‫‪Page 1 of 10‬‬
‫ﺗﺤﻮل ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫رﺿﺎ درﺧﺸﺎن ‪ ،‬اردوان ﻣﺠﻴﺪی‬
‫)ﻣﻮﺳﺴﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت راهﺒﺮدی ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت – ﺑﺎﺑﻠﺴﺮ(‬
‫ﭼﮑﻴﺪﻩ‬
‫ﭘﻴﺪاﯾﺶ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﺟﺪﯾﺪ و ﯾﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت وﺳﻴﻊ در ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ‪ ،‬ﺑﺮﺧﯽ اوﻗﺎت ﺳﺒﺐ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮی ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﺟﺪﯾﺪی ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﯾﺎ در ﭘﺎرﻩای از‬
‫اوﻗﺎت ﻣﻔﺎهﻴﻢ ﻗﺒﻠﯽ ﺗﺤﻮل ﯾﺎﻓﺘﻪ و ﺷﻜﻞ ﺟﺪﯾﺪی ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬ﯾﻚ ﻧﻤﻮﻧﻪ از اﯾﻦ ﻣﻔﺎهﻴﻢ‪" ،‬ﺳﻮاد" اﺳﺖ‪ .‬در ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬ﺑﺎ ﺷﮑﻞ ﮔﻴﺮی ﻧﻮع‬
‫ﺟﺪﯾﺪی از ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﺧﺎص ﺁن‪ ،‬ﻻزم اﺳﺖ اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ از ﺁﮔﺎهﯽ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎ ی ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺮای ﻣﻮاﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی‬
‫ﺑﻪوﺟﻮدﺁﻣﺪﻩ در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺮﺧﻮردار ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﻧﻮع ﺗﺤﻮلﯾﺎﻓﺘﻪ و ﺟﺪﯾﺪی از ﮐﺴﺐﺳﻮاد ی در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬اﻓﺮاد ﻋﻼوﻩ ﺑﺮ داﺷﺘﻦ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽهﺎ و ﺗﺨﺼﺺ در ﺣﻮزﻩ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ در هﻨﮕﺎم روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﺟﺪﯾﺪ آﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﺑﺎ‬
‫ﺗﻨﻮع و ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ زﯾﺎدی هﻤﺮاﻩ هﺴﺘﻨﺪ و ﯾﺎ در ﺑﺮﺧﻮرد ﺑﺎ اﺷﮑﺎل ﺟﺪﯾﺪی از ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺑﺮای ﺣﻞ‬
‫ﻣﺴﺌﻠﻪ را ﺟﺴﺘﺠﻮ آﺮدﻩ‪ ،‬ﺁن را ﺗﻔﺴﻴﺮ ﻧﻤﻮدﻩ و ﺑﻪآﺎر ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪای‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﺗﻨﻮع‪ ،‬ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ‪ ،‬و ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺮﯾﻊ‪ ،‬اﻓﺮاد ﺑﺮای اﻧﺠﺎم‬
‫ﺑﻬﺘﺮ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖهﺎ ی ﺧﻮد‪ ،‬در هﻴﭻ دورﻩای از زﻧﺪﮔﯽ‪ ،‬از ﯾﺎدﮔﻴﺮی و آﺴﺐ ﺁﮔﺎهﯽ ﺑﯽﻧﻴﺎز ﻧﺨﻮاهﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺷﺮاﯾﻄﯽ‪ ،‬داﺷﺘﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎ و‬
‫روشهﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺮای ﺟﻤﻊﺁوری‪ ،‬ﺗﺤﻠﻴﻞ و اﺳﺘﻔﺎدﻩ از اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬و در ﯾﮏ ﮐﻼم‪ ،‬داﺷﺘﻦ ﺳﻮاد ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺿﺮوری ﺧﻮاهﺪ‬
‫ﺑﻮد‪ .‬در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻔﻬﻮم و ﻣﺎهﻴﺖ ﻧﻮع ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﺿﺮورت ﺷﻨﺎﺧﺖ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی اﻃﻼﻋﺎت‪،‬‬
‫ﺳﻮاد‪ ،‬و ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺑﺮای ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺑﻬﺘﺮ ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪ ﺳﻮاد‪ ،‬و اهﻤﻴﺖ وﺟﻮد ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ از اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ در ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺻﺤﻴﺢ ﺳﻮاد‬
‫اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬اﺑﺘﺪا اﯾﻦ ﻣﻔﺎهﻴﻢ را ﻣﻮرد ﺗﻌﺮﯾﻒ و ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻗﺮار ﻣﯽدهﻴﻢ‪.‬‬
‫آﻠﻤﺎت آﻠﻴﺪی‬
‫ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ‪ ،‬ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ )ﺳُﺠﺎ(‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ‪ ،‬ﺳﻮاد‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ‪ ،‬ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪.‬‬
‫‪ -١‬ﻣﻘﺪﻣﻪ‬
‫ﺑﺎ ﭘﻴﺪاﯾﺶ ﻓﻨﺎوریهﺎی ﻧﻮﯾﻦ ﻣﺎﻧﻨﺪ راﯾﺎﻧﻪهﺎ‪ ،‬ﺷﺒﻜﻪهﺎی ارﺗﺒﺎﻃﯽ و اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬دﺳﺘﮕﺎﻩهﺎ و رﺳﺎﻧﻪهﺎی ذﺧﻴﺮﻩآﻨﻨﺪﻩ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻠﻔﻦ هﻤﺮاﻩ و‬
‫ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁنهﺎ‪ ،‬ﻋﺼﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﺧﺎﺻﯽ را ﺑﻪ ﺧﻮد ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺟﺎﻣﻌﻪ دﭼﺎر دﮔﺮﮔﻮﻧﯽ ﺧﺎﺻﯽ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ و اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﺎ اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﮔﺴﺘﺮدﻩ و ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﺟﺪﯾﺪ و ﭘﻴﭽﻴﺪﻩای روﺑﺮو آﺮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎ از ﺁن ﺑﺎ ﻧﺎم "ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ" ﯾﺎد ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪ و‬
‫ﺧﺎﺻﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ را ﺑﻪوﺟﻮد ﺁوردﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺮﺧﯽ از ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺮﯾﻊ‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ و‬
‫وﺳﻌﺖ زﯾﺎد اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺁﺳﺎن ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬رﺷﺪ ﺳﺮﯾﻊ ﻋﻠﻢ و ﻓﻨﺎوری‪.‬‬
‫ﻓﺮدی آﻪ در اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺁﯾﺎ ﺑﺎ اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﻬﺎرتهﺎ ی اﯾﺴﺘﺎﯾﯽ آﻪ ﻗﺒﻼ در ﯾﮏ دورﻩ ﺁﻣﻮزﺷﯽ آﺴﺐ ﻧﻤﻮدﻩ‬
‫اﺳﺖ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ راﺣﺘﯽ ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ در هﻤﺎن ﺣﻮزﻩ اداﻣﻪ دهﺪ؟ ﺁﯾﺎ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺷﺮاﯾﻂ‪ ،‬ﮐﺴﺐﺳﻮاد ی وی در ﻃﻮل زﻣﺎن ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﯽﻣﺎﻧﺪ؟ ﺁﯾﺎ‬
‫ﻣﻮاﺟﻪﺷﺪن ﺑﺎ ﺗﻨﻮع و ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ زﯾﺎد ﻣﺴﺎﺋﻞ و وﺳﻌﺖ زﯾﺎد اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬او را در دﺳﺘﻪ ﺑﻨﺪی و ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺎ هﻤﺎن روش هﺎی ﻗﺒﻠﯽ‬
‫ﺳﺮدرﮔﻢ ﻧﻤﯽآﻨﺪ؟ ﺁﯾﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت ﻣﺤﻴﻄﯽ و ﻓﻨﺎوری در اﯾﻦ ﺣﻮزﻩ‪ ،‬او را ﻣﺠﺒﻮر ﺑﻪ ﺁﺷﻨﺎﯾﯽ و ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﻣﺠﺪد ﻧﻤﯽآﻨﺪ؟ ﺁﯾﺎ ﭘﻴﺪاﯾﺶ ﺗﻐﻴﻴﺮ و‬
‫ﺗﺤﻮﻻت و ﻟﺰوم ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﻣﺠﺪد و ﯾﺎﻓﺘﻦ ﭘﺎﺳﺦ ﭘﺮﺳﺶهﺎ و راﻩﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺘﻌﺪدی آﻪ ﺿﻤﻦ اﯾﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬وﺟﻮد‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی دﯾﮕﺮی ﻋﻼوﻩ ﺑﺮ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪهﺎی ﺧﺎص ﺣﻮزﻩ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ را ﻣﻄﺮح ﻧﻤﯽﺳﺎزد؟‬
‫در ﻓﻀﺎی ﭘﻴﺶ از اﯾﻦ ﺗﺤﻮﻻت‪ ،‬ﻣﺤﻔﻮﻇﺎت اﯾﺴﺘﺎی اﻓﺮاد در اﻧﺠﺎم آﺎرهﺎ و آﺎرﺑﺮدهﺎی ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﺗﺎ اﻧﺪازﻩ زﯾﺎدی ﭘﺎﺳﺨﮕﻮی ﺁنهﺎ ﺑﻮد‪ .‬اﻓﺮاد‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ دورﻩای ﺻﺮف ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ‪ ،‬ﯾﺎدﮔﻴﺮی و ﺟﻤﻊﺁوری اﻃﻼﻋﺎت آﻨﻨﺪ و ﺳﺎلهﺎ از ﺗﺠﺮﺑﻴﺎت و داﻧﺶ اﯾﺴﺘﺎی آﺴﺐﺷﺪﻩ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫وﻟﯽ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎﺗﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت و رﺷﺪ ﺳﺮﯾﻊ ﻋﻠﻢ و ﻓﻨﺎوری‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ آﻪ دﯾﮕﺮ ﺳﻮاد اﯾﺴﺘﺎی اﻓﺮاد ﺑﯽاﻋﺘﺒﺎر ﺷﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬اﻓﺮاد دﯾﮕﺮ ﺑﺎ هﻤﺎن اﻃﻼﻋﺎت و اﻧﺪوﺧﺘﻪ ﻗﺒﻠﯽ و اﯾﺴﺘﺎی ﺧﻮد ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪدرﺳﺘﯽ در ﻓﻀﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ و ﺑﻪراﺣﺘﯽ اﻣﻮر‬
‫ﺧﻮد را ﭼﻪ در ﺣﻮزﻩ ﺗﺨﺼﺼﯽ و ﺷﻐﻠﯽ ﻣﺮﺑﻮط و ﭼﻪ در ﺣﻮزﻩ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖهﺎ ی ﻋﻤﻮﻣﯽ و ﻋﺎدی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻧﺠﺎم دهﻨﺪ‪ .‬هﺮ ﭼﻨﺪ آﻪ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻗﺒﻼ در‬
‫ﯾﻚ دورﻩ زﻣﺎﻧﯽ ﻣﺸﺨﺺ در ﺣﻴﻄﻪ آﺎری و اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﺧﻮد ﻣﺘﺒﺤﺮ ﺑﻮدﻩ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت‪ ،‬اﻓﺮاد را ﻣﺠﺒﻮر ﻣﯽآﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای دﯾﮕﺮ و ﺑﺎ روشهﺎ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎی ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ ﻣﻮاﺟﻪ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ اﯾﻦ‬
‫ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت‪ ،‬ﺷﺨﺼﯽ آﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺨﻮاهﺪ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﺟﺪﯾﺪی آﻪ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﯽآﻨﺪ دﺳﺖ‬
‫ﭘﻴﺪا آﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻬﺎرتهﺎﯾﯽ را در ﺟﺴﺘﺠﻮ و دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬و اﺻﻮﻻ راﻩهﺎی ﺑﺮﺧﻮرد و ﯾﺎﻓﺘﻦ راﻩﺣﻞ ﺑﺮای ﻣﺴﺎﺋﻞ را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﯽرﺳﺪ آﻪ ﺻٍﺮف داﺷﺘﻦ ﻣﻬﺎرت و ﺁﮔﺎهﯽ از ﯾﻚ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬در ﮐﺴﺐﺳﻮاد ی آﺎﻓﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﻋﻼوﻩ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎ ‪،‬‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎ ی دﯾﮕﺮی را ﺑﺮای روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺪﯾﺪ ﭘﻴﺶرو داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦهﺎ ﻧﻜﺎت و ﺳﻮاﻻت اﺳﺎﺳﯽ در ﺧﺼﻮص ﺳﻮاد هﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 2 of 10‬‬
‫در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﻮع ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ آﻪ از ﺁن ﻋﻤﻮﻣﺎ ﺑﺎ ﻧﺎم "ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ" ﯾﺎد ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ‪ .‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬واژﻩای اﺳﺖ آﻪ ﻣﻔﻬﻮم‬
‫ﻓﺮاﺗﺮی از ﺳﻮاد را درﺑﺮ دارد و اﻣﺮوزﻩ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻮع ﺗﺤﻮلﯾﺎﻓﺘﻪ ﺳﻮاد ﻣﻄﺮح اﺳﺖ و ﻣﻌﻴﺎری ﺑﺮای ﮐﺴﺐﺳﻮاد ی در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﺤﺴﻮب‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻋﻼوﻩ ﺑﺮ داﺷﺘﻦ ﺳﻮاد ﺑﺎ دﯾﺪﮔﺎﻩ راﯾﺞ ﺁن در ﺣﻮزﻩ ﯾﻚ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﻧﻮع دﯾﮕﺮی از ﺳﻮاد ﻧﻴﺰ در آﻨﺎر ﺁن ﻣﻄﺮح‬
‫ﻣﯽﺷﻮد آﻪ ﺳﻮاد ﻗﺒﻠﯽ را ﻣﻮرد ﺗﺤﻮل و ﮔﺴﺘﺮش ﻗﺮار ﻣﯽدهﺪ و ﭘﺪﯾﺪﻩ دﯾﮕﺮی را ﺑﺎ ﻧﺎم ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزد‪ .‬در واﻗﻊ ﺑﻪ ﻧﻈﺮ‬
‫ﻣﯽرﺳﺪ ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ از ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ "ﺑﻮدﻧﯽ" ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ "ﺷﺪﻧﯽ" ﺗﻐﻴﻴﺮ ﮐﺮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺎ ﺁﯾﺎ اﺻﻮﻻ واژﻩ "ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ" واژﻩ ﺻﺤﻴﺤﯽ اﺳﺖ؟ ﺁﯾﺎ ﺧﻮد واژﻩ ﺳﻮاد‪ ،‬ﻣﻔﻬﻮم اﻃﻼﻋﺎت را درﺑﺮ ﻧﺪارد؟ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﻃﻼﻋﺎت و‬
‫ﺳﻮاد‪ ،‬ﻣﯽﺑﻴﻨﻴﻢ آﻪ اﺻﻮﻻ واژﻩ ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬واژﻩ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ ﺑﺮای ﺑﻴﺎن ﻣﻔﻬﻮم اﺻﻠﯽ ﺁن ﻧﻴﺴﺖ و اﯾﻦ واژﻩ ﺗﺴﺎﻣﺤﯽ اﺳﺖ ﺑﺮای ﺳﻮاد ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻴﺎز در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ .‬از ﺳﻮی دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﻃﺒﻖ دﯾﺪﮔﺎﻩ اراﺋﻪﺷﺪﻩ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﮐﻪ در روﯾﮑﺮدهﺎی راﯾﺞ اﯾﻦ ﺣﻮزﻩ‬
‫ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ اﺳﺖ ﭘﻮﺷﺶدهﻨﺪﻩ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻮﺟﻮد در ﻓﻀﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻧﻴﺴﺖ و در واﻗﻊ ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﺳﻮاد ﺑﺎ ﻣﻌﻨﺎی ﺧﺎص ﺧﻮد در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم هﻢ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻨﻈﻮر‪ ،‬ﻣﺎ از واژﻩ "ﺳُﺠﺎ" ﺑﻪ ﺟﺎی واژﻩ "ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ" اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽآﻨﻴﻢ‪ ،‬آﻪ‬
‫اﺧﺘﺼﺎری اﺳﺖ ﺑﺮای "ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ"‪ .‬ﺳُﺠﺎ‪ ،‬در ﻟﻐﺘﻨﺎﻣﻪ دهﺨﺪا ﺑﻪ ﻣﻌﻨﯽ دوام و ﭘﺎﯾﺪاری ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺎ از اﯾﻦ واژﻩ ﺟﻬﺖ ﺗﻌﺒﻴﺮ‬
‫ﻗﺎﺑﻠﻴﺖهﺎ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎﯾﯽ آﻪ ﺑﺮای ﺣﻔﻆ دوام و ﭘﺎﯾﺪاری در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز اﺳﺖ‪ ،‬اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽآﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﻧﮕﺎهﯽ ﺑﻪ ادﺑﻴﺎت ﻣﻮﺿﻮع و دﯾﺪﮔﺎﻩهﺎی ﻣﻮﺟﻮد‬
‫ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺳﻂ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪهﺎی ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ‪:‬‬
‫‪ z‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﯾﺎﻓﺘﻦ‪ ،‬درك‪ ،‬ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی‪ ،‬و هﺪاﯾﺖ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺤﻞ آﺎر‪ ،‬و ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪[١٩] .‬‬
‫‪ z‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﯾﺎﻓﺘﻦ و ﺟﺴﺘﺠﻮی اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺖ آﻪ ﺟﻬﺖ ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﺑﺮای داﻧﺶﺁﻣﻮزان و داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻬﻢ و‬
‫اﺳﺎﺳﯽ ﺗﻠﻘﯽ ﻣﯽ ﺷﻮد‪[١٧] .‬‬
‫‪ z‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽهﺎی ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز اﻓﺮاد ﺑﺮای ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻪ هﻨﮕﺎم ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﺁن‪ ،‬و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻜﺎن‪،‬‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﻣﻮﺛﺮ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز اﺳﺖ‪[١٣] .‬‬
‫‪ z‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﻣﻬﺎرتهﺎی ﺁﻣﻮزﺷﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺷﻤﺎ را ﻗﺎدر ﻣﯽﺳﺎزد ﺗﺎ ﺑﻪﻃﻮر ﻣﻮﺛﺮی از ﻋﻬﺪﻩ روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ ﺣﺠﻢ‬
‫ﺑﺎﻻی اﻃﻼﻋﺎت آﻪ از ﺗﻨﻮع زﯾﺎد ﻗﺎﻟﺐهﺎی رﺳﺎﻧﻪای ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ )ﻣﺎﻧﻨﺪ آﺘﺐ‪ ،‬روزﻧﺎﻣﻪهﺎ‪ ،‬ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺳﻤﻌﯽ و ﺑﺼﺮی‪ ،‬ﭘﺎﯾﮕﺎﻩهﺎی دادﻩای‬
‫آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ‪ ،‬وب‪ ،‬و ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁن(‪ ،‬ﺑﺮﺁﯾﻴﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ درك ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﯾﺎﻓﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ آﻪ ﻣﯽﺧﻮاهﻴﺪ و ﻧﻴﺰ ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ اﻧﺘﺨﺎب‬
‫ﺑﻬﺘﺮﯾﻦهﺎی اﯾﻦ ﯾﺎﻓﺘﻪهﺎ اﺳﺖ‪[٢٠] .‬‬
‫‪ z‬ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ داﺋﻤﯽ و ﻣﺎداماﻟﻌﻤﺮ در ﯾﺎﻓﺘﻦ‪ ،‬ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی و اﯾﺠﺎد اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺖ ]‪.[٢١‬‬
‫‪ z‬ﺑﺮای ﮐﺴﺐﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺧﻮد را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻜﺎن‪ ،‬ارزﯾﺎﺑﯽ و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﻣﻮﺛﺮ از‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪[١٢] .‬‬
‫‪ z‬ﯾﻚ ﻓﺮد ﮐﺴﺐﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺷﺨﺼﯽ اﺳﺖ آﻪ ﻣﯽداﻧﺪ آﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺻﺤﻴﺢ و آﺎﻣﻞ‪ ،‬ﻣﺒﻨﺎﯾﯽ ﺑﺮای ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮی هﻮﺷﻤﻨﺪاﻧﻪ‬
‫اﺳﺖ؛ ﻧﻴﺎز ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت را اﺣﺴﺎس ﻣﯽآﻨﺪ؛ ﭘﺮﺳﺶهﺎ را ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻧﻴﺎزهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻣﯽآﻨﺪ؛ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺑﺎﻟﻘﻮﻩ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را‬
‫ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﺪ؛ راهﺒﺮدهﺎی ﺟﺴﺘﺠﻮی ﻣﻮﻓﻘﻴﺖﺁﻣﻴﺰ را ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﯽدهﺪ؛ ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺷﺎﻣﻞ ﻓﻨﺎوریهﺎی ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ راﯾﺎﻧﻪ و ﻧﻈﺎﯾﺮ‬
‫ﺁن دﺳﺘﺮﺳﯽ ﭘﻴﺪا ﻣﯽآﻨﺪ؛ اﻃﻼﻋﺎت را ارزﯾﺎﺑﯽ ﻣﯽآﻨﺪ؛ اﻃﻼﻋﺎت را ﺑﺮای ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی در ﻋﻤﻠﻴﺎت آﺎرﺑﺮدی ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪهﯽ ﻣﯽآﻨﺪ؛‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﺟﺪﯾﺪ را ﺑﻪ ﺑﺪﻧﻪ داﻧﺶ ﻣﻮﺟﻮد داﺧﻞ ﻣﯽآﻨﺪ؛ اﻃﻼﻋﺎت را در اﻧﺪﯾﺸﻪهﺎی ﻣﻬﻢ و ﻧﻴﺰ در ﺣﻞ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺑﻪآﺎر ﻣﯽﮔﻴﺮد‪[١٠] .‬‬
‫‪ z‬ﻣﻬﺎرتهﺎی ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﻪ ﻓﺮد آﻤﻚ ﻣﯽآﻨﺪ ﺗﺎ ﻣﺎهﻴﺖ و ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ ﻧﻴﺎزهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را ﺑﺪاﻧﺪ؛ ﺑﻪﻃﻮر ﻣﻮﺛﺮ و ﻣﻨﺎﺳﺐ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ ﭘﻴﺪا ﻧﻤﺎﯾﺪ؛ اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺁن را ﺑﻪدرﺳﺘﯽ ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ ﻗﺮار دهﺪ؛ ﺑﻪﻃﻮر ﻣﻮﺛﺮی از اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬
‫آﻨﺪ ﺗﺎ هﺪف ﻣﺸﺨﺼﯽ را ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﺎﻧﺪ؛ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻗﺘﺼﺎدی‪ ،‬ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ‪ ،‬اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬و اﺧﻼﻗﯽ را در ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی اﻃﻼﻋﺎت در دﻧﻴﺎی‬
‫ﻣﺠﺎزی درك آﻨﺪ‪[١١] .‬‬
‫اﯾﻦهﺎ دﯾﺪﮔﺎﻩهﺎی راﯾﺠﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ راﺟﻊ ﺑﻪ ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ وﺟﻮد دارﻧﺪ‪ .‬ﻣﺎ اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪﻩ را از ﻃﺮﯾﻖ ﺑﺮرﺳﯽ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﺳﺎزﻧﺪﻩ ﺁن‪ ،‬ﮐﻪ در واﻗﻊ‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ ﺁنهﺎ ﭘﻴﺶ ﻧﻴﺎزی ﺑﺮای ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺳﺠﺎ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﯽ ﺧﻮاهﻴﻢ ﮐﺮد‪ .‬از ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻧﻮع ﺗﺤﻮلﯾﺎﻓﺘﻪای از‬
‫ﺳﻮاد اﺳﺖ‪ ،‬ﻻزم اﺳﺖ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻮاد‪ ،‬ﻣﻮرد ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪ .‬ﺿﻤﻦ ﺁنآﻪ ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪی از ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد آﻪ ﻗﻄﻌﺎ‬
‫ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺗﻌﺮﯾﻒ اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﯾﻜﯽ از ﻣﺤﻮرهﺎ ﺑﺮای ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬از اﯾﻦ رو‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻧﻴﺰ ﻣﻮرد‬
‫ﺑﺮرﺳﯽ اﺟﻤﺎﻟﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ .‬ﺑﻪدﻟﻴﻞ اهﻤﻴﺖ ﻧﻘﺶ اﻃﻼﻋﺎت در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬در اﺑﺘﺪا اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم را ﺑﻪ ﺻﻮرت اﺟﻤﺎﻟﯽ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و‬
‫ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻗﺮار ﻣﯽدهﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺳﻪ ﭘﺪﯾﺪﻩ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺳﻮاد‪ ،‬و ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ‪ ،‬ﺳﺮاﻧﺠﺎم ﺑﻪ ﭘﺪﯾﺪﻩ ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ و اﺑﻌﺎد اﺳﺎﺳﯽ اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪﻩ را ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽﮐﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -٣‬اﻃﻼﻋﺎت‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 3 of 10‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم‪ ،‬ﺗﻮﺳﻂ ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪهﺎی ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬از ﺟﻤﻠﻪ‪:‬‬
‫‪ z‬دادﻩهﺎﯾﯽ آﻪ در ﺑﺎﻓﺘﯽ ﺑﺎﻣﻌﻨﯽ و ﻣﻔﻴﺪ ﺟﺎی ﮔﺮﻓﺘﻪ و در اﺧﺘﻴﺎر درﯾﺎﻓﺖآﻨﻨﺪﻩ ﻗﺮار دادﻩ ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺎ از ﺁنهﺎ ﺑﺮای ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮی اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬
‫آﻨﻨﺪ‪ .‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻣﺘﻀﻤﻦ اﻧﺘﻘﺎل و درﯾﺎﻓﺖ ﺁﮔﺎهﯽ و داﻧﺶ اﺳﺖ‪[٣] .‬‬
‫‪ z‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت ﺳﺎدﻩ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از دادﻩهﺎی ﭘﺮوردﻩ و ﺗﻔﺴﻴﺮﺷﺪﻩ‪ ،‬آﻪ ﺑﺮای ﭘﻴﺎمﮔﻴﺮﻧﺪﻩ ﺑﻪراﺣﺘﯽ درك ﻣﯽﺷﻮد‪[۴] .‬‬
‫‪ z‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از دادﻩ ﭘﺮدازشﺷﺪﻩای آﻪ ﮔﻴﺮﻧﺪﻩ ﭘﻴﺎم ﺁن را ﺗﻔﺴﻴﺮ و درك آﻨﺪ‪ .‬ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮﺟﻪ داﺷﺖ آﻪ ﺷﺨﺼﯽ آﻪ اﻃﻼﻋﺎت را‬
‫ﻣﯽﻓﺮﺳﺘﺪ‪ ،‬ﺁن را ﺗﻐﻴﻴﺮ ﺷﻜﻞ ﻣﯽدهﺪ‪ .‬از ﺁﻧﺠﺎ آﻪ ﻓﺮﺁﯾﻨﺪ ﺗﻔﻜﺮ و ﻓﻬﻢ اﻓﺮاد ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﻴﺎم ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ داﺷﺘﻪ‬
‫ﺑﺎﺷﺪ‪[۵] .‬‬
‫‪ z‬ﺑﺮﺧﯽ از ﭘﮋوهﺸﮕﺮان ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻧﮓ آﻠﺴﻮن و آﻤﭗ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ در ﻧﻈﺮ ﻣﯽﮔﻴﺮﻧﺪ آﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻧﻤﺎدهﺎ و ﻧﺸﺎﻧﻪهﺎ ﻣﻨﺘﻘﻞ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬داوﯾﺲ و ﺁوﺳﻦ‪ ،‬ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻓﺮاﮔﻴﺮ دﯾﮕﺮی اراﺋﻪ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ :‬دادﻩهﺎﯾﯽ آﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻠﯽ ﭘﺮدازش ﺷﺪﻩاﻧﺪ آﻪ ﺑﺮای ﮔﻴﺮﻧﺪﻩ ﻣﻌﻨﯽدار‪،‬‬
‫دارای ارزش واﻗﻌﯽ و ﻗﺎﺑﻞ درك در اﻋﻤﺎل و ﺗﺼﻤﻴﻢهﺎی ﺟﺎری و ﺁﯾﻨﺪﻩ اﺳﺖ‪[١] .‬‬
‫در ﺟﻤﻊﺑﻨﺪی اﯾﻦ ﺗﻌﺎرﯾﻒ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬دادﻩهﺎﯾﯽ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﭘﺮدازش ﺷﺪﻩاﻧﺪ؛ از اﯾﻦ رو ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﭘﻴﺪا ﻣﯽآﻨﻨﺪ؛ و ﺑﻪ دﻟﻴﻞ‬
‫داﺷﺘﻦ ﻣﻌﻨﺎ و ﻣﻔﻬﻮم‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺁﮔﺎهﯽ و داﻧﺸﯽ را اﻧﺘﻘﺎل دهﻨﺪ‪ .‬اﻓﺮاد ﻧﻴﺰ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ اﯾﻦ ﺁﮔﺎهﯽ و داﻧﺶ را درك ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ .‬وﻟﯽ ﺑﻪدﻟﻴﻞ زﻣﻴﻨﻪ‬
‫ﻗﺒﻠﯽ‪ ،‬ﺗﻔﻜﺮ و ﻓﻬﻢ اﻓﺮاد ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ و ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ از اﻃﻼﻋﺎت ﺗﻮﺳﻂ ﺁﻧﺎن درک ﺷﻮد‪.‬‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬وﺟﻮهﯽ از ﺣﻘﻴﻘﺖ ﯾﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﯾﻚ ﭘﺪﯾﺪﻩ را ﺁﺷﻜﺎر و روﺷﻦ ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم ﻋﺎم ﺁن‪ ،‬ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﺣﻘﺎﯾﻖ و‬
‫واﻗﻌﻴﺖهﺎ در ﻗﺎﻟﺐ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺑﻪ اﺷﻜﺎل ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ -١ :‬دادﻩهﺎ‪ ،‬ﺷﺎﻣﻞ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﺣﻘﺎﯾﻖ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ‬
‫ﻗﺎﻟﺐﺑﻨﺪیﺷﺪﻩ ﺧﺎم هﺴﺘﻨﺪ‪ -٢ .‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم ﺧﺎص ﺁن در ﺣﻮزﻩ ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺣﻘﺎﯾﻖ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دارای ﻣﻌﻨﺎی ﻗﺎﺑﻞ‬
‫درك ﺑﺮای اﻧﺴﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ -٣ .‬داﻧﺶ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻌﻨﺎدار ﻣﻌﺘﺒﺮی اﺳﺖ آﻪ واﻗﻌﻴﺘﯽ را ﺑﻪ ﺷﻜﻞ ﯾﻚ ﻗﺎﻋﺪﻩ ﻣﺸﺨﺺ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﯽآﻨﺪ‪ -۴ .‬ﻋﻠﻢ‪،‬‬
‫ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از داﻧﺶهﺎ‪ ،‬و ﻧﻈﺎم و اﻧﺘﻈﺎﻣﯽ ﺑﺮای ﺗﺒﻴﻴﻦ و ﺑﺮرﺳﯽ ﺻﺤﺖ ﺁنهﺎ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺁﮔﺎهﯽ و ﺑﺼﻴﺮت ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬اﯾﻦ ﺁﮔﺎهﯽ و ﺑﺼﻴﺮت‪ ،‬ﺑﻪ درك اﻧﺴﺎن از ﻣﻌﻨﺎی ﺣﻘﻴﻘﺖ ﯾﺎ واﻗﻌﻴﺖ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ آﻤﻚ‬
‫ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی ذآﺮﺷﺪﻩ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺎ ﻣﻌﻨﺎی ﻋﺎم ﺁن را ﭼﻨﻴﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽآﻨﻴﻢ‪:‬‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﺣﻘﺎﯾﻖ و واﻗﻌﻴﺖهﺎی ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ )ﻧﻪ ﻟﺰوﻣﺎ هﻤﻪ ﺣﻘﺎﯾﻖ و واﻗﻌﻴﺖهﺎی ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ(‪ ،‬در ﻗﺎﻟﺐ ﻋﻨﺎﺻﺮ ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ اﺳﺖ‬
‫آﻪ ﺑﻪ ﺷﻜﻞ دادﻩهﺎ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬داﻧﺶ ﯾﺎ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻧﻤﺎﯾﺎن ﻣﯽﺷﻮد و ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮی ﺁﮔﺎهﯽ و ﺑﺼﻴﺮت اﻧﺴﺎن در درك ﻣﻌﻨﺎی ﺁن ﺣﻘﺎﯾﻖ و‬
‫واﻗﻌﻴﺖهﺎی ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﻣﻨﻈﻮر از اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ اﻓﺮاد در ﯾﮏ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺎ ﺁن ﺳﺮو ﮐﺎر دارﻧﺪ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺷﺪ‪ .‬در اداﻣﻪ‪ ،‬ﺑﺎ ﻧﮕﺎهﯽ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻮاد‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ‬
‫ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﺳﻮادی ﻓﺮد در ﺁن ﻣﻌﻨﺎ ﭘﻴﺪا ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ‪ ،‬و ﺳﭙﺲ ﻧﻤﻮﻧﻪ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدهﻴﻢ‪.‬‬
‫‪ -۴‬ﺳﻮاد‬
‫‪ z‬ﺳﻮاد‪ ،‬در ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻨﺘﯽاش‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎی داﻧﺴﺘﻪهﺎی اﺑﺘﺪاﯾﯽ اﺳﺖ ]‪ .[٢‬در ﻓﺮهﻨﮓ ﻣﻌﻴﻦ‪ ،‬ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ در ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﻮاد ﺁﻣﺪﻩ‬
‫اﺳﺖ‪ .‬ﻟﻐﺖﻧﺎﻣﻪ دهﺨﺪا‪ ،‬ﺳﻮاد را ﻣﻠﻜﻪ ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻘﻞ آﺘﺎب و ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺁن داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺳﻮاد داﺷﺘﻦ را ﻣﻠﻜﻪ ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ‬
‫داﺷﺘﻦ و ﺑﺎ ﻋﻠﻢﺑﻮدن ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻧﻤﻮدﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﻣﺮوزﻩ‪ ،‬ﺳﻮاد ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای دﯾﮕﺮ ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻩ و ﺑﻴﻦ ﻣﺤﺪودﻩای از داﺷﺘﻦ ﻣﻬﺎرت اﺳﺘﻔﺎدﻩ از آﻠﻤﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﺗﺎ داراﺑﻮدن ﺗﺒﺤﺮی‬
‫آﺎﻓﯽ در ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﻣﻬﺎرتهﺎی ﭘﻴﭽﻴﺪﻩ ﻣﺘﻐﻴﺮ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﯽﺳﻮادی ﻧﻴﺰ واژﻩای ﻧﺴﺒﯽ اﺳﺖ‪ .‬زﻣﺎﻧﯽ داﺷﺘﻦ ﻣﻬﺎرﺗﯽ در ﺣﺪ اﻣﻀﺎی‬
‫ﻧﺎم ﯾﺎ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺧﻮاﻧﺪن ﭘﻴﺎﻣﯽ ﺳﺎدﻩ‪ ،‬ﺑﺮای ﮐﺴﺐﺳﻮاد ﺷﻤﺮدﻩﺷﺪن ﺷﺨﺺ‪ ،‬آﺎﻓﯽ ﺑﻮد‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬داراﺑﻮدن ﺳﻮاد آﺎﻓﯽ ﺑﺮای‬
‫ﻣﻮردی ﺧﺎص‪ ،‬ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﺑﺮای ﻣﻮرد دﯾﮕﺮ آﺎﻣﻼً ﻧﺎآﺎﻓﯽ ﺑﺎﺷﺪ ]‪ .[٧‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﻓﺮدی آﻪ ﺳﻮاد او در ﺣﺪ ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ اﺳﺖ‬
‫و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ درك و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎ و ﻓﻨﺎوریهﺎی ﻣﺘﺪاول ﺟﺪﯾﺪ ﻣﺎﻧﻨﺪ راﯾﺎﻧﻪ را ﻧﺪارد‪ ،‬ﮐﺴﺐﺳﻮاد ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ .‬از هﻤﻴﻦ رو‪،‬‬
‫اﻣﺮوزﻩ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از واژﻩهﺎﯾﯽ ﻧﻈﻴﺮ "ﺳﻮاد راﯾﺎﻧﻪ" و "ﺳﻮاد ﻓﻨﺎوری" هﻢ ﺑﻪ ﻣﻴﺎن ﺁﻣﺪﻩ اﺳﺖ‪.‬‬
‫اﯾﻦهﺎ دﯾﺪﮔﺎﻩهﺎی راﯾﺠﯽ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ در ﻣﻮرد ﺳﻮاد ﻣﻄﺮحاﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ وﺟﻮد اﯾﻦآﻪ ﺳﻮاد در ﺳﻄﺢ ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻘﺪﻣﺎﺗﯽ و ﭘﺎﺋﻴﻦ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ‬
‫ﺣﻮزﻩ ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ اآﺘﻔﺎ ﺷﻮد‪ ،‬اﻣﺎ در ﺳﻄﻮح ﺑﺎﻻﺗﺮ و در ﻣﻌﻨﺎی ﮔﺴﺘﺮدﻩﺗﺮ ﺁن‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ در ﺣﻮزﻩهﺎی دﯾﮕﺮی ﻣﻮرد ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮار ﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺳﻮاد را ﻓﻘﻂ در ﺑﺮاﺑﺮ زﻣﻴﻨﻪ ﻣﺸﺨﺺ و ﻓﻀﺎﯾﯽ آﻪ در ﺁن اﻋﺘﺒﺎر دارد ﻣﯽﺗﻮان ﻣﻌﻨﯽ آﺮد و اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻧﻴﺎزهﺎی ﺷﺨﺺ و‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﭘﻴﺪا ﻣﯽآﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺷﻨﺎﺧﺘﻦ ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی اﺻﻠﯽ ﺷﻜﻞدهﻨﺪﻩ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻮاد‪ ،‬در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳﯽ را اﯾﻔﺎ ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬اول از هﻤﻪ ﺁنآﻪ ﺳﻮاد ﺑﻪ ﻧﻮﻋﯽ‬
‫ﻣﻔﻬﻮم اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ را درﺑﺮ دارد‪ .‬ﺷﺨﺺ ﮐﺴﺐﺳﻮاد دارای ﻧﻮع و ﺳﻄﺤﯽ از اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ اﻃﻼﻋﺎت و‬
‫ﺁﮔﺎهﯽ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻘﻞ از ﻣﻔﻬﻮم اﻃﻼﻋﺎت در واژﻩ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ و اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ در واژﻩ "ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ" اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫آﻬﻦ ﻧﻴﺰ ﺳﻮاد ﻣﺘﻀﻤﻦ اﺑﻌﺎد و ﻃﺮﯾﻘﻪ دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻮدﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻪ هﻤﻴﻦ ﻟﺤﺎظ‪ ،‬واژﻩ "ﺳﻮاد اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ" ﯾﻚ واژﻩ اﻧﺘﺨﺎبﺷﺪﻩ‬
‫ﺑﺎﻣﺴﺎﻣﺤﻪ اﺳﺖ‪ .‬در اداﻣﻪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻴﺸﺘﺮ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﺧﻮاهﺪ ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 4 of 10‬‬
‫اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻪﺻﻮرت ﻣﺴﺘﻘﻞ و ﻣﺠﺮد ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸﺎهﺪﻩ و ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮای ﻧﻤﺎﯾﺶ ﺑﻪ ﯾﻚ ﻓﻀﺎی اﻧﺘﺰاﻋﯽ ﻧﻴﺎز دارد‪ .‬اﯾﻦ ﻓﻀﺎ را‬
‫ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﯽﻧﺎﻣﻴﻢ‪ .‬آﺘﺎب‪ ،‬ﻧﻮﺷﺘﻪهﺎ‪ ،‬ﺗﺎﺑﻠﻮهﺎ‪ ،‬آﺎرﺗﻜﺲهﺎ‪ ،‬ﻓﻴﻠﻢهﺎ‪ ،‬ﺑﺎﻧﮏهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎی راﯾﺎﻧﻪای‪،‬‬
‫ﻓﺎﯾﻞهﺎی ﭼﻨﺪرﺳﺎﻧﻪای‪ ،‬ﻧﻤﻮﻧﻪهﺎﯾﯽ از ﻓﻀﺎهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻧﻮع ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪی ﺑﻪدﻟﻴﻞ ﻧﮕﺎﻩ ﺧﺎص ﺑﻪ ﻧﻮع ﻓﻀﺎهﺎﯾﯽ آﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت در ﺁنهﺎ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﭘﻴﺪا ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ ،‬از وﺟﻪ ﺑﺴﺘﺮهﺎی اﺑﺰاری اﺳﺖ‪ .‬از زواﯾﺎی دﯾﮕﺮی ﻧﻴﺰ ﻣﯽﺗﻮان ﻓﻀﺎهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را‬
‫ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪی ﮐﺮد؛ ﻧﻈﻴﺮ ﻓﻀﺎی ﺣﻮزﻩهﺎی ﺗﺨﺼﺼﯽ‪ ،‬ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻋﺎﻣﻪ‪ ،‬ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎت آﺘﺎﺑﺨﺂنهﺎی‪ ،‬ﻓﻀﺎی ﭼﻨﺪرﺳﺂنهﺎی‪،‬‬
‫ﻓﻀﺎی ﺗﺒﺎدل اﻃﻼﻋﺎت اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﯽ‪ ،‬ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﯾﻚ ادارﻩ ﯾﺎ ﯾﻚ ﺳﺎزﻣﺎن‪ .‬ﺑﺮﺧﯽ از اﯾﻦ ﻓﻀﺎهﺎ ﺷﺎﻣﻞ ﻓﻀﺎهﺎی دروﻧﯽﺗﺮی ﻧﻴﺰ‬
‫ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻓﻀﺎی ﺗﺒﺎدل اﻃﻼﻋﺎت اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﯽ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺎﻣﻞ ﻓﻀﺎی اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ و ﻓﻀﺎی ﭼﻨﺪرﺳﺂنهﺎی ﻧﻴﺰ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﻓﺮاد ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ‬
‫در ﯾﻚ ﯾﺎ ﺑﺮﺧﯽ از اﯾﻦ ﻓﻀﺎهﺎ ﮐﺴﺐﺳﻮاد ‪ ،‬و ﯾﺎ اﺻﻼ در هﻴﭻ آﺪام از ﺁنهﺎ ﮐﺴﺐﺳﻮاد ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻓﺮدی در‬
‫ﺑﺨﺶهﺎﯾﯽ از ﯾﻚ ﻓﻀﺎ ﮐﺴﺐﺳﻮاد ‪ ،‬و در ﺑﺨﺶهﺎﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﯽﺳﻮاد ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻓﺮدی در ﺑﺨﺸﯽ از ﻓﻀﺎی اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ و ﮐﺎرﺑﺮی ﺁن‬
‫ﺑﺎﺳﻮاد ‪ ،‬و در ﺑﺮﺧﯽ از ﺑﺨﺶهﺎی ﺁن ﺑﯽﺳﻮاد اﺳﺖ‪.‬‬
‫از دﯾﺪﮔﺎﻩ ﻣﺎ‪" ،‬ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪودﻩای اﻧﺘﺰاﻋﯽ ﯾﺎ ﺣﻘﻴﻘﯽ اﺳﺖ آﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ‪ ،‬دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ‪ ،‬اﻧﺘﻘﺎل‪ ،‬و ﭘﺮدازش اﻃﻼﻋﺎت در ﺁن ﻓﻀﺎ‪،‬‬
‫ﻃﺒﻖ ﻗﻮاﻋﺪ ﺧﺎص‪ ،‬و ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اهﺪاف ﺧﺎﺻﯽ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮد‪".‬‬
‫هﺮ ﻓﻀﺎ ﻗﻮاﻋﺪی دارد آﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی اﻃﻼﻋﺎت در ﺁن ﺑﺮ اﺳﺎس اﯾﻦ ﻗﻮاﻋﺪ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻣﺜﻼ در ﻓﻀﺎی ﻣﻜﺘﻮﺑﺎت‪ ،‬ﻗﻮاﻋﺪ‬
‫ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ وﺟﻮد دارد‪ .‬اﮔﺮ ﻓﺮد ﻗﻮاﻋﺪ ﯾﮏ ﻓﻀﺎ را ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد در ﺁن ﺑﺮای او ﻗﺎﺑﻞ درک ﻧﺨﻮاهﺪ ﺑﻮد‪ .‬هﻤﭽﻨﻴﻦ‪ ،‬ﻗﻮاﻋﺪ‬
‫ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﯾﻚ ﻓﻀﺎ‪ ،‬در ﻣﺤﻴﻂ ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﯾﯽ ﯾﺎ ﺗﺨﺼﺼﯽ و ﯾﺎ در ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻮارد ﺧﺎص ﻓﺮق ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ زﺑﺎن ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ در اﯾﺮان ﺑﺎ‬
‫اﺳﺘﺮاﻟﻴﺎ ﺗﻔﺎوت دارد؛ و ﯾﺎ ﻗﻮاﻋﺪ ﺧﻮاﻧﺪن و ﻧﻮﺷﺘﻦ در ﯾﻚ ﻣﺤﻴﻂ ﻓﻨﯽ ﺑﺎ ﻣﺤﻴﻂ ادﺑﯽ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪.‬‬
‫در ﯾﻚ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ اﺗﻔﺎق ﻣﯽاﻓﺘﻨﺪ آﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از )ﺷﻜﻞ )‪:((١‬‬
‫ﺷﻜﻞ )‪ :(١‬ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی ﺳﻮاد‬
‫{ ﺟﺴﺖوﺟﻮ و دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ‬
‫{ آﺴﺐ و درك اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ‬
‫{ ﺑﻴﺎن و ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻣﻔﺎهﻴﻢ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و ﺣﻘﺎﯾﻖ در ﻗﺎﻟﺐ اﻃﻼﻋﺎت‬
‫اﻧﺘﻘﺎل اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ‬
‫ﯾﻚ ﻓﺮد ﮐﺴﺐﺳﻮاد ‪ ،‬دارای ﭼﻬﺎر ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی ﯾﺎ داراﯾﯽ اﺳﺎﺳﯽ اﺳﺖ‪:‬‬
‫{ اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ – ﻓﺮد ﮐﺴﺐﺳﻮاد ﺑﺎﯾﺪ اﻃﻼﻋﺎت ﻻزم را ﺑﺮای اﻧﺠﺎم ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ ذﮐﺮﺷﺪﻩ در ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﺳﻮادش داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺎ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺿﻮع ﺳﻮاد آﻪ ﻗﺒﻼ از ﺁن ﺳﺨﻦ رﻓﺖ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ‬
‫در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬درﺑﺎرﻩ ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ اﺳﺖ!‬
‫اﺑﺰار – ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ اﻣﻜﺎن دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ اﺑﺰارهﺎی ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ را در ﻓﻀﺎی ﻣﺮﺑﻮط داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ اﮔﺮ اﺑﺰاری ﻣﺎﻧﻨﺪ‬
‫راﯾﺎﻧﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺳﻮاد راﯾﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻓﻀﺎی ﻣﺠﺎزی‪ ،‬و ﺳﻮاد در اﯾﻦ ﻓﻀﺎ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﻧﺪارﻧﺪ‪.‬‬
‫{ ﻣﻬﺎرت – ﺗﻨﻬﺎ داﺷﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت آﺎﻓﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺮای اﻧﺠﺎم ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ‪ ،‬ﻧﻮﻋﯽ ﻣﻬﺎرت ﻧﻴﺰ ﻻزم اﺳﺖ‪.‬‬
‫{ ﻓﺮهﻨﮓ – ﺗﺎ زﻣﺎﻧﯽ آﻪ ﻓﺮهﻨﮓ ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ در ﯾﮏ ﻓﻀﺎ در ﺷﺨﺺ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻄﻠﻮب ﺷﻜﻞ ﻧﮕﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺳﻮاد ﺗﺤﻘﻖ‬
‫ﻧﻴﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬هﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ دﯾﺪﮔﺎﻩهﺎ و ﺑﺤﺚهﺎی ﮔﺴﺘﺮدﻩای راﺟﻊ ﺑﻪ ﻓﺮهﻨﮓ و ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺁن وﺟﻮد دارد‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ ﯾﮏ ﺗﻌﺮﯾﻒ از ﺁن‬
‫ﺑﺴﻨﺪﻩ ﻣﯽﮐﻨﻴﻢ‪ .‬ﻓﺮهﻨﮓ‪ ،‬ﺑﺴﺘﺮی درﺑﺮدارﻧﺪﻩ ﻗﺎﺑﻠﻴﺖ ادراك‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻗﺪرت ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪی و ﺗﻔﻜﻴﻚ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ و‬
‫ﻃﻴﻒهﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺁنهﺎ‪ ،‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺤﻤﻞ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮی ارزشهﺎ و ﺗﺤﻘﻖ ﺧﻮاﺳﺖهﺎ و ارادﻩ‪ ،‬ﻣﺘﺎﺛﺮ از ﻓﺮارﻓﺘﺎرهﺎﯾﯽ ﻧﻈﻴﺮ‬
‫ﺑﺎورهﺎ‪ ،‬اﯾﺪﺋﻮﻟﻮژی‪ ،‬ﻋﺎدتهﺎ‪ ،‬ﻣﻬﺎرتهﺎ ‪ ،‬هﻨﺠﺎرهﺎ‪ ،‬در ﺑﺮوز رﻓﺘﺎرهﺎی ﺑﺎﻣﻌﻨﺎی ﺑﺎﺛﺒﺎت ﻓﺮد‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺣﻜﻮﻣﺖ و دوﻟﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 5 of 10‬‬
‫ﺧﻮدﺁﮔﺎﻩ ﯾﺎ ﻧﺎﺧﻮدﺁﮔﺎﻩ اﺳﺖ ]‪.[٨‬‬
‫ﺑﺮای ﺁنآﻪ ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ ذآﺮﺷﺪﻩ ﺑﻪدرﺳﺘﯽ اﻧﺠﺎم ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎ و داراﯾﯽهﺎی ﻓﻮق ﺑﺎﯾﺪ وﺟﻮد داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎی آﻪ ﻓﺮد ﺑﺮای اﻧﺠﺎم ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ در ﯾﻚ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﻪآﺎر ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺳﺒﺐ ﻣﯽﺷﻮد آﻪ داﻧﺸﯽ را آﺴﺐ آﻨﺪ‬
‫و ﺁن را ﺑﻪآﺎر ﮔﻴﺮد‪ .‬ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎ ی ﺳﻮاد و اﻧﺠﺎم ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺳﻮدﻣﻨﺪ و دارای هﺪف ﻣﺸﺨﺺ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬هﺪف ﺳﻮاد‪،‬‬
‫آﺴﺐ داﻧﺶ و ﺁﮔﺎهﯽ‪ ،‬و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﺁن اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬اﮔﺮ ﻓﺮدی اوﻻ اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ ﻻزم در ﻣﻮرد ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ را در ﯾﮏ ﻓﻀﺎی ﺧﺎص‪ ،‬ﻃﺒﻖ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﻮﺑﻮط ﺑﻪ اﯾﻦ ﻓﻀﺎ‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬ﺛﺎﻧﻴﺎ اﺑﺰارهﺎی ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز را هﻢ در اﺧﺘﻴﺎر داﺷﺖ‪ ،‬ﺛﺎﻟﺜﺎ ﻣﻬﺎرت‪ ،‬و راﺑﻌﺎ ﻓﺮهﻨﮓ ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی و اﻧﺠﺎم ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ را هﻢ‬
‫داﺷﺖ‪ ،‬و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻗﺎدر ﺑﻮد داﻧﺸﯽ را آﺴﺐ آﻨﺪ و ﺑﻪآﺎر ﮔﻴﺮد‪ ،‬وی را ﻣﯽﺗﻮان ﮐﺴﺐﺳﻮاد ﻣﺤﺴﻮب آﺮد‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻜﻴﻪ ﺑﺮ ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎﯾﯽ آﻪ از ﺳﻮاد ﺑﻴﺎن ﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻔﻬﻮم را ﺑﺪﯾﻦ ﺷﻜﻞ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﯽﮐﻨﻴﻢ‪" :‬ﺳﻮاد‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬اﺑﺰار‪ ،‬ﻣﻬﺎرت و ﻓﺮهﻨﮓ‪،‬‬
‫ﺑﺮای آﺴﺐ و درك اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬اﻧﺘﻘﺎل اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻴﺎن ﻣﻔﺎهﻴﻢ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و ﺣﻘﺎﯾﻖ در ﻗﺎﻟﺐ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬در ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻃﺒﻖ ﻗﻮاﻋﺪ‬
‫اﯾﻦ ﻓﻀﺎ‪ ،‬ﺑﺮای اﯾﺠﺎد و اﻧﺪوﺧﺘﻪ داﻧﺶ و ﺁﮔﺎهﯽ و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﺁن اﺳﺖ‪".‬‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻌﺮﯾﻒ‪ ،‬ﺳﻮاد ﭘﺪﯾﺪﻩای ﻧﺴﺒﯽ اﺳﺖ‪ .‬اوﻻ و ﻣﻬﻢﺗﺮ از هﻤﻪ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺿﻮع‪ .‬ﺳﻮاد در ﻓﻀﺎی آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪای‪،‬‬
‫ﺑﺎ ﺳﻮاد ﻋﺎﻣﻪ ﺗﻌﺎﻣﻼت اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺷﺨﺼﯽ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ درﺣﻮزﻩ ﺗﻌﺎﻣﻼت روزﻣﺮﻩ و ﻣﺤﻴﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ آﺎﻣﻼ ﺑﺎﺳﻮاد ‪،‬‬
‫و در ﻓﻀﺎی آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪای و اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﻜﺘﻮب ﺑﻪ ﺻﻮرت آﺘﺎب‪ ،‬ﺑﯽﺳﻮاد ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬و ﯾﺎ ﺑﺎﻟﻌﻜﺲ‪ ،‬ﻧﻈﻴﺮ ﯾﻚ داﻧﺸﻤﻨﺪ ﻣﺠﺮب و ﻧﺨﺒﻪای‬
‫آﻪ در اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﻣﻨﺎﺑﻊ و اﻃﻼﻋﺎت آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪای ﺑﺎﺳﻮاد ‪ ،‬وﻟﯽ در ﺳﺎدﻩﺗﺮﯾﻦ آﺎرهﺎی روزﻣﺮﻩ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ و آﺴﺐ اﻃﻼع در ﺟﺎﻣﻌﻪ‬
‫ﻣﺸﻜﻞ دارد‪ .‬ﺿﻤﻦ ﺁنآﻪ ﺗﻔﺎوت در هﺮ ﯾﻚ از ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی ﺳﻮاد‪ ،‬ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ﺗﻔﺎوت ﺳﻮاد در ﻃﻴﻒهﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ و ﻧﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺧﻄﯽ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫ﻣﯽﺗﻮان اﺑﻌﺎد ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ از ﺳﻮاد را در ﯾﻚ ﺣﻮزﻩ ﻣﺸﺨﺺ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻴﺰان ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی دﯾﮕﺮ ﺗﺼﻮر آﺮد‪ .‬ﻣﺜﻼ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻓﺮدی در ﺣﻮزﻩ‬
‫ﭘﺰﺷﻜﯽ‪ ،‬از ﻣﻬﺎرت ﺑﻴﺸﺘﺮی ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻓﺮد دﯾﮕﺮی در هﻤﻴﻦ ﺣﻮزﻩ ﺑﺮﺧﻮردار‪ ،‬اﻣﺎ از اﻃﻼﻋﺎت آﻤﺘﺮی در آﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت ﭘﺰﺷﻜﯽ‬
‫ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ او ﺑﺮﺧﻮردار ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻔﺎوتهﺎ ﺳﺒﺐ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ آﻪ آﻴﻔﻴﺖ و ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪی ﺁنهﺎ در ﺧﺼﻮص ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ در اﯾﻦ ﻓﻀﺎ‬
‫ﻣﺘﻔﺎوت ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬داﻧﺶ و ﺁﮔﺎهﯽهﺎی اﯾﻦ دو ﻓﺮد و ﻣﻴﺰان و ﻧﺤﻮﻩ ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی اﯾﻦ دو ﻧﻴﺰ ﻣﺘﻔﺎوت ﺧﻮاهﺪ ﺑﻮد‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬وﻗﺘﯽ ﺑﺎﺳﻮادی ﯾﺎ ﺑﯽﺳﻮادی ﻓﺮدی ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ ،‬و ﯾﺎ هﻨﮕﺎم ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺳﻮاد دو ﻓﺮد ﺑﺎ هﻢ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ آﻪ از‬
‫ﺳﻮاد ﻣﻄﺮح ﺷﺪﻧﺪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﻮﻧﺪ و ﻣﺸﺨﺺ ﺷﻮد آﻪ ﺳﻮاد هﺮ ﯾﻚ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﭼﻪ ﻣﻮﻟﻔﻪ ﯾﺎ ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎﯾﯽ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﺳﺖ؟ هﺮ آﺪام از‬
‫ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎ در ﭼﻪ ﺳﻄﺢ و ﻋﻤﻘﯽ ﻗﺮار دارﻧﺪ؟ و داﻧﺶ آﺴﺐﺷﺪﻩ و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﺁن ﺑﻪ ﭼﻪ ﻣﻴﺰان اﺳﺖ؟ ﺣﺘﯽ ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ ﻓﺮدی در ﯾﻚ‬
‫ﻓﻀﺎ ﺑﯽﺳﻮاد و در ﻓﻀﺎﯾﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﺎﺳﻮاد ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺧﻄﯽ ﺳﻮاد دو ﻓﺮد در دو ﺣﻮزﻩ و ﻓﻀﺎی ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬اﺻﻮﻻ ﻣﻨﻄﻘﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪.‬‬
‫ﺻﺮف اﯾﻦآﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﯾﻚ ﻓﺮد ﺑﯽﺳﻮاد و ﯾﺎ ﺑﺎﺳﻮاد اﺳﺖ ﻣﻌﻨﺎﯾﯽ ﻧﺪارد‪ .‬اول ﺑﺎﯾﺪ ﺣﻮزﻩ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی ﺳﻮاد را ﺑﺮای ﺗﻌﻴﻴﻦ‬
‫ﺳﻄﺢ ﺑﺎﺳﻮادی ﻓﺮد ﺗﻌﻴﻴﻦ آﺮد‪ .‬ﻣﺜﻼ ﺑﺮرﺳﯽ ﺷﻮد آﻪ ﭼﻪ ﺗﻌﺪاد از اﻓﺮاد ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﻓﻀﺎی راﯾﺎﻧﻪای ﺑﺎﺳﻮاد هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬در ﻗﺴﻤﺖ ﺑﻌﺪ‬
‫ﻣﺸﺨﺺ ﻣﯽآﻨﻴﻢ آﻪ ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪی از ﺳﻮاد آﻪ ﻧﻴﺎز ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻣﺮوز اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻣﻌﻴﺎری ﺑﺮای ﺑﺎﺳﻮاد ی در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪای ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫اﺑﺘﺪا ﻓﻀﺎﯾﯽ آﻪ اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ در ﺁن ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -۵‬ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫"ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﮔﻮﻧﻪ ﺧﺎﺻﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ آﻪ ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎی راﯾﺎﻧﻪای و ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت را ﺑﻪﻃﻮر وﺳﻴﻌﯽ ﺑﻪآﺎر ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬و اﺑﺰارهﺎ‪،‬‬
‫ﻧﻈﺎمهﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‪ ،‬ﻓﺮهﻨﮓ‪ ،‬وﺟﻮﻩ ﻣﺸﺘﺮك و ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁن را در ﻃﻴﻒ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﻨﺎ آﺮدﻩ‪ ،‬آﻪ اﯾﻦ ﻃﻴﻒ‪ ،‬ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻧﻮاع ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻏﻴﺮ ﺑﻬﺮﻩﻣﻨﺪ از اﯾﻦ‬
‫ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎ و ﻓﻨﺎوری‪ ،‬ﻣﺘﻔﺎوت اﺳﺖ‪ ".‬ﯾﻜﯽ از ارآﺎن اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت اﺳﺖ ]‪ .[۶‬اﻃﻼﻋﺎت در اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮدﻩ و در دﺳﺘﺮس‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﺷﻜﻞﮔﻴﺮی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﺳﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ اﻣﻜﺎنﭘﺬﯾﺮ اﺳﺖ‪:‬‬
‫ﺳﻄﺢ اول‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪای اﺳﺖ آﻪ از اﺑﺰارهﺎی ﻓﺎوا و ﭘﻴﺎﻣﺪهﺎی ﺁن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻏﻴﺮﻣﺴﺘﻘﻴﻢ در هﻤﻪ ﺷﺌﻮﻧﺎت و ﺣﻮزﻩهﺎ ﺑﻬﺮﻩﻣﻨﺪ ﺷﺪﻩ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺜﻼ در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻣﺮوز ﻣﺎ هﺮﭼﻨﺪ آﻪ هﻨﻮز ﻓﺎوا )ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت و ارﺗﺒﺎﻃﺎت( ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻧﺸﺪﻩ اﺳﺖ‪ ،‬وﻟﯽ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻏﻴﺮﻣﺴﺘﻘﻴﻢ از ﺁن اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﺑﻪ‬
‫ﻃﻮریآﻪ اﯾﺠﺎد ﻧﻘﺺ و اﯾﺮاد در ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎی راﯾﺎﻧﻪای در ﯾﻚ ﺣﻮزﻩ ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬ﺳﺒﺐ اﯾﺠﺎد ﭘﻴﺎﻣﺪﻩهﺎی ﺳﻮء و ﺑﻼﻓﺎﺻﻠﻪای در اﯾﻦ ﺣﻮزﻩ‬
‫ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﺑﻪراﺣﺘﯽ ﻣﯽﺗﻮان اﺛﺮات اﯾﻦ ﻧﻘﺺ را در ﺑﺨﺸﯽ از ﺟﺎﻣﻌﻪ آﻪ ﺑﺎ ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎی ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ در ارﺗﺒﺎﻃﻨﺪ ﻣﺸﺎهﺪﻩ آﺮد‪.‬‬
‫ﺳﻄﺢ دوم‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪای اﺳﺖ آﻪ در ﺁن ﺗﻤﺎم ﻓﻌﺎﻟﻴﺖهﺎ ﻣﺴﺘﻘﻴﻤﺎ از ﻓﺎوا ﻣﺘﺎﺛﺮ هﺴﺘﻨﺪ و اراﺋﻪ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﺧﺪﻣﺎت در ﺑﺴﺘﺮ ﻓﺎوا اﻧﺠﺎم ﻣﯽﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﺳﺠﺎ‪ ،‬در هﺮ دو ﺳﻄﺢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﺪ ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻓﺮاﮔﻴﺮﺑﻮدن ﻓﺎوا در ﺳﻄﺢ دوم‪ ،‬در اﯾﻦ ﺳﻄﺢ اهﻤﻴﺖ ﺑﻴﺸﺘﺮی ﭘﻴﺪا ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬در ﻣﺤﻴﻄﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ آﻪ ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺮﯾﻌﯽ در ﺁن اﺗﻔﺎق ﻣﯽاﻓﺘﺪ‪ ،‬ﺗﻨﻮع ﺑﻴﺸﺘﺮی در ﺁن رخ ﻣﯽدهﺪ‪ ،‬و ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ ﺑﺴﻴﺎر‬
‫ﺑﻴﺸﺘﺮی در اﯾﻦ ﻣﺤﻴﻂ وﺟﻮد دارد‪ .‬اﯾﻦ ﺳﻪ ﭘﺪﯾﺪﻩ‪ ،‬وﺟﻪ ﺗﻤﺎﯾﺰ اﺳﺎﺳﯽ ﻣﺤﻴﻂ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺑﺎ دﯾﮕﺮ ﺟﻮاﻣﻊ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ]‪ .[۶‬ﻣﺎ از‬
‫اﯾﻦ ﺳﻪ وﯾﮋﮔﯽ ﻣﻬﻢ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺮای ﺗﺒﻴﻴﻦ ﮐﻴﻔﻴﺖ ﺳﻮاد در اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻬﺮﻩ ﻣﯽﮔﻴﺮﯾﻢ‪.‬‬
‫‪ -۶‬ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ )ﺳﺠﺎ(‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 6 of 10‬‬
‫ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎی اﺻﻠﯽ ﺳﻮاد‪ ،‬ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬و ﯾﮏ ﻧﻤﻮﻧﻪ از ﺁن ﯾﻌﻨﯽ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺗﺒﻴﻴﻦ ﺷﺪﻧﺪ‪ .‬ﺣﺎل ﺑﺮای ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺳﻮاد در ﯾﮏ ﻧﻮع ﻓﻀﺎی‬
‫ﺧﺎص‪ ،‬ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ اﯾﻦ ﻣﻮﻟﻔﻪهﺎ در اﯾﻦ ﻓﻀﺎ ﻟﺤﺎظ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﺤﺚ‪ ،‬ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ را ﻣﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار ﻣﯽدهﻴﻢ‪ .‬ﺑﺎ‬
‫ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﮐﻠﻴﺪی ﺳﺠﺎ‪ ،‬ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﺁن‪ ،‬و ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ و ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎ ‪ ،‬ﺳﻌﯽ در ﻧﺸﺎن دادن اﺑﻌﺎد اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪﻩ دارﯾﻢ‪.‬‬
‫دﯾﺪﯾﻢ آﻪ ﻓﺮد در آﻨﺎر ﺗﺨﺼﺺ و داﻧﺸﯽ آﻪ دارد‪ ،‬هﻨﮕﺎﻣﯽ آﻪ در ﯾﻚ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﯾﻚ ﺳﺎزﻣﺎن و ﯾﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد‪،‬‬
‫ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺧﺎﺻﯽ را در ﺑﻬﺮﻩﻣﻨﺪی و ﺑﻪﮐﺎرﮔﻴﺮی از اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد در اﯾﻦ ﻓﻀﺎهﺎ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻧﻘﺶ آﻠﻴﺪی و‬
‫اﺳﺎﺳﯽ دارد و از ﺣﺠﻢ ﺑﺎﻻﯾﯽ ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬اﻓﺮاد در ﺁن ﺑﺎﯾﺪ درك ﺧﺎﺻﯽ از ﭘﺪﯾﺪﻩ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬و داﻧﺶ آﺎﻓﯽ ﺑﺮای دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ‪ ،‬ﺑﻪ‬
‫ﺟﺮﯾﺎناﻧﺪاﺧﺘﻦ و ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺁن داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬اﻓﺮاد ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺶ اوﻟﻴﻪای داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺧﻮد را در ﺑﺴﺘﺮ و‬
‫ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﻓﺎوا اﻧﺠﺎم دهﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻃﻮر ﺧﻴﻠﯽ اﺟﻤﺎﻟﯽ‪ ،‬در اﯾﻦ ﻓﻀﺎ ﺑﺎﺳﻮاد آﺴﯽ اﺳﺖ آﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺑﻪ دﺳﺖﺁوردن اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز و اﺳﺘﻔﺎدﻩ‬
‫ﻣﻔﻴﺪ از ﺁن را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽای آﻪ از ﺁن ﺑﻪ ﺳﺠﺎ ﺗﻌﺒﻴﺮ ﻣﯽآﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫در ﻓﻀﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﮔﺴﺘﺮدﮔﯽ اﻃﻼﻋﺎت ﺣﺘﯽ در ﺣﻮزﻩ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻓﺮد‪ ،‬و هﻤﭽﻨﻴﻦ ﺗﻐﻴﻴﺮ و ﺗﺤﻮﻻت اﯾﻦ اﻃﻼﻋﺎت و‬
‫ﭘﻴﺪاﯾﺶ اﻃﻼﻋﺎت ﺟﺪﯾﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻓﺮد ﻧﺘﻮاﻧﺪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺧﻮد را ﺑﻪدﺳﺖ ﺁورد‪ ،‬ﻓﺮدی ﺑﺎﺳﻮاد ﺗﻠﻘﯽ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ .‬اﮔﺮ ﺷﺨﺼﯽ در اﯾﻦ ﻓﻀﺎی‬
‫اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺨﻮاهﺪ ﺑﺎﺳﻮاد ﺑﺎﻗﯽ ﺑﻤﺎﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ در اﯾﻦ ﻓﻀﺎ ﺑﻪ ﻧﺤﻮ ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ اﻃﻼﻋﺎت را ﯾﺎﻓﺘﻪ و از ﺁنهﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﻨﺪ ﺗﺎ ﺧﺼﻮﺻﻴﺖ ﺑﺎﺳﻮادی‬
‫او ﺣﻔﻆ ﺷﻮد‪ .‬از اﯾﻦ رو‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻬﺎرتهﺎی دﯾﮕﺮی را در آﻨﺎر داﻧﺶ و ﺗﺨﺼﺼﺶ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ از اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد در اﯾﻦ ﻓﻀﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﻨﺪ‪ .‬ﻓﻠﺴﻔﻪ وﺟﻮدی ﺳﺠﺎ ﺣﻮل هﻤﻴﻦ ﻣﺤﻮر ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫‪ -١-۶‬ﻣﺴﺎﺋﻞ آﻠﻴﺪی ﺳﺠﺎ‬
‫وﯾﮋﮔﯽهﺎی آﻠﻴﺪی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﯾﻚ ﻓﺮد ﺑﺮای ﺑﺎﺳﻮاد ﺑﻮدن در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ ﺁنهﺎ ﻣﻮاﺟﻪ اﺳﺖ]‪:[٩‬‬
‫ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺮﯾﻊ – در اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺮﯾﻊ ﻣﻮﺟﻮد در ﺁن ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺮﻗﺮار ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬در ﺟﻮاﻣﻊ آﻬﻦ‪ ،‬ﻓﺮد روشهﺎﯾﯽ را ﯾﺎد‬
‫ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ و ﺑﺎ ﻣﻬﺎرتهﺎ و اﺑﺰارهﺎی ﺛﺎﺑﺖ و داﺋﻤﯽ‪ ،‬ﺳﺎلهﺎ از ﺁنهﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽآﺮد‪ .‬وﻟﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬روشهﺎ ‪ ،‬ﻣﻬﺎرتهﺎ و اﺑﺰارهﺎ‬
‫داﺋﻤﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬در ﻧﺘﻴﺠﻪ اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺮای ﻓﺮد ﭼﻨﺪان ﺳﻮدﻣﻨﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺤﻮﻻت‪ ،‬روشهﺎی آﺴﺐ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﻧﻴﺰ ﺗﻐﻴﻴﺮ ﻣﯽآﻨﺪ‪ .‬از اﯾﻦ رو‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻓﺮااﻃﻼﻋﺎت و ﻓﺮاﺁﮔﺎهﯽ ﻧﺰدﯾﻚ ﺷﻮد و ﺑﻪﺟﺎی ﯾﺎدﮔﻴﺮی روش‪ ،‬ﺳﻌﯽ در ﻓﺮاﮔﻴﺮی‬
‫ﻓﺮاروش داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺎ در ﺻﻮرت ﺗﻐﻴﻴﺮ ﯾﻚ روش‪ ،‬ﺑﺘﻮاﻧﺪ روش دﯾﮕﺮی را ﺟﺎﯾﮕﺰﯾﻦ ﮐﻨﺪ و ﺑﻪآﺎر ﮔﻴﺮد‪ .‬اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻮع در ﺧﺼﻮص ﻣﻬﺎرتهﺎ ‪ ،‬اﺑﺰارهﺎ و‬
‫ﻓﺮهﻨﮓ ﻧﻴﺰ ﻣﺼﺪاق دارد‪.‬‬
‫ﺗﻨﻮع – در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻨﻮع زﯾﺎدی از ﻧﻈﺮ زﺑﺎن‪ ،‬ﻗﺎﻟﺐ اراﺋﻪ‪ ،‬ﺑﺴﺘﺮ و اﺑﺰارهﺎ‪ ،‬ﺳﺎﺧﺘﺎر اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬و ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁنهﺎ وﺟﻮد دارد‪ .‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ‬
‫اﯾﻦ ﺗﻨﻮﻋﺎت ﺑﻪﺧﻮﺑﯽ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺮﻗﺮار آﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺁﺷﻨﺎﯾﯽ ﺑﺎ ادﺑﻴﺎت زﺑﺎنهﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﻧﮕﻠﻴﺴﯽ و ﯾﺎ ﺣﺘﯽ زﺑﺎنهﺎﯾﯽ آﻪ اﺧﺘﺼﺎﺻﺎ در‬
‫ﻣﺤﻴﻂهﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺴﺖ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻚ‪ ،‬ﮔﭗﺳﺮا و ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁنهﺎ ﺧﻠﻖ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﺑﺮای اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻞ در اﯾﻦ ﻧﻮع ﻣﺤﻴﻂهﺎ و ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﺁنهﺎ‪ ،‬ﺿﺮوری‬
‫اﺳﺖ‪.‬‬
‫ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ – ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺎ ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ‪ ،‬ﯾﻜﯽ دﯾﮕﺮ از وﯾﮋﮔﯽهﺎی ﺳﺠﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽهﺎﯾﯽ آﻪ در ﻣﺤﻴﻂ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ وﺟﻮد دارد‪ ،‬و‬
‫ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺣﺠﻢ اﻃﻼﻋﺎت ﮔﺴﺘﺮدﻩای آﻪ در اﯾﻦ ﻣﺤﻴﻂ ﻗﺮار دارد‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺑﺮای ﺟﺴﺘﺠﻮی اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻈﺮش را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و‬
‫ﺑﺘﻮاﻧﺪ از ﻣﻴﺎن اﻧﺒﻮهﯽ از اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت آﻠﻴﺪی و ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺧﻮد را ﺑﺮﮔﺰﯾﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺮای اﯾﻦآﻪ ﺳﺠﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﭘﺪﯾﺪار ﺷﻮد و ﭘﺎﺳﺨﮕﻮی ﻧﻴﺎزهﺎی اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ذآﺮﺷﺪﻩ را ﭘﻮﺷﺶ دهﺪ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎی ﻓﺮد ﺑﺎﺳﻮاد ﺑﺎﯾﺪ در ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﭘﻮﺷﺶ اﯾﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﻗﺒﻞ از ﺑﻴﺎن ﻣﻬﺎرتهﺎ ‪ ،‬ﺑﻪ ﻻﯾﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮی از ﻣﻬﺎرتهﺎ ﯾﻌﻨﯽ‬
‫ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﺳﺠﺎ اﺷﺎرﻩ ﻣﯽﮐﻨﻴﻢ‪ .‬در واﻗﻊ‪ ،‬ﺑﺮﺁﯾﻨﺪ ﺗﻤﺎم ﻣﻬﺎرتهﺎ در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﺎﯾﺪ اﯾﻦ ﻣﻠﺰوﻣﺎت را ﻣﺤﻘﻖ ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬
‫‪ -٢-۶‬ﻣﻠﺰوﻣﺎت اﺳﺎﺳﯽ ﺳﺠﺎ‬
‫ﺑﺮای اﯾﻦآﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﭘﻴﺶ روی ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﻮرد ﭘﻮﺷﺶ ﻗﺮار ﮔﻴﺮﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻠﺰوﻣﺎﺗﯽ ﺑﺎﯾﺪ ﺗﺤﻘﻖ ﭘﻴﺪا آﻨﻨﺪ آﻪ ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از‪:‬‬
‫ﻓﺮاداﻧﺶ‪ :‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﻪ ﺟﺎی ﯾﺎدﮔﻴﺮی داﻧﺶ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﻓﺮاداﻧﺶ ﺑﺎﺷﺪ و روشهﺎی آﺴﺐ ﻓﺮاداﻧﺶ را ﺑﻴﺎﻣﻮزد؛ ﻣﺸﺎﺑﻪ‬
‫روش ﭘﻴﺪاآﺮدن ﻏﺬا ﺑﻪ ﺟﺎی روش ﺧﻮردن ﻏﺬا‪ .‬اﻓﺮاد ﮐﺴﺐﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﮐﺴﺎﻧﯽ هﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺁﻣﻮﺧﺘﻪاﻧﺪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﻴﺎﻣﻮزﻧﺪ‪ .‬ﺑﻪﺟﺎی‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﺗﻤﺎم اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﮐﺎری ﮐﻪ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺣﺘﯽ در ﻣﻮرد ﯾﮏ ﺷﺎﺧﻪ ﺑﺴﻴﺎر ﺟﺰﯾﯽ داﻧﺶ ﻏﻴﺮﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﺁﻣﻮﺧﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﭼﮕﻮﻧﻪ و در ﮐﺠﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬داﻧﺶ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪهﯽ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽﺗﻮان اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز را ﯾﺎﻓﺖ و ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮد‪.‬‬
‫داﻧﺶ ﻣﺴﺘﻘﻞ از اﺑﺰار و ﻓﻨﺎوری‪ :‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬داﻧﺶ ﻓﺮد ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﯾﻚ اﺑﺰار و ﻓﻨﺎوری ﺧﺎص واﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺶ و‬
‫ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎی ﺧﻮد را در ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻓﻨﺎوریهﺎ و اﺑﺰارهﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺑﺮوز ﻧﮕﻬﺪارد‪.‬‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﻣﺎداماﻟﻌﻤﺮ‪ :‬در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬اﻓﺮاد در هﻴﭻ دورﻩای از زﻧﺪﮔﯽ ﺧﻮد‪ ،‬از ﯾﺎدﮔﻴﺮی ﺑﯽﻧﻴﺎز ﻧﺨﻮاهﻨﺪ ﺑﻮد‪ .‬ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﻣﺎداماﻟﻌﻤﺮ‪ ،‬ﺳﻌﯽ‬
‫و ﺗﻼشهﺎی داﻧﺴﺘﻪ و ارادی از ﺳﻮی ﺧﻮد ﯾﺎدﮔﻴﺮﻧﺪﮔﺎن‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ و از روی هﺪف‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺑﺮ ﺧﻮد‪ ،‬و ﻋﻤﻮﻣﺎ در ﺗﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ اﻧﮕﻴﺰﻩهﺎ‪ ،‬ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽهﺎ‬
‫و ﻓﺮﺻﺖهﺎﯾﯽ اﺳﺖ آﻪ در اﺧﺘﻴﺎر ﺁنهﺎ ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد ]‪.[١۵‬‬
‫دﯾﺪﮔﺎﻩ ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ‪ :‬دﯾﺪﮔﺎﻩ ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ در ﮔﺰﯾﻨﺶ اﻃﻼﻋﺎت ﯾﺎﻓﺖ ﺷﺪﻩ‪ ،‬و ارزﯾﺎﺑﯽ و ﺳﻨﺠﺶ ﺁنهﺎ‪ ،‬هﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺻﺤﺖ و هﻢ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺗﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ‬
‫هﺪف ﻣﻮرد ﺟﺴﺘﺠﻮ‪ ،‬از دﯾﮕﺮ ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﺳﺠﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺮاﮔﻴﺮان ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ ﺑﺎ ﻣﻀﺎﻣﻴﻦ روﺑﺮو ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮرﺳﯽهﺎﯾﺸﺎن را ﺗﻮﺳﻌﻪ و‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 7 of 10‬‬
‫ﮔﺴﺘﺮش دهﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﻮدهﺪاﯾﺖﺷﻮﻧﺪﮔﯽ ﺁنهﺎ رﺷﺪ ﭘﻴﺪا آﻨﺪ‪ ،‬و آﻨﺘﺮل ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ در ﺁﻧﭽﻪ آﻪ ﺑﻪ ﺧﻮد ﻓﺮا ﻣﯽدهﻨﺪ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪[١۶] .‬‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﻣﺴﺘﻘﻞ‪ :‬اﻓﺮادی آﻪ از ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎی ﺳﺠﺎ ﺑﺮﺧﻮردارﻧﺪ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻓﺮاﮔﻴﺮی آﻨﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ اﻓﺮاد ﻟﺰوﻣﺎ ﺁﻣﻮزشهﺎی ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻴﺎز را از ﻃﺮﯾﻖ ﺷﻴﻮﻩهﺎی ﺳﻨﺘﯽ و ﺑﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﻣﻌﻠﻢ و اﺳﺘﺎد ﮐﺴﺐ ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﻮاﻗﻊ ﻓﺮﺁﯾﻨﺪ ﯾﺎدﮔﻴﺮی را ﺑﻪ ﺻﻮرت‬
‫ﻣﺴﺘﻘﻞ و از ﻃﺮﯾﻖ آﺎر ﺑﺎ راﯾﺎﻧﻪهﺎ و ﺷﺒﻜﻪهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ اﻧﺠﺎم ﻣﯽدهﻨﺪ‪ .‬ﻓﺮدی آﻪ ﯾﻚ ﻓﺮاﮔﻴﺮ ﻣﺴﺘﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﻜﯽ از ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﺳﺠﺎ را‬
‫دراﺧﺘﻴﺎر دارد‪.‬‬
‫ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰی ﺧﻮد‪ :‬از ﺁﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﻻزم اﺳﺖ ﻓﺮد هﻤﻴﺸﻪ ﻃﯽ ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﯾﺎدﮔﻴﺮی ﻗﺮار داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﻪﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻟﺬا‬
‫ﺷﺮط رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻠﺰوﻣﺎت‪ ،‬اﯾﻦ اﺳﺖ آﻪ ﻓﺮد ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺗﻮاﻧﻤﻨﺪیهﺎ و اﺑﺰارهﺎی ﻣﺪﯾﺮﯾﺘﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰی ﺧﻮد و ﺳﻮاد ﺧﻮد را داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ -٣-۶‬ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎی ﺳﺠﺎ ﺑﺮای ﭘﻮﺷﺶ ﺑﻪ ﻣﻠﺰوﻣﺎت‬
‫ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ اﺻﻠﯽ ﯾﻌﻨﯽ ﺟﺴﺖوﺟﻮ و دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ‪ ،‬آﺴﺐ و درك اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ‪ ،‬ﺑﻴﺎن و ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻣﻔﺎهﻴﻢ و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و‬
‫ﺣﻘﺎﯾﻖ در ﻗﺎﻟﺐ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬و اﻧﺘﻘﺎل اﻃﻼﻋﺎت و ﺁﮔﺎهﯽ‪ ،‬در ﻓﻀﺎی ﯾﮏ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻧﻴﺰ ﻣﺸﺎﺑﻪ ﺳﺎﯾﺮ ﻓﻀﺎهﺎ اﻧﺠﺎم ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ‬
‫ﻣﺴﺎﺋﻞ ﮐﻠﻴﺪی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ و ﻣﻠﺰوﻣﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺮای ﭘﻮﺷﺶ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﯽ دﻗﻴﻖﺗﺮ و رﯾﺰﺗﺮﻧﻤﻮدن اﯾﻦ ﭼﻬﺎر ﻋﻤﻞ‬
‫و ﺑﺎ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی و ﺗﻌﻴﻴﻦ دﻗﻴﻖ ﺁنهﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻬﺎرتهﺎﯾﯽ را ﺑﺮای اﻧﺠﺎم اﯾﻦ اﻋﻤﺎل ﻃﺮاﺣﯽ ﮐﺮد‪ .‬اﻣﺎ ﻣﺴﺌﻠﻪ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺑﺎ وﺿﻊ ﯾﮏ‬
‫اﺳﺘﺎﻧﺪارد‪ ،‬ﻣﻬﺎرتهﺎﯾﯽ را در ﻃﯽ ﯾﮏ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﯽ ﯾﺎ دورﻩ ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﮐﻪ در ﮐﻨﺎر دورﻩهﺎی ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﻣﻮﺟﻮد ﻗﺮار ﻣﯽﮔﻴﺮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻓﺮد اﻧﺘﻘﺎل داد‬
‫ﺑﻪﻃﻮریﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﺳﺠﺎ را ﭘﻮﺷﺶ دهﻨﺪ‪ .‬ﺣﺘﯽ اﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺎ ﻧﮕﺎهﯽ ﺑﻪ وﺿﻊ ﻣﻮﺟﻮد ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﮐﻪ در ﺁن ﺧﻼف ﭼﻨﻴﻦ‬
‫ﻣﻠﺰوﻣﺎﺗﯽ رخ ﻣﯽ دهﺪ‪ ،‬رﻧﮓ ﺑﻴﺸﺘﺮی ﺑﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﮔﻴﺮد‪.‬‬
‫ﻟﺬا ﻃﺮح اﯾﻦﭼﻨﻴﻨﯽ ﯾﮏ اﺳﺘﺎﻧﺪارد ﺑﺮای ﺗﺤﻘﻖ هﺪف ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﻧﺎﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬اﺳﺘﺎﻧﺪاردی ﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ دورﻩ‬
‫ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺪ در ﮐﻨﺎر ﺳﺎﯾﺮ دورﻩهﺎ ﺑﻪ ﻓﺮاﮔﻴﺮان اراﺋﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای در ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺁﻣﻮزش ﺗﺤﻮل اﯾﺠﺎد ﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﭘﻮﺷﺶ ﻣﻠﺰوﻣﺎت‬
‫ﺳﺠﺎ ﺑﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻏﻠﺒﻪ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺳﺠﺎ ﺗﻨﻬﺎ اﺳﺘﺎﻧﺪاردی ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮏ درس و ﯾﺎ دورﻩ ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬
‫اﺳﺘﺎﻧﺪاردی ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﮐﻞ روﯾﮑﺮد ﺁﻣﻮزﺷﯽ را در هﻤﻪ دورﻩهﺎ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای ﻣﺘﺤﻮل ﺳﺎزد ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﺳﺠﺎ را ﻣﺤﻘﻖ ﮐﻨﺪ‪ .‬هﺮﭼﻨﺪ در اﯾﻦ‬
‫ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ و ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺳﺠﺎ ﻣﯽﭘﺮدازﯾﻢ و ﺗﺪوﯾﻦ اﺳﺘﺎﻧﺪارد ﻻزم را ﺑﻪ ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن و ﺻﺎﺣﺐﻧﻈﺮان ﺣﻮزﻩ ﺁﻣﻮزش و ﺣﻮزﻩهﺎی ﻣﺮﺗﺒﻂ‬
‫واﮔﺬار ﻣﯽﮐﻨﻴﻢ‪ ،‬اﻣﺎ در اﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﻣﻬﻢﺗﺮﯾﻦ ﻧﮑﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ ﺑﻪ ﮐﺴﺐ ﻣﻬﺎرتهﺎ ی ﻻزم ﺑﺮای ﭘﻮﺷﺶ ﻣﻠﺰوﻣﺎت ﮐﻤﮏ ﮐﻨﻨﺪ‬
‫اﺷﺎرﻩ ﻣﯽﮐﻨﻴﻢ‪.‬‬
‫ﺑﺎ ﻧﮕﺎﻩ از زواﯾﻪای دﯾﮕﺮ ﺑﻪ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪای از ﻓﻀﺎهﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ‪ ،‬ﺗﺸﻜﻴﻞدهﻨﺪﻩ ﻓﻀﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ هﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫ﻟﺬا ﮐﺴﺐ ﺳﻮاد در ﭼﻨﻴﻦ ﻓﻀﺎهﺎﯾﯽ‪ ،‬ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﮐﺴﺐ ﺳﺠﺎ ﮐﻤﮏ ﮐﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﻓﻀﺎهﺎ ﮐﻪ از اﺑﻌﺎد ﻓﻀﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‬
‫ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ﺳﻮاد راﯾﺎﻧﻪای ‪ ،‬آﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از راﯾﺎﻧﻪ و ﻧﺮماﻓﺰارهﺎی ﺁن‪ ،‬ﺑﺮای اﻧﺠﺎم ﻋﻤﻠﻴﺎت آﺎرﺑﺮدی اﺳﺖ؛ ﺳﻮاد رﺳﺎﻧﻪای‪ ،‬آﻪ‬
‫ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ آﺸﻒ‪ ،‬ﺗﺤﻠﻴﻞ‪ ،‬ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﺑﺮﻗﺮاری ارﺗﺒﺎﻃﺎت ﺑﻪ اﺷﻜﺎل ﻣﺘﻨﻮع و ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳﺖ؛ ﺳﻮاد ﻓﻨﺎوری ‪ ،‬آﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﻣﻮﺛﺮ از‬
‫ﻓﻨﺎوریهﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ ﺑﺮای دﺳﺘﺮﺳﯽ و ارﺗﺒﺎﻃﺎت اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ اﺳﺖ؛ ﺳﻮاد آﺴﺐوآﺎر ‪ ،‬آﻪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی و اﺳﺘﻔﺎدﻩ از اﻃﻼﻋﺎت‬
‫ﻣﺎﻟﯽ و آﺴﺐوآﺎر‪ ،‬ﺑﺮای درك و ﺗﺼﻤﻴﻢﮔﻴﺮی اﺳﺖ ]‪ .[١٨‬در واﻗﻊ ﺑﺮﺧﯽ از اﺑﻌﺎد ﻣﻬﻢ ﺳﺠﺎ‪ ،‬اﺑﻌﺎدی از ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬ﻓﻨﺎوری‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﺧﻮد ﻧﻴﺰ ﯾﻜﯽ از اﺑﻌﺎد ﺳﺠﺎ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻬﺎرتهﺎی ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻓﺮد را ﻗﺎدر ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ ﺗﺎ از راﯾﺎﻧﻪهﺎ‪ ،‬ﻧﺮماﻓﺰارهﺎی آﺎرﺑﺮدی‪ ،‬ﭘﺎﯾﮕﺎﻩهﺎی‬
‫دادﻩای‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﻓﻨﺎوریهﺎ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﻨﺪ‪[١۴] .‬‬
‫اﻓﺮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬در ﺑﺴﻴﺎری از اوﻗﺎت ﻧﺎﮔﺰﯾﺮ ﺑﻪ آﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت هﺴﺘﻨﺪ‪ .‬آﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ دﻻﯾﻞ ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﺻﻮرت ﮔﻴﺮد‪،‬‬
‫ﻧﻈﻴﺮ ﭘﻴﺪاآﺮدن ﺟﻮاب ﯾﻚ ﻣﺴﺌﻠﻪ‪ ،‬ﺁﮔﺎهﯽ از ﯾﻚ ﻣﻮﺿﻮع و ﯾﺎ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺁن‪ ،‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﭘﺪﯾﺪﻩهﺎی ﺟﺪﯾﺪ‪ ،‬ﯾﺎدﮔﻴﺮی اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﯾﮏ اﺑﺰارهﺎ‪ ،‬روشهﺎ ‪،‬‬
‫ﺳﺎزوآﺎرهﺎ‪ ،‬و ﻣﻬﺎرتهﺎی ﺟﺪﯾﺪ در ﺣﻮزﻩ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﯾﺎ ﺣﻮزﻩ ﻋﻤﻮﻣﯽ‪ ،‬و ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁنهﺎ‪ .‬در هﺮ ﺻﻮرت‪ ،‬اﻓﺮاد ﺑﺎﯾﺪ ﻃﺒﻖ ﻓﺮﺁﯾﻨﺪی اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز‬
‫ﺧﻮد را ﺑﻴﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬
‫ﺑﻪ ﻃﻮر اﺟﻤﺎﻟﯽ‪ ،‬ﻓﺮد ﺟﻬﺖ رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﭘﺎﺳﺦ ﯾﻚ ﻣﺴﺌﻠﻪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ﭼﻬﺎر ﮔﺎم ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ‪ ،‬ﻣﻜﺎنﯾﺎﺑﯽ‪،‬‬
‫ارزﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی را اﻧﺠﺎم دهﺪ‪ .‬اﻣﺎ اﺑﺘﺪا ﺑﺎﯾﺪ از اهﻤﻴﺖ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮای ﺣﻞ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺁﮔﺎﻩ ﺑﺎﺷﺪ و ﺑﺪاﻧﺪ آﻪ ﯾﺎﻓﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻨﺎﺳﺐ‬
‫ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ او را در رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اهﺪاﻓﺶ ﯾﺎری آﻨﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺻﻮرت‪ ،‬آﺴﺐ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮای او ارزش ﭘﻴﺪا ﻣﯽآﻨﻨﺪ و او ﺑﺎﯾﺪ ﻓﺮﺁﯾﻨﺪی را ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ‬
‫اﻃﻼﻋﺎت ﺁﻏﺎز آﻨﺪ‪ .‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﻴﺎزهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬و اﯾﻦآﻪ دﻗﻴﻘﺎ ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﭼﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ اﺳﺖ و اﯾﻦ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮای ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ آﺪام ﺳﻮاﻻت ﺑﻪآﺎر‬
‫ﻣﯽروﻧﺪ‪ ،‬از دﯾﮕﺮ اﻗﺪاﻣﺎﺗﯽ اﺳﺖ آﻪ ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﻗﺒﻞ از ﺟﺴﺘﺠﻮ اﻧﺠﺎم دهﺪ‪ .‬ﺑﺎ داﻧﺴﺘﻦ ﻧﺤﻮﻩ ﺟﺴﺘﺠﻮ و ﺟﻤﻊﺁوری اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺎﺑﻌﯽ آﻪ‬
‫ﻣﻤﻜﻦ اﺳﺖ اﻃﻼﻋﺎت در ﺁنهﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﺷﻮﻧﺪ را ﺑﺸﻨﺎﺳﺪ و از ﺁنهﺎ ﺑﺮای ﯾﺎﻓﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ اﺳﺘﻔﺎدﻩ آﻨﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻣﺜﺎل‪ ،‬ﺁﯾﺎ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد‬
‫ﻧﻴﺎز در ﯾﻚ وﺑﮕﺎﻩ ﺧﺎص ﻗﺮار دارﻧﺪ؟ ﺁﯾﺎ ﺑﺎﯾﺪ در آﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺧﺎﺻﯽ دﻧﺒﺎل اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﮔﺸﺖ؟ ﺁﯾﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺳﻮاﻻت را در ﯾﻚ ﮔﺮوﻩ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﺧﺎﺻﯽ‬
‫ﻣﻄﺮح آﺮد ﺗﺎ ﺁنهﺎ ﮔﺰﯾﻨﻪهﺎی رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺟﻮاب و ﯾﺎ ﺧﻮد ﺟﻮاب را اراﺋﻪ آﻨﻨﺪ؟ ﺁﯾﺎ ﺗﻤﺎس ﺑﺎ اﻓﺮاد ﺻﺎﺣﺐ اﻃﻼع و ﺁﮔﺎﻩ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﭘﺎﺳﺦ ﺳﻮاﻻت را‬
‫ﺁﺷﻜﺎر ﺳﺎزد؟ و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﻨﺎﺑﻌﯽ آﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ در ﺁنهﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﺷﻮد‪.‬‬
‫ﮔﺎهﯽ اوﻗﺎت اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻪدﺳﺖ ﺁﻣﺪﻩ از ﺟﺴﺘﺠﻮهﺎ‪ ،‬ﮔﺴﺘﺮدﻩ و ﭘﺮاآﻨﺪﻩ و ﻧﻴﺰ ﮔﺎهﯽ ﻏﻴﺮﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺟﺴﺘﺠﻮ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﺑﺎﯾﺪ‬
‫دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی و ﻃﺒﻘﻪﺑﻨﺪی ﺷﻮﻧﺪ و ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ ﺟﻮاب ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺮﺧﯽ از ﺁنهﺎ از ﻣﻴﺎن ﺑﻘﻴﻪ اﻧﺘﺨﺎب و ﺟﺪا ﮔﺮدﻧﺪ‪ .‬اﮔﺮ اﻃﻼﻋﺎت اﻧﺘﺨﺎبﺷﺪﻩ‪،‬‬
‫ﻓﺎﻗﺪ ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﯾﻜﺪﯾﮕﺮ و ﭘﺮاآﻨﺪﻩ هﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ ارﺗﺒﺎط ﻣﻨﺎﺳﺒﯽ ﻣﻴﺎن ﺁنهﺎ ﺑﺮﻗﺮار آﺮد و ﺑﻪ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی ﺑﻬﺘﺮی رﺳﻴﺪ‪ .‬ارزﯾﺎﺑﯽ و ﻧﻘﺪ اﻃﻼﻋﺎت‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 8 of 10‬‬
‫ﺑﻪدﺳﺖ ﺁﻣﺪﻩ‪ ،‬در ﺑﺴﻴﺎری ﺷﺮاﯾﻂ ﺑﺮای اﺳﺘﻔﺎدﻩ ﺑﻬﺘﺮ و ﻣﻨﻄﻘﯽﺗﺮ از اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻻزم اﺳﺖ‪ .‬در ﺑﺮﺧﯽ ﻣﻮارد ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺟﺴﺘﺠﻮﺷﺪﻩ‬
‫ﺣﺎوی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ از ﻟﺤﺎظ ﺻﺤﺖ و ﯾﺎ اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺮای ﻓﺮد ﻓﺎﻗﺪ ارزش ﺑﺎﺷﺪ آﻪ وی ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻨﺘﻘﺪاﻧﻪ ﺁنهﺎ را ﻣﻮرد ارزﯾﺎﺑﯽ و ﻧﻘﺪ ﻗﺮار دهﺪ‪.‬‬
‫اﯾﻦهﺎ ﻣﻬﺎرتهﺎﯾﯽ هﺴﺘﻨﺪ آﻪ ﻓﺮد ﺑﺮای ﺑﺎﺳﻮادی در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﺁنهﺎﺳﺖ‪ .‬ﻃﺒﻖ ﯾﻚ دﯾﺪﮔﺎﻩ‪ ،‬در ﯾﮏ دﺳﺘﻪﺑﻨﺪی‪،‬‬
‫اﯾﻦ ﻣﻬﺎرتهﺎ ﺷﺎﻣﻞ آﺴﺐ ﻣﻬﺎرتهﺎی ﺧﺎص‪ ،‬رﺷﺪ و ﭘﻴﺸﺮﻓﺖ در آﺴﺐ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت و داﻧﺶ ﻣﺸﺨﺺ‪ ،‬و آﺴﺐ ﻧﮕﺮش ﻣﺸﺨﺼﯽ اﺳﺖ]‪[٢٢‬‬
‫‪.‬‬
‫در زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت و داﻧﺶ‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮارد زﯾﺮ را ﺑﺪاﻧﺪ‪:‬‬
‫‪ z‬داﻣﻨﻪ و ﻣﺤﺪودﻩ ﻣﻨﺎﺑﻊ در اﺷﻜﺎل ﻣﺨﺘﻠﻒ ﺑﺮای ﻓﺮﺁﯾﻨﺪهﺎی ﺟﺴﺘﺠﻮ و ﯾﺎﻓﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت‬
‫‪ z‬ﮔﺰﯾﻨﺶ و اﻧﺘﺨﺎب اﺑﺰارهﺎﯾﯽ ﻧﻈﻴﺮ ﺷﺎﺧﺺهﺎی ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺮای دﺳﺘﻴﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت‬
‫‪ z‬ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪهﯽ اﻃﻼﻋﺎت و ﻣﺮﺗﺐﺳﺎزی ﺁنهﺎ ﺑﺎ ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺸﺨﺺ‬
‫‪ z‬اﺑﺰارهﺎﯾﯽ آﻪ اﻃﻼﻋﺎت از ﻃﺮﯾﻖ ﺁنهﺎ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﻣﻨﺘﻘﻞ ﺷﻮد‬
‫‪ z‬اﻧﺘﺸﺎر اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮری آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ از ﻗﺎﻟﺐ اﻧﺪﯾﺸﻪ ﺑﻪ اﺷﻜﺎﻟﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ آﺘﺎب درﺁﯾﺪ و ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﻮد‬
‫در زﻣﻴﻨﻪ ﻣﻬﺎرت‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ در ﻣﻮارد زﯾﺮ ﻣﻬﺎرت داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪:‬‬
‫‪ z‬ﺷﻨﺎﺧﺖ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪیهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫‪ z‬ﻃﺮاﺣﯽ ﯾﻚ راهﺒﺮد ﺗﺤﻘﻴﻘﯽ ﺑﺮای ﺗﻌﻴﻴﻦ ﮔﺎمهﺎی ﻻزم ﺑﺮای ﺗﺎﻣﻴﻦ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز‬
‫‪ z‬ارزﯾﺎﺑﯽ اﻃﻼﻋﺎت و ﺗﻌﻴﻴﻦ ارﺗﺒﺎط ﻣﻴﺎن ﺁنهﺎ ﻃﺒﻖ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪیهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‬
‫‪ z‬اﺳﺘﻔﺎدﻩ از اﺑﺰارهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ راﯾﺎﻧﻪای ﺑﺮای ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻜﺎن اﻃﻼﻋﺎت‬
‫‪ z‬ﺧﻼﺻﻪﻧﻤﻮدن و ﺗﺠﺰﯾﻪوﺗﺤﻠﻴﻞ اﻃﻼﻋﺎت ﺿﺮوری و اﺻﻠﯽ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺮﺑﻮط‬
‫هﻤﭽﻨﻴﻦ‪ ،‬در زﻣﻴﻨﻪ ﻧﮕﺮش‪ ،‬ﻓﺮد ﺑﺎﯾﺪ ﻣﻮارد زﯾﺮ را اﺣﺴﺎس و درك آﻨﺪ‪:‬‬
‫‪ z‬ﺟﺴﺘﺠﻮ و آﺎوش اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬زﻣﺎنﺑﺮ ﺑﻮدﻩ و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪ ﭘﻴﮕﻴﺮی و ﭘﺎﻓﺸﺎری اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ z‬ﺧﻮداﻋﺘﻤﺎدی در ﯾﺎﻓﺘﻦ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻤﺎرﺳﺖ اﻓﺰاﯾﺶ ﭘﻴﺪا ﻣﯽآﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ z‬ﻓﺮﺁﯾﻨﺪ ﺟﺴﺘﺠﻮی اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻪ ﺷﮑﻞ ﺗﺪرﯾﺠﯽ در ﯾﻚ دورﻩ زﻣﺎﻧﯽ ﻓﺮاﮔﺮﻓﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ z‬اﺑﺰارهﺎی دﻗﻴﻖ و ﻣﻄﻤﺌﻦ در ﺟﺴﺘﺠﻮی اﻃﻼﻋﺎت و ﺧﺮوﺟﯽهﺎی ﻣﻨﺎﺑﻊ‪ ،‬ﺑﺮای ﯾﻚ ﺟﺴﺘﺠﻮی ﻣﻮﻓﻖ ﺿﺮوری هﺴﺘﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ z‬ﻓﺮﺁﯾﻨﺪ ﺟﺴﺘﺠﻮی اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﯾﻚ ﻓﺮﺁﯾﻨﺪ ﺗﻜﺎﻣﻠﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻪ ﻃﻮری آﻪ در ﺟﺮﯾﺎن ﺗﺤﻘﻴﻖ‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت ﺟﺪﯾﺪی ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪ -٧‬ﭘﻴﺸﻨﻬﺎدهﺎ‬
‫ﭘﺪﯾﺪﻩ ﺳﺠﺎ‪ ،‬ﺁﻣﻮزش و ﮐﺴﺐ ﺳﻮاد ﺑﻪ ﺷﻴﻮﻩهﺎی ﻣﺘﻌﺎرف را ﺑﺎ ﭼﺎﻟﺸﯽ ﺟﺪی ﻣﻮاﺟﻪ‪ ،‬و ﺿﺮورت ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻧﮕﺎﻩ ﺟﺪﯾﺪی را ﺑﺮای ﺁﻣﻮزش ﭘﻴﺶ رو‬
‫ﻗﺮار ﻣﯽدهﺪ‪ .‬ﻣﺮﺑﻴﺎن‪ ،‬ﻣﻌﻠﻤﺎن‪ ،‬و ﺳﻴﺎﺳﺘﮕﺬاران ﻋﺮﺻﻪ ﺗﻌﻠﻴﻢ و ﺗﺮﺑﻴﺖ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ روﯾﻜﺮدهﺎی ﺟﺪﯾﺪی را در ﺣﻮزﻩ ﺁﻣﻮزش اﺗﺨﺎذ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬ﺷﻴﻮﻩهﺎی ﻓﻌﻠﯽ‬
‫ﻣﻮﺟﻮد در ﺁﻣﻮزش‪ ،‬ﻧﻮع راﯾﺞ ﻧﮕﺎﻩ ﺑﻪ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺳﻮاد‪ ،‬و ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﻣﻮرد اراﺋﻪ ﺑﻪ ﻓﺮاﮔﻴﺮان‪ ،‬ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ اﻓﺮاد را ﺑﺮای زﻧﺪﮔﯽ در‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺁﻣﺎدﻩ آﻨﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﺷﻴﻮﻩهﺎ‪ ،‬در ﻋﻴﻦ اﯾﻦآﻪ اﻓﺮاد را در ﺣﻮزﻩهﺎﯾﯽ دارای ﺁﮔﺎهﯽ و ﻣﻬﺎرت ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺑﻪدﻟﻴﻞ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت ﺧﺎص‬
‫ﻓﻀﺎﯾﯽ آﻪ در ﺁن ﻗﺮار دارﻧﺪ‪ ،‬در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪای ﺑﻪ اﻓﺮادی ﺳﺮدرﮔﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻗﺪ ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﻻزم ﺑﺮای روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ ﺗﺤﻮﻻت و ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﻃﻮر‬
‫ﺧﻼﺻﻪ ﺑﯽﺳﺠﺎ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﻣﯽآﻨﻨﺪ‪ .‬ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻋﻠﺖ ﺁن‪ ،‬ﻋﺪم ﺗﻄﺎﺑﻖ ﺁﻣﻮﺧﺘﻪهﺎی ﺁنهﺎ ﺑﺎ ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪیهﺎﯾﺸﺎن در اﯾﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﺣﺘﯽ ﺑﺮﮔﺰاری‬
‫دورﻩهﺎﯾﯽ ﻧﻈﻴﺮ ‪ICDL‬و ﻧﻈﺎﯾﺮ ﺁن ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﮐﺴﺐ ﻣﻬﺎرتهﺎی ﻻزم ﺑﺮای ﺑﺎﺳﻮادی در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻧﻴﺰ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ‬
‫ﺑﺎﺳﻮادی در ﭼﻨﻴﻦ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎ ﺗﺒﻴﻴﻨﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺻﻮرت ﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬ﺗﺤﻮﻟﯽ در ﻧﻈﺎم ﺁﻣﻮزﺷﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ درﺳﯽ ﻣﻮرد ﺗﺼﻮر اﺳﺖ‪ .‬ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ‪ ،‬در‬
‫آﻨﺎر رﺳﺎﻟﺖ ﻓﻌﻠﯽ ﺁﻣﻮزش و ﭘﺮورش آﻪ اﻧﺘﻘﺎل داﻧﺶ و اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز ﺑﻪ ﻓﺮاﮔﻴﺮان در ﻗﺎﻟﺐهﺎ و ﺷﻴﻮﻩهﺎی ﻣﺸﺨﺼﯽ اﺳﺖ‪ ،‬رﺳﺎﻟﺖ‬
‫دﯾﮕﺮی ﻣﻄﻠﻮب اﺳﺖ‪ .‬رﺳﺎﻟﺘﯽ آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﺑﺎ روﯾﻜﺮدی ﻣﺘﻔﺎوت‪ ،‬ﺑﻪ ﻣﻘﻮﻟﻪ ﺳﻮاد‪ ،‬ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪیهﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬و ﻧﻮع ﺳﻮاد ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز در اﯾﻦ‬
‫ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﻨﮕﺮد‪ .‬ﻟﺬا ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﻔﻬﻮم اﺻﻠﯽ ﺳﻮاد ﺑﺎ ﺗﻌﺮﯾﻔﯽ آﻪ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ ذآﺮ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻧﻴﺰ ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪ ﺳﻮاد آﻪ ﺑﺎ ﻧﺎم ﺳﺠﺎ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻴﺎز‬
‫ﺑﻪ ﺗﺮﺳﻴﻢ اهﺪاف و ﻣﺎﻣﻮرﯾﺖهﺎی ﺟﺪﯾﺪی در ﺁﻣﻮزش اﺣﺴﺎس ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬از ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﻧﻜﺎت در اﯾﻦ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ ﻣﻮارد زﯾﺮ اﺷﺎرﻩ آﺮد‪:‬‬
‫‪z‬‬
‫ﺷﻨﺎﺳﺎﯾﯽ و ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺧﺼﻮﺻﻴﺎت‪ ،‬ﻣﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻧﻴﺎزﻣﻨﺪیهﺎی ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺣﺎﺿﺮ و ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺁﯾﻨﺪﻩ ﭘﻴﺶ رو‪ ،‬اﻣﺮ ﻣﻬﻤﯽ در ﺗﺒﻴﻴﻦ ﻣﻔﻬﻮم ﺳﻮاد‪،‬‬
‫ﺗﻌﻴﻴﻦ اهﺪاف ﺁﻣﻮزﺷﯽ‪ ،‬ﻃﺮحرﯾﺰی ﺑﺮﻧﺎﻣﻪهﺎی ﺁﻣﻮزﺷﯽ‪ ،‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و ﺷﻴﻮﻩهﺎی ﺁﻣﻮزﺷﯽ اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪z‬‬
‫ﻓﺮﺁﯾﻨﺪ ﺁﻣﻮزش ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای ﺑﺎﺷﺪ آﻪ اﻓﺮاد ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ روﯾﺎروﯾﯽ ﺑﺎ اﻃﻼﻋﺎت زﯾﺎد‪ ،‬ﭘﻴﭽﻴﺪﮔﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺗﻨﻮع و ﺗﺤﻮﻻت ﺳﺮﯾﻊ را آﺴﺐ‬
‫آﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ ﺑﺮ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻏﻠﺒﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪ z‬اﻧﺘﻘﺎل ﻓﺮاداﻧﺶ ﺑﻪ هﻤﺮاﻩ داﻧﺶ‪ ،‬ﻣﺎﻣﻮرﯾﺖ ﻣﻬﻤﯽ ﺟﻬﺖ ﭘﺮورش اﻓﺮاد ﺑﺮای زﻧﺪﮔﯽ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬
‫‪z‬‬
‫داﻧﺶ اﻓﺮاد ﻧﺒﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﯾﻚ اﺑﺰار و ﻓﻨﺎوری ﺧﺎص واﺑﺴﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ .‬ﺁنهﺎ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ هﻤﻮارﻩ ﺑﺎ اﺑﺰارهﺎ و ﻓﻨﺎوریهﺎی ﺟﺪﯾﺪ ﺗﻌﺎﻣﻞ ﺑﺮﻗﺮار آﻨﻨﺪ‪.‬‬
‫‪z‬‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮان ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺁﻣﺎدﮔﯽ ﺑﺮﺳﻨﺪ آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ هﻤﻮارﻩ در ﻃﻮل زﻧﺪﮔﯽ ﺧﻮد در ﻣﺴﻴﺮ آﺴﺐ داﻧﺶ و ﯾﺎدﮔﻴﺮی ﺑﺎﺷﻨﺪ و درك آﻨﻨﺪ آﻪ‬
‫داﻧﺶ ﺛﺎﺑﺖ و اﯾﺴﺘﺎ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ راهﮕﺸﺎی ﺁنهﺎ در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬
‫‪ z‬ﻓﺮاﮔﻴﺮان ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪای ﺑﺮﺳﻨﺪ آﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨﺪ در ﺑﺴﻴﺎری از ﻣﻮارد ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﺑﻪ ﻃﻮر ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻓﺮاﮔﻴﺮی آﻨﻨﺪ‪ ،‬ﻧﻪ اﯾﻦآﻪ هﻤﻮارﻩ ﺑﺮای‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
‫‪Page 9 of 10‬‬
‫ﻓﺮاﮔﻴﺮی در هﺮ زﻣﻴﻨﻪ‪ ،‬واﺑﺴﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻠﻢ و اﺳﺘﺎد ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ .‬وﺟﻮد دﯾﺪﮔﺎﻩ اﻧﺘﻘﺎدی و ﺗﻮاﻧﺎﯾﯽ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰی در ﭼﻨﻴﻦ وﺿﻌﻴﺘﯽ‬
‫ﺿﺮوری اﺳﺖ‪.‬‬
‫‪ -٨‬ﻧﺘﻴﺠﻪﮔﻴﺮی‬
‫در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬ﭘﺪﯾﺪﻩ ﺳﺠﺎ ﯾﺎ هﻤﺎن ﺳﻮاد در ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬ﺳﺠﺎ‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ ﺳﻮاد ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی ﭼﻨﺪ ﺳﻴﺴﺘﻢ و‬
‫اﺳﺘﻔﺎدﻩ از اﺑﺰارهﺎﯾﯽ ﻣﺎﻧﻨﺪ راﯾﺎﻧﻪ ﻧﻴﺴﺖ‪ .‬ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﯾﮏ اﺳﺘﺎﻧﺪارد در ﮐﻨﺎر ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﺳﺎﯾﺮ دروس ﺑﺎ ﺷﻴﻮﻩهﺎی ﻣﻮﺟﻮد ﻧﻴﺰ ﺳﺠﺎ را ﻣﺤﻘﻖ‬
‫ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﺑﻠﻜﻪ ﺑﻪدﻟﻴﻞ ﺷﻜﻞﮔﻴﺮی ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪی از ﻓﻀﺎ‪ ،‬ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪ و ﺗﺤﻮلﯾﺎﻓﺘﻪای از ﺳﻮاد ﻣﻄﺮح اﺳﺖ‪ .‬اﯾﻦ ﻧﻮع ﺳﻮاد‪ ،‬اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬اﺑﺰارهﺎ‪،‬‬
‫ﻣﻬﺎرتهﺎ و ﻓﺮهﻨﮓ ﻣﺘﻔﺎوﺗﯽ دارد‪ .‬ﺳﺠﺎ‪ ،‬ﺷﻜﻞ ﺟﺪﯾﺪ و ﻧﻮع ﺗﺤﻮلﯾﺎﻓﺘﻪای از ﺳﻮاد اﺳﺖ آﻪ ﺑﻪ ﻣﻬﺎرتهﺎﯾﯽ از ﻗﺒﻴﻞ ﺗﻌﺮﯾﻒ ﻣﺴﺌﻠﻪ‪،‬‬
‫راهﺒﺮدهﺎی ﺟﺴﺘﺠﻮی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻣﻮﻗﻌﻴﺖ و ﻣﺤﻞ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺑﻪآﺎرﮔﻴﺮی اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺗﺮآﻴﺐ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬و ارزﯾﺎﺑﯽ ﺁنهﺎ ﻧﻴﺎز دارد‪ .‬اﻓﺮاد‬
‫ﮐﺴﺐﺳﻮاد درﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪ ،‬ﺑﻪﺟﺎی ﻓﺮاﮔﻴﺮی ﺗﻤﺎم اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬ﺁﻣﻮﺧﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﭼﮕﻮﻧﻪ و درﮐﺠﺎ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬داﻧﺶ ﭼﮕﻮﻧﻪ‬
‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﺪهﯽ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﯽﺗﻮان اﻃﻼﻋﺎت ﻣﻮرد ﻧﻴﺎز را ﯾﺎﻓﺖ و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺑﺎﯾﺪ اﻃﻼﻋﺎت را ﺑﻪ دﯾﮕﺮان ﻋﺮﺿﻪ ﮐﺮد‪.‬‬
‫ﻣﺮاﺟﻊ‬
‫]‪ [١‬و‪.‬هﻴﻞ‪ ،‬ﻣﺎﯾﻜﻞ‪ ،‬ﺗﺎﺛﻴﺮ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮ ﺟﺎﻣﻌﻪ‪ ،‬ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺎهﻴﺖ‪ ،‬ارزش و آﺎرﺑﺮد اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﺴﻦ ﻧﻮآﺎرﯾﺰی‪ ،‬ﻧﺸﺮ ﭼﺎﭘﺎر‪.١٣٨١ ،‬‬
‫]‪ [٢‬ﭘﻴﺘﺮاف‪ ،‬دراآﺮ‪ ،‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﭘﺲ از ﺳﺮﻣﺎﯾﻪداری‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﻃﻠﻮع‪ ،‬اﻧﺘﺸﺎرات ﻣﺆﺳﺴﻪ ﺧﺪﻣﺎت ﻓﺮهﻨﮕﯽ رﺳﺎ‪ ،‬ﭼﺎپ دوم‪.١٣٧۵ ،‬‬
‫]‪ [٣‬ﺑﺮچ‪ ،‬ﺟﺎن‪ ،‬ﮔﺮاد ﻧﻴﺘﺰآﯽ‪ ،‬ﮔﺮاد‪ ،‬ﺳﻴﺴﺘﻢهﺎی اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﺗﺌﻮری و ﻋﻤﻞ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻨﻮﭼﻬﺮ ﻏﻴﺒﯽ‪ ،‬ﻣﺮآﺰ ﺁﻣﻮزش ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ دوﻟﺘﯽ‪.‬‬
‫]‪ [۴‬ﻣﻮﻣﻨﯽ‪ ،‬هﻮﺷﻨﮓ‪ ،‬ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﺟﻠﺪ دوم‪ ،‬ﻧﺸﺮ اﺗﺤﺎد‪.١٣٧٢ ،‬‬
‫]‪ [۵‬ﺛﺎﻗﺐ ﺗﻬﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻬﺪی‪ ،‬ﺗﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺷﺒﻨﻢ‪ ،‬ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻓﻨﺎوری اﻃﻼﻋﺎت‪ ،‬ﻣﺮآﺰ ﺁﻣﻮزش ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ دوﻟﺘﯽ‪.١٣٨٠ ،‬‬
‫]‪ [۶‬ﻣﺠﻴﺪی‪ ،‬اردوان‪ ،‬ﭼﺎرﭼﻮب اوﻟﻴﻪ ﻧﻈﺮی دوﻟﺖ اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻚ‪ ،‬ﻓﺎز ﺻﻔﺮ از ﻃﺮح ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﻃﺮاﺣﯽ ﻣﻌﻤﺎری و راهﺒﺮد ﻣﻠﯽ ﺗﻮﺳﻌﻪ دوﻟﺖ‬
‫اﻟﻜﺘﺮوﻧﻴﻜﯽ‪ ،‬اﺳﻔﻨﺪ ‪.١٣٨٣‬‬
‫]‪ [٧‬ﭘﻴﺎم ﯾﻮﻧﺴﻜﻮ‪ .‬اﻧﺘﺸﺎرات آﻤﻴﺴﻴﻮن ﻣﻠﯽ ﯾﻮﻧﺴﻜﻮ در اﯾﺮان‪ ،‬ﺷﻤﺎرﻩ ‪.٢۴٢‬‬
‫]‪ [٨‬ﻣﺠﻴﺪی‪ ،‬اردوان‪ ،‬درﺧﺸﺎن رﺿﺎ‪ ،‬دورﻧﻤﺎی ﻣﻌﻤﺎری ﺳﺎزﻣﺎن ﻓﺮهﻨﮕﯽ هﻨﺮی ﺷﻬﺮداری ﺗﻬﺮان‪١٣٨۶ .‬‬
‫]‪ [٩‬ﻣﺠﻴﺪی‪ ،‬اردوان‪ ،‬دورﻧﻤﺎی ﻣﻌﻤﺎری ﻧﻈﺎم ﺁﻣﻮزﺷﯽ ﺑﺮای ﺟﺎﻣﻌﻪ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ‪.١٣٨۶ ،‬‬
‫‪[10] Doyle, C.S. , Outcome Measures for Information Literacy Within the National Education Goals of 1990. Final Report to‬‬
‫‪National Forum on Information Literacy. Summary of Findings, 1992.‬‬
‫‪[11] Bennet, Alex, Information Literacy, A New Basic Competency, 2005.‬‬
‫‪www.chips.navy.mil/archives/01_fall/information_literacy.htm‬‬
‫‪[12] Campbell, Sandy, Defining Information Literacy in the 21st Century, Science and Technology Library,University of Alberta,‬‬
‫‪Edmonton, AB, Canada, 2004.‬‬
‫‪[13] Feldmann, Lloyd,Feldman, Janet, DEVELOPING INFORMATION LITERACY SKILLS IN FRESHMEN ENGINEERING‬‬
‫‪TECHNOLOGY STUDENTS, 30th ASEE/IEEE Frontiers in Education Conference, 2000.‬‬
‫‪[14] Association of College and Research Libraries, Information Literacy Competency Standards for Higher Education,‬‬
‫‪www.ala.org/ala/acrl/acrlstandards/informationliteracycompetency.htm, 2005.‬‬
‫‪[15] Candy, P.C. et al., Developing Lifelong Learners Through Undergraduate Education, 1994.‬‬
‫‪[16] Canberra, Information Literacy Standards, First edition , Council of Australian University Librarians, 2001.‬‬
‫‪[17] INFORMATION LITERACY, Priority Academic Student Skills, Oklahoma State Department of Education,‬‬
‫‪sde.state.ok.us/acrob/pass/infolit.pdf, View in 2005.‬‬
‫‪[18] National Forum In Information Literacy, www.Infolit.org. View In 2005.‬‬
‫‪[19] L. Herod, M.Ed, BA, Winter 2002. http://www.nald.ca/adultlearningcourse/glossary.htm‬‬
‫‪[20] Carnegie Vincent Library Instruction2005.http://www.lmunet.edu/library/instruction/glossary.html‬‬
‫‪[21] Ministry of Education, Interim Tertiary e-Learning Framework 2004.‬‬
‫‪[22] http://stauffer.queensu.ca/inforef/tutorials/rbl/infolit.htm - View In 2005.‬‬
‫‪ -derakhshan@irit‬ﻣﺆﺳﺴﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت راهﺒﺮدي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ‪www.irit.ir‬‬
‫‪ -majidi@irit‬ﻣﺆﺳﺴﻪ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت راهﺒﺮدي ﻓﻨﺎوري اﻃﻼﻋﺎت ‪www.irit.ir‬‬
‫‪Subject Knowledge‬‬
‫‪Independent learner‬‬
‫‪2010/08/02‬‬
‫‪http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp‬‬
Page 10 of 10
Media Literacy
Technology Literacy
Business Literacy Self-confidence
http://www.isi.org.ir/Magezin/190/19print.asp
2010/08/02