‫"برنامهریزی راهبردی فناوری اطالعات"‪( 1‬برفا)‬
‫سید ابراهیم ابطحی‬
‫عضو هیأت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف‬
‫‪[email protected]‬‬
‫مقدمه‬
‫نگاه راهبردی به فناوری های نو و برنامه ریزی راهبردی‬
‫برای تحقق بیشینه کارائی آنها در سازمان ها از طریق‬
‫شنا سائی چارچوب ها‪ ،‬روشگان ها و مدل های برنامه راهبردی‬
‫خاص هر فناوری و مناسب سازی الگوئی نزدیک به ماهیت کسب و‬
‫کار با توجه به بهترین تجارب موجود‪ ،‬میسر است‪ .‬در این‬
‫نوشته به مروری بر برخی از مدلهای برنامه ریزی راهبردی‬
‫فا به شکل گزینشی از سنتی تا نوین می اندازیم تا در‬
‫مقایسه ‪،‬روندی از تکامل این مدل ها را نیز توصیف کرده‬
‫باشیم‪.‬‬
‫انواع مدل های برفا‬
‫نیاز سازمانها به فناوریهای نو مستلزم مدیریت بکارگیری‬
‫آنهاست‪ .‬فناوری اطالعات (فا) به عنوان ابزاری تسهیلگر‪،‬‬
‫فرصتساز و شالودهای‪ ،‬حوزه تاثیر گستردهای بر کسب و‬
‫کارهای گوناگون داشته است و اشکال جدیدی از کسب و کارها‬
‫را ‪،‬بویژه در فضای مجازی مطرح نموده است‪.‬‬
‫مدیریت فا‪ ،‬شامل روشهای جامع و سامانمند بکارگیری موثر‬
‫این فناوری است تا با روشی آیندهنگر بتوان در برنامههای‬
‫‪1 -ITSP:Information Technology Strategic Planning‬‬
‫راهبردی فرصتهای آتی این فناوری را برای کسب و کار منظور‬
‫نمود‪.‬‬
‫ابزارهای این عمل عبارتند از‪ :‬پیشبینی فناوری‪ ،2‬ممیزی‬
‫فناوری‪ 3‬و ارزیابی فناوری‪ 4‬و برنامهریزی راهبردی فناوری‪5‬‬
‫]‪ .[1‬ارزشهای فا زمانی متبلور میشود که راهبردهای‬
‫بکارگیری آن با راهبردهای سازمانی و کسب و کار آن همتراز‬
‫شود‪ ،‬برخی دستاوردهای برنامه راهبردی فا به شرح زیر است‪:‬‬
‫‪ ‬صرفهجوئی در سرمایهگذاری‪.‬‬
‫‪ ‬فراهمسازی بستر یکپارچه‪.‬‬
‫‪ ‬تحول زیرساختهای فناورانه تغییرپذیر‪.‬‬
‫‪ ‬استفاده از دستاوردهای آن با کارآئیسنجی به عنوان‬
‫مزیت رقابتی‪.‬‬
‫بررسی پیشینهگرا نشان میدهد در دهه ‪ 1980‬میالدی برنامه‬
‫راهبردی سازمان‪ ،‬برنامه عملیاتی سامانههای اطالعاتی‬
‫رایانهای را همسو با خواستهها و اهداف خود میساخته است‬
‫(شکل ‪ ) 1‬و سپس از اواخر این دهه راهبردهای فا در سطح‬
‫وظیفهای با راهبردهای بنگاه و کسب وکار همسو میشدهاند‬
‫(شکل ‪.[2])2‬‬
‫‪2 - Technology Forecasting‬‬
‫‪3 - Technology Audit‬‬
‫‪4 - Technology Assessment‬‬
‫‪5 - Technology Strategic Planning‬‬
‫)‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫(‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪:‬‬
‫شکل ‪ -1‬از برنامه راهبردی تا برنامه عملیاتی سامانههای اطالعاتی‬
‫در دهه ‪ 1980‬میالدی‬
‫‪3‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪/‬‬
‫شکل ‪ -2‬سطوح برنامهریزی راهبردی سازمانی در اواخر دهه ‪1980‬‬
‫میالدی‬
‫در دهه ‪ 1990‬میالدی ارکان برنامهریزی فا‪ ،‬با سطوح بلوغ‬
‫سازمانی‪ ،‬جهت ایجاد بهرهوری بیشتر‪ ،‬پیوند خورد و همترازی‬
‫با توان جذب فناوری ادغام گردید (جدول ‪ )1‬و در نیمه دوم‬
‫دهه ‪ 1990‬میالدی‪ ،‬زیستچرخی (چرخه حیاتی) راهبردی برای فا‪،‬‬
‫ترسیم گردید که پیوند عملیاتی آن با پروژهها و سامانههای‬
‫اطالعاتی رایانهای را بازنمائی مینمود (شکل ‪ .)3‬این زیست‬
‫چرخ مبین حیات مستمر و چرخه‬
‫راهبردی فا در سازمانها بود‪.‬‬
‫به‬
‫روزرسانی‬
‫برنامههای‬
‫سطوح بلوغ‬
‫سطح پنجم‬
‫سطح‬
‫چهارم‬
‫سطح سوم‬
‫سطح دوم‬
‫سطح یک‬
‫ارکان‬
‫برنامهریزی‬
‫فا‬
‫برقراری‬
‫ارتباط‬
‫راهبرد‬
‫سامانههای‬
‫اطالعاتی با‬
‫راهبردهای‬
‫کسب و کار‬
‫یکپارچهسازی‬
‫راهبردهای‬
‫کسب و کار و‬
‫اطالعاتی‬
‫کاربران‪،‬‬
‫مدیریت و‬
‫متخصصان فا‬
‫روشهای‬
‫چندگانه در‬
‫زمان یکسان‬
‫سازمانمداری‬
‫برنامهریزی‬
‫تمرکز بر‬
‫تفصیلی‬
‫مزیت‬
‫سامانههای‬
‫رقابتی‬
‫اطالعاتی‬
‫تعقیب‬
‫فرصتها‬
‫تشخیص نیاز‬
‫کاری به فا‬
‫اولویتبندی‬
‫تعیین ترکیب‬
‫نیازهای‬
‫متوازن سبد‬
‫پذیرفته‬
‫نرمافزاری‬
‫شده‬
‫نگاشت‬
‫فا از‬
‫محیط‬
‫وظایف اصلی‬
‫آشنایی‬
‫مدیریت‬
‫با فا‬
‫اهداف اصلی‬
‫مدیران‬
‫ارشد و‬
‫اجرایی‬
‫کاربران و‬
‫متخصصان فا‬
‫مدیران‬
‫ارشد‬
‫متخصصان‬
‫فا‬
‫کارآفرین‬
‫و خالق‬
‫دو طرفه‬
‫باال به‬
‫پایین‬
‫پایین‬
‫به باال‬
‫نگرش برنامه‬
‫ریزی‬
‫سازمان‬
‫کارمدار‬
‫سازمان روش‬
‫سازمان‬
‫کنترل اداری مدار‬
‫سازمان‬
‫فناوری‬
‫مدار‬
‫توصیف کلی‬
‫سازمان‬
‫جدول ‪ -1‬برنامهریزی بلوغ فا در پیوند با بلوغ سازمان‬
‫راهبری و جهت‬
‫دهی‬
‫)‪RFP‬‬
‫(‬
‫شکل ‪ -3‬چرخه حیات راهبردی فناوری اطالعات‬
‫در بررسی الگوها‪ ،‬روشها و مدلهای "برفا" ابتدا به یک روش‬
‫عمومی و تجربی در قالب الگوئی ساده اشاره میشود که متاثر‬
‫از فهمی اولیه از برنامهریزی راهبردی است (شکل ‪ )4‬که در‬
‫آن وضعیت فعلی و آتی و نحوه حصول آن با برنامههای‬
‫استقرار در نظر گرفته شده است‪ .‬ضمن آنکه در این زمینه در‬
‫دهه اول هزاره سوم مدلهای مفصلتری متاثر از الگوهای‬
‫معماری سازمان و معماری اطالعات سازمان ارائه شد (شکل ‪.)5‬‬
‫‪:‬‬
‫‪:‬‬
‫شکل ‪ -4‬برنامه راهبردی فا در سازمان (الگوی عمومی)‬
‫شکل‬
‫‪ -5‬مراحل اصلی برنامهریزی راهبردی فناوری اطالعات (معماری گرا)‬
‫تأثیرپذیری برفا از برنامه راهبردی سازمان تا مدتها بدون‬
‫استفاده موثر از مدلهای همترازی و همسوئی به شکل استفاده‬
‫موثر از فا در برنامههای بلندمدت و در چارچوب برنامه‬
‫راهبردی سازمان پیگیری میشد‬
‫(شکل ‪ )6‬و در ادامه منجر‬
‫چارچوب‬
‫در‬
‫اطالعاتی‬
‫سامانههای‬
‫عملیاتی‬
‫برنامه‬
‫به‬
‫اولویتهای نیازهای فناوری اطالعات سازمان استمرار مییافت‬
‫(شکل ‪ )7‬که از این مدلها به شکل ترکیبی میتوان به عنوان‬
‫مدل کاربردی نوین برای تدوین برنامههای راهبردی فا نام‬
‫برد که از برنامههای راهبردی به شکل پیوسته به راهحلهای‬
‫سامانهای میرسد‪.‬‬
‫‪-‬‬
‫شکل‬
‫‪-‬‬
‫‪:‬‬
‫‪-‬‬
‫‪:‬‬
‫‬‫‪-‬‬
‫‪ -6‬برنامهریزی راهبردی فا متأثر از برنامه راهبردی سازمان‬
‫‪:‬‬
‫شکل‬
‫‪ -7‬برنامه راهبردی سا موثر در برنامه عملیاتی سا‬
‫الگوی پنج سطحی گذر از برنامه راهبردی کسب و کار به‬
‫برنامه راهبردی فا و برنامه عملیاتی برپائی سامانههای‬
‫اطالعاتی‪ ،‬مفصلترین و آخرین مدل از این نسل از برنامههای‬
‫راهبردی فا در سازمان بود (شکل ‪ )8‬که در سطح یک به‬
‫استقرار روّ‬
‫یه برنامهریزی منجر میشد‪ .‬در سطح دوم‪ ،‬همزمان‬
‫برنامه راهبردی کسبوکار شامل چشمانداز و اهداف سازمان‪،‬‬
‫تشخیص عوامل حیاتی موفقیت‪ ،‬تعیین شاخصهای کلیدی عملکرد و‬
‫راهبردهای کسبوکار تدوین میشد و هم عرض آن فرصتهای حاصل‬
‫از فناوری اطالعات همراه با ارزیابی وضعیت سامانههای‬
‫اطالعاتی با توجه به شاخصهای کلیدی کارائی (‪ )KPI‬و عوامل‬
‫کلیدی توفیق (‪CSF‬ها) تعیین موقعیت میشد‪ .‬در سطح سوم این‬
‫مدل‪ ،‬با توجه به فرصتهای فا و راهبردهای کسبوکار‪،‬‬
‫راهبردهای فناوری اطالعات و سامانههای اطالعاتی تنظیم‬
‫میگردید‪.‬‬
‫شکل ‪ -8‬از برنامه راهبردی سازمان تا برنامه راهبردی سامانههای اطالعاتی‬
‫(الگوی همترازی عملی ‪ -‬تجربی)‬
‫سطح چهارم شامل دو فعالیت مهم تجزیه و تحلیل عملیاتی و‬
‫مهندسی مجدد فرآیندها‪ ،‬همراه با استخراج ویژگیهای‬
‫سامانههای اطالعاتی راهحل بود‪ .‬در سطح پنجم و نهائی‪،‬‬
‫مستندسازی فعالیتهای فوق به منظور آغاز و استمرار اجرا‬
‫فراهم میگردید‪.‬‬
‫ِ تدوین و‬
‫در این مسیر پیچیدگی عملیاتی و تعدد گامهای مفصل‬
‫تنظیم اسناد راهبردی در سازمان و تحوالت دیدگاههای‬
‫مدیریتی از جمله ترویج مدل مدیریت مشارکتی‪ ،‬نگاهی‬
‫کاربردی به برنامهریزی راهبردی را ترویج نمود و مدلهای‬
‫مختصرتر و سادهتری را پیشنهاد داد]‪.[3‬‬
‫مدل اجرائی مدیریت راهبردی با استفاده از‬
‫شامل‪ :‬برنامه‪ ،6‬اجرا‪ ،7‬بررسی‪ ،8‬اصالح‪ /‬اقدام‪9‬‬
‫چرخه‬
‫اولین بار‬
‫‪PDCA‬‬
‫توسط "شوهارت" ارائه و توسط "دمینگ" به اجرا درآمد‪ .‬گام‬
‫برنامه در این مدل شامل‪ :‬ایجاد تفکر راهبردی (به قصد‬
‫‪6 - Plan‬‬
‫‪7 - Do‬‬
‫‪8 - Check‬‬
‫‪9 - Act‬‬
‫تمرکز برای کشف موقعیتهای منحصر به فرد ارزشافزا)‪ ،‬تعیین‬
‫جهت راهبردی (مسیر اقدامات آتی)‪ ،‬تدوین اهداف‪ ،‬تدوین‬
‫بیانیههای چشمانداز و مأموریت‪ ،‬تعیین اهداف بلند مدت و‬
‫تدوین برنامهها بود (شکل ‪.)9‬‬
‫‪KPI & CSF‬‬
‫شکل‬
‫‪SWOT‬‬
‫‪ -9‬مرحله "برنامه" از مدل ‪PDCA‬‬
‫گام اجرا شامل مراحلی است که شکل ده آنها را نشان میدهد‪:‬‬
‫شکل ‪ -10‬مرحله "اجرا" از مدل ‪PDCA‬‬
‫مراحل بررسی و اصالح یا اقدام نیز در مدل ‪ PDCA‬هریک‬
‫فعالیتهایی مانند جلسات بازنگری و تجزیه و تحلیل‬
‫انحرافات ایجاد شده را شامل میشوند‪ .‬ولی مدل مذکور به‬
‫علت کمینهگرائی و غلبه ماهیت مدیریتی آن بر ماهیت فنی‪،‬‬
‫در برنامهریزی و مدیریت راهبردی فا‪ ،‬کارائی چندانی‬
‫ندارد‪ .‬از اینرو قبل از پرداختن به مدلهائی که جنبههای‬
‫فنیتر دقیقی دارند به مدلهای کاربردی با رویکرد معماری‬
‫که به عنوان الگوهای کاربردی برنامهریزی راهبردی فا‪ 10‬از‬
‫آنها یاد میشود اشاره میکنیم‪.‬‬
‫در این مدلها‪ ،‬برنامه راهبردی فا‪ ،‬پیشنیاز مرحله تدوین‬
‫معماری وضعیت مطلوب‪ ،‬است و در قالب فعالیتهای زیر شکل‬
‫میگیرد‪:‬‬
‫‪ ‬الگوبرداری در حوزه فا‪.‬‬
‫‪ ‬تحلیل روندهای فا‪.‬‬
‫‪ ‬تدوین چشمانداز‪ ،‬مأموریت‪ ،‬اهداف و راهبردهای فا‪.‬‬
‫‪ ‬بکارگیری الگوهای همسوئی یا همترازی‪.‬‬
‫این روش ویژگیهای مهمی از جمله بکارگیری الگوهای همسوئی‬
‫دارد که از آن در تلفیقی با مدل "کونیگزبرگ" برای ساختن‬
‫مدل برنامهریزی راهبردی فا می توان بهره گرفت ‪.‬‬
‫‪10- ZVI Retchkiman Konigsberg‬‬
‫نسل نوین مدلهای برنامهریزی راهبردی فا نظیر مدل‬
‫فوقالذکر از ویژگیهای خاصی برخوردارند‪ .‬از جمله آنکه این‬
‫مدل فرآیند محور است و از "شبکه پتری"‪ 11‬برای مدلسازی‬
‫فرآیندی بهره میگیرد و راهحل خود را در قالب یک مدل که‬
‫بیانگر دیدگاهها و حوزههای مدلسازی است ارائه میدهد و‬
‫سپس روشگانی شامل گامهای متوالی برای تدوین برنامه‬
‫راهبردی فا پیشنهاد میکند]‪.[4‬‬
‫"مدل برگ" (که از این به بعد با این نام به آن اشاره‬
‫خواهد شد) در پی یکپارچگی عمودی و افقی راهبردی است و در‬
‫عین حال سیر بلوغ تعامل‪ ،‬انطباق و تکامل را در مدل‬
‫پیشبینی کرده است (شکل ‪.)11‬‬
‫‪1‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪11‬‬
‫‪6‬‬
‫‪5‬‬
‫‪13‬‬
‫‪7‬‬
‫‪10‬‬
‫‪20‬‬
‫‪21‬‬
‫‪17‬‬
‫‪15‬‬
‫‪19‬‬
‫‪14‬‬
‫‪18‬‬
‫‪9‬‬
‫‪16‬‬
‫‪8‬‬
‫‪12‬‬
‫‪/‬‬
‫‪New Suppliers‬‬
‫‪Gubernamental Changes‬‬
‫‪Market Reaction‬‬
‫‪Clients‬‬
‫‪Interest Rates Changes‬‬
‫‪Inference Process‬‬
‫‪CER: Congruent With Environment Reality‬‬
‫‪15:‬‬
‫‪16:‬‬
‫‪17:‬‬
‫‪18:‬‬
‫‪19:‬‬
‫‪20:‬‬
‫‪21:‬‬
‫‪8: Environment‬‬
‫‪9: Interaction‬‬
‫‪10: Adaptation‬‬
‫‪11: Evolution‬‬
‫‪12: Horizontal Integration‬‬
‫‪13: Vertical Integration‬‬
‫‪14: Believes‬‬
‫‪Planning Model‬‬
‫‪IT Model‬‬
‫‪Organizational Model‬‬
‫‪IT Strategy‬‬
‫‪Business Strategy‬‬
‫‪Internal Domain‬‬
‫‪External Domain‬‬
‫‪1:‬‬
‫‪2:‬‬
‫‪3:‬‬
‫‪4:‬‬
‫‪5:‬‬
‫‪6:‬‬
‫‪7:‬‬
‫شکل ‪ -11‬مدل کونیگزبرگ برای برنامه ریزی راهبردی فناوری‬
‫اطالعات‬
‫‪11- Petri Net‬‬
‫در مرحله تعامل محیطی‪ ،‬محیط کسب و کار با همه عناصرش‬
‫بررسی میشود از ارزشها تا تأمینکنندگان جدید‪ ،‬از کاربران‬
‫تا تغییرات دولتی و از تغییرات نرخ بهره تا عکسالعملهای‬
‫بازار‪ ،‬سپس در مرحله انطباق‪ ،‬استنتاج فرآیندی در تطابق‬
‫با واقعیات محیطی استخراج شده‪ ،‬به ویژه ویژگیهای محیط‬
‫خارجی‪ ،‬صورت میپذیرد‪ .‬در گام تکامل که چرخهای مستمر و رو‬
‫به بهبود است‪ ،‬راهبردهای فا بر قاعده راهبردهای کاری‬
‫استوار میشود‪ ،‬در عین حال از مدل فا و مدل سازمانی برای‬
‫تدوین و همترازی بهره میگیرند و این مجموعه مدل‬
‫برنامهریزی "برگ" را میسازد‪.‬‬
‫"روشگان کوینگزبرگ" که گامهای تدوین سند راهبردی فا است‬
‫شامل چهار گام و پانزده فعالیت اصلی است (شکل ‪.)12‬‬
‫‪6‬‬
‫‪5‬‬
‫‪4‬‬
‫‪2‬‬
‫‪3‬‬
‫‪2‬‬
‫‪14‬‬
‫‪15‬‬
‫‪13‬‬
‫‪1‬‬
‫‪12‬‬
‫‪1‬‬
‫‪3‬‬
‫‪4‬‬
‫‪11‬‬
‫‪10‬‬
‫‪11: IT Structure‬‬
‫‪12: Implementation Properties‬‬
‫‪13: Implementation Plan‬‬
‫‪14: Return on Investment‬‬
‫‪15: Risk Management‬‬
‫‪9‬‬
‫‪6: Information Architecture‬‬
‫‪7: IT Strategy‬‬
‫‪8: System Architecture‬‬
‫‪9: Technological Architecture‬‬
‫‪10: IT Operative Processes‬‬
‫‪8‬‬
‫‪7‬‬
‫‪1: Current Organizational‬‬
‫‪2: Analysis of The Environment‬‬
‫‪3: Business Strategy‬‬
‫‪4: Business Processes‬‬
‫‪5: Organizational Structure‬‬
‫شکل ‪ -12‬روشگان کونیگزبرگ برای برنامه راهبردی فناوری اطالعات (فا)‬
‫گام یک شامل بررسی وضعیت فعلی سازمان‪ ،‬گام دو شامل تحلیل‬
‫محیطی‪ ،‬استخراج راهبردهای کاری‪ ،‬فرآیندهای کاری‪ ،‬ساختار‬
‫سازمانی و استخراج معماری اطالعات است و گام سه شامل‬
‫تدوین راهبردهای فا‪ ،‬معماری سامانهها‪ ،‬معماری فناوری‪،‬‬
‫فرآیندهای اجرائی و تهیه ساختار فا و گام چهارم نیز شامل‬
‫استخراج ویژگیهای پیادهسازی‪ ،‬تهیه برنامه پیادهسازی‪،‬‬
‫محاسبه بازگشت سرمایه و مدیریت خطر اجرا میباشد‪.‬‬
‫همانگونه که مالحظه میشود این روشگان بیش از برنامه‬
‫راهبردی فا به برنامه راهبردی جامع فا‪ 12‬شباهت دارد‪.‬‬
‫جمع بندی‪:‬‬
‫مدل های برنامه ریزی راهبردی فا گونه ای از مدل های‬
‫راهبردی هستند که بجای سازمان بر روی بکارگیری فناوری‬
‫خاص و در اینجا فناوری اطالعات تمرکز یافته اند‪ .‬اما‬
‫پیوند آنها با برنامه های راهبردی سازمان و اسناد‬
‫باالدستی مبحث مستقلی با عنوان مدل های همترازی را مطرح‬
‫نموده است که ما قبل این مدل های راهبردی فناوری مورد‬
‫بحث واقع می شوند و این امروزه مبحثی مستقلی است‪.‬‬
‫مراجع‪:‬‬
‫‪ .1‬امیر خسروانی‪ ،‬امیرحسین صبور طینت‪" ،‬معرفی الگوی‬
‫کاربردی برنامهریزی استراتژیک فناوری اطالعات"‪ ،‬مرکز‬
‫نشر و تحقیقات صنعتی ایران‪.1388 ،‬‬
‫‪ .2‬علیرضا علی احمدی و همکاران‪" ،‬برنامهریزی استراتژیک‬
‫فناوری اطالعات و ارتباطات"‪ ،‬انتشارات تولید دانش‪،‬‬
‫‪.1383‬‬
‫‪ .3‬رضا مهربان‪" ،‬مدیریت استراتژیک‪ :‬با نگاهی کاربردی‬
‫به برنامهریزی استراتژیک بر مبنای مدیریت مشارکتی و‬
‫چرخه ‪ ،"PDCA‬نشر جهان فردا‪ ،‬چاپ اول ‪.1388‬‬
‫‪4. Z.R.Konigsberg, "Information Technology Strategic Planning", Modeling, Analysis and‬‬
‫‪Verification Of Business Process", www.cic.ipn.mx, AT: March 2010.‬‬
‫‪12 - ITMSP: Information Technology Master Plan‬‬