨﺠﻲ ﺷﺪه ﻣﺸﺎوره‬
‫اي ﻓﺎ‬
‫ﺿﺎﺑﻂ دادﮔﺴﺘﺮي )ﭘﻠﻴﺲ اﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ(‬
‫ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻣﺠﺮم ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺎ‬
‫ﻓﺮدي‬
‫ﺟﻤﻌﻲ‬
‫اﺧﻼﻗﻲ‬
‫آداﺑﻲ‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﻓﺮﺻﺘﻬﺎ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬
‫وﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎي ﻓﺮدي‬
‫ﻓﺎ‬
‫اﺛﺮات ﻓﺮﺻﺘﻬﺎ و‬
‫ﺗﻬﺪﻳﺪات ﻓﺎ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ و ﻓﺮﺻﺘﻬﺎ و‬
‫ﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎي ﺟﻤﻌﻲ‬
‫ﻓﺎ‬
‫ﺟﻤﻌﻲ‬
‫ﺗﺒﻌﺎت‬
‫ﺑﻜﺎرﮔﻴﺮي ﻓﺎ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎيﻓﺎ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬
‫ﻋﻨﺎوﻳﻦ آداب‬
‫ﻓﺎ‬
‫آداب ﻓﻨﺎوراﻧﻪ‬
‫راﻳﺞ ﻓﺎ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﺣﻘﻮق‬
‫ﻓﺮدي و ﺟﻤﻌﻲ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫داده‬
‫ﺣﻘﻮق‬
‫ﭘﺮدازي ﻋﺮﻓﻲ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫اﻫﺪاف‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ ﻓﺎ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺼﻮب‬
‫ﺣﻮزه ﻓﺎ‬
‫ﻛﺎر‬
‫ﮔﺮدش‬
‫ﻧﻈﺎم اﺟﺮاﻳﻲ ﻓﺎ‬
‫داورﻳﻬﺎي اﺧﻼﻗﻲ‬
‫اﻟﮕﻮﻫﺎي ﺗﻮﺻﻴﻪ‬
‫ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ‬
‫اي‬
‫ﮔﺮاي ﻛﺸﻒ‬
‫ﺟﺮم‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﺋﻲ ﺿﻮاﺑﻂ‬
‫ﭘﻴﺸﮕﻴﺮاﻧﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﻣﺠﺎزات ﻫﺎي‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ رﻋﺎﻳﺖ‬
‫ﺣﺮﻣﺘﻬﺎي‬
‫ﺣﺮﻓﻪ اي‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ رﻋﺎﻳﺖ‬
‫ارزﺷﻬﺎي‬
‫ﺻﻨﻔﻲ‬
‫ﺗﻌﺎرﻳﻒ‬
‫داده‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫ﭘﺮداز‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺟﺎﻳﮕﺎه‬
‫ﻧﻈﺎم ﺣﺮﻓﻪاي در‬
‫دﻋﺎوي‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻧﻈﺎم‬
‫در‬
‫ﺻﻨﻔﻲ‬
‫دﻋﺎوي‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ‬
‫داده‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫ﭘﺮداز‬
‫و‬
‫ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻣﺪﻳﺮﻳﺘﻲ‬
‫ﺗﺤﻮﻳﻞ ﮔﻴﺮي‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫اﺻﻮل ﺣﺮﻓﻪاي‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﻲ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ ﺻﻨﻔﻲ‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﻲ‬
‫ﺗﻌﺎرﻳﻒﻋﻠﻤﻲ‬
‫ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎيﻓﺎ‬
‫ﺗﻌﺎرﻳﻒﻣﻬﻨﺪﺳﻲ‬
‫ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎيﻓﺎ‬
‫ﺟﺰﺋﻴﺎت اوﻟﻮﻳﺖدار‬
‫ﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎي‬
‫ﻓﺮﺻﺘﻬﺎو‬
‫ﻧﺎﺷﻲاز‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎي ﻓﺮدي‬
‫ﺟﺰﺋﻴﺎت اوﻟﻮﻳﺖ دار‬
‫ﻓﺮﺻﺘﻬﺎ و ﺗﻬﺪﻳﺪات‬
‫ﺟﻤﻌﻲ ﻓﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ اﺧﻼق‬
‫اﻋﻤﺎل ﻓﺎ‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﺣﻘﻮق داده ﭘﺮدازي‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﺎن‪،‬‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻜﺎرانو‬
‫ﻛﺎرﺑﺮان ﻓﺎ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﻻزم اﻻﺟﺮا‬
‫ﺣﺮﻳﻢ‬
‫ﺧﺪﻣﺎت ﺷﻬﺮوﻧﺪي و‬
‫ﻧﻈﺎرت ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ‬
‫ﭼﺎرﭼﻮﺑﻬﺎي‬
‫رﻓﺘﺎري‬
‫ﺗﺮوﻳﺠﻲ اﺧﻼق‬
‫ﻓﺎ‬
‫داده‬
‫ﺣﻘﻮق‬
‫ﭘﺮدازي اﺻﻮل و‬
‫و‬
‫ﻗﺮاردادﻫﺎ‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻬﺎي آن‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﻠﻲ و‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻠﻤﻠﻲ ﻓﺎ‬
‫ﻛﺎراﻳﻲ‬
‫ﺷﺨﺼﻲ‬
‫و‬
‫دﻻﻟﺘﻬﺎ‬
‫داورﻳﻬﺎي‬
‫ﻣﻨﺼﻔﺎﻧﻪ‬
‫ﻣﺼﻠﺤﺎﻧﻪ‬
‫ﻣﻀﻨﻮﻧﻲ‬
‫و‬
‫و‬
‫آداب‬
‫اﻟﺮﻋﺎﻳﻪ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫اﺻﻮل ﺣﺮﻓﻪاي‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻜﺎري‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ ﺻﻨﻔﻲ‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻜﺎري‬
‫ﺗﺸﺮﻳﺤﺎت‬
‫ﻋﻠﻤﻲ اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫ﺗﺸﺮﻳﺤﺎت‬
‫ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﻃﺮحﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫آداب‬
‫ﻣﺼﻮب‬
‫ﻃﺮﺣﻬﺎي ﻓﺎ‬
‫ﻧﻈﺎﻣﺎت‪ ،‬ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ‬
‫و‬
‫ﺻﻨﻔﻲ ﻓﺎ‬
‫ﺗﻌﺎرﻳﻒ‪ ،‬اﺻﻮل‬
‫ﻧﻈﺎﻣﺎت‬
‫و‬
‫ﻋﻠﻤﻲ ﻓﺎ‬
‫ﻧﻈﺎﻣﺎت‬
‫اﻟﮕﻮﻫﺎي‬
‫و‬
‫ﺗﺠﺮﺑﻲ‬
‫ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ اﻧﺠﺎم‬
‫ﻛﺎر ﻓﺎ‬
‫روﺷﻬﺎي ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ آﺳﻴﺐ‬
‫دﻳﺪﮔﺎن‬
‫وﻣﺠﺮﻣﻴﻦ ﻓﺎ‬
‫ﻧﺤﻮه ﺷﻨﺎﺳﻴﻲ‬
‫ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﻣﺘﻬﻤﻴﻦ‬
‫ﻓﺎ‬
‫روﺷﻬﺎي اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﺟﻠﺐ ﻣﺠﺮﻣﻴﻦ‬
‫ﻓﺎ‬
‫ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲآﺳﻴﺐ‬
‫دﻳﺪه و ﻣﺪﻋﻲ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﺿﻮاﺑﻂﻗﺎﻧﻮﻧﻲ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻣﺠﺮم‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ‬
‫ﭼﺮﺧﻪ‬
‫اﺟﺮاﺋﻲ‬
‫ﻣﺠﺮﻣﻴﻦ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﺣﻤﺎﻳﺘﻲ‬
‫اﻣﻜﺎﻧﺎت‬
‫ﻣﺤﺪودﻳﺘﻬﺎي‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫و‬
‫اﻣﻜﺎﻧﺎت‬
‫ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﻫﺎي‬
‫اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻣﺪﻳﺮﻳﺘﻲ‬
‫ﭘﺎﻳﺎن دﻫﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫اﺻﻮل ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫راﻳﺞ‬
‫اﺻﻮل ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫راﻳﺞ‬
‫ﻫﺎي‬
‫ﺟﻠﺐ‬
‫آﺋﻴﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎ‬
‫و‬
‫‪،‬ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ‬
‫ﻧﻈﺎﻣﺎت ﻣﻠﻲ و‬
‫ﺑﻴﻦ اﻟﻠﻤﻠﻲ ﺣﺮﻓﻪ‬
‫اي‬
‫ﺟﺪول ‪ – 1‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﻬﻨﺠﺎر ﺑﺮاي ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﺣﻮزه ﻫﺎي ﻣﻮﺛﺮ ﺳﻮاد آﻣﻮزي اﺧﻼق راﻳﺎﺳﭙﻬﺮي)ﺑﺮ اﺳﺎس ﭼﺎرﭼﻮب زﻛﻤﻦ(‬
‫‪34‬‬
‫در‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ‬
‫ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﻓﺎ‬
‫ﺷﺮاﻳﻂ ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﺟﺮم‬
‫درﻣﺤﻴﻄﻬﺎو‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎيﻓﺎ‬
‫ﻛﺎرﺑﺮدﻫﺎي‬
‫ﺣﻘﻮق‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫اﻟﮕﻮ ﻣﻨﻄﻘﻲ‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎ‬
‫ﺣﻮزه ﻫﺎي اﺻﻠﻲ‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﻫﺎ و‬
‫ﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎي ﻓﺮدي ﻓﺎ‬
‫ﺣﻮزه ﻫﺎي اﺻﻠﻲ‬
‫ﻓﺮﺻﺖ ﻫﺎ و‬
‫ﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎي ﺟﻤﻌﻲ‬
‫ﻓﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﻃﺮح ﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫ﻻزم‬
‫ﺣﻘﻮق‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﻛﺎرﻓﺮﻣﺎﻳﺎن و‬
‫ﭘﻴﻤﺎﻧﻜﺎران‬
‫زﻣﻴﻨﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ )ﺳﻮادآﻣﻮزي اﺧﻼﻗﻲ(‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺖ‬
‫ﻗﻮاﻧﻴﻦﺻﻨﻔﻲ‬
‫ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪه‬
‫ﻣﻔﺎﻫﻴﻢﻋﻠﻤﻲ‬
‫ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ‬
‫ﺣﻮزه ﻓﺎ‬
‫و‬
‫اﺻﻮل ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ‬
‫ﻓﺎ‬
‫اﻟﮕﻮ اﺟﺮاﻳﻲ‬
‫ﺣﻘﻮق دادن ﻛﺎرﺷﻨﺎس رﺳﻤﻲ و‬
‫ﻗﺎﺿﻲ‬
‫رواﻟﻬﺎي ﺟﺮم ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻓﺎ‬
‫ﺣﻮزه ﻫﺎي ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻲ‬
‫ﻓﺮدي ﺟﺮم ﺳﺎز ﻓﺎ‬
‫ﺣﻮزه ﻫﺎي ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻲ‬
‫ﺟﻤﻌﻲ ﺟﺮم ﺳﺎز ﻓﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت ﻓﺎ‬
‫ﻋﺎﻣﻞ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻲ‬
‫ﺣﻮزه‬
‫ﺧﻄﺮآﻓﺮﻳﻦ ﻓﺮدي ﻓﺎ‬
‫ﺣﻮزه ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻲ ﺧﻄﺮ‬
‫آﻓﺮﻳﻦ ﺟﻤﻌﻲ ﻓﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ اﺧﻼﻗﻲ‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎي ﻓﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ ﻓﻨﻲ‪ ،‬ﺣﺮﻓﻪ اي و ﺣﻘﻮﻗﻲ‬
‫اﻧﺠﺎم ﻛﺎر ﻓﺎ‬
‫وﻳﮋﮔﻴﻬﺎي‬
‫ﻣﺪﻳﺮﻳﺘﻲ‬
‫راﻳﺢ ﻓﺎ‬
‫اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ‬
‫داده ﭘﺮدازي‬
‫ﻣﻤﻜﻦ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬
‫ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي‬
‫ﺣﺮﻓﻪ اي ﻓﺎ‬
‫ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ‬
‫ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي‬
‫ﺣﺮﻓﻪ اي راﻳﺞ‬
‫ﻓﻬﺮﺳﺖ ﻗﻮاﻧﻴﻦ‬
‫ﺻﻨﻔﻲ ﻓﺎ‬
‫ﺗﻌﺮﻳﻒ‬
‫ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﭘﺎﻳﻪ ﻓﺎ‬
‫ﻓﻨﺎوراﻧﻪ راﻳﺞﻓﺎ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﻴﻲ‬
‫ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﻋﺪم‬
‫رﻋﺎﻳﺖ آداب‬
‫ﻓﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ آداﺑﻲ‬
‫ﺗﺼﻤﻴﻤﺎت ﻓﺎ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﺋﻲ ﺿﻮاﺑﻂ ﭘﻴﻤﺎﻧﺴﭙﺎري‬
‫ﻣﺠﺮي )ﻣﻬﻨﺪس ﺣﺮﻓﻪ اي(‬
‫ﻣﺪﻳﺮﻳﺘﻲ‬
‫ﺣﺮﻓﻪ اي‬
‫ﺻﻨﻔﻲ‬
‫ﻋﻠﻤﻲ‬
‫ﻧﻈﺎم‬
‫ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ‬
‫اﻟﮕﻮ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ‬
‫ﭼﺎرﭼﻮب ﻧﻈﺎرﺗﻲ ﻣﺸﺎرﻛﺖ ﺟﻮﻳﺎﻧﻪ ﻓﺎ‬
‫ﻧﺎﻇﺮ‬
‫ﻓﺮﺻﺘﻬﺎ وﺗﻬﺪﻳﺪﻫﺎي ﻓﺎ‬
‫ﺗﻌﻬﺪات ﭘﺎﻳﺸﻲ‬
‫اﺧﺘﻴﺎراتوﻣﺴﺆوﻟﻴﺘﻬﺎ‬
‫اﻣﻜﺎﻧﺎت و ﻣﺤﺪودﻳﺘﻬﺎ‬
‫ﺿﻮاﺑﻂ و ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ‬
‫ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ و ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎ‬
‫ﻗﺎﻟﺐ داﻧﺎﻳﻲ‬
‫و‬
‫ﺣﻮزه ﻫﺎي‬
‫ﻋﻤﻮﻣﻲ‬
‫ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ‬
‫آﻣﻮزﺳﻲ‬
‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨّﺎوري‪ ،‬ﺳﺎل ﺳﻮم‪ ،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ‪ 3‬و ‪1387 ،4‬‬
‫ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎزﻫـﺎ و ﺷـﺮاﻳﻂ ﭘـﮋوﻫﺶ در ﺑﺮﭘـﺎﻳﻲ دروس اﺧـﻼق و ﻓﻨـﺎوري‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻲ داﻧﺴﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎب "آداب‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت و ﻓﻨﺎوري" )‪ ، (29‬ﻛﺘﺎب "آداب‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻧﻴﺎزﺳﻨﺠﻲ ﻛﻪ در ﺑﺨﺸـﻬﺎي ﭘﻴﺸـﻴﻦ ﻣﻘﺎﻟـﻪ اﻧﺠـﺎم‬
‫و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت" )‪ (30‬و ﻛﺘﺎب "ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻣﻌﺎﺻﺮ در آداب و ﻓﻨّﺎوري‬
‫ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻳﺪ ﺑﻪ ﺷﺮاﻳﻂ ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎزي و ﺗﺤﻘـﻖ ﻫـﻢ ﺗﻮﺟـﻪ ﻧﻤـﻮد‪ .‬از ﻧﻈـﺮ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت")‪ (31‬از دﻳﮕﺮ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻮﺟﻮد ﺑـﺮاي ﻣﺪرﺳـﻴﻦ اﻳـﻦ درس ﻣـﻲ‬
‫ﺳﺎﺧﺘﺎري ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﻈﺎم ﺗﺠﻤﻴﻌﻲ ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدي اﻳﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﻣﻲ ﺗـﻮان ﺑـﻪ‬
‫ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫وﺟﻮد ﻧﻈﺎﻣﻬﺎي ﻋﻠﻤﻲ‪ -‬ﺻﻨﻔﻲ ﻣﻮﺟﻮد و ﻧﻈﺎﻣﻬﺎي ﻣﻬﻨﺪﺳـﻲ و اﺟﺮاﻳـﻲ‬
‫‪28‬‬
‫"ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آداب ﺣﺮﻓﻪ اي "‪ 27‬در "ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻓﻨﺎوري اﻳﻠـﻲ ﻧـﻮﻳﺰ"‬
‫در دﺳﺖ ﺗﺪوﻳﻦ اﺷﺎره ﻛﺮد‪ .‬از ﺟﻨﺒﻪ ﻗﻮاﻧﻴﻦ و ﻣﻘﺮرات ﺑﻪ وﺟـﻮد ﻗـﻮاﻧﻴﻦ‬
‫در ﺷﻴﻜﺎﮔﻮ و ﭘﺎﻳﮕﺎه اﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ آن‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻨﺎﺑﻌﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻣﻴﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻮرد‬
‫ﻣﺼﻮب "ﺣﻘﻮق ﺗﻜﺜﻴﺮ و اﺑﺪاع ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻧﺮم اﻓﺰاري"‪" ،‬ﺟﺮاﻳﻢ راﻳﺎﻧـﻪ‬
‫اﺳﺘﻔﺎده داﻧﺸﺠﻮﻳﺎن و ﻣﺪرﺳﺎن دروس اﺧﻼق و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﻗـﺮار‬
‫اي" و "ﺗﺠﺎرت اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﻲ" و در دﺳﺖ ﺗﺼﻮﻳﺐ ﺑﻮدن ﻗﺎﻧﻮن "اﺷـﺎﻋﻪ‬
‫ﮔﻴﺮد‪ .‬اﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﻣﺴﺘﻤﺮاً ﻛﺎرﮔﺎهﻫﺎﻳﻲ در زﻣﻴﻨـﻪ درج و ﻳﻜﭙﺎرﭼـﻪ ﺳـﺎزي‬
‫و دﺳﺘﺮﺳﻲ آزاد ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت" در ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳـﻼﻣﻲ ﺑﺎﻳـﺪ اﺷـﺎره‬
‫آداب ﺣﺮﻓﻪ اي ﻣﻮﺟﻮد ﻓﻨّﺎورﻳﻬﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن‪ ،‬در دروس ﻓﻨﻲ را آﻣﻮزش و‬
‫ﻛﺮد‪ .‬از ﻣﻨﻈﺮ ﺣﻘﻮﻗﻲ از ﺳـﺎل ‪ 1381‬اوﻟـﻴﻦ ﮔـﺮوه ﻛﺎرﺷـﻨﺎس رﺳـﻤﻲ‬
‫ﭘﺎﻳﮕﺎه اﻳﻨﺘﺮﻧﺘﻲ آن آداب ﺣﺮﻓﻪاي ﻛﺸﻮرﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ را ﮔﺮدآوري ﻛﺮده‬
‫دادﮔﺴﺘﺮي آﻣﻮزش دﻳﺪه در رﺷﺘﻪ ﻓﻨّﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻋﻤـﻼ ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬـﺎي‬
‫و در ﻛﻨﺎر ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي ﺗﺪوﻳﻦ آداب در دﺳﺘﺮس ﻗﺮار ﻣﻲ دﻫﺪ‪.‬‬
‫ﺧﻮد را آﻏﺎز ﻛﺮده اﻧﺪ و ﺳﺎزﻣﺎن ﭘﻠﻴﺲ اﻳﻨﺘﺮﻧﺘـﻲ ﻧﻴـﺰ در ﺣـﺎل ﺗﺸـﻜﻴﻞ‬
‫ﺟﻬﺖ ﺗـﺪوﻳﻦ ﺑﺮﻧﺎﻣـﻪ درﺳـﻲ ﻧﻤﻮﻧـﻪ ﺑـﺮاي آﻣـﻮزش داﻧﺸـﮕﺎﻫﻲ آداب‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻛﺘﺐ ﻓﺎرﺳﻲ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮﻟﻲ ﺑﻮﻳﮋه در ﺣﻮزه ﻧﻘﺪ اﺛﺮات‬
‫ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻋﻼوه ﺑﺮ ﭼﺎرﭼﻮب ﭘﻴﺸـﻨﻬﺎدي ﻣﻌﺘﺒـﺮ ﮔـﺮوه ﻛـﺎري‬
‫ﻓﻨّﺎوري اﻃﻼﻋﺎت )ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺑﻴﺸﺘﺮ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﺗﺮﺟﻤﻪ( در دﺳـﺘﺮس اﺳـﺖ‪.‬‬
‫‪ ،ACM/IEEE‬ﻃﺮح درﺳﻬﺎي داﻧﺸـﮕﺎﻫﻬﺎي ﻣﺘﻔـﺎوت )ﻛـﻪ ﺑﺮاﺳـﺎس‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﻲ اوﻟﻴﻪ و ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﻧﻈﻴﺮ آﻧﭽﻪ در ﺷﻮراي ﻋﺎﻟﻲ داده ﭘﺮدازي‬
‫اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺘﺨﺮاﺟﻲ در ﻫﺮ ﻧﻴﻤﺴﺎل داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ ﺑﻴﺶ از ﺳـﻲ داﻧﺸـﮕﺎه‬
‫ﻛﺸﻮر ﺑﺎ ﻧﺎم "ﺟﺮﻳـﺎن آزاد اﻃﻼﻋـﺎت" )‪ (25‬ﺗﻬﻴـﻪ ﺷـﺪه‪ ،‬ﻣﻮﺟـﻮد و در‬
‫در ﺟﻬﺎن اﻳﻦ دروس را ﻋﺮﺿﻪ ﻣﻲ دارﻧﺪ( ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮔﺮدﻳﺪ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ‪ :‬ﻃﺮح‬
‫دﺳﺘﺮس اﺳﺖ‪ .‬اﻧﺘﺸﺎرات ﺷﻮراي ﻋﺎﻟﻲ اﻃﻼع رﺳـﺎﻧﻲ و دﻓﺘـﺮ ﺳـﺎزﻣﺎن‬
‫درﺳــﻬﺎي داﻧﺸــﮕﺎﻫﻬﺎي اﺳــﺘﺎﻧﻔﻮرد‪ ،‬ﻣﻮﺳﺴــﻪ ﻓﻨــﺎوري ﻣﺎﺳﺎﭼﻮﺳــﺖ‬
‫ﻳﻮﻧﺴﻜﻮ در ﺗﻬﺮان ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻫﺎي ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ در زﻣﻴﻨﻪ "ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ"‬
‫)ام‪.‬آي‪.‬ﺗﻲ( داﻧﺸﮕﺎﻫﻬﺎي اﻳﺎﻟﺘﻲ ﻛﺎروﻟﻴﻨﺎي ﺟﻨـﻮﺑﻲ و ﺷـﻤﺎﻟﻲ‪ ،‬داﻧﺸـﮕﺎه‬
‫را در اﻳﻦ ﺳﺎﻟﻬﺎ اﻧﺘﺸﺎر داده اﻧﺪ‪.‬‬
‫ﭘﻴﺘﺰﺑﻮرگ‪ ،‬داﻧﺸﮕﺎه ﻧﻴﻮﻳﻮرك در اﻳﺎﻻت ﻣﺘﺤﺪه آﻣﺮﻳﻜﺎ و داﻧﺸـﮕﺎﻫﻬﺎي‬
‫از ﻧﻈﺮ ﻃﺮح درﺳﻬﺎي ﻣﻮﺟﻮد ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﻮارد در دﺳـﺘﺮس در ﻣﺠﻤﻮﻋـﻪ‬
‫ﺑﻮﻳﻨــﻮس آﻳــﺮس آرژاﻧﺘــﻴﻦ‪ ،‬رﻳــﻮدوژاﻧﻴﺮوي ﺑﺮزﻳــﻞ‪ ،‬آﻟﺒﺮﺗــﺎي ﻛﺎﻧــﺎدا‪،‬‬
‫ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدي ‪ ACM/IEEE‬در ﺳﺎل ‪ ، (21) 2005‬درﭼﻨﺪ داﻧﺸﮕﺎه ﻣﻌﺘﺒﺮ‪،‬‬
‫ﺳﺎﻟﺰﺑﻮرگ اﺗﺮﻳﺶ‪ ،‬ﻓﺮاﻳﺒﻮرگ آﻟﻤﺎن‪ ،‬ﺑﻮداﭘﺴﺖ ﻣﺠﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬ﺳـﺎﻻﻣﺎﻧﻜﺎي‬
‫ﻃﺮح درﺳﻬﺎي ﻣﺪوﻧﻲ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ؛ از ﺟﻤﻠﻪ ﻃﺮح درس ﻣﻔﺼـﻞ "آداب‬
‫اﺳﭙﺎﻧﻴﺎ‪ ،‬آﻣﺴﺘﺮدام ﻫﻠﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺮﺗﻮرﻳﺎي آﻓﺮﻳﻘﺎي ﺟﻨﻮﺑﻲ‪ ،‬آﻧﺎي ﻫﻨـﺪ‪ ،‬ﺗﻮﻛﻴـﻮي‬
‫ﻓﻨّﺎوري اﻃﻼﻋﺎت " در داﻧﺸﮕﺎه ﻧﺒﺮاﺳﻜﺎ ﻛﻪ در زﻣﻴﻨﻪ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ژاﭘﻦ و آﻛﺴﻔﻮرد اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن‪ .‬در ﻧﻬﺎﻳـﺖ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻔﺎده از ﺑﻬﺘـﺮﻳﻦ ﺗﺠـﺎرب‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﭘﻴﺶروي اﺳـﺖ و در ﺳـﺎل ‪ 2006‬اوﻟـﻴﻦ ﮔـﺮوه داﻧﺸـﺠﻮﻳﺎن‬
‫ﻣﻮﺟﻮد در ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺳﺎﺧﺘﺎرﻣﻨﺪ ﺑﺮ ﻣﺒﻨﺎي اﻟﮕﻮي ﻣﻨﺎﺳـﺐ ﺷـﺪه زﻛﻤـﻦ‬
‫دوره"دﻛﺘﺮي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت" ﺧﻮد را ﻓﺎرغ اﻟﺘﺤﺼـﻴﻞ ﻧﻤـﻮده اﺳـﺖ‪.‬‬
‫ﻣﻮاد درﺳﻲ ﺗﺪوﻳﻦ و ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﮔﺮدﻳﺪه اﺳﺖ‪.‬‬
‫وزارت ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﺗﺤﻘﻴﻘﺎت و ﻓﻨّﺎوري ﺑـﻪ ﻛﻤـﻚ اﻧﺠﻤﻨﻬـﺎي ﻋﻠﻤـﻲ رﺷـﺘﻪ‬
‫راﻳﺎﻧﻪ و داده ﭘﺮدازي اﻳﺮان ﺑﻪ وﻳﮋه اﻧﺠﻤﻦ راﻳﺎﻧﻪ اﻳـﺮان در ﺳـﺎل ‪1386‬‬
‫در ﺻﺪد ﺑﺮﮔﺰاري اوﻟﻴﻦ آزﻣﻮن "ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﺣﺮﻓﻪ اي" در رﺷـﺘﻪ راﻳﺎﻧـﻪ‬
‫)‪ (23‬ﺑﺮآﻣﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﻣﺴﺎل دوﻣﻴﻦ دوره آن ﺑﺮﮔﺰار ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ )ﻫﺮﭼﻨﺪ‬
‫آزﻣﻮن دوره اي اول ﭘﺬﻳﺮﻓﺘﻪ ﺷـﺪه اي ﻧﺪاﺷـﺘﻪ اﺳـﺖ(‪ .‬ﻛﺘـﺎب ﻛﻠﻴـﺪي‬
‫"آداب ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ" )‪ (26‬ﻧﻴﺰ در ﻫﻤﻴﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎ در ﺣﺎل ﺗﺮﺟﻤـﻪ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي درﺳﻲ داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ ﻣﻨﺎﺳﺒﻲ ﺑـﻪ زﺑـﺎن اﻧﮕﻠﻴﺴـﻲ در اﻳـﻦ‬
‫زﻣﻴﻨﻪ وﺟﻮد دارد از ﺟﻤﻠﻪ ﻛﺘﺎب "آداب در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت")‪ (27‬ﻛـﻪ‬
‫ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻛﺘﺎب درﺳﻲ ﺑﺮاي درس اول اﻳﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺻﻴﻪ اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﻛﺘﺐ دﻳﮕﺮي ﻧﻈﻴـﺮ ﻛﺘـﺎب "آداب ﻣﻬﻨﺪﺳـﻲ ‪ :‬ﻣﻔـﺎﻫﻴﻢ و‬
‫ﻣﺼﺎدﻳﻖ" ﻧﻮﺷﺘﻪ "ﻫﺮﻳﺲ")‪ (28‬را ﻫﻢ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻲ ﺗـﻮان ﻛﺘـﺎب‬
‫ﺿﺮورت درس‬
‫ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻓﻨﺎوري ﻧﻮ‪ ،‬واﺟﺪ ﻧﻘﺎط ﻗـﻮت و ﺿـﻌﻒ‬
‫در ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي و ﻓﺮﺻﺖ و ﺗﻬﺪﻳﺪ ﺑﺮاي ﻛﺎرﺑﺮان اﺳﺖ؛ در ﻋﻴﻦ ﺣﺎل ﺑﻪ‬
‫ﻋﻨﻮان ﻳﻚ ﻓﻨﺎوري ﭘﺮ ﻣﺼﺮف در ﺣﻮزه ﺣﻴﺎت ﻓـﺮدي و اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻏﻴـﺮ‬
‫ﺧﻨﺜﻲ و ﺗﺎﺛﻴﺮﮔﺬار اﺳﺖ‪ .‬ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي ﺣﺮﻓﻪ اي ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬﺎي آن ﺑﺎ ﮔﺴـﺘﺮش‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي‪ ،‬اﻫﻤﻴﺖ وﻳﮋه اي ﻳﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ؛ ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻧﻈﻴﺮ ﺳﺎﻳﺮ ﻓﻨﺎورﻳﻬـﺎ‬
‫در ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺖ و ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي )ﻣﺼﺮف( ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ از آداب ﻓﻨﻲ ﻣﺘـﺄﺛﺮ از‬
‫اﺧﻼق ﻓﻨﺎوراﻧﻪ ﺑﻬﺮه ﻧﮕﻴﺮد از وﺟﻮه ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن از ﺟﻤﻠـﻪ ﺗـﻮان ﺟـﺬب در‬
‫زﻧﺪﮔﻲ ﻓﺮدي و اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ ﺷﻬﺮوﻧﺪان ﺑﺎ دﺷﻮاري ﻣﻮاﺟﻪ ﻣﻲ ﺷﻮد و ﻋﻤﻼً‬
‫ﻛﺎراﻳﻲ ﺧﻮد را از دﺳﺖ ﻣﻲ دﻫﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﻳﻦ ﻣﻬﻨﺪﺳـﺎن راﻳﺎﻧـﻪ و ﻓﻨـﺎوري‬
‫‪35‬‬
‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ ‪ :‬ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﻧﻈﻴﺮ ﺳﺎﻳﺮ ﻣﻬﻨﺪﺳﺎن ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﻛﺴـﺐ ﺳـﻮاد آداب ﺣﺮﻓـﻪ اي و‬
‫‪ .4‬ﺣﻘﻮق اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ )ﺣﻖ دﺳﺘﺮﺳـﻲ آزاد و‬
‫اﺧــﻼق ﻓﻨــﺎوري اﻃﻼﻋــﺎت ﺑــﻪ ﺷــﻜﻞ ﻣﻨﻀــﺒﻂ و در ﻗﺎﻟــﺐ درﺳــﻬﺎي‬
‫ﺣﻤﺎﻳﺖ از داده ﻫﺎ(‪.‬‬
‫داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ .5‬اﻧﻮاع ﺟﺮاﺋﻢ راﻳﺎﻧﻪ اي و ﻗﻮاﻧﻴﻦ ﻣﺠﺎزاﺗﻬﺎي راﻳﺎﻧﻪ اي‪.‬‬
‫‪ .6‬ﻧﻈﺎﻣــﺎت ﺣﺮﻓــﻪ اي‪ ،‬ﺻــﻨﻔﻲ‪ ،‬ﻋﻠﻤــﻲ و اﺟﺮاﻳــﻲ ﻓﻨــﺎوري‬
‫اﻫﺪاف درس‬
‫اﻃﻼﻋﺎت در اﻳﺮان و ﺿﺮورﺗﻬﺎي ﺗـﺪوﻳﻦ ﺳـﻮﮔﻨﺪﻧﺎﻣﻪ ﻫـﺎي‬
‫آﺷﻨﺎﻳﻲ ﻣﻬﻨﺪﺳﺎن راﻳﺎﻧﻪ و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺎ ﺗﺤﻠﻴـﻞ ﻫـﺎي راﻫﺒـﺮدي‬
‫ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ‪.‬‬
‫اﻳﻦ ﻓﻨﺎوري ﺟﻬﺖ ﺷﻨﺎﺳﺎﻳﻲ ﻧﻘﺎط ﻗـﻮت و ﺿـﻌﻒ و ﻓﺮﺻـﺖ و ﺗﻬﺪﻳـﺪ‪،‬‬
‫‪ .7‬ﺿﻮاﺑﻂ و ﻗﻮاﻧﻴﻦ اﻧﺠﺎم ﻛﺎر ﺣﺮﻓﻪ اي و ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي آن‪.‬‬
‫آﺷﻨﺎﻳﻲ ﺑﺎ اﻟﮕﻮﻫﺎي ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ‪ ،‬ﺣﺮﻓـﻪاي و ﺻـﻨﻔﻲ اﻧﺠـﺎم ﻛـﺎر‪ ،‬ﺿـﻮاﺑﻂ‬
‫‪ .8‬ﺣﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼﻲ‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﺷﻬﺮوﻧﺪي و ﻧﻈﺎرﺗﻬﺎي ﺣﻜﻮﻣﺘﻲ‪.‬‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻲ و ﻗـﺎﻧﻮﻧﻲ ﻓﻌﺎﻟﻴـﺖ ﻫـﺎ‪ ،‬ﺗﺒﻌـﺎت اﺧﻼﻗـﻲ و ﺣﺮﻓـﻪ اي اﻋﻤـﺎل و‬
‫‪ .9‬اﺻﻮل و اﻟﮕﻮﻫﺎي ﺗﺪوﻳﻦ آداب ﻧﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻣﺮاﻣﻨﺎﻣﻪ و ﻣﻨﺸـﻮرﻫﺎي‬
‫ﻣﺴﺆوﻟﻴﺘﻬﺎ‪ ،‬ﺟﺮاﺋﻢ و ﺧﺴﺎرات و ﻣﺠﺎزاﺗﻬﺎي راﻳﺎﻧﻪ اي‪ ،‬ﺣﻘﻮق اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ‬
‫اﺧﻼﻗﻲ و آداﺑﻲ ﺣﺮﻓﻪ اي و ﺳﺎزﻣﺎﻧﻲ‪.‬‬
‫و ﮔﺮدش آزاد اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺣﻘﻮق ﺗﻮﻟﻴﺪ‪ ،‬ﺗﻜﺜﻴﺮ و اﺑﺪاع ﻣﺤﺼﻮﻻت ﻓﻨﺎوري‬
‫‪ .10‬ﺗﻮﺻﻴﻒ اﻟﮕﻮ ﺗﺠﻤﻴﻌﻲ ﻣﺆ ﻟﻔﻪ ﻫﺎي ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑـﺎ آداب ﻓﻨـﺎوري‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﺣﺮﻳﻢ ﺷﺨﺼﻲ و اﻣﻨﻴﺖ ﻣﻠﻲ و اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺤﺮﻣﺎﻧـﻪ و‬
‫اﻃﻼﻋﺎت در اﻳﺮان‪.‬‬
‫ﻏﻴﺮﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ در دﺳﺘﺮﺳﻲ و اﺷﺎﻋﻪ آزاد اﻃﻼﻋﺎت و ﺗﻮاﻧﺎﻳﻲ ﺑﺮآورد ﺗﺒﻌﺎت‬
‫‪ .11‬ﭼﺎرﭼﻮب ﻣﻀﻤﻮﻧﻲ ﺳﻄﻮح ﻛﺎرﺑﺮدي و ﻣﺤﺘـﻮاي آﻣﻮزﺷـﻬﺎي‬
‫ﺑﻪ ﻛﺎرﮔﻴﺮي اﻳﻦ ﻓﻨﺎوري از ﻣﻨﻈﺮ ﻣﻮازﻳﻦ اﺧﻼﻗﻲ و ﻣﻌﻴﺎرﻫﺎي آداﺑـﻲ از‬
‫اﺧﻼﻗﻲ ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﻓﻨﺎوران اﻃﻼﻋﺎت‪.‬‬
‫اﻫﺪاف اﻳﻦ درس اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ .12‬اﻗﺘﺼﺎد و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﻲ داده ﭘﺮدازي و ﺣﻘﻮق داده ﭘﺮدازاﻧـﻪ‬
‫و ﺗﺒﻌﺎت ﺣﻀﻮر در ﻣﺤﻴﻂ ﻣﺠﺎزي‪.‬‬
‫ﻣﺸﺨﺼﺎت درس‬
‫‪ .13‬اﻳﻨﺘﺮﻧﺖ و اﺧﻼق ﺷﺒﻜﻪ اي‪.‬‬
‫ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﺷﻜﻞ اراﺋﻪ اﻳـﻦ درس‪ ،‬در ﺷـﻜﻞ ﭼﻨـﺪ ﻣﺪرﺳـﻲ در ﻃـﻲ ﻳـﻚ‬
‫ﻧﻴﻤﺴﺎل ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ در ﺳﺎل ﭘﺎﻳﺎﻧﻲ ﺗﺤﺼﻴﻞ در دوره ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ اﺳﺖ ﻛـﻪ‬
‫ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮي‬
‫ﻫﺮ ﻣﺪرس‪ ،‬ﻃﻲ ﺟﻠﺴﺎﺗﻲ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ اﻧﻔﺮادي‪ ،‬ﻫﻤﺮاه ﺑـﺎ ﺑﺮﺧـﻲ ﻳـﺎ ﺳـﺎﻳﺮ‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻲ رﺳﺪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻫﺎي اﻧﺠـﺎم ﺷـﺪه در ﺳـﺎﻟﻬﺎي اﺧﻴـﺮ در ﺣـﻮزه‬
‫ﻣﺪرﺳﺎن ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﮔﺮوﻫﻲ و ﺑﺤﺚ ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ‪ ،‬وﺟﻮه اﺧﻼﻗﻲ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ‪،‬‬
‫اﺧﻼق ﻛﺎري‪ ،‬ﺣﺮﻓﻪ اي و ﻓﻨﺎوري در اﻳﺮان ﺑﻪﻋﻨﻮان ﮔﺎﻣﻬﺎي ﻧﺨﺴـﺘﻴﻦ‬
‫ﺣﻘﻮﻗﻲ و ﻓﺮﻫﻨﮕﻲ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﺎﻳﻨﺪ‪ .‬ﻧﻴﻤﻲ از اﻣﺘﻴﺎزات‬
‫ﺑﻪ ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻗﺎﺑﻞ ﻗﺒﻮﻟﻲ رﺳﻴﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺴﺘﺮش ﻓﻌﺎﻟﻴﺘﻬـﺎي اﻧﺠﻤـﻦ اﻳﺮاﻧـﻲ‬
‫درﺳﻲ در اﻟﮕﻮي ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﻲ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ آﺷﻨﺎﻳﻲ ﻫﺎي اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ و داﻧﺸﻲ‪،‬‬
‫اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوري‪ ،‬ﺗﺄﺳﻴﺲ ﮔﺮوه ﭘﮋوﻫﺸﻲ "اﺧﻼق ﺣﺮﻓـﻪ اي"‬
‫ﻳﻚ ﭼﻬﺎرم آن ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ اﻧﻔﺮادي ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ ﻧﻮ و ﻣﺎﺑﻘﻲ ﺑﻪ ﺷـﻜﻞ ﻃـﺮح‬
‫در داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان‪ ،‬ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﻤﺎﻳﺶ اﺧﻼق ﻛﺴﺐ و ﻛﺎر در ﺑﻬﻤﻦ ‪،85‬‬
‫ﮔﺮوﻫﻲ ﺟﻬﺖ ﻛﺴﺐ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻣﻬﺎرﺗﻲ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺳـﺎﻳﻲ اﺛـﺮات و ﺗـﺪوﻳﻦ ﺑـﺮ‬
‫ﻧﮕﺎرش ﭘﺎﻳﺎن ﻧﺎﻣﻪﻫﺎي ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﻲ ارﺷـﺪ و دﻛﺘـﺮي در زﻣﻴﻨـﻪ اﺧـﻼق‬
‫اﺳﺎس اﻟﮕﻮي آداب ﻻزم اﻟﺮﻋﺎﻳﻪ در ﻳﻚ ﺣـﻮزه ﻳـﺎ ﺑـﺮاي ﻳـﻚ ﻃـﺮح‬
‫ﻛﺎري در داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان‪ ،‬ﻧﮕﺎرش ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ در اﻳﻦ زﻣﻴﻨـﻪ ﺑـﺎ‬
‫ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬اﺧﺘﺼﺎص ﻳﺎﺑﺪ‪.‬‬
‫ﻋﻨــﺎوﻳﻦ "اﺧــﻼق ﺣﺮﻓــﻪ اي"‪" ،‬ﻣﻮاﻧــﻊ رﺷــﺪ اﺧــﻼق ﺣﺮﻓــﻪ اي در‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ" و "ﺳﺎزﻣﺎنﻫﺎي اﺧﻼﻗـﻲ در ﻛﺴـﺐ و ﻛـﺎر"‪ ،‬ﺗـﺄﻟﻴﻒ اوﻟـﻴﻦ‬
‫رﻳﺰ ﻣﻮاد درﺳﻲ‬
‫ﻛﺘﺎب "اﺧﻼق و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت"‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻧﺸﺎن از رﺷﺪ ﭼﺸـﻤﮕﻴﺮ اﻳـﻦ‬
‫‪ .1‬ﺗﻌﺎرﻳﻒ ﭘﺎﻳﻪ و ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ ﻓﻠﺴﻔﻪ ﻓﻨﺎوري‪.‬‬
‫ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ دارد ﻛﻪ آﻧﺮا ﺑﺎ دو ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد ﻣﻲ ﺗﻮان ﺗﻜﻤﻴﻞ ﻛﺮد‪ .‬ﭘﻴﺸـﻨﻬﺎد اول‪،‬‬
‫‪ .2‬اﺛﺮات راﻫﺒﺮدي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت در ﺣﻴﺎت ﻓﺮدي و ﺟﻤﻌـﻲ‬
‫ﺿﺮورت اﺳﺘﻤﺮار ﺑﺮﭘﺎﻳﻲ ﻫﻤﺎﻳﺶ ﻣﻨﻄﻘﻪاي اﺧﻼق و ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋـﺎت‬
‫و ﻧﻘﺪ ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‪.‬‬
‫‪ .3‬ﺿﺮورﺗﻬﺎي اﺧﻼق ﻓﻨﺎوراﻧﻪ و ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﭘﺎﻳﻪ و ﭘﻴﺸـﻴﻨﻪ ﻧﻈـﺮي‬
‫ﭼﺎرﭼﻮﺑﻬﺎي اﺧﻼﻗﻲ و آداﺑﻲ‪.‬‬
‫اﺳﺖ ﻛﻪ ﭘﺲ از دو دوره ﻣﺘﻮﻗﻒ ﺷﺪه اﺳـﺖ و ﭘﻴﺸـﻨﻬﺎد دوم‪ ،‬ﺿـﺮورت‬
‫اﺧﺘﺼﺎص ﻓﺼﻠﻲ از ﻛﺘﺎﺑﻬﺎي دﺑﻴﺮﺳﺘﺎﻧﻲ و ﻫﻨﺮﺳﺘﺎﻧﻲ راﻳﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﺑﻬﺪاﺷـﺖ‬
‫و آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ﻛﻪ ﻧﮕﺎرﻧﺪه ﭘﻴﺸﻨﻬﺎد دﻫﻨﺪه و ﭘﻴﮕﻴﺮ اﺟﺮاي آن‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪36‬‬
‫ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪي اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨّﺎوري‪ ،‬ﺳﺎل دوم‪ ،‬ﺷﻤﺎرهﻫﺎي ‪ 3‬و ‪1387 ،4‬‬
‫واژه ﻧﺎﻣﻪ‬
‫ﻣﺴﻠﻚ اﺧﻼﻗﻲ ﻓﻀﻴﻠﺖ ﻣﺤﻮر‬
‫‪16. Virtue-based Ethics:‬‬
‫‪17. Agent Morality:‬‬
‫اﺧﻼق ﻋﺎﻣﻞ‬
‫‪18. Spectator Morality:‬‬
‫اﺧﻼق ﺑﺮاي ﻧﺎﻇﺮ‬
‫‪1. FOIA: Freedom of Information Act:‬‬
‫‪19. Digital Gap:‬‬
‫ﺷﻜﺎف رﻗﻤﻲ‬
‫‪20. CMU: Carnegie-Mellon University:‬‬
‫داﻧﺸﮕﺎه ﻛﺎرﻧﮕﻲ ﻣﻠﻮن‬
‫‪21. Disembodiment:‬‬
‫ﻋﺪم ﺗﺠﺴﺪ‬
‫آزادي ﮔﺮدش اﻃﻼﻋﺎت‬
‫اﺧﻼق‬
‫‪2. Moral:‬‬
‫آداب‬
‫‪3.Ethics:‬‬
‫آداب اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ‬
‫‪4. Information ethics:‬‬
‫ﻓﻠﺴﻔﻪ اﺧﻼق‬
‫‪5. Moral philosophy:‬‬
‫اﺧﻼق ﺗﻮﺻﻴﻔﻲ‬
‫‪6. Descriptive Ethics:‬‬
‫‪22. Amplification:‬‬
‫اﺧﻼق دﺳﺘﻮري ﻳﺎ ﻫﻨﺠﺎري‬
‫‪7. Normative/Prescriptive Ethics:‬‬
‫ﻋﺎدي ﺳﺎزي‬
‫‪23. Reutilization:‬‬
‫اﺧﻼق ﺗﺤﻠﻴﻠﻲ ﻳﺎ ﻓﺮااﺧﻼق‬
‫‪8.Analytic/Meta Ethics:‬‬
‫ﺗﺼﻌﻴﺪ و ﺗﺼﻔﻴﻪ‬
‫‪24. Sublimation:‬‬
‫ﻣﻌﻨﺎﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‬
‫ﺑﺴﻂ و ﺗﻔﻀﻴﻞ‬
‫ﺣﻮزه داﻧﺸﻲ‬
‫‪25. Knowledge Area:‬‬
‫ﻣﻌﺮﻓﺖﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‬
‫واﺣﺪ داﻧﺸﻲ‬
‫‪26. Knowledge Unit:‬‬
‫وﺟﻮد ﻳﺎ ﻫﺴﺘﻲﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‬
‫‪9. Moral Semantics:‬‬
‫‪10. Moral Epistemology:‬‬
‫‪11.Moral Ontology:‬‬
‫‪27. CSEP: The Center for the study of Ethics in the‬‬
‫‪Professions:‬‬
‫ﻣﺮﻛﺰ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آداب در ﺣﺮﻓﻪ‬
‫وﺟﻮدﺷﻨﺎﺳﻲ اﺧﻼق‬
‫‪12. Deontolog:‬‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ﻧﺘﻴﺠﻪ‬
‫‪13. Teleology:‬‬
‫‪28. IIT: Illinois Institute of Technology:‬‬
‫اﺻﺎﻟﺖ ﻓﺎﻳﺪه‬
‫‪14. Utilitarianism:‬‬
‫ﻣﺆﺳﺴﻪ ﻓﻨﺎوري اﻳﻠﻲﻧﻮﻳﺮ‬
‫ﻣﻜﺘﺐ اﺧﻼق ﺣﻖ ﻣﺤﻮر‬
‫‪15. Right-based Ethics:‬‬
‫ﻣﻨﺎﺑﻊ‬
‫ﻣﻬﺠﻮري‪ .‬ﻧﺸﺮ ﻧﮕﺎه ﻣﻌﺎﺻﺮ‪ ،‬ﭼﺎپ اول‪.1385 ،‬‬
‫‪ .15‬ﻓﺮاﻧﻚ وﺑﺴﺘﺮ‪ .‬ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻫﺎي ﺟﺎﻣﻌـﻪ اﻃﻼﻋـﺎﺗﻲ‪ .‬ﺗﺮﺟﻤـﻪ اﺳـﻤﺎﻋﻴﻞ ﻗـﺪﻳﻤﻲ‪ .‬ﻧﺸـﺮ‬
‫ﻗﺼﻴﺪه ﺳﺮا‪.1380. ،‬‬
‫‪.16‬آرﻧﻮﻟﺪ وﺗﺸﺘﺎﻳﻦ‪ .‬اﻟﻬﻴﺎت در ﻋﺼﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺗﻜﻨﻮﻟﻮژﻳﻚ‪ :‬ﻣﺮوري ﺑﺮآراي ﭘﻞ ﺗﻴﻠﻴﺶ‪.‬‬
‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺮاد ﻓﺮﻫﺎدﭘﻮر‪ ،‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ارﻏﻨﻮن ﺷﻤﺎره اول‪ ،‬ﺳﺎل اول‪ ،‬ﺑﻬﺎر ‪.1373‬‬
‫‪ .17‬ﻣﺠﺘﺒﻲ ﺻﺪرﻳﺎ‪ ،‬ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﭘﺎرﺳﺎ‪ .‬ﻧﮕﺎﻫﻲ دﻳﮕـﺮ ﺑـﻪ ﺟﻬـﺎن اﻣـﺮوز و آﻳﻨـﺪه‪ :‬ﺳـﺮاب‬
‫اﻣﺮﻳﻜﺎي ﻧﻮ‪ ،‬ﻓﺮدﻳﺖ و اﺧﻼق‪ .‬ﻧﺸﺮ دﻳﮕﺮ‪.1384 ،‬‬
‫‪ .18‬ﺑﺎﺑﻚ درﻳﺎ ﺑﻴﮕـﻲ‪ .‬ﭼﺎﻟﺸـﻬﺎي ﺣﻘـﻮﻗﻲ‪ ،‬اﺧﻼﻗـﻲ و اﺟﺘﻤـﺎﻋﻲ ﻓﻀـﺎي راﻳﺎﻧـﻪ اي‪.‬‬
‫ﻧﺸﺮﺧﺎﻧﻪ ﻛﺘﺎب‪.1380‬‬
‫‪ .19‬ﻫﻴﻮﺑﺮت درﻳﻔﻮس‪ .‬ﻧﮕﺎﻫﻲ ﻓﻠﺴﻔﻲ ﺑﻪ اﻳﻨﺘﺮﻧﺖ‪ .‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﻲ ﻣﻼﺋﻜﻪ‪ .‬ﻧﺸﺮ ﮔﺎم ﻧـﻮ‪،‬‬
‫‪.1383‬‬
‫‪20. ACM/IEEE CS joint curriculum Task Force‬‬
‫‪(1991).Curicula 1991, IEEE Computer Society‬‬
‫‪Press.‬‬
‫‪21. ACM/IEEE CS joint curriculum Task Force (2005).‬‬
‫‪Curricula 2005, IEEE Computer Society Press.‬‬
‫‪ .22‬ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ‪ .‬از ﻓﺎرغ اﻟﺘﺤﺼﻴﻞ ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ ﺗﺎ ﻣﻬﻨـﺪس ﺣﺮﻓـﻪ اي‪ .‬ﻧﺸـﺮﻳﻪ‬
‫ﮔﺰارش ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮ‪ .‬ﻣﺎﻫﻨﺎﻣﻪ اﻧﺠﻤﻦ اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴﻚ اﻳﺮان‪ .‬ﺷﻤﺎره ‪ ،167‬اردﻳﺒﻬﺸﺖ‬
‫و ﺧﺮدادﻣﺎه ‪. 1385‬‬
‫‪23. Laudon K (2005). Management Information's‬‬
‫‪Systems: Managing the Digital Firm. 9th Edition,‬‬
‫‪ .1‬ﻣﻬﺪي ﻓﺮﺷﺎد‪ .‬ﺗﺎرﻳﺦ ﻣﻬﻨﺪﺳﻲ در اﻳﺮان‪ .‬ﻧﺸﺮ ﺑﻠﺦ‪ ،‬ﭼﺎپ ﺳﻮم‪.1376 ،‬‬
‫‪ .2‬اﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻛﺎﺳﺘﻠﺰ‪ .‬اﻗﺘﺼﺎد‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻋﺼﺮ اﻃﻼﻋﺎت‪ .‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﻦ ﭼﺎووﺷﻴﺎن‪،‬‬
‫اﺣﻤﺪ ﻋﻠﻴﻘﻠﻴﺎن و اﻓﺸﻴﻦ ﺧﺎﻛﺒﺎز‪ ،‬ﻧﺸﺮﻃﺮح ﻧﻮ‪.1380، ،‬‬
‫‪ .3‬ﻧﻮرﺑﺮت وﻧﻴﺰ‪ .‬ﻣﻦ رﻳﺎﺿﻴﺪاﻧﻢ ﻳﺎ ﺳﺮﮔﺬﺷـﺖ ﺳـﻴﺒﺮﻧﻴﻚ‪ .‬ﺗﺮﺟﻤـﻪ ﭘﺮوﻳـﺰ ﺷـﻬﺮﻳﺎري‪،‬‬
‫اﻧﺘﺸﺎرات ﻓﺎﻃﻤﻲ‪.1370 ،‬‬
‫‪ .4‬ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ‪ .‬ﻓﻨﺎوري ﺑﺰرﮔﺮاﻫﻬﺎي اﻃﻼﻋﺎﺗﻲ‪ .‬اﻧﺘﺸﺎرات وزارت ﻛﺸـﺎورزي‪،‬‬
‫‪.1376‬‬
‫‪ .5‬واﻳﺰن ﺑﻮم‪ .‬آﻳﺎ ﻛﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن ﻛﺎﻣﭙﻴﻮﺗﺮ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪران ﺑﻤﺐ اﺗﻢ ﺑﺪآوازه ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ؟ ﺗﺮﺟﻤـﻪ آرش‬
‫ﺑﺮوﻣﻨﺪ‪ .‬ﻛﺘﺎب ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺷﻤﺎره ‪ ،10‬ﻧﺸﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ‪.1374،‬‬
‫‪ .6‬ﺟﻮرج اوول‪ .1984 .‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻬﺪي ﺑﻬﺮه ﻣﻨﺪ‪ .‬ﻧﺸﺮ ﻓﺮزان‪.1361 ،‬‬
‫‪ .7‬ﻳﻮﮔﻨﻲ زاﻣﻴﺎﺗﻴﻦ‪ .‬ﻣﺎ‪ .‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﻬﺮوز ﻣﺸﻴﺮي‪ .‬ﭼﺎپ ﺗﺼﻮﻳﺮ ‪.1352.،‬‬
‫‪ .8‬آﻟﺪوس ﻫﺎﻛﺴﻠﻲ‪ .‬ﺟﻬﺎن ﻗﺸﻨﮓ ﻧﻮ‪ .‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺳﻌﻴﺪ ﺣﻤﻴﺪﻳﺎن‪ .‬ﻧﺸﺮ ﭘﻴﺎم ‪.1352 ،‬‬
‫‪ .9‬اﻟﻮﻳﻦ ﺗﺎﻓﻠﺮ‪ .‬ﻣﻮج ﺳﻮم‪ .‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺷﻬﻴﻨﺪﺧﺖ ﺧﻮارزﻣﻲ‪ .‬ﻧﺸﺮ ﻧﻮ‪.1362 ،‬‬
‫‪10. Frank GF (1997). Machine Takeover. Pergamon.‬‬
‫‪ .11‬ﻣﻨﺼﻮرﻛﻴﺎﻧﭙﻮر راد‪ ،‬ﮔﻠﻨﺎز ﺣﺠﺎزي‪ .‬ﺳﻘﻮط اﺧﻼق ﻋﻠﻤﻲ‪ .‬ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﻋﻠﻢ آﻳﻨﺪه‪ .‬ﺳـﺎل‬
‫ﺳﻮم‪ ،‬ﺷﻤﺎره ‪.1383 ، 9‬‬
‫‪ .12‬ﺣﺴﻦ ﺣﺒﻴﺒﻲ‪ .‬ﺣﻘﻮق اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴﻜﻲ و اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴـﻚ ﺣﻘـﻮﻗﻲ‪ .‬اﻧﺘﺸـﺎرات اﻃﻼﻋـﺎت‬
‫‪.1373،‬‬
‫‪13. Oxford Advanced Learners Dictionary (2005). 7th‬‬
‫‪Edition, Oxford.‬‬
‫‪ .14‬ﻣﺼﻄﻔﻲ ﻣﻠﻜﻴﺎن‪ .‬ﺑﺤﺮان اﺧﻼق و ﻣﻌﻨﻮﻳـﺖ‪ .‬ﻳـﻚ ﮔﻔﺘﮕـﻮ از ﻛﺘـﺎب ﻣﺸـﺘﺎﻗﻲ و‬
‫‪37‬‬
‫ ﭼﺎرﭼﻮﺑﻲ ﺑﺮاي آﻣﻮزش دروس داﻧﺸﮕﺎﻫﻲ اﺧﻼق در ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬: ‫ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ‬
Prentice Hall.
24. Fisherman O (2003). Enterprise Architecture Using
the Zachman Framework THOMSON Course
Technology.
‫ ﺣﻤﺎﻳـﺖ‬،‫ دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت دوﻟﺘﻲ‬:‫ ﺟﺮﻳﺎن آزاد اﻃﻼﻋﺎت‬.‫ ﺳﻴﺎﻣﻚ ﻗﺎﺟﺎرﻗﺒﺎﻧﻠﻮ‬.25
‫ دﺑﻴﺮﺧﺎﻧـﻪ ﺷـﻮراي ﻋـﺎﻟﻲ‬.‫از داده و ﻣﻘﺪﻣﻪ اي ﺑـﺮ ﻣﺴـﺎﺋﻞ ﺣﻘـﻮﻗﻲ اﻳﻨﺘﺮﻧـﺖ‬
.1375 ،‫اﻧﻔﻮرﻣﺎﺗﻴﻚ ﻛﺸﻮر‬
26. Martin M W (2005). Ethics in Engineering. Mc
Grow Hill.
27. Reynolds G (2006). Ethics in Information
Technology. THOMSON.
28. Harris J, Rabins MJ, Harris CE (2004). Engineering
Ethics: Concepts & Cases, THOMSON.
29
Stichler RN, Hauptman R (1997). Ethics,
Information and Technology. Robert Hauptman
Philosophy.
30. Anderson J, Goodman G (2002). Ethics and
Information Technology. Medical Press.
31. Schultz RA (2005). Contemporary Issues in Ethics
and Information Technology. Idea Group Inc.
(IGI).
‫ ﺿﺮورت اﺳﺘﻤﺮار ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺳﺎزي و ﮔﺴﺘﺮش ﺳﻮادآﻣﻮزي در‬.‫ ﺳﻴﺪ اﺑﺮاﻫﻴﻢ اﺑﻄﺤﻲ‬. 32
‫ ﻣﺎﻫﻨﺎﻣﻪ اﻧﺠﻤـﻦ‬.‫ ﻧﺸﺮﻳﻪ ﮔﺰارش راﻳﺎﻧﻪ‬.‫ﺣﻮزه اﺧﻼق و آداب ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت‬
.1386 ‫ ﻣﺮداد و ﺷﻬﺮﻳﻮرﻣﺎه‬،174 ‫ ﺷﻤﺎره‬،‫داده ﭘﺮدازي اﻳﺮان‬
38