‫دربارهی مولفان‬
‫مایک دبلیو‪ .‬مارتین و روالند شینزینگر در سالهای ‪ 1980-1978‬در‬
‫پروژهی ملی فلسفه و اخالق مهندسی به عنوان تیم فیلسوف‪-‬مهندس‬
‫شرکت داشتند‪ .‬از آن زمان آنها مقاالتی را مشترکا منتشر کرده‬
‫اند و دورههای آموزشی و سمینارهایی را برای مهندسان و‬
‫فیلسوفان برگزار کردهاند‪ .‬در سال ‪ 1992‬آنها جایزهی عالی‬
‫مشارکت ادبی در ارتقای حرفهمداری مهندسی را از هیات‬
‫فعالیتهای ایاالت متحدهی موسسهی مهندسان برق و الکترونیک‬
‫دریافت کردند‪.‬‬
‫مایک دبلیو‪ .‬مارتین کارشناسی‪ ،‬عضویت در فیبتاکاپا و‬
‫فیکاپافی و کارشناسیارشدش را از دانشگاه یوتا و دکترایش را‬
‫از دانشگاه کالیفرنیا در ایرواین دریافت کرده است‪ .‬او در‬
‫حال حاضر استاد فلسفه در دانشگاه چپمن است‪ .‬عالوه بر انتشار‬
‫مقاالت بسیار او مولف‪ ،‬مولف همکار و ویراستار هشت کتاب شامل‬
‫کار بامعنا‪ :‬تفکری مجدد بر اخالق حرفهای سال ‪ 2000‬و اخالق‬
‫روزمره ویراست سوم ‪ 2001‬است‪ .‬او جایزهی آرنولد ال‪ .‬و لویس‬
‫اس‪ .‬گریوز برای مدرسان علوم انسانی و دو عضویت از موسسه‬
‫ملی اوقاف برای علوم انسانی را دریافت کرده است‪.‬‬
‫روالند شینزینگر کارشناسی‪ ،‬کارشناسی ارشد و دکترایش را از‬
‫دانشگاه کالیفرنیا در برکلی دریافت کرده است‪ .‬او که در ژاپن‬
‫متولد و بزرگ شده است‪ ،‬در ژاپن تجارب صنعتی با بوش ژاپن‪،‬‬
‫کشتیسازی سونامی‪ ،‬شرکت نیپون استیل تیوب و شرکت فار ایسترن‬
‫اکویپمنت به دست آورد‪ .‬او در ایاالت متحده به عنوان مهندس‬
‫طرح و توسعه در شرکت وستینگهاوس الکتریک کار کرده و در‬
‫دانشگاه پیتسبورگ و روبرت کالج‪/‬دانشگاه بوسفوروس در‬
‫استانبول به تدریس پرداخته است‪ .‬او عضو هیات علمی موسس‬
‫دانشگاه کالیفرنیا در ایرواین بود و در سال ‪ 1993‬به عنوان‬
‫استاد مهندسی برق بازنشسته گردید‪ .‬او به تنهایی یا به همراه‬
‫دیگران این کتابها را تالیف کرده است‪ :‬نقشهنگاری کانفورمال‪:‬‬
‫روشها و کاربردها ‪ 1991،2003‬حوادث غیر منتظره در توزیع آب ‪1979‬‬
‫و آزمایشاتی در الکتریسیته و مغناطیس ‪ 1961‬همراه با کیتی که‬
‫او برای استفاده در ترکیه طراحی کرده بود‪ .‬افتخارات او شامل‬
‫مدالهای قرن و هزارهی سوم ‪ ، IEEE‬عضویت ‪ IEEE‬و عضویت ‪AAAS‬‬
‫است‪ .‬او یک مهندس حرفهای ثبت شده است‪.‬‬
‫پیشگفتار‬
‫تکنولوژی تاثیر عمیق و نافذی در جهان معاصر دارد و مهندسان‬
‫نقشی محوری در تمام جنبههای توسعهی تکنولوژیکی دارند‪ .‬برای‬
‫در حد اعال نگاه داشتن ایمنی‪ ،‬سالمت و رفاه جامعه‪ ،‬مهندسان‬
‫باید تعهد اخالقی داشته باشند و به ابزارهایی مجهز باشند تا‬
‫بتوانند با مسائل دشوار اخالقی ای که با آنها مواجه میشوند‬
‫دست و پنجه نرم کنند‪ .‬کتاب حاضر (اخالق در مهندسی) آشناییای‬
‫فراهم میآورد با موضوعات اخالق مهندسی‪ .‬این کتاب این موضوعات‬
‫را در چارچوبی فلسفی مینشاند و در پی نشان دادن اهمیت‬
‫اجتماعی و چالش عقالنی آنها است‪ .‬هدف تحریک استدالل و‬
‫فراهمسازی ابزارهای الزم برای تصمیمگیری مسئوالنه است‪.‬‬
‫در ابعاد کالن ما با تشریح مفاهیم کلیدی‪ ،‬ترسیم دیدگاههای‬
‫دیگر و فراهم کردن مطالبی برای مطالعهی موردی به پیش‬
‫میرویم‪ .‬با این وجود برخی جاها به بحث در مواردی میپردازیم‬
‫که در موضوعی مثل اخالق مورد اختالف هستند‪ .‬ما چنین میکنیم‬
‫زیرا برای نیل به هدف تشویق استدالل مسئوالنه این مفیدتر است‬
‫تا صرفا هضم نظرات دیگران‪ .‬ما اطمینان داریم که چنین‬
‫استداللی در اخالق امکانپذیر است و از طریق بحث جدی و‬
‫بردبارانه میتوان در حل آنچه در نگاه اول مشکالت غیرقابل حلی‬
‫به نظر میرسند پیشرفت کنیم‪.‬‬
‫مطالب کافی برای درسهایی که به اخالق مهندسی اختصاص دارند‬
‫فراهم شده است‪ .‬فصول کتاب به گونهای تنظیم شدهاند که‬
‫میتوانند به عنوان بخشهایی از درسهای طراحی مهندسی‪ ،‬قانون‬
‫مهندسی‪ ،‬مهندسی و اجتماع‪ ،‬ایمنی‪ ،‬ارزیابی تکنولوژی‪ ،‬اخالق‬
‫حرفهای‪ ،‬مدیریت بازرگانی و ارزشها و تکنولوژی تدریس شوند‪.‬‬
‫ویراست چهارم‬
‫فصلهای یک تا سه و شش تا ده یا به کلی جدید هستند یا به شدت‬
‫مورد تغییر و تحول قرار گرفتهاند‪ .‬بحثهای کاملتری برای‬
‫استدالل اخالقی‪ ،‬ضوابط اخالقی‪ ،‬تعهدات شخصی در مهندسی‪ ،‬اخالق‬
‫محیط زیست‪ ،‬صداقت و اخالق تحقیقاتی و فلسفهی تکنولوژی اضافه‬
‫شدهاند‪ .‬به عالوه مسائل خرد در ارتباط با انتخابهای افراد و‬
‫شرکتها در سرتاسر کتاب به مسائل کالن در مورد دغدغههای‬
‫اجتماعی متصل شدهاند‪ .‬فهرستی از مفاهیم کلیدی در انتهای هر‬
‫فصل اضافه شده است‪ .‬پیوست ‪ A‬فهرستی از منابع آموزشی بیشتر‬
‫را فراهم کرده است و حاوی نمونههایی از ضوابط اخالقی است‪.‬‬
‫مایک دبلیو‪ .‬مارتین این ویراست را با پیشنهادهایی از روالند‬
‫شینزینگر آماده کرده است‪.‬‬
‫اخالق و حرفهمداری‬
‫مهندسان ایمنی‪ ،‬سالمت و رفاه جامعه را در انجام وظایف حرفهای‬
‫خود در اولویت قرار میدهند‪.‬‬
‫هیات اعتبارگذاری مهندسی و فنآوری (‪)ABET‬‬
‫مهندسان محصوالت و فرایندهایی خلق میکنند که تولید غذا‪،‬‬
‫سرپناه‪ ،‬انرژی‪ ،‬ارتباطات‪ ،‬بهداشت و حفاظت در برابر بالیای‬
‫طبیعی را بهبود میبخشد و بر رفاه و زیبایی زندگی روزمرهی ما‬
‫میافزایند‪ .‬زمانی بشر رویای فتوحات چشمگیری را در سر‬
‫میپروراند و در اسطورهها و داستانهای علمی به این رویاها پر‬
‫و بال میداد‪ .‬مهندسان عملی شدن این رویاها را امکانپذیر‬
‫کردهاند‪ .‬تقریبا یک و نیم قرن پیش‪ ،‬ژول ورن در داستان «از‬
‫زمین تا ماه» مسافران فضایی آمریکایی را تصور کرد که از‬
‫فلوریدا به فضا پرتاب میشوند‪ ،‬بر فراز ماه به گردش‬
‫میپردازند و در بازگشت در میان آبهای اقیانوس آرام شیرجه‬
‫میروند‪ .‬در دسامبر ‪ 1968‬سه فضانورد سوار بر فضاپیمای آپولو‬
‫دقیقا چنین کاری را انجام دادند‪ .‬هفت ماه بعد در بیستم جوالی‬
‫‪ 1969‬اولین گام انسان توسط نیل آرمسترانگ بر روی ماه نهاده‬
‫شد‪ .‬در این رخداد خارقالعاده میلیونها نفر که از طریق‬
‫تلویزیون گزارش زندهی فرود در ماه را تماشا میکردند شرکت‬
‫داشتند‪ .‬مهندسی احساس ارتباط ما با گیتی را متحول کرده است‬
‫و حتی خیال فراهم آوردن امکان سفرهای فضایی روزمره برای‬
‫شهروندان عادی را نیز پرورانده است‪.‬‬
‫تکنولوژی اغلب بحث دوگانهای را بر میانگیزد‪ .‬تکنولوژی در‬
‫همان حال که منافعی ایجاد میکند‪ ،‬چالشهای اخالقی نیز به‬
‫دنبال دارد‪ .‬درست همانقدر که کاوش ماه و سیارات یکی از‬
‫برجستهترین فتوحات مهندسی است‪ ،‬انفجار شاتلهای فضایی چلنجر‬
‫در سال ‪ 1986‬و کلمبیا در سال ‪ 2003‬تراژدیهایی بودند که اگر‬
‫صدای هشدارهای مصرانهی مهندسان با تجربه گوش شنوایی‬
‫مییافتند قابل اجتناب بودند‪ .‬ما به بررسی این موارد و موارد‬
‫دیگری از خطای انسانی میپردازیم‪ ،‬زیرا با درنظرگرفتن اخالق و‬
‫مهندسی به شکل توامان میتوانیم از مشاهدهی چگونگی بروز‬
‫سوانح عبرت بگیریم‪ .‬اما خطرات تکنولوژی نباید سودمندیهای آن‬
‫را در محاق قرار دهد‪ ،‬و اخالق‪ ،‬ستایش ابعاد مثبت مهندسی را‬
‫که به عمیقا به زندگی روزمرهی ما غنا بخشیدهاند نیز شامل‬
‫میشود‪.‬‬
‫این فصل به معرفی مفاهیم اصلی میپردازد‪ ،‬تعریفی از اخالق‬
‫مهندسی ارائه میکند و هدف از مطالعهی اخالق مهندسی را آشکار‬
‫میسازد‪ .‬سپس بر اهمیت پذیرش و مشارکت در مسئولیت اخالقی پای‬
‫فشرده میشود‪ .‬نهایتا به بررسی محیط شرکتی‪ ،‬جایی که اکثر‬
‫کارهای مهندسی امروز در آن انجام میشود میپردازیم و بر نیاز‬
‫به هماهنگی مبنایی میان اهداف حرفهمداری و تجاری تاکید‬
‫میکنیم‪.‬‬
‫محدودهی اخالق مهندسی‬
‫مروری بر مفاهیم‬
‫در این کتاب به کاوش در گسترهی وسیعی از موضوعات و مسائل‬
‫میپردازیم‪ ،‬اما هفت مفهوم بسیار تکرار میشوند‪ .‬این هفت‬
‫مفهوم در کنار یکدیگر چارچوبی هنجاری (ارزشی) در برابر‬
‫مهندسی و اخالق مهندسی ایجاد میکنند‪.‬‬
‫‪ .1‬پروژههای مهندسی آزمونهای اجتماعیای هستند که هم‬
‫امکانات و هم خطرات جدیدی ایجاد میکنند‪ .‬مهندسان در‬
‫مسئولیتهای ایجاد منافع‪ ،‬پیشگیری از مضار و اطالع رسانی‬
‫در مورد خطرات سهیم هستند‪.‬‬
‫‪ .2‬ارزشهای اخالقی در تمام زوایای توسعهی تکنولوژی نافذ‬
‫هستند و اخالق و کیفیت در مهندسی حضور توامان دارند‪.‬‬
‫‪ .3‬نیات و تعهدات شخصی در اخالق مهندسی مهم هستند همانطور‬
‫که اصول مسئولیتی که در ضوابط اخالقی بیان شدهاند و‬
‫شامل همهی مهندسین میشود اهمیت دارد‪.‬‬
‫‪ .4‬ارتقای منش مسئوالنه حتی مهمتر از تنبیه خطاکاری است‪.‬‬
‫‪ .5‬پیچیدگیهای اخالقی در مهندسی‪ ،‬مثل جاهای دیگر‪ ،‬رخ‬
‫میدهند زیرا ارزشهای اخالقی بسیارند و گاه با هم در‬
‫تضاد قرار میگیرند‪.‬‬
‫‪ .6‬اخالق مهندسی باید هم به مسائل خرد و هم به مسائل کالن‬
‫بپردازد که اغلب به هم مرتبطند‪.‬‬
‫‪ .7‬توسعهی تکنولوژی خوشبینی محتاطانه ‪ --‬خوشبینی همراه با‬
‫احتیاط ‪ --‬را مجاز میشمارد‪.‬‬
‫بگذارید هر یک از این مفاهیم را به طور خالصه معرفی کنیم‪.‬‬
‫‪ .1‬مهندسی به عنوان آزمون اجتماعی‪ .‬وقتی شاتل فضایی کلمبیا‬
‫در اول فبریه ‪ 2003‬منفجر شد و منجر به کشته شدن هفت فضانورد‬
‫سرنشین آن شد‪ ،‬برخی با درنظر گرفتن شرایط بعد از ‪ 11‬سپتامبر‬
‫بیم از آن داشتند که علت این سانحه حملهای تروریستی بوده‬
‫باشد‪ .‬اما فرضیهی کارآمدی به سرعت شکل گرفت که علت سانحه را‬
‫جدا شدن قطعهای از اسفنج عایق مخزن سوخت خارجی و برخورد آن‬
‫به بال چپ در ثانیهی ‪ 82‬پرتاب بیان میکرد‪ .‬روکش لبهی جلوی‬
‫بال از جنس «کربن تقویت شده» بود‪ .‬مادهی شگفت انگیزی که بال‬
‫را در برابر دماهایی در حدود ‪ 3000‬درجه که در زمان ورود مجدد‬
‫به جو در اثر اصطکاک با هوا به وجود میآید حفاظت میکند‪ .‬حتی‬
‫شکافی بسیار ریز در آن میتواند باعث راه پیداکردن گازهای‬
‫بسیار داغ به داخل بال و ذوب سیستم سیمکشی و پاشیدن فلز ذوب‬
‫شده به داخل ساختار بال شود‪.‬‬
‫تفحص در مورد این سانحه در زمان به چاپ سپرده شدن این کتاب‬
‫همچنان ادامه دارد‪ ،‬اما محققان قبال اظهار کردهاند که آنها‬
‫به چیزی بسیار بیشتر از صرف کشف راز علت بروز این فاجعه‬
‫عالقهمندند‪ .‬سابق بر این فاجعه چندین رخداد دیگر مربوط به‬
‫جدا شدن اسفنج از مخزن سوخت اتفاق افتاده بود‪ .‬چرا آن حوادث‬
‫با دقت بیشتری مورد بررسی قرار نگرفتند؟ و چرا اینقدر خطرات‬
‫جدیدتری نظیر ‪bolt catcher‬های معیوب در حال بروز هستند؟ بولت‬
‫کچرها حفرههایی هستند که برای گرفتن زبانههای بدنهی‬
‫بوسترهای سوخت جامد و چسباندن آنها به بدنهی مخزن سوخت‬
‫خارجی طراحی شدهاند‪ .‬آیا فرهنگ ایمنی در ناسا‪ ،‬بر خالف تصور‬
‫بهبود آن بعد از فاجعه چلنجر در ‪ 1986‬آنقدر مضمحل شده است که‬
‫قضاوت بیطرفانهی مهندسان به چیزی انگاشته نمیشود؟ حتی در‬
‫طول آخرین سفر کلمبیا‪ ،‬وقتی قطعهی حفاظ عایق به کاشیهای‬
‫شکنندهی سطح بال فضاپیما برخورد کردند‪ ،‬برخی از مهندسان‬
‫مجرب در خواست کردند که بالفاصله برخورد شبیهسازی و بررسی‬
‫شود‪ .‬تقاضای آنها رد شد‪ .‬آیا علت این بود که در زمان‪ ،‬پول‪،‬‬
‫پرسنل و رویههای اطمینان از امنیت کاستی ایجاد شده بود؟‬
‫به وفور پیش میآید که توسعهی تکنولوژی دولبه و دوچهره است و‬
‫از نظر اخالقی ابهام دارد‪ :‬پروژههای مهندسی همان طور که‬
‫امکانات جدید ایجاد میکنند‪ ،‬خطرات جدیدی را نیز به دنبال‬
‫دارند‪ .‬برای تاکید بر جوانب سود‪-‬خطر در مهندسی در فصل چهار‬
‫مدل مهندسی به عنوان آزمون اجتماعی – آزمونهای در وسعت‬
‫اجتماع ‪ --‬را مطرح خواهیم کرد‪ .‬این مدل تاکید دارد بر نیاز‬
‫به مشارکت و سهمپذیری مهندسان در مسئولیت کارشان‪ ،‬به کار‬
‫گرفتن هشیاری و دقت کافی‪ ،‬تصور و پیشبینی مخاطرات و اینکه‬
‫مهندسان هر گاه که امکان دارد با وجدان کیفیت پروژههایشان‬
‫را بررسی کنند و دیگران را در مورد خطرات آگاه کنند تا‬
‫بتوانند با داشتن علم بر خطرات‪ ،‬خطرات را بپذیرند‪ .‬این مدل‬
‫عالوه بر اهمیت دادن به خطرات بر نفعی که از طریق دستاوردها‬
‫و کشفیات مهندسی میسر شده است تاکید میورزد و بر اهمیت اخالق‬
‫پیشگیرانه پای میفشارد‪ :‬اعمال و تامالت اخالقی که هدف آن‬
‫پیشگیری از مضار اخالقی و مسائل دشوار اخالقی قابل اجتناب‬
‫است‪.‬‬
‫‪ .2‬اخالق و برتری‪ :‬ارزشهای اخالقی در مهندسی تنیده شدهاند‪.‬‬
‫ارزشهای اخالقی حتی در درون سادهترین پروژههای مهندسی تنیده‬
‫شدهاند نه این که به عنوان بارهای خارجی به پروژه تحمیل شده‬
‫باشند‪ .‬به این تمرین که به دانشجویان سال اول در کالج هاروی‬
‫ماد داده شده است توجه کنید‪:‬‬
‫مرغدانیای طراحی کنید که تولید جوجه و تخممرغ را افزایش دهد‬
‫و در ساخت این مرغدانی فقط از مواد اولیهای که برای کارگران‬
‫محلی – در یک تعاونی مایایی در گواتماال – قابل دسترس و قابل‬
‫نگهداری است استفاده شود‪ .‬کاربران نهایی این مرغدانی زنان‬
‫شاغل در یک تعاونی بافندگی هستند که میخواهند محتوای‬
‫پروتئین برنامهی غذایی فرزندانشان را به نحوی که با برنامهی‬
‫غذایی سنتیاشان سازگار باشد افزایش دهند و ترجیحا نگهداری‬
‫از مرغداری آنها را زیاد از کار بافندگیاشان دور نکند‪.‬‬
‫کار پیچیدهتر از آنی بود که در ابتدا گمان میرفت‪ .‬دانشجویان‬
‫میبایستی مواد اولیهی احتمالی را شناسایی‪ ،‬بین فقس و محوطهی‬
‫باز یکی را انتخاب و ساختارها را برای قدرت و دوام طراحی‬
‫کنند‪ .‬آنها میبایستی دسترسی امنی برای روستاییان در نظر‬
‫میگرفتند‪ .‬این دسترسی امن شامل فضای کافی برای سر و شانهها‬
‫در محل درها و کف امن برای پای برهنه بود‪ .‬آنها میبایستی از‬
‫وجود شرایط انسانی برای مرغها اطمینان حاصل میکردند که شامل‬
‫تهویه و فضای کافی و آسایش در زمان تغییر آب و هوا‪ ،‬دسترسی‬
‫مناسب به آب و غذا و محافظت در برابر جانوران شکاری محلی که‬
‫میتوانستند از زیر حصار نقب بزنند میشد‪ .‬آنها میبایست‬
‫رویههای تمیز کردن محفظهها را برای کمینه کردن آسیب به محیط‬
‫بهبود بخشند و در همان حال فضلهی مرغها را به عنوان کود‬
‫بازیافت کند‪ .‬اما هدف اصلی دوبرابر کردن تولید جوجه و‬
‫تخممرغ بود‪ .‬شماری از مفاهیم طراحی مورد بررسی قرار گرفت و‬
‫در نهایت محوطهی محصور نسبت به مجموعهی قفسها مرجح تشخیص‬
‫داده شد‪ .‬در ‪ 1997‬چهار دانشجو به همراه استاد مشاورشان تحت‬
‫حمایت گروه کمکهای انساندوستانه ای به نام زیال‪-‬اید به سان‬
‫مارتین چیکویتو در گواتماال سفر کردند و همراه با روستاییان‬
‫به ساخت مرغدانی و سایر ساختمانها از قبیل کارگاههای‬
‫بافندگی پرداختند‪.‬‬
‫ارزشهای اخالقی در چندین نقطه با پروژههای مهندسی در هم‬
‫تنیده شدهاند‪ .‬این نقاط شامل استانداردهای پایهای امنیت و‬
‫کارایی است‪ ،‬و همچنین ساختار شرکتهای تکنولوژیکی به عنوان‬
‫جوامعی از مردم که در فعالیتهای مشترک درگیر هستند‪ ،‬منش‬
‫مهندسانی که نوک پیکان پیشرفت تکنولوژی را به پیش میرانند و‬
‫ایدهی مهندسی به عنوان حرفهای که مهارتهای پیشرفته را با‬
‫دلسپردگی به نفع جامعه در هم آمیخته است‪ .‬در مهندسی مانند‬
‫سایر حرفهها‪ ،‬برتری کیفی و اخالق در چشمانداز کالن و در دراز‬
‫مدت با هم سازگارند‪ .‬به طور عام‪ ،‬اخالق چیزهایی بسیار فراتر‬
‫از مشکالت و تنبیهها‪ ،‬وظایف و مسائل دشوار را در بر میگیرد‪.‬‬
‫اخالق محدودهی کاملی را از ارزشهای معنوی که در جهتدهی به‬
‫تالشهایمان و در سازماندهی روابط و جوامعمان آن ارزشها را‬
‫تعقیب میکنیم پوشش میدهد‪ .‬این تاکید بر جهتگیری معنوی توسط‬
‫یونانیان باستان شناخته شده بود‪ ،‬کلمهی یونانی باستانی ‪arete‬‬
‫در فارسی «رجحان» یا «فضیلت» معنا میدهد‪.‬‬
‫‪ .3‬نیت و تعهد شخصی‪ .‬تیمی از مهندسان در حال طراحی مجدد‬
‫ریهای مصنوعی هستند که شرکتشان به بازار عرضه میکند‪ .‬آنها‬
‫در بازاری پررقابت مشغول به کار هستند که ساعات کار طوالنی و‬
‫پراسترس را طلب میکند‪ .‬مهندسان تماس بسیار کم یا در حد صفر‬
‫با مشتریان شرکت دارند و فقط روی مسائل فنی و نه بر انسانها‬
‫تمرکز کردهاند‪ .‬به ذهن مهندس پروژه خطور میکند که استفاده‬
‫کنندگان ریهی مصنوعی و خانوادههای آنها را به کارگاه دعوت‬
‫کند تا آنها شرح دهند که چگونه زندگیشان با ریههای مصنوعی‬
‫متحول شده است‪ .‬تغییر بالفاصله اتفاق میافتد و حیرت انگیز‬
‫است‪« .‬وقتی خانوادهها بچههایشان را آوردند‪ ،‬بچههایی که به‬
‫یمن محصول شرکت میتوانستند آزادانه نفس بکشند‪ ،‬استراحت‬
‫کنند‪ ،‬بیاموزند و از زندگی لذت ببرند‪ ،‬به کارگران نوعی‬
‫مکاشفه دست داد‪ .‬کارگران با مشاهدهی مدرک محکم این که‬
‫تالشهایشان به طور جدی در بهبود زندگی افراد موثر است‪ ،‬نیرو‬
‫گرفتند و روحیهی محیط کار بسیار باال رفت‪4 ».‬‬
‫انگیزهها و تعهدات مهندسان درست به اندازهی سایر انسانها‬
‫متنوع و فراوان است‪ .‬آرزوی کار مفید و معنادار‪ ،‬دغدغهی‬
‫معاش‪ ،‬عالقهمندی به دیگر انسانها – انسان دوستی – ‪ ،‬و نیاز به‬
‫حفظ حرمت نفس همه با هم آمیخته میشوند تا برای برتری در‬
‫مهندسی انگیزه ایجاد کنند‪ .‬عمدتا این انگیزهها با تقویت‬
‫متقابل یکدیگر گونهای احساس مسئولیت شخصی در کار فرد ایجاد‬
‫میکنند‪ .‬همانگونه که کرارا تاکید میکنیم‪ ،‬مهندسی عالوه بر‬
‫این که با محصوالت سر و کار دارد‪ ،‬با مردم نیز مرتبط است‪ ،‬و‬
‫مردم شامل مهندسانی که با مشتریان‪ ،‬همکاران‪ ،‬کارفرمایان و‬
‫عامهی مردم رابطهی اخالقی (و مالی) دارند نیز میشود‪.‬‬
‫همهی مهندسان ملزم هستند که مسئولیتهایی را که در مرامنامهی‬
‫اخالقیاشان ذکر شده است براورده سازند‪ .‬این الزامات‬
‫استانداردی کمینه اما سطح باال برای برتری ایجاد میکنند‪.‬‬
‫تعهد شخصی فرد فرد مهندسان بایستی به سوی مسئولیتهای مشترک‬
‫نشانه روی شده باشد و با آنها یکپارچه باشد‪ .‬اما با این حال‬
‫برخی از مسئولیتها و ارزشها بسیار شخصی هستند و نمیتوانند‬
‫به هر مهندسی تحمیل گردند‪ .‬این نوع مسئولیتها شامل‬
‫دلسپردگیهای مذهبی‪ ،‬محیطی‪ ،‬کار نظامی‪ ،‬خانواده و جاهطلبیهای‬
‫شخصی است‪ .‬وقتی از تعهدات شخصی سخن میگوییم مراد هم تعهد به‬
‫مسئولیتهای مشترک و هم این گونه تعهدات شخصیتر است که بر‬
‫کار حرفهای تاثیر میگذارد‪.‬‬
‫‪ .4‬تشویق منش مسئوالنه و جلوگیری از خطاکاری‪ .‬موجی از‬
‫رسواییهای تجاری که در سال ‪ 2001‬آغاز گردید اعتماد‬
‫آمریکاییها به شرکتها را متزلزل کرد‪ .‬در آن سال انرون‬
‫بزرگترین ورشکستگی در تاریخ آمریکا را اعالم کرد و شصت‬
‫میلیارد دالر سهام در دست سهامداران بیارزش شد‪ .‬سال بعد‪،‬‬
‫ورشکستگی رسوایی آمیز ورلدکام رکورد تازهای بر جای گذاشت‪.‬‬
‫شرکت بزرگ و خوشنام حسابداری آرتور اندرسن که حسابداری‬
‫انرون و شرکتهای دیگر را به عهد داشت به همدستی در جرم متهم‬
‫شد و وادار به انحالل گردید‪.‬‬
‫نکات مربوط به سازگاری و اطاعت برای این هستند که تبعیت‬
‫افراد نسبت به استانداردهای حرفهای را تضمین و از بروز‬
‫خطاکاری جلوگیری کنند‪ .‬در همهی شرکتها به رویههایی برای‬
‫جلوگیری از کالهبرداری‪ ،‬سرقت‪ ،‬رشوه‪ ،‬ناکارامدی و تعداد زیادی‬
‫از شکلهای دیگری از بیاخالقی آشکار نیاز است‪ .‬قوانین عاقالنه‬
‫و نظام و مقررات دولتی که شامل مجازاتهایی برای رفتار‬
‫خودسرانه و مسامحه کاری باشد به همان اندازه ضروری است‪ .‬ما‬
‫بایستی به بررسی فشارهایی که گاه به مشارکت مهندسان در‬
‫خطاکاری منجر میشوند اهمیت بیشتری بدهیم تا گزارش کردن‬
‫موارد خطاکاری به مقامات ذیربط‪.‬‬
‫عطف به این مطلب‪ ،‬بخش عمدهای از اخالق مهندسی به پیشگیری از‬
‫بروز خطاکاری اختصاص دارد‪ .‬نیازی به آنچه ما اخالق پیشگیرانه‬
‫مینامیم وجود دارد‪ .‬اخالق پیشگیرانه عبارت است از اعمال و‬
‫تامالت اخالقی با هدف جلوگیری از رخدادهای بد معنوی و مسائل‬
‫غیر ضروری اخالقی‪ .‬تاکید اصلی در اخالق بایستی حمایت از منش‬
‫مسئوالنه باشد‪ .‬در حقیقت اکثریت بسیار بزرگی از مهندسان از‬
‫لحاظ اخالقی ملتزم هستند‪ .‬همینطور اکثر شرکتها‪ .‬افراد و‬
‫شرکتها باید ارزش جو باشند به جای این که به سادگی فقط در‬
‫پی رویههای اطاعتی باشند که در تئوری مدیریت آمده است‪.‬‬
‫‪ .5‬ارزشهای معنوی بیشمار مسائل غامض اخالقی ایجاد میکنند‪ .‬یک‬
‫مهندس شیمی که در بخش محیط زیست یک شرکت تولید کامپیوتر کار‬
‫میکند متوجه میشود که احتماال شرکتش مقادیر غیر مجازی سرب و‬
‫آرسنیک در فاضالب شهر تخلیه میکند‪ .‬شهر فاضالب را مورد پردازش‬
‫قرار میدهد و از آن کود تولید میکند‪ .‬کود مورد استفادهی‬
‫کشاورزان محلی قرار میگیرد‪ .‬شهر برای اطمینان از ایمنی‬
‫قوانین بسیار محدود کنندهای در مورد تخلیهی سرب و آرسنیک‬
‫دارد‪ .‬تحقیقات اولیه مهندس را متقاعد میکند که شرکت باید از‬
‫تجهیزات کنترل آلودگی قویتری استفاده کند‪ .‬اما مدیر او مصر‬
‫است که قیمت چنین کاری بسیار باال است و شرکت بر اساس اصول‬
‫فنی از قانون متابعت میکند‪ .‬مهندس مسئول انجام دادن کاری که‬
‫به موفقیت شرکتش کمک میکند است‪ ،‬اما او نسبت به جامعهی محلی‬
‫که ممکن است از جریان مواد آلوده کننده صدمه ببیند نیز‬
‫مسئول است و مضافا او نسبت به خانوادهی خود نیز مسئول است و‬
‫حق ادامه و پیشرفت در شغل خود را نیز دارد‪ .‬او چه باید‬
‫بکند؟‬
‫معماهای اخالقی یا معماهای معنوی شرایطی هستند که در آن‬
‫ارزشهای اخالقی با هم تضاد پیدا میکنند یا این که به کار‬
‫بردن ارزشهای اخالقی مشکلزا میشود و به وضوح نمیتوان تشخیص‬
‫داد که چه باید کرد‪ .‬دالیل معنوی میتوانند وظایف‪ ،‬حقوق‪،‬‬
‫خیرها‪ ،‬ایدهآلها یا سایر مالحظات اخالقی باشند‪ .‬در مهندسی‪،‬‬
‫مانند هر جای دیگری ارزشهای اخالقی بیشمارند و ممکن است تحت‬
‫شرایطی با هم در تضاد قرار بگیرند‪ .‬حل این مسائل بغرنج‬
‫نیازمند قضاوت خوب دربارهی هماهنگ کردن و یکپارچه کردن‬
‫ارزشهای متضاد است‪ .‬از فصل دوم ما دربارهی منابع درک و حل‬
‫مسائل بغرنج اخالقی بحث خواهیم کرد که شامل مرامنامههای‬
‫اخالقی و تئوریهای اخالقی است‪ .‬ما تاکید میورزیم که بروز‬
‫مسائل بغرنج اخالقی بدین معنا نیست که چیزی به خطا رفته است‬
‫بلکه وجود آنها حضور پیچیدگی معنوی را نشان میدهد‪ .‬حتی اگر‬
‫بتوانیم تمام مسائل قابل اجتناب مانند جرائم شرکتی را حذف‬
‫کنیم‪ ،‬پیچیدگیهای اخالقی همچنان وجود خواهند داشت‪.‬‬
‫‪ .6‬موضوعات خرد و کالن‪ .‬مسائل خرد‪ ،‬تصمیمات افراد و شرکتها‬
‫را لحاظ میدارد‪ ،‬مسائل کالن به مسائل جهانیتری میپردازد‪.‬‬
‫مسائلی مانند جهتگیریها در توسعهی صنعتی‪ ،‬قوانینی که باید‬
‫یا نباید تصویب شوند و مسئولیت تجمعی گروههایی مانند‬
‫انجمنهای صنفی مهندسی و انجمنهای مصرفکنندگان‪ .‬هر دوی مسائل‬
‫خرد و کالن در اخالق مهندسی مهم هستند و اغلب در هم تنیده‬
‫شدهاند‪.‬‬
‫به عنوان مثال به بحثهایی که در بارهی اتومبیلهای مناسب‬
‫تفریح – اس یو وی – در گرفت توجه کنید‪ .‬مسائل خردی در گرفت‬
‫برای مثال در مورد فورد اکسپلورر و بریجستون‪/‬فایرستون که‬
‫برای اکسپلورر تایر تولید میکردند‪ .‬در اواخر دههی ‪1990‬‬
‫گزارشهای زیادی در بارهی جدا شدن عاجهای الستیک اکسپلورر‬
‫واصل شد که منجر به ترکیدگی و چپکردگی اکسپلوررها میشد‪ .‬تا‬
‫سال ‪ 2002‬تخمینها حکایت از آن داشت که حدود ‪ 300‬نفر در اثر‬
‫این حوادث جان خود را از دست دادهاند و بیش از ‪ 1000‬نفر در‬
‫این حوادث جراحت برداشتهاند‪ .‬تخمینهای جدیدتر این ارقام را‬
‫بسیار بیشتر نشان میدهند‪ .‬فورد و بریجستون تقصیر را به گردن‬
‫یکدیگر میانداختند و این نزاع منجر به از هم گسستن همکاری‬
‫تجاری صد سالهی این دو شرکت گردید‪ .‬بعدها آشکار شد که این‬
‫مخاطره منابع متعددی داشته است‪ .‬بریجستون از یک طراحی معیوب‬
‫الستیک استفاده کرده بود و واحد تولیدی اصلی از کنترل کیفیت‬
‫ضعیفی استفاده میکرد‪ .‬فورد برای الستیکها از حاشیهی امنیتی‬
‫ضعیفی استفاده کرده بود و به امید این که رانندگان چرخها را‬
‫در وضعیت باد مناسبی نگاه میدارند بود‪ .‬فورد با بیمیلی به‬
‫وجود مشکل اعتراف کرد و از دارندگان خواست تا الستیکهای‬
‫خطرناک را پس بیاورند‪.‬‬
‫در مقابل‪ ،‬مسائل کالن بر این اتهام که اس یو وی ها از جمله‬
‫خطرناکترین وسایل جادهای هستند تمرکز دارد‪ .‬با در نظر گرفتن‬
‫تعداد آنها‪ ،‬حتی خطرناکترین وسایل جادهای‪ .‬ناپایداری حاصل‬
‫از ارتفاع منجر به سهولت چپکردن میشود‪ ،‬در اس یو ویها‬
‫تصادفات بیشتری نسبت به سایر انواع ماشینها به مرگ راننده‬
‫منجر میشود‪ ،‬باعث کم شدن دید رانندگان ماشینهای کوتاهتر پشت‬
‫سر در آزادراهها میشود‪ ،‬در شب‪ ،‬نور مرتفع چراغهای اس یو وی‬
‫دید رانندگان مقابل را مختل میسازد‪ ،‬مصرف سوخت بسیار باالیی‬
‫دارند و آلودگی زیادی تولید میکنند‪ .‬کیث بردشر تخمین میزند‬
‫که اس یو ویها بیش از ‪ 3000‬مرگ بر تعداد کل مرگهای ناشی از‬
‫تصادفات ‪ --‬در صورتی که اس یو ویها وجود نداشتند ‪--‬‬
‫میافزایند‪ .‬تقریبا ‪ 1000‬مرگ اضافه در هر سال به سرنشینان اس‬
‫یو ویهای چپ کننده اختصاص دارد که اگر این رانندگان از‬
‫اتومبیلهای سواری استفاده میکردند این ‪ 1000‬مرگ حذف میگردید‪.‬‬
‫‪ 1000‬مرگ در اثر بر خورد اس یو وی ها با اتومبیلهای دیگر رخ‬
‫میدهد که اگر برخورد بین دو اتومبیل نبود این مرگها اتفاق‬
‫نمیافتاد و تا سقف ‪ 1000‬نفر در سال بر اثر افزودهی آالیندههای‬
‫آزاد شده توسط اس یو ویها دچار مشکالت تنفسی میگردند‪ .‬بردشر‬
‫بر این باور است که این اعداد همچنان که هر سال اس یو ویهای‬
‫بیشتری وارد جادهها میشوند و اس یو ویهای قدیمیتر به‬
‫رانندگان جوانتر و خطرناکتر فروخته میشوند افزایش یابد‪.‬‬
‫آیا مسالهی اس یو وی باید به عنوان یک کل در مهندسی مورد‬
‫بررسی قرار گیرد یا حداقل توسط نمایندگان حرفهای و انجمنهای‬
‫فنی؟ اگر چنین است چه باید کرد؟ یا این که در یک جامعهی‬
‫دموکراتیک سرمایه داری مهندسان فقط باید به عنوان افراد نقش‬
‫ایفا کنند نه به عنوان گروههای سازمانیافته؟ آیا مهندسان‬
‫باید خود را از قضیه جدا نگاه دارند و مساله را به گروههای‬
‫مصرفکنندگان و قانونگزاران واگذار کنند؟ وقتی به آینده نگاه‬
‫میکنیم که جمعیت به سرعت افزایش مییابد و منابع سنتی تقلیل‬
‫مییابند‪ ،‬حتی مسائل کالن بزرگتری مطرح میشوند که مسالهی حمل‬
‫و نقل عمومی در رابطه با همهی اتومبیلها و اس یو ویها را در‬
‫بر میگیرد‪،‬‬
‫‪ .7‬خوشبینی محتاطانه در مورد تکنولوژی‪ .‬عمومیترین مبحث کالن‬
‫در مورد کلیت تکنولوژی شامل تمامی امیدها و مخاطرات آن است‬
‫که در فصل دهم در مورد آن به تفصیل گفتگو شده است‪ .‬بدبینها‬
‫تکنولوژی را تهدیدگر و خارج از کنترل میبینند‪ .‬آنها به‬
‫آلودگی محیط زیست‪ ،‬نقصان منابع طبیعی‪ ،‬مرگومیر فراوان در‬
‫جادهها و در جنگهای مجهز به تکنولوژی باال‪ ،‬ترس از سالحهای‬
‫بیولوژیکی و شیمیایی و تهدید دیرپای جنگ هستهای اشاره‬
‫میکنند‪ .‬خوشبینها بر این که تکنولوژی چقدر زندگی ما را‬
‫عمیقا ارتقا بخشیده است تاکید میکنند‪ .‬به گفتهی آکادمی ملی‬
‫مهندسی هر یک از ما به طرقی از بیست دستاورد برتر تکنولوژی‬
‫قرن بیستم بهره میبریم‪ :‬برقرسانی عمومی‪ ،‬اتومبیل‪ ،‬هواپیما‪،‬‬
‫منابع و توزیع آب لولهکشی‪ ،‬الکترونیک‪ ،‬رادیو‪ ،‬تلویزیون‪،‬‬
‫کشاورزی مکانیزه‪ ،‬کامپیوتر‪ ،‬تلفن‪ ،‬تهویه مطبوع و یخچالها‪،‬‬
‫بزرگراهها‪ ،‬فضاپیماها‪ ،‬اینترنت‪ ،‬تکنولوژیهای تصویربرداری در‬
‫پزشکی و دیگر موارد‪ ،‬لوازم خانگی‪ ،‬تکنولوژیهای بهداشتی‪،‬‬
‫تکنولوژیهای پتروشیمی‪ ،‬لیزر و فیبر نوری‪ ،‬تکنولوژیهای‬
‫هستهای و مواد با کارایی باال‪.‬‬
‫به عنوان نویسنده‪ ،‬ما نسبت به تکنولوژی به طرز محتاطانهای‬
‫خوشبین هستیم‪ .‬هیچ چیز بیشتر از تکنولوژی بیخطر برای پیشرفت‬
‫آدمی محوریت ندارد و هیچ یک از جنبههای دستاوردهای خالقانهی‬
‫بشری کمتر از نبوغ مهندسی مورد تحسین عامه نیست‪ .‬و در همان‬
‫حال باید به طور سازگار با مدل آزمون اجتماعی‪ ،‬اعتماد و‬
‫امید باال ‪ --‬که برای پیشرفت تکنولوژی ضروری هستند ‪ -‬با‬
‫واقعگرایی هشیارانه نسبت به خطرات همراهی شوند‪.‬‬
‫اخالق مهندسی چیست؟‬
‫با مروری بر موضوعات و مالحظهی مختصر مسائل در ذهن‪ ،‬حاال‬
‫میتوانیم تعریفی از اخالق مهندسی ارائه دهیم‪ .‬کلمهی اخالق‬
‫معانی متعددی دارد‪ .‬در زمینهی به کار برده شده در عنوان این‬
‫کتاب اخالق مترادف با اخالقیت است‪ .‬این کلمه به ارزشهای اخالقی‬
‫اشاره دارد که بینقص هستند‪ ،‬کارهایی که از لحاظ اخالقی ضروری‬
‫هستند (حق) یا کارهایی که از لحاظ اخالقی مجاز هستند (قابل‬
‫قبول)‪ ،‬و سیاستها و قوانینی که مطلوب هستند‪ .‬متناظرا اخالق‬
‫مهندسی مشتمل است بر مسئولیتها و حقوقی که بایستی توسط آنان‬
‫که در کارهای مهندسی دخیل هستند صحه گذارده شود و همچنین‬
‫ایدهآلهای مطلوب و تعهدات شخصی در مهندسی‪.‬‬
‫در زمینهی دیگری اخالق به معنای علم مطالعهی اخالقیات است‪.‬‬
‫مطالعهی اخالق اخالقیات است‪ .‬یعنی گونهای استفسار در اخالق به‬
‫معنای اول‪ .‬در این معنا‪ ،‬اخالق‪ ،‬بررسی و مشخص میکند که کدام‬
‫اعمال‪ ،‬اهداف‪ ،‬اصولة سیاستها و قوانین از لحاظ اخالقی قابل‬
‫قبول هستند‪ .‬با در نظر داشتن این معنای اخالق‪ ،‬که زمینهی‬
‫مطالعهی این کتاب نیز همین است‪ ،‬اخالق مهندسی مطالعهی‬
‫تصمیمات‪ ،‬سیاستها‪ ،‬و ارزشهایی است که در تحقیق و افعال‬
‫مهندسی به لحاظ اخالقی مطلوب هستند‪.‬‬
‫این دو زمینهی معنایی هنجاری هستند‪ .‬به این معنا که به‬
‫گزینهها و ارزشهای موجه اشاره میکنند به چیزهایی که مطلوب‬
‫هستند‪ ،‬نه فقط چیزهایی که مورد نیاز هستند‪ .‬زمینهی هنجاری‬
‫اخالق با زمینهی توصیفی اخالق متفاوت است‪ .‬در یک زمینهي‬
‫توصیفی ما از اخالق هنری فورد یا اخالق مهندسان امریکایی صحبت‬
‫میکنیم و بدین وسیله به باورها و رفتارهای یک فرد خاص یا‬
‫گروهی از افراد اشاره میکنیم‪ ،‬بدون این که در مورد این که‬
‫آیا باورها و رفتارهای این افراد موجه هست یا نه بحثی به‬
‫میان بیاوریم‪ .‬در یک زمینهی توصیفی دیگر دانشمندان علوم‬
‫اجتماعی اخالق را زمانی که در توصیف و توضیح آنچه مردم بدان‬
‫باور دارند و نحوهی رفتار آنها میپردازند مطالعه میکنند‪.‬‬
‫آنها نظر سنجیهایی به اجرا در میآورند‪ ،‬رفتار مشاهده میکنند‬
‫و مستنداتی که توسط جوامع حرفهای نگاشته شده است را بررسی‬
‫میکنند و پرده از نیروهای اجتماعی که اخالق مهندسی را شکل‬
‫میدهند برمیدارند‪.‬‬
‫با در نظر گرفتن زمینهی هنجاری‪ ،‬اخالق مهندسی بر ارزشهای‬
‫اخالقی موجه در مهندسی داللت دارد اما ارزشهای اخالقی چیستند؟‬
‫اخالقیات چیست؟ لغتنامهها به ما میگویند که اخالقیات بر درست‬
‫و نادرست‪ ،‬خیر و شر‪ ،‬ارزشها و آنچه باید انجام شود داللت‬
‫دارد‪ .‬اما این تعاریف ناکامل هستند زیرا این کلمات معانی‬
‫غیر نرمال هم دارند‪ .‬بدین ترتیب‪ ،‬برای این که شخصی اتومبیلی‬
‫را روشن کند «باید» کلید را در شکاف مربوطه وارد نماید که‬
‫این کار «درستی» است‪ .‬یا این که شکالت طعم «خوبی» دارد و‬
‫زیبایی در زیباییشناسی یک «ارزش» است‪ .‬در مقابل اخالقیات‬
‫درگیر درست و نادرست اخالقی خوب و بد اخالقی‪ ،‬ارزشهای اخالقی و‬
‫آنچه از لحاظ اخالقی بایستی انجام شود است‪ .‬گفتن این چندان‬
‫روشنگر نیست زیرا این یک تعریف دوار است‪ ،‬تعریفی که در آن‬
‫از همان کلمهای که میخواهیم برای آن تعریفی ارائه دهیم‬
‫استفاده میشود‪.‬‬
‫تجربه ثابت میکند که ارائهی تعریفی از اخالق کار سادهای‬
‫نیست‪ .‬البته همهی ما میتوانیم مثالهایی از ارزشهای اخالقی‬
‫بزنیم اما به محض این که تالش میکنیم که تعریف جامعی از اخالق‬
‫ارائه نماییم به سمت تئوری ناقص و بدوی اخالق کشیده میشویم‪.‬‬
‫مثال اگر بگوییم اخالق شامل ارتقای خیر عامه است ما به تئوری‬
‫اخالقیای با عنوان سودمندگرایی متوسل شدهایم‪ .‬اگر بگوییم‬
‫اخالق مربوط به حقوق بشر است به اخالقیات حقوق روی آوردهایم و‬
‫اگر بگوییم که اخالقیات در ذات خود به شخصیت خوب مربوط است‬
‫از اخالقیات فضائل سخن گفتهایم‪.‬‬
‫این تئوریهای اخالقی دیگر در فصل ‪ 3‬مورد بررسی قرار‬
‫گرفتهاند‪ .‬در حال حاضر بگذارید به سادگی بگوییم اخالقیات در‬
‫مورد احترام به اشخاص است‪ .‬هم دیگران و هم خودمان که این‬
‫شامل عدل و انصاف‪ ،‬وفای به عهد و احترام به حقوق و ایجاد‬
‫نکردن غیر ضروری زیان از طریق ناراستی‪ ،‬سنگدلی و غرور است‪.‬‬
‫به عالوه‪ ،‬این تعریف ساده شامل ایدهآلهای شخصیتی از قبیل‬
‫امانت‪ ،‬سپاسگزاری و آمادگی برای کمک به کسانی که در شرایط‬
‫سختی قرار دارند میشود و این تلویحا از کمینه کردن در رنج‬
‫قرار دادن جانوران و آسیب به محیط نیز سخن میگوید‪.‬‬
‫چرا اخالق مهندسی مطالعه کنیم؟‬
‫مطالعهی اخالق مهندسی از این جهت که هم به تولید محصوالت‬
‫مهندسی ایمن و مفید کمک میکند و هم به تالشهای مهندسان معنا‬
‫میبخشد مهم است‪ .‬اخالق مهندسی پیچیده است به نحوی که نیاز به‬
‫تفکر جدی در کل یک دورهی شغلی دارد که با کسب یک مدرک‬
‫دانشگاهی شروع میشود‪ .‬اما ورای این مشاهدات کلی چه اهداف‬
‫خاصی باید مطالعهی اخالق مهندسی را هدایت کند؟‬
‫در دیدگاه ما هدف مستقیم این است که قابلیت شخص را برای حل‬
‫کردن پیچیدگیهای اخالقی در مهندسی باال ببرد‪ .‬متناظرا مطالعهی‬
‫اخالق مهندسی قابلیت استدالل شفاف و دقیق را دربارهی سواالت‬
‫اخالقی باال میبرد‪ .‬هدف غایی افزودن خودمختاری اخالقی است‪ .‬خود‬
‫مختاری اخالقی عبارتی است که به کرات در اخالق به کار میرود‪.‬‬
‫خودمختاری یعنی استقالل یا اختیار در تصمیم گیری در کارها‬
‫است‪ .‬اما هر نوع برداشت مستقل از اخالق به معنای خود مختاری‬
‫اخالقی نیست‪ .‬خود مختاری اخالقی میتواند به توانایی یا عادت‬
‫اندیشیدن منطقی به مسائل اخالقی بر اساس حساسیتهای اخالقی‬
‫تعبیر شود‪.‬‬
‫پایهی حساسیتهای اخالقی یا مسئولیت عمومی نسبت به ارزشهای‬
‫اخالقی عمدتا در کودکی‪ ،‬زمانی که به ما آموزش داده میشود تا‬
‫به نیازها و حقوق دیگران و خودمان حساس باشیم بنا نهاده‬
‫میشود‪ .‬نتیجهی غمانگیز عدم وجود چنین حساسیتی آنچنان که در‬
‫مورد بچههای به شدت مورد سو استفاده قرار گرفته صادق است‪،‬‬
‫میتواند یک جامعهستیز بالغ باشد که هیچ گونه درکی از خیر و‬
‫شر اخالقی ندارد‪ .‬جامعهستیزها و مردمستیزها از لحاظ اخالقی‬
‫خود مختار نیستند هرچند که استدالل آگاهانهاشان در بارهی‬
‫اخالقیات مستقل باشد‪.‬‬
‫بهبود بخشیدن توانایی تعمق با دقت در مسائل اخالقی میتواند‬
‫با بهبود بخشیدن مهارتهای عملی که به ایجاد تفکر خودمختار‬
‫در مورد مسائل اخالقی کمک کند عملی شود‪ .‬تا آنجا که به اخالق‬
‫در مهندسی مربوط میشود این مهارتها شامل موارد زیر هستند‪.‬‬
‫‪ .1‬اگاهی اخالقی‪ :‬مهارت در شناسایی مسائل اخالقی در مهندسی‪.‬‬
‫‪ .2‬استدالل اخالقی منطقی‪ :‬ادراک‪ ،‬شفافسازی و ارزیابی مباحث‬
‫سمت مقابل مسالهی اخالقی‪.‬‬
‫‪ .3‬همسانی اخالقی‪ :‬شکل دادن دیدگاههای همسان و جامع بر‬
‫اساس در نظر گرفتن حقایق مرتبط‬
‫‪ .4‬ابتکار اخالقی‪ :‬پیدا کردن پاسخهای غیر روزمره به مسائل‬
‫اخالقی و آمادگی برای قبول راه حلهای ابتکاری برای‬
‫مشکالت عملی‪.‬‬
‫‪ .5‬ارتباط اخالقی‪ :‬دقت در به کار بردن زبان مشترک اخالقی‬
‫برای بیان و دفاع کارامد از نظرات و عقاید اخالقی شخص‪.‬‬
‫این موارد اهداف مستقیم درسهای دانشگاهی است‪ .‬اینها حول‬
‫مهارتهای شناختی دور میزنند‪ ،‬مهارتهای ذهنی در اندیشیدن‬
‫شفاف و منطقی‪ .‬با این وجود امکان دارد که این مهارتها را‬
‫داشت و به شیوهای مسئوالنه اخالقی رفتار نکرد‪ .‬بنابراین آیا‬
‫ما باید به فهرست اهدافمان اهداف ذیل را که جنبههای تعهدات‬
‫اخالقی و منش مسئوالنه را مشخص میکنند اضافه کنیم؟‬
‫‪ .6‬عقالنیت اخالقی‪ :‬تمایل و قابلیت مسئولیتپذیری اخالقی‪.‬‬
‫‪ .7‬احترام به افراد‪ :‬دلواپسی صادقانه در مورد بهروزی‬
‫دیگران و خود‪.‬‬
‫‪ .8‬تحمل تنوع‪ :‬احترام به تفاوتهای نژادی و مذهبی و‬
‫پذیرفتن تفاوتهای معقول در نگرشهای اخالقی مختلف‪.‬‬
‫‪ .9‬امید اخالقی‪ :‬اعتقاد به این که گفتگو میتواند در حل‬
‫تضادهای اخالقی مفید واقع شود‪.‬‬
‫پاکدامنی‪ :‬حفظ پاکدامنی و سالمت نگاه داشتن زندگی‬
‫‪.10‬‬
‫حرفهای و اعتقادات شخصی‪.‬‬
‫ما در دیدگاه خود باید این اهداف را به مطالعهی اخالق مهندسی‬
‫اضافه کنیم زیرا مطالعهی اخالق بدون انتظار به دستیابی به‬
‫هدف ارزش زیادی ندارد‪ .‬در همان حال تعقیب این اهداف به‬
‫شیوهی غیر مستقیم و تلویحی بهتر عملی میشود‪ .‬شیوهی مناسب‬
‫مطالعه و تدریس موثرتر از روش موعظه کردن و امتحان گرفتن‬
‫است‪ .‬مطالعهی اخالق در سطح دانشگاه بایستی متضمن ایجاد‪،‬‬
‫توسعه و تحریک حساسیت اخالقی باشد‪.‬‬
‫سواالتی برای گفتگو و مباحثه‬
‫‪ .1‬در موارد ذیل‪ ،‬ارزشهای اخالقی‪ ،‬مسائل و معماها را در صورت‬
‫وجود پیدا کنید و توضیح دهید که چرا شما آنها را ارزش یا‬
‫مسالهی اخالقی در نظر میگیرید‪.‬‬
‫الف‪ .‬مهندسی به شرکتش اطالع میدهد که با صرف هزینهای به نسبت‬
‫اندک و با استفاده از حبابی با دوامتر میتوان به عمر‬
‫چراغقوهها چند سال اضافه کرد‪ .‬شرکت به این نتیجه میرسد که‬
‫استفاده نکردن از حباب جدید بیشتر به نفعش است زیرا هم‬
‫هزینهها پایینتر نگاه داشته میشود و هم نفع استهالک ذاتی کاال‬
‫که باعث میشود مشتریها نیاز به خرید چراغقوههای بیشتری‬
‫داشته باشند محفوظ بماند‪.‬‬
‫ب‪ .‬یک شتابدهندهی خطی الکترون برای مقاصد پزشکی به شکل یک‬
‫سیستم دو حالته طراحی شده بود که میتوانست اشعهی ‪ X‬یا‬
‫شعاعهای الکترونی تولید کند‪ .‬این دستگاه برای مدتی نسبتا‬
‫طوالنی مورد استفادهی موفقیت آمیز بوده است اما گهگاه‬
‫بیماران مورد تابش بیش از حد قرار میگرفتند که باعث عوارض‬
‫بعدی دردناک میشد و در چند مورد نیز به مرگ بیمار منجر شد‪.‬‬
‫بیماری در مراجعه مجدد متحمل درد زیادی شد اما اپراتور که‬
‫دور از محل بیمار قرار داشت متوجه هیچ مشکلی نشد زیرا امکان‬
‫ارتباط بین آن دو وجود نداشت‪ :‬اینترکام خراب شده بود و‬
‫مونیتور ویدئویی خاموش بود‪ .‬ضمنا بیمار نمیتوانست بدون‬
‫دریافت کمک از بیرون از اتاق اشعه خارج شود و به این ترتیب‬
‫بیمارستان در تقصیر سهیم بود‪ .‬تولید کنندهی ماشین پس از‬
‫بررسی سرسری آن اصرار داشت که سیستمهای کامپیوتری کنترل‬
‫مطمئنا دچار خطا نشدهاند و هیچ کس نباید اطالعات ثابت نشده‬
‫افتراآمیزی در مورد دستگاه پخش کند‪ .‬سرانجام با تالشهای‬
‫شبانه روزی فیزیکدان بیمارستان رد پای مساله در خطایی در‬
‫نرمافزار یافته شد‪ .‬این خطا بر اثر تالشهای تولید کننده برای‬
‫کاربرپسندتر کردن ماشین به وجود آمده بود‪.‬‬
‫‪ .2‬با در نظر گرفتن مثال ریهی مصنوعی در مورد این که چرا یک‬
‫ارتباط انسانی ساده تاثیر به آن بزرگی ایجاد کرد اظهار نظر‬
‫کنید‪ .‬این مثال در مورد این که چه چیزی به مهندسان قبل و‬
‫بعد از مالقات انگیزه میداد چه میگوید؟ آیا این مثال آنقدر‬
‫منحصر به فرد است که اجازهی تعمیم به سایر محصوالت مهندسی را‬
‫ندهد؟‬
‫‪ .3‬آیا مسالهی اس یو وی در سطح کالن باید به مهندسان به‬
‫عنوان یک گروه و انجمنهای حرفهای آنها ربط پیدا کند؟ و آیا‬
‫مهندسان اتومبیلسازی به شکل فردی باید در کارهای روزانهی‬
‫خود نگران تاثیرات عمومی اجتماعی و محیطی اس یو ویها باشد؟‬
‫‪ .4‬ارائهی تعریفی ساده از اخالقیات آسان نیست اما این بدان‬
‫معنا نیست که اخالقیات یک خیال مبهم است‪ .‬فالسفه مدتی طوالنی‬
‫به این تفکر کردهاند که یک تعریف رسا از یک ایده‪ ،‬مجموعهای‬
‫از شرایط الزم و کافی را برای اطالق به آن ایده مشخص میکند‪.‬‬
‫به عنوان مثال این صفات به شکل منطقی برای یک مثلث ضروری‬
‫است و با هم کافی هستند‪ :‬یک شکل مسطح‪ ،‬شامل سه خط راست بسته‬
‫به شکلی که سه زاویه ایجاد میکنند‪ .‬فیلسوفی به نام لودویگ‬
‫ویتگنشتاین ‪ 1951-1889‬اما بحث کرد که اکثر ایدههای معمولی غیر‬
‫فنی نمیتوانند به شکل تر و تمیزی به این شکل تعریف شوند‪ .‬در‬
‫عوض میان اشیائی که کلمات به آنها اطالق میشوند فقط شباهتهای‬
‫خانوادگی متناظر با شباهتهای نسبی بین افراد یک خانواده‬
‫وجود دارد‪ .‬رنگ چشم مشابه‪ ،‬شکل بینی‪ ،‬فرم بدن‪ ،‬خلق و خو و‬
‫غیره‪ .‬به این ترتیب یک کتاب میتواند جلد گالینگور یا جلد‬
‫مقوایی یا الکترونیکی یا چاپ شده یا دستنویس باشد‪ ،‬به‬
‫انگلیسی باشد یا به آلمانی و غیره‪ .‬آیا میتوانید شرطهای الزم‬
‫و کافی برای ایدههای زیر پیدا کنید؟ صندلی‪ ،‬ساختمان‪ ،‬انرژی‪،‬‬
‫ایمنی و اخالق‪.‬‬
‫‪ .5‬متاسفانه بعضی اوقات به میان آمدن سخن از اخالق به جای‬
‫ایجاد اشتیاق و مشارکت باعث بروز غرولند میشود‪ .‬زیرا سخن از‬
‫اخالق بالفاصله محدودیتهای شاق و مخالفتهای ناخوشایند را در‬
‫ذهن متبادر میسازد‪ .‬بدتر از آن‪ ،‬سخن از اخالق تصاویری از‬
‫زهدفروشی‪ ،‬تظاهر و رفتارهای افراطی کیفری و جستجو به دنبال‬
‫مقصر و تنبیه – رفتارهایی که خود از لحاظ اخالقی در معرض‬
‫انتقاد هستند – را مجسم میسازد‪ .‬رویداد اخیری را به خاطر‬
‫بیاورید که منجر به اعتراض عمومی شده است‪ .‬با توجه به این‬
‫رویداد در مورد تفاوت عقالنیت اخالقی و داشتن عقدهی اخالق و در‬
‫رد عقدهی اخالق بحث کنید‪ .‬در این بحث به مواردی از قبیل وسعت‬
‫نظر‪ ،‬سعهی صدر‪ ،‬درک زمینهی بحث و تعهد اشاره کنید‪.‬‬
‫پذیرش و اشتراک در مسئولیت‬
‫هربرت هوور قبل از این که به ریاست جمهوری ایاالت متحدهی‬
‫امریکا برسد مهندس معدن بود‪ .‬او در خاطراتش در بارهی مهندسی‬
‫چنین میگوید‪:‬‬
‫«حرفهی عالیای است‪ .‬در آن افسونی هست‪ ،‬با مشاهدهی این که یک‬
‫تکه خیال با کمک علم به شکل یک نقشه بر روی کاغذ شکل‬
‫میگیرد‪ .‬سپس به سمت واقعیت یافتن در سنگ یا فلز یا انرژی‬
‫پیش میرود‪ .‬سپس برای انسانها شغل و خانه ایجاد میکند و سپس‬
‫استاندارد زندگی را باال میبرد و بر رفاه زندگی میافزاید‪.‬‬
‫این بزرگترین افتخار یک مهندس است‪.‬‬
‫تعهد بزرگ یک مهندس در مقایسه با صاحبان دیگر مشاغل در این‬
‫است که کارهای وی ناپوشیده و در معرض دید همگان است‪ .‬اعمال‬
‫او‪ ،‬قدم به قدم به شکل مادهی سخت است‪ .‬او نمیتواند مانند یک‬
‫پزشک اشتباهاتش را در قعر گور پنهان سازد‪ .‬او نمیتواند‬
‫خطاهایش را مانند یک وکیل با جر و بحث ناپدید سازد و خطا را‬
‫به گردن قاضی بیاندازد‪ .‬او نمیتواند مانند یک معمار خطاهایش‬
‫را با درختان و پیچکها بپوشاند‪ .‬او نمیتواند مانند یک‬
‫سیاستمدار کاستیهای خود را با تهمت به رقیب پردهپوشانی کند‬
‫و امیدوار باشد که مردم فراموش کنند‪ .‬مهندس نمیتواند از‬
‫پذیرفتن خطایش طفره رود‪ .‬اگر کارهای مهندس کار نکنند او‬
‫ملعون است‪».‬‬
‫هوور در زمانی به تعمق پرداخت که مهندسی حداقل در ظاهر تحت‬
‫حاکمیت مشاور مستقل بود نه مهندس در استخدام شرکت مهندسی‪.‬‬
‫در زمان او افراد مهندس آسانتر میتوانستند با حسی از‬
‫مسئولیت شخصی برای کل پروژه کار کنند‪ .‬وقتی پلی میشکست یا‬
‫کشتیای غرق میشد پیدا کردن مهندس مقصر سادهتر بود‪ .‬این‬
‫موضوع به صحه گذاشتن بر رویای فردگرایی هوور چه در خالقیت و‬
‫چه در مسئولیت پذیری شخصی در مهندسی کمک میکرد‪.‬‬
‫امروز‪ ،‬محصوالت مهندسی بسیار شبیه به زمان هوور باز و در‬
‫معرض دید هستند‪ .‬در حقیقت رسانه های ارتباط جمعی تضمین‬
‫میکنند که خطاهای بزرگ به خوبی در معرض نظارت دقیق عامه‬
‫قرار بگیرد‪ .‬و این روزها بیش از هر زمان دیگری مهندس وجود‬
‫دارد‪ .‬با این وجود‪ ،‬علی رغم تعدادشان‪ ،‬مهندسان امروز کمتر‬
‫از زمان هوور به چشم مردم میآیند‪ .‬پیشرفت تکنولوژی بدیهی و‬
‫عادی تلقی میشود و شکستهای تکنولوژیکی اگر به گردن دولت‬
‫انداخته نشود به گردن شرکتهای بزرگ انداخته میشود‪ .‬و به چشم‬
‫عموم‪ ،‬نمایندهی هر شرکتی مدیر سطح باالی آن است‪ .‬کسی که از‬
‫کارهای روزانهی خالقانهی مهندسان شرکت بسیار بدور است‪ .‬این‬
‫نامرئی بودن باعث میشود که مهندسان به سختی بتوانند احساسی‬
‫از درک مشترک و پاسخگویی به جامعه را در خود حفظ کنند‪ .‬با‬
‫این وجود افرادی که برای کار خود مسئولیت میپذیرند میتوانند‬
‫تاثیر بسیار عظیمی ایجاد کنند‪ .‬مثال زیر این قضیه را بیشتر‬
‫روشن میکند‪.‬‬
‫نجات برج سیتیکورپ‬
‫بیل لومژر‪ ،‬مهندس سازه‪ ،‬و هیو استابینز‪ ،‬معمار‪ ،‬وقتی روی‬
‫طرحهای پنجمین آسمانخراش مرتفع نیویورک کار میکردند با‬
‫چالشی مواجه شدند‪ .‬کلیسای لوتری سنت پیتر گوشه ای از زمینی‬
‫که سازه در آن بایستی بنا می شد را در مالکیت خود داشت‪.‬‬
‫موافقتی بدین شرح حاصل گردید‪ :‬برج بانک روی پایه هایی به‬
‫ارتفاع نه ‪ 9‬طبقه بنا می شد که هر پایه در وسط اضالع ساختمان‬
‫قرار داشت‪ .‬به کلیسای سنت پیتر ساختمان جدیدی که آزادانه‬
‫زیر یکی از گوشه های مرتفع ستون دار ساختمان قرار داشت داده‬
‫می شد‪ .‬سیتیکورپ سنتر در سال ‪ 1977‬ساخته شد و ساختمان جدید‬
‫کلیسا مطابق تصویر زیر گوشه ی چپ پایین ساختمان به چشم می‬
‫خورد‪.‬‬
‫تصویر بدون پرسپکتیو برج سیتیکورپ و ساختمان کلیسا که در‬
‫گوشه پایین سمت چپ قرار دارد‪ .‬بادبارها‪ F :‬مقابل و ‪Q‬‬
‫متمایل‪ .‬باز سازی از ‪...‬‬
‫سازهی لومژر از آنجا با سازههای رایج تفاوت داشت که ستونها‬
‫به جای این که در گوشههای بنا قرار گرفته باشند در وسط اضالع‬
‫قرار داشتند و نیمی از بار وزنی و تمام بار بادی سازه متکی‬
‫بر چارچوب خرپاهایی مشتمل بر بادبندهایی در خارج از برج‬
‫اتکا داشت‪ .‬عالوه بر این لومژر یک ضربه گیر جرمی تنظیم شده‬
‫که اولین در نوع خود بود که در یک ساختمان مرتفع به کار‬
‫میرفت نصب کرد تا از نوسان ساختمان در باد جلوگیری کند‪.‬‬
‫یک سال بعد از پایان ساخت برج‪ ،‬یک دانشجوی مهندسی سواالتی‬
‫مطرح کرد که لومژر را بر انگیخت تا برخی از جنبههای طراحی‬
‫برج را بازبینی کند و خودش نیز سواالتی مطرح نماید‪ .‬مثال آیا‬
‫سازه میتواند در برابر برخی از بارها که توسط بادهای جانبی‬
‫قوی ایجاد میشوند مقاومت نماید؟ در چنین حالتهایی دو پهلوی‬
‫ساختمان نیروهای اریب باد را دریافت میکنند و نیروی حاصل ‪40‬‬
‫درصد بیشتر از زمانی است که باد مستقیما به یکی از پهلوهای‬
‫ساختمان برخورد میکند‪ .‬تنها شرطی که در نظامنامه ساختمان‬
‫بیان شده بود توانایی تحمل بارهای بادی عمودی خاص بود و این‬
‫مبنایی برای طراحی بادبندها بود‪ .‬اما جای نگرانی نبود زیرا‬
‫بادبندها به گونهای طراحی شده بودند که میتوانستند چنین بار‬
‫اضافهای را به راحتی تحمل نمایند به شرط این که کیفیت جوشها‬
‫در حد کیفیت باالی مورد انتظار بودند‪.‬‬
‫با این حال سواالت دانشجو لومژر را بر انگیخت تا از دفترش در‬
‫کمبریج ماساچوست به دفترش در نیویورک تماس تلفنی برقرار کند‬
‫تا از استنلی گلدشتین مهندس مسئول برپایی برج در مورد‬
‫اتصاالت جوشکاری شده اسکلت ساختمان سوال کند‪ .‬کار چقدر سخت‬
‫بود؟ کیفیت کار چقدر خوب بود؟ پاسخ گلدشتین لومژر را ناامید‬
‫کرد‪ .‬گلدشتین گفت‪« :‬نمیدانستید؟ اتصاالت اصال جوشکاری نشده‬
‫اند‪ .‬از بتلهم استیل به ما گفتند که فکر نمیکنند که نیازی‬
‫به جوشکاری باشد‪ ».‬دفتر نیویورک بر اساس اجازهای که داشتند‬
‫پیشنهاد پیچ و مهره کردن اتصاالت را پذیرفته بودند و باز هم‬
‫مسالهی بادهای مورب در نظر گرفته نشده بود‪.‬‬
‫در ابتدا لومژر زیاد نگران نبود‪ .‬زیرا ضربه گیر جرمی تنظیم‬
‫شده جلوی نوسان ساختمان در باد را میگرفت‪ ،‬پس او سراغ‬
‫مشاورش در امور رفتار ساختمانهای مرتفع در باد‪ ،‬آلن‬
‫دیونپورت از دانشگاه اونتاریوی غربی رفت‪ .‬دیونپورت با‬
‫بازبینی نتایج آزمونهای یک نمونهی کوچک شده از ساختمان‬
‫سیتیکورپ در تونل باد که قبال انجام شده بود گزارش کرد که یک‬
‫بار باد مورب بسیار بیشتر از ‪ 40‬درصدی که در یک مدل ریاضی‬
‫ایدهآل محاسبه شده بود از بارباد مستقیم فرا میرود‪.‬‬
‫بادهایی که میتوانستند برخی از اتصاالت پیچ و مهرهای حیاتی‬
‫را تخریب کنند و در نتیجه کل ساختمان را به مخاطره بیافکنند‬
‫در نیویورک هر شانزده سال رخ میدهند‪ .‬خوشبختانه بادبندهایی‬
‫که نیاز به تقویت داشتند قابل دسترس بودند اما کار پر مشقت‬
‫و گران بود و هزینه ای بیش از مقدار بیمهای که لومژر را‬
‫پوشش میداد به دنبال داشت‪.‬‬
‫لومژر با یک معمای اخالقی مواجه شده بود که حاصل تضادی بود‬
‫بین مسئولیتش در برابر ایمنی ساختمان به خاطر مردمی که از‬
‫آن استفاده میکردند‪ ،‬تعهداتش در برابر شرکای مالی و‬
‫مصلحتاندیشی شخصی که با ساکت ماندن براورده میشد‪ .‬چه باید‬
‫میکرد؟ او به خانهی تابستانیش در جزیرهای در دریاچهی سباگو‬
‫در ایالت مین رفت‪ .‬آنجا در آرامش دوباره تمام طراحی و اعداد‬
‫حاصل از آزمایش تونل باد را بررسی کرد‪ .‬ناگهان «احساسی‬
‫تقریبا سرگیجهآور از قدرت» به او دست داد و پی برد که تنها‬
‫او است که میتواند با در دست گرفتن ابتکار عمل جلوی بروز‬
‫نهایی یک فاجعه را بگیرد‪.‬‬
‫لومژر که حاال تصمیمش را گرفته بود به سرعت وارد عمل شد‪ .‬او‬
‫و استابینز با بیمهگرها‪ ،‬وکال‪ ،‬مدیریت بانک و دپارتمان‬
‫شهرسازی شهر مالقات کردند تا مساله را توصیف کند‪ .‬برنامهای‬
‫برای تجهیز و به روز رسانی ساختمان مورد توافق قرار گرفت‪.‬‬
‫بادبندها در نقاط حیاتی با جوش دادن صفحاتی فوالدی به ضخامت‬
‫دو اینچ روی بیش از دویست اتصال پیچمهرهای تقویت میشدند‪.‬‬
‫روزنامه نگاران که در ابتدا از رفت و آمد وکال به دفاتر‬
‫مختلف کنجکاو شده بودند‪ ،‬با تعطیلی روزنامههای مهم نیویورک‬
‫به علت اعتصاب ناپدید شدند‪ .‬وکال از لزلی رابرتسون مهندس‬
‫ساختمان با تجربه در مدیریت بحران مشورت خواستند‪ .‬او دفتر‬
‫مدیریت رویدادهای غیر منتظرهی شهردار و صلیب سرخ را در‬
‫جریان قرار داد تا در صورت بروز تندباد بتوان ساختمانهای‬
‫اطراف برج را تخلیه نمود‪ .‬او ترتیبی داد که شبکهای از تنش‬
‫سنجهایی به نقاط مهم سازه متصل شود تا بتوان از نقطهی دور‬
‫دستی تنش واقعیای را که فوالد متحمل میشود مطالعه کرد و مورد‬
‫نظارت قرار داد‪ .‬لومژر بر نصب مولد برق اضطراری اصرار داشت‬
‫تا ضربه گیر جرمی بدون وقفه در حال کار باشد‪.‬‬
‫وقتی تندباد اال (‪ )Ella‬در حوالی ساحل پدیدار شد‪ ،‬نگرانیهایی‬
‫به وجود آمد‪ ،‬اما کار روی اتصاالت بسیار مهم تقریبا به پایان‬
‫رسیده بود‪ .‬نهایتا تندباد تغییر مسیر داد و ضرورتی برای‬
‫تخلیه پیش نیامد‪ .‬با این وجود طرح نوسازی و ضربه گیر جرمی‬
‫تنظیم شده به گونهای آماده شدهاند تا در مقابل تندبادهایی‬
‫که هر دویست سال یک بار رخ میدهند نیز بتوانند مقاومت کنند‪.‬‬
‫طرفین توانستند خارج از دادگاه با هم مصالحه کنند‪ ،‬به‬
‫استابینز اتهامی وارد نشد‪ ،‬دو میلیون دالری که بیمهگر لومژر‬
‫پرداخت آن را پذیرفته بود از لومژر و شرکایش دریافت شد و‬
‫مبلغ کلی صورتحساب تعمیرات بر ‪ 12.5‬میلیون دالر بالغ گردید‪.‬‬
‫نه تنها لومژر جان انسانها را نجات داد و شرافتش را محفوظ‬
‫نگاه داشت بلکه شهرتش به جای لکه دار شدن بر اثر این رخداد‪،‬‬
‫افزوده گردید‪.‬‬
‫معانی مسئولیت‬
‫وقتی میگوییم لومژر به عنوان فرد و به عنوان یک مهندس مسئول‬
‫بود ممکن است چند چیز منظورمان باشد‪ :‬او به مسئولیتهایش عمل‬
‫کرد (وظایف) او برای چنین کردن مسئول بود (پاسخگو بود) او‬
‫مسئوالنه عمل کرد (با وجدان رفتار کرد) و او شایستهی ستایش‬
‫است‪ .‬بیایید این معانی مرتبط مسئولیت را بررسی کنیم‪ .‬با‬
‫وظایف شروع میکنیم – ایدهی محوریای که سایر معانی حول آن‬
‫میگردند‪.‬‬
‫‪ .1‬وظایف‪ .‬مسئولیتها وظیفه هستند – گونهای از اعمال که‬
‫انجام دادن آنها از لحاظ اخالقی اجباری است‪ .‬بعضی از‬
‫تعهدات بر گردن همهی ما هستند مانند راستگو بودن‪،‬‬
‫عدالت و درستکاری‪ .‬تعهدات دیگر مسئولیتهای شغلی هستند‬
‫و زمانی که نقشی را میپذیریم بر عهدهی ما گذاشته‬
‫میشوند‪ .‬نقشهایی مانند پدر بودن‪ ،‬کارمند بودن و حرفهای‬
‫بودن‪ .‬بر همین اساس یک مهندس ایمنی ممکن است‬
‫مسئولیتهایی مبنی بر بازدید منظم از کارگاههای‬
‫ساختمانی داشته باشد یا یک مهندس عملیات ممکن است‬
‫مسئولیتهایی برای شناسایی فواید و مخاطرات بالقوهی یک‬
‫سیستم در مقایسه با سیستم دیگر داشته باشد‪.‬‬
‫‪ .2‬پاسخگویی‪ .‬مسئول بودن به معنای پاسخگو بودن است‪ .‬این‬
‫به معنای داشتن ظرفیتهای عمومی برای عملکرد اخالقی شامل‬
‫ظرفیت درک و عمل بر اساس دالیل اخالقی است‪ .‬همچنین به‬
‫معنای پاسخگو بودن در برابر چگونگی برآورده ساختن‬
‫وظایف است‪ .‬به عبارت دیگر آماده است که توسط افراد‬
‫دیگر به طور عام و افراد خاصی در موقعیتهای باالتر به‬
‫طور خاص بازخواست شود‪ .‬ما میتوانیم احضار شویم تا‬
‫توضیح دهیم که چرا چنین عمل کردیم و توجیه یا عذر موجه‬
‫ارائه نماییم‪ .‬به عالوه ما میتوانیم خود را برای عمل به‬
‫وظایف پاسخگو بدانیم‪ ،‬گاهی با احساس افتخار و سرافرازی‬
‫و گاهی با احساس گناه به خاطر زیان رساندن به دیگران و‬
‫شرم برای شکست در نیل به ایدهآلها‪.‬‬
‫خطاکاری دو شکل به خود میگیرد‪ .‬خطاکاری عمدی و اهمال‪.‬‬
‫خطاکاریهای عمدی زمانی اتفاق میافتند که ما میدانیم‬
‫آنچه انجام میدهیم بد است و برای انجام آن از سوی کسی‬
‫تحت فشار قرار نگرفتهایم‪ .‬نوعی از خطاکاریهای عمدی‬
‫خودسرانه عمل کردن است‪ .‬خودسری به معنای نادیده گرفتن‬
‫آشکار خطرات شناخته شده و مسئولیتها است‪ .‬دیگر‬
‫خطاکاریهای عمدی به علت ضعف اراده است که در این صورت‬
‫تسلیم وسوسهها میشویم یا این که به اندازهی کافی سخت‬
‫تالش نمیکنیم‪ .‬در مقابل‪ ،‬اهمال زمانی اتفاق میافتد که‬
‫به طور ناخواسته در براورده ساختن مسئولیتها دقت کافی‬
‫به خرج نمیدهیم‪ .‬ممکن است در زمان بروز خطا نمیدانستیم‬
‫آنچه انجام میدهیم چه پیامدهایی دارد اما میبایستی‬
‫میدانستیم‪ .‬مهندسی ضعیف به سبب بیلیاقتی صرف معموال در‬
‫این دسته میگنجد‪.‬‬
‫‪ .3‬وجدان‪ .‬مهندسان شایان ستایش از لحاظ اخالقی‪ ،‬کسانی‬
‫مانند لومژر‪ ،‬وظایفشان را میپذیرند و در برآورده ساختن‬
‫آنها براساس وجدان عمل میکنند‪ .‬آنها هشیارانه تالش‬
‫میکنند که کار درست را انجام دهند و تصمیمات صحیحی‬
‫بگیرند و اغلب حتی تحت شرایط دشوار در انجام کار درست‬
‫موفق میشوند‪ .‬البته هیچ کس کامل نیست و امکان دارد که‬
‫در برخی زمینههای زندگی مانند کار با وجدان بیشتری‬
‫نسبت به برخی زمینههای دیگر زندگی مثل پرورش فرزند عمل‬
‫کرد‪.‬‬
‫‪ .4‬مقصر‪/‬شایان تقدیر‪ .‬در زمینههایی که آشکار است که موضوع‬
‫بحث پاسخگویی در برابر خطاکاری است «مسئول» مترادف با‬
‫مقصر میشود‪ .‬در زمینههایی که روشن است که موضوع گفتگو‬
‫کردار صحیح است‪« ،‬مسئول» مترادف با شایانتقدیر میشود‪.‬‬
‫بر همین اساس سوال «چه کسی مسئول طراحی برج آنتن است؟»‬
‫میتواند برای پرسش برای شناختن کسی که مقصر فروریختن‬
‫آن است یا کسی که شایان ستایش برای موفقیت برج در تحمل‬
‫توفان شدید است باشد‪.‬‬
‫معانی ذکر شده همگی در ارتباط با مسئولیت اخالقی بودند‪.‬‬
‫مسئولیت اخالقی با مسئولیتهای ّ‬
‫علی‪ ،‬شغلی و حقوقی همپوشانی‬
‫دارد اما از آنها تفکیکپذیر است‪ .‬مسئولیت علی به معنای علت‬
‫بودن بر یک رخداد است‪( .‬خردسالی که با کبریت بازی میکند و‬
‫باعث سوختن خانهای میشود‪ ،‬اما بزرگسالی که بچه را با کبریت‬
‫رها کرده است از لحاظ اخالقی مسئول است‪ ).‬مسئولیت شغلی یعنی‬
‫کارهایی که در محل استخدام به شخص واگذار شده است‪ .‬مسئولیت‬
‫حقوقی هر چیزی است که قانون آن را مطالبه میکند – شامل‬
‫وظایف قانونی و پاسخگویی در برآورده ساختن آنها‪ .‬مسئولیتهای‬
‫علی‪ ،‬شغلی و قانونی مهندسان در حیطههای وسیعی با مسئولیتهای‬
‫اخالقی آنها همپوشانی دارد اما نه به طور کامل‪ .‬در حقیقت‬
‫معقول است اگر بگوییم فالن قانون توجیه اخالقی ندارد‪ .‬عالوه بر‬
‫این مسئولیتهای حرفهای بر وظیفههای شغلی محدود ارجحیت‬
‫دارند‪ .‬مثال لومژر مسئولیتی برای حفاظت از عموم را به رسمیت‬
‫شناخت و پذیرفت در حالی که شرح آن کار خاص به طور واضح بیان‬
‫نکرده بود که دقیقا از او چه خواسته شده است‪.‬‬
‫ابعاد مهندسی‬
‫بگذارید حاال درک دقیقتری از پیچیدگی تسهیم مسئولیت در‬
‫شرکتها به دست آوریم‪ .‬به عالوه‪ ،‬به دست آوردن درک دقیقتر‬
‫باعث میشود که محدودهی وسیعی از مسائل اخالقی که در مهندسی‬
‫مطرح میشود را آشکار سازیم و آگاهی عمیقتری از این که چگونه‬
‫ارزشهای اخالقی در جنبههای مهندسی تنیده شده است به دست‬
‫آوریم‪.‬‬
‫مسائل اخالقی همانطور که محصول مسیر مفهوم ذهنی تا تکامل‬
‫فیزیکی را طی میکند مطرح میشوند‪ .‬مهندسان هم به مسائل اخالقی‬
‫و هم به مسائل فنی ای برخورد میکنند که به کیفیت کار‬
‫همکاران در تمام سطوح‪ ،‬فشار اعمال شده توسط محدودیت زمان و‬
‫هوسهای بازار‪ ،‬تنوع مواد اولیهی در دسترس و روابط سلسله‬
‫مراتبی اقتدار داخل شرکت مربوط میشود‪ .‬شکل ‪ 2-1‬مراحل کاری‬
‫مختلفی را که به تبدیل مفهوم یک محصول به طرح‪ ،‬تولید‪ ،‬فروش‬
‫استفاده و انهدام نهایی منجر میشود نمایش میدهد‪.‬‬
‫برای سادگی‪ ،‬چندین عبارت به مفهوم کالن و عامل به کار‬
‫رفتهاند‪ .‬محصوالت میتوانند لوازم خانگی تولید شده در یک‬
‫فرایند تولید انبوه‪ ،‬کل یک سیستم ارتباطی‪ ،‬یا یک مجتمع‬
‫تصفیهی نفت باشند‪ .‬تولید میتواند در یک سالن کارخانه انجام‬
‫شود یا در یک کارگاه ساختمانی‪ .‬مهندسان میتوانند کارمندان‬
‫یک شرکت کوچک یا بزرگ‪ ،‬کار آفرین یا مشاور باشند‪ .‬سازمانها‬
‫(موسسات) میتوانند موسسات انتفاعی‪ ،‬دفاتر مشاوره یا ادارهی‬
‫فواید عامهی یک شهر باشد‪ .‬کارها میتواند ایجاد مفهوم یک‬
‫محصول‪ ،‬بهبود بخشیدن به یک محصول موجود‪ ،‬طراحی دقیق بخشی از‬
‫یک موتور یا تولید یک محصول بر اساس نقشهها و مستندات ارائه‬
‫شده توسط گروه دیگر را شامل باشد‪.‬‬
‫ایدهی یک محصول جدید ابتدا در یک طراحی مفهومی ظهور میکند‪.‬‬
‫این طرح مفهومی منجر به برقراری مشخصات عملکرد و انجام یک‬
‫تحلیل اولیه بر اساس ارتباطات کارکردی متغیرهای طراحی‬
‫میشود‪ .‬این فعالیتها منجر به یک تحلیل دقیقتر و احتماال با‬
‫کمک شبیهسازیهای کامپیوتری و مدلها و نمونه های اولیه‬
‫فیزیکی میشود‪ .‬محصول نهایی فعالیت طراحی‪ ،‬مشخصات جزئی و‬
‫نقشههای تفصیلی کلیهی اجزا است‪.‬‬
‫فعالیت عمدهی بعدی‪ ،‬تولید است که شامل زمانبندی و انجام‬
‫فعالیتهای خرید مواد اولیه و اجزا‪ ،‬تولید قطعات‪ ،‬مونتاژ‬
‫اولیه‪ ،‬مونتاژ نهایی و آزمون عملکرد محصول است‪.‬‬
‫فروش‪ ،‬یا تحویل‪ ،‬در صورتی که کاال نتیجهی یک قرارداد باشد‪،‬‬
‫در مرحلهی بعدی میآید‪ .‬بعد از آن مهندسان تولید کننده یا‬
‫مهندسان مشتری کار نصب‪ ،‬آموزش پرسنل‪ ،‬نگهداری‪ ،‬تعمیر و‬
‫نهایتا بازیافت یا انهدام را انجام میدهند‪.‬‬
‫فرایند به ندرت به شکل هموار و پیوسته آنگونه که فلشهای وسط‬
‫تصویر که به سمت پایین نشانه رفتهاند نشان میدهند انجام‬
‫میشود‪ .‬به جای این سلسلهی بدون انقطاع‪ ،‬در میان یا در‬
‫انتهای هر مرحله اغلب به مراحل قبلی عقبگرد انجام میشود تا‬
‫در طرحی که تا حاال توسعه یافته است تغییراتی اعمال شود‪.‬‬
‫خطاها بایستی یافته و اصالح شوند‪ .‬ممکن است تغییراتی الزم‬
‫باشد تا عملکرد محصول بهبود یابد یا محدودیتهای هزینه و‬
‫زمان در نظر گرفته شوند‪ .‬به گفتهی هربرت سیمون «طراحی معموال‬
‫نوعی حل مساله است که ما اغلب آن را بد‪-‬ساختار مینامیم‪...‬‬
‫کار از ابتدا با یک هدف خوشتعریف آغاز نمیشود‪ .‬و از ابتدا‬
‫راهحلهای جایگزین به خوبی مشخص نشدهاند یا اینکه اصال چیزی‬
‫به عنوان راهحل جایگزین وجود ندارد‪ .‬اهداف و جایگزینها باید‬
‫از میان خود فرایند طراحی سر برآورند‪ .‬یکی از اولین کارها‬
‫این است که اهداف مشخص شوند و جایگزینها تعریف شوند‪».‬‬
‫طراحی یک فرایند تکراری است که تعدادی از گامهای بازگشتی در‬
‫آن با خطهای باریک و فلشها در هر دو طرف تصویر نشان داده‬
‫شدهاند‪ .‬همانطور که نشان داده شده است مهندسان در طی تالش‬
‫اولیه برای یک راه حل وقتی به مانعی برخورد میکنند یا‬
‫رویکرد بهتری به ذهنشان خطور میکند مجبور به توقف میشوند‪.‬‬
‫سپس به یکی از مراحل قبلی بازگشت میکنند تا تغییرات مورد‬
‫نظرشان را انجام دهند‪ .‬چنین بازبینیهایی در طی تکرارهای‬
‫بعدی طراحی‪ ،‬تولید و اجرا در همان مراحل متناظر با کارهای‬
‫قبلی شروع و خاتمه نمییابند‪ .‬این بدان علت است که حکم‬
‫بازگشت تحت فرمان آخرین یافتهها از آزمایشات جاری‪ ،‬تحت‬
‫تاثیر نتایج تکرارهای قبلی و تجربههای حاصل از طرح محصوالت‬
‫مشابه است‪.‬‬
‫تغییراتی که در طی یک مرحله انجام میشوند نه تنها مراحل‬
‫بعدی را تحت تاثیر قرار میدهند بلکه ممکن است به ارزیابی‬
‫تصمیمات قبلی هم نیاز پیدا کنند‪ .‬درخواستهای تغییر در طراحی‬
‫در زمانی که تولید و ساخت در جریان است باید با دقت ویژه‬
‫رسیدگی شوند‪ ،‬در غیر این صورت ممکن است عواقب ناگواری مانند‬
‫خرابی راهروی هیات‪-‬رجنسی که در تصویر یک سه نمایش داده شده‬
‫است به بار آورد‪ .‬سر و کله زدن با پیچیدگی نیاز به همکاری‬
‫نزدیک میان مهندسان بخشهای مختلف زیادی در زمینههای مختلف‬
‫مانند شیمی عمران برق صنایع و مکانیک دارد‪ .‬نادر نیست که در‬
‫موسسات مهندسی «ذهنیت سیلو وار» شایع باشد‪ .‬این ذهنیت باعث‬
‫میشود مهندسان کاری که توسط گروههایی غیر از خودشان انجام‬
‫شده است را دستکم بگیرند یا تحقیر کنند‪ .‬در چنین شرایطی‬
‫بهبود بخشیدن طرح و حتی اصالح اشتباهها بسیار دشوار است‪ .‬به‬
‫نفع مهندسان است که با همکارانشان در آن سوی این مرزهای‬
‫مصنوعی ارتباط برقرار نمایند تا اطالعات بتواند با آزادی‬
‫بیشتری جریان پیدا کند‪ .‬این گونه ارتباطات زمانی که نیاز به‬
‫حل مسائل پیچیدهی اخالقی پیش میآید اهمیت ویژه مییابند‪.‬‬
‫تکرار میکنیم که مهندسی عموما عبارت نیست از طرحها یا‬
‫فرایندهایی که یکی پس از دیگری طی پیشرفت مستقیم کارهای جدا‬
‫از هم کامل میشوند؛ بلکه مهندسی عبارت است از فرایند سعی و‬
‫خطا با عقبگردهایی برپایهی تصمیمهای حاصل از بررسی نتایج به‬
‫دست آمده در طی مسیر‪ .‬تکرارهای طراحی به حلقههای پسخور‬
‫شباهت دارد‪ .‬و مانند همهی سامانههای کنترلی پسخوری که به‬
‫خوبی کار میکنند مهندسی‪ ،‬محیطهای طبیعی و اجتماعیای را که‬
‫بر محصول و مردمی که از محصول استفاده میکنند تاثیر گذار‬
‫هستند در محاسبات وارد مینماید‪ .‬بنابراین بگذارید یک بار‬
‫دیگر به سراغ کارهای مهندسی برویم‪ .‬این بار طبق آنچه که در‬
‫جدول ‪ 1-1‬همراه با مثالهایی از مسائلی که ممکن است پیش بیاید‬
‫فهرست شده است‪.‬‬
‫مسائل جدول ‪ 1-1‬ممکن است ناشی از کوتاهی قسمت مهندسان‪،‬‬
‫ناظران آنها‪ ،‬تولید کنندگان یا کاربران محصول باشد‪ .‬دالیل‬
‫مسئول به وجود آمدن مسائل ممکن است اشکال مختلفی داشته‬
‫باشد‪:‬‬
‫الف) کوتهبینی‪ ،‬که اگر به شکل دید تونلی ظاهر شود که نسبت‬
‫به روشهای سنتی تعصب دارد از دیدن جایگزینهای مناسب عاجز‬
‫است و اگر به شکل گروهاندیشی (عبارتی که توسط ایروینگ جانیس‬
‫اختراع شده است) ظاهر شود با پایمال کردن اندیشهی نقادانه‬
‫به ارتقای مقبولیت میپردازد‪.‬‬
‫ب) بیکفایتی مهندسانی که کارهای فنی را انجام میدهند‪.‬‬
‫ج) کمبود زمان یا کمبود مواد اولیهی مناسب‪ ،‬که هر دو‬
‫میتواند به ضعف مدیریت نسبت داده شود‪.‬‬
‫د) ذهنیت سیلو وار که باعث میشود اطالعات به شکل جدا جدا‬
‫متمرکز شود و از توزیع شدن آن میان دپارتمانهای مختلف‬
‫جلوگیری میکند‪.‬‬
‫ه) تصور این که جایی در پایین دست‪ ،‬مهندسان ایمنیای هستند‬
‫تا جلوی مسائل بالقوه را بگیرند‪.‬‬
‫و) استفاده یا دور انداختن نامناسب محصول توسط دارنده یا‬
‫استفاده کنندهی بیاحتیاط‬
‫ز) عدم صداقت در هر یک از فعالیتهایی که در تصویر ‪ 1-2‬نمایش‬
‫داده شده است و فشار مدیریت برای استفاده از میانبر ها‪.‬‬
‫ح) بی توجهی به این که پس از فروش‪ ،‬در زمان استفاده‪ ،‬محصول‬
‫چگونه مورد استفاده قرار میگیرد‪.‬‬
‫با وجود کامل نبودن‪ ،‬این فهرست محدودهی مسائلی را که‬
‫میتواند برای مهندسان چالشهای اخالقی ایجاد کند نشان میدهد‪.‬‬
‫فهرست همچنین به این که چرا مهندسان باید دور اندیشی و‬
‫احتیاط داشته باشند‪ ،‬مخصوصا زمانی که دربارهی افرادی که‬
‫ممکن است به نحو غیر مستقیم به شکل خوب یا بد توسط محصوالت و‬
‫تصمیمات آنها مورد تاثیر قرار بگیرند تصور و تعمق میکنند‪،‬‬
‫اشاره دارد‪.‬‬
‫سواالتی برای گفتگو و مباحثه‬
‫‪ .1‬آیا لومژر میبایستی به محض شناسایی خطر ساختاری در‬
‫ساختمان سیتیکورپ به کارمندانی که در آن ساختمان و‬
‫ساختمانهای همسایه کار میکردند و عامهی مردم که در این‬
‫ساختمانها رفت و آمد میکردند اعالم خطر میکرد یا همین‬
‫که او اطمینان حاصل کرد که طرحهای تخلیه آماده هستند و‬
‫خود وی نیز آمادهی اعالم خطر در صورت بروز توفان بزرگی‬
‫است کافی بود؟‬
‫‪ .2‬قوانین نقش بسیار مهمی را در مهندسی ایفا میکنند‪ ،‬اما‬
‫گاهی اوقات بر منش اخالقی سایه میافکنند یا حتی آن را‬
‫تهدید میکنند‪ .‬بنابراین وکال اغلب به افراد توصیه‬
‫میکنند که به مسئولیت خود اعتراف نکنند‪ .‬برخی موقعیتها‬
‫که عمل به چنین گفتهای سودمند است را به خاطر بیاورید‪.‬‬
‫سپس بحث کنید که آیا در قضیهی سیتیکورپ این پیشنهاد به‬
‫لومژر پیشنهاد درستی بود؟‬
‫‪ .3‬هربرت هوور فرض میکند که مهندسان در برابر این که‬
‫محصوالتشان طبق انتظار عمل میکنند یا نه پاسخگو هستند‪.‬‬
‫اما فرض کنید آنطور که رایج است یک مهندس فقط روی قسمت‬
‫کوچکی از یک ساختمان یا یک کامپیوتر کار میکند‪ .‬آیا‬
‫این که هوور میگوید آن مهندس در مسئولیت کلیت محصول‬
‫سهیم است اشتباه است؟ آیا انچه او میگوید در مورد‬
‫مهندس پروژه که بر کل پروژه نظارت دارد صحیح است؟‬
‫معانی مختلف کلمهی مسئولیت را که در این مورد میتوانند‬
‫به کار روند را شناسایی کنید‪.‬‬
‫تصویر ‪3-1‬‬
‫فروریزش راهروی هیات‪-‬رجنسی در کانزاس سیتی‪ .‬دو راهرو‪ ،‬یکی‬
‫روی دیگری در کنار دیوار یک دهلیز بزرگ که قرار است توسط‬
‫تیرهای صندوقهای جوشکاری شده برپانگاه داشته شوند‪ .‬خود‬
‫تیرهای صندوقهای قرار است به کمک میلههایی که از سقف پایین‬
‫آمدهاند نگهداری شوند‪ .‬به خاطر مشکالتی که در طراحی اولیه‬
‫الف آشکار شد‪ ،‬اصالح ب که عبارت بود از استفاده از دو میلهی‬
‫کوتاتر به جای میلهی بلند پیشنهاد و پذیرفته شد‪ .‬نتیجه‬
‫چیست؟ بار مورد انتظار روی هر یک از تیر صندوقهایها را‬
‫همانطور که در نمودار د نشان داده شده است ‪ P‬پوند در نظر‬
‫بگیریم که برای هر طبقه یکسان است‪ .‬در این صورت در طرح الف‬
‫هر تیر در طبقات باال تحت باری به میزان ‪ P‬قرار میگیرد‪ .‬اما‬
‫همانطور که نمودار ه نشان میدهد تغییر طراحی میزان بار را‬
‫به ‪ 2P‬رساند‪ .‬همانطور که در نمودار ج مالحظه میکنید بار‬
‫اضافه باعث شکست تکیهگاه میله‪/‬تیر‪/‬مهره شد‪ .‬در نتیجه هر دو‬
‫راهرو فرو ریختند و به مرگ ‪ 114‬نفر و زخمی شدن ‪ 200‬نفر منجر‬
‫شدند‪ .‬بعد از حادثه آشکار شد که تغییر طراحی مهر «تایید» بر‬
‫خود داشت اما مورد بررسی قرار نگرفته بود‪ .‬برای اطالعات‬
‫بیشتر در این مورد به کتاب چرا ساختمانها فرو میریزند اثر‬
‫ام‪ .‬لوی و ام‪ .‬سالوادوری ‪ Norton & C. 1992‬مراجعه کنید‪.‬‬
‫‪M. Levy and M. Salvadori, Why Buildings Fall Down [Norton & Co., 1992].‬‬
‫جدول ‪ 1-1‬کارهای مهندسی و مشکالت ممکن‬
‫دستچینی از مشکالت ممکن‬
‫تسک‬
‫ناتوانی در درک ایدههای جدید‬
‫طراحی مفهومی‬
‫نقض امتیازها و اسرار حرفهای‬
‫استفادهی محصول در زمینههای‬
‫غیر مجاز‬
‫فرضهای غیر واقعگرایانه‬
‫اهداف‪ ،‬مشخصات عملکرد‬
‫وابستگی محصول به مواد‬
‫تحلیل ابتدایی‬
‫تحلیل دقیق‬
‫شبیهسازی‪ ،‬ساخت نمونهی اولیه‬
‫مشخصات طراحی‬
‫زمانبندی کارها‬
‫خرید‬
‫تولید قطعات‬
‫مونتاژ‪/‬ساخت‬
‫کنترل کیفیت‪/‬آزمون‬
‫بازاریابی و فروش‬
‫حمل و نقل‪ ،‬نصب‪ ،‬آموزش‬
‫رویهها و ابزارهای ایمنی‬
‫اولیهی ناموجود یا تست نشده‬
‫ناهمگونی‪ :‬جزئیات فراوان در‬
‫زمینهی تخصص مهندس‪ ،‬سطحی در‬
‫بقیهی قسمتها‬
‫استفادهی کورکورانه از‬
‫دادههای کتابهای راهنما و‬
‫برنامههای کامپیوتری که بر‬
‫اساس متدولوژیهای نامشخص به‬
‫دست آمدهاند‪.‬‬
‫آزمون نمونهی اولیه تحت‬
‫شرایط بسیار ایدهآل انجام‬
‫شده است یا اصال انجام نشده‬
‫است‪.‬‬
‫تنظیمات الزم برای زمان تولید‬
‫و زمان استفاده بسیار دشوار‬
‫هستند‪.‬‬
‫تغییرات طراحی با دقت بررسی‬
‫نشدهاند‪.‬‬
‫اعالم زمان غیر واقعگرایانه‬
‫برای تاریخ خاتمه بر اساس‬
‫پیش بینی نکردن زمان کافی‬
‫برای رخدادهای غیر منتظره‬
‫مشخصات کاالها به گونهای‬
‫نوشته شدهاند که به نفع‬
‫تولید کنندهی خاصی است‪.‬‬
‫رشوه‪ ،‬پورسانت و آزمون‬
‫ناکافی روی قطعات خریداری‬
‫شده‬
‫کیفیت غیر یکسان در مواد و‬
‫کار انجام شده روی آنها‪.‬‬
‫کشف نشدن مواد اولیهی و‬
‫قطعات تقلبی‬
‫ایمنی محل کار‬
‫نادیده گرفتن فشار حرکت‬
‫تکراری روی کارگران‬
‫کنترل ضعیف روی ضایعات سمی‬
‫بیطرف نبودن و تحت کنترل‬
‫مدیر تولید بودن کنترل کیفیت‬
‫و بدین ترتیب‪ ،‬آزمونهای‬
‫نیمهکاره و نتایج تقلبی‬
‫تبلیغات غلط در مورد کیفیت و‬
‫آماده بودن کاال‬
‫فروش کاال بیش از نیاز مشتری‬
‫بزرگی بیش از اندازهی محصول‬
‫برای حمل و نقل زمینی‬
‫واگذاری نصب و آموزش به‬
‫پیمانکار بدون نظارت کافی‬
‫وابستگی به ابزارهای ایمنی‬
‫خیلی پیچیده که بسیار در‬
‫معرض خرابی هستند‪.‬‬
‫استفاده‬
‫نگهداری‪ ،‬قطعات یدکی‪ ،‬تعمیرات‬
‫نظارت بر آثار محصول‬
‫بازیافت‪/‬انهدام‬
‫نقصان راه خروج امن ساده‬
‫استفادهی نا مناسب یا‬
‫استفاده در کارهای‬
‫غیرقانونی‪ .‬استفادهی سنگین‪،‬‬
‫آماده نبودن دستورالعمل‬
‫استفاده‬
‫ذخیرهی ناکافی از قطعات‬
‫یدکی‪ ،‬تاخیر در اعالم مشکل در‬
‫زمان کشف ایراد‬
‫نداشتن رویهی رسمی برای‬
‫تعقیب چرخهی حیات محصول و‬
‫اثر آن روی جامعه و محیط‬
‫زیست‬
‫بیتوجهی در اوراق کردن و‬
‫انهدام محصول‪ ،‬بیتوجهی به‬
‫اعالم خطرات محصول به عموم‬
‫حرفهایهای مسئولیتپذیر و شرکتهای اخالقمدار‬
‫مهندسی از بدو تولد به عنوان یک حرفه که از فن قابل تمایز‬
‫است به میزان زیادی در ساختار شرکتها تنیده شده است‪ .‬این‬
‫امر به سبب طبیعت مهندسی هم ناشی از هدف تولید اقتصادی و‬
‫ایمن محصوالت برای عرضه در بازار و هم به دلیل پیچیدگی‬
‫همیشگی پروژههای بزرگ که به همکاری افراد زیادی احتیاج دارد‬
‫است‪.‬‬
‫ادوین تی‪ .‬لیتون پسر‪ ،‬مهندس و مورخ‪ ،‬دو مرحله در توسعهی‬
‫مهندسی به عنوان یک حرفه در قرن نوزدهم تشخیص میدهد‪ .‬اول‬
‫رشد منابع عمومی در طی نیمهی اول قرن‪ ،‬ساخت گستردهی راهآهن‪،‬‬
‫کانالها و دیگر پروژههای بزرگ را که فقط موسسات تکنولوژیکی‬
‫از عهدهی انجام آن بر میآمدند امکانپذیر ساخت‪ .‬دوم از ‪1880‬‬
‫تا ‪ 1920‬که تقاضا برای مهندسی گسترش سریع یافت و تعداد‬
‫مهندسان را بیست برابر کرد‪ .‬همراه این افزایش تقاضا‪ ،‬تقاضا‬
‫برای آموزش مبتنی بر علوم و ریاضیات به وجود آمد و‬
‫دانشکدههای مهندسی به سرعت تکثیر شدند‪ .‬تقریبا در همان زمان‬
‫غلبهی مهندسان مشاور مستقل محو گردید و مهندسی به طور روز‬
‫افزون با شرکتها مرتبط گردید‪.‬‬
‫لیتون همچنین اشاره میکند که کنترل شرکت زیربنای اصلی مسائل‬
‫دشوار اخالقیای است که مهندسان با آنها مواجه میشوند‪.‬‬
‫«مسالهی مهندس بر تضادی میان استقالل حرفهای و وفاداری اداری‬
‫متمرکز است‪ ».‬و «نقش مهندس چهلتکهای از مصالحات میان‬
‫ایدهآلهای حرفهای و مطالبات کسبوکار را به نمایش میگذارد‪».‬‬
‫ما به برخی مسائل دشوار اخالقی برخورد خواهیم کرد که به‬
‫گونهای از تعمیم لیتون حمایت میکنند‪ .‬اما تاکید میکنیم که‬
‫تاثیر شرکت به هیچ وجه فقط منحصر به مهندسی نیست‪ .‬امروزه‬
‫همهی حرفهها شامل پزشکی حقوق روزنامهنگاری و علوم در شرکتها‬
‫تافته شدهاند‪ .‬اخالق حرفهای و اخالق بازرگانی هرچند که به هیچ‬
‫وجه با هم یکسان نیستند باید از همان ابتدا به هم مرتبط‬
‫باشند‪ .‬بگذارید ابتدا مشخصات خالصه واری از اخالق حرفهای‬
‫ارائهی و سپس به اخالق بازرگانی برسیم‪.‬‬
‫حرفه چیست؟‬
‫حرفه به معنای عام کلمه به معنای هر مشغولیتی است که راهی‬
‫برای گذران زندگی به وجود میآورد‪ .‬اما در معنایی که اینجا‬
‫مراد است حرفه آن گونه کاری است که شامل تخصص پیشرفته‪،‬‬
‫خودگردانی و خدمات برنامه ریزی شده به نفع خیر عمومی است‪.‬‬
‫‪ .1‬مهارت پیشرفته‪ .‬حرفهها برای انجام قضاوتهایی که کامال‬
‫روزمره نیستند و امکان مکانیزاسیون آنها وجود ندارد‬
‫نیاز به مهارتهای سطح باال (دانش چگونگی) و اطالعات‬
‫تئوریک (دانش چیستی) دارند‪ .‬آمادگی برای درگیر شدن در‬
‫کار به طور معمول نیاز به تحصیالت رسمی دارد که شامل‬
‫مطالعات فنی در یک یا چند زمینهی دانش سیستماتیک و‬
‫تحصیالت وسیعتر در هنرهای آزاد (علوم انسانی‪ ،‬علوم و‬
‫هنر) است‪ .‬عموما تحصیالت ادامهدار و به روز رسانی دانش‬
‫نیز مورد نیاز است‪.‬‬
‫‪ .2‬خود گردانی‪ .‬مردم به جوامع ساختارمند حرفهای اجازه‬
‫میدهند تا نقش مهمی در برقرار کردن استانداردهایی برای‬
‫پذیرش در حرفه‪ ،‬پیشنویس کردن ضوابط اخالقی‪ ،‬به اجرا در‬
‫آوردن استانداردهای عملکرد و نمایندگی کردن حرفه نزد‬
‫عامه و دولت ایفا کنند‪ .‬که به این اغلب خودمختاری‬
‫حرفهای اطالق میشود‪ .‬خودمختاری حرفهای پایهای فراهم‬
‫میکند که افراد حرفهای در کار خود قضاوتهای حرفهای‬
‫خودمختار انجام دهند‪.‬‬
‫‪ .3‬نفع عامه‪ .‬حرفه در خدمت بخش مهمی از نفع عامه است و‬
‫این کار را با انجام تالشی هدفمند برای نگاهداشتن‬
‫استاندارد باالی اخالقی در تمام امور حرفه میکند‪ .‬برای‬
‫مثال پزشکی به سمت ارتقای سالمت‪ ،‬حقوق به سوی محافظت از‬
‫حقوق قانونی عامه و مهندسی به سوی راه حلهای‬
‫تکنولوژیکی برای مسائلی که با رفاه‪ ،‬ایمنی و سالمت عامه‬
‫در ارتباط هستند هدف گیری کرده است‪ .‬اهداف و راهکارهای‬
‫خدمت به نفع عامه با جزئیات در مرامنامهی اخالقی هر‬
‫حرفه بیان شده است که برای اطمینان از رعایت منافع‬
‫عامه باید در تمام امور حرفهای جدی گرفته شوند‪.‬‬
‫بعضی از منتقدان با اشاره به معانی ضمنی مثبت و افتخار آمیز‬
‫«حرفه» استدالل میکنند که تالش برای جداکردن حرفه از انواع‬
‫دیگر کار تالشی ممتازگرایانه برای باال بردن منزلت و درآمد‬
‫بعضی از گروههای کارگران است‪ .‬اشکال بیشماری از کار در‬
‫رساندن نفع به عامه مشارکت میکنند که نیازی به مهارت‬
‫پیشرفته ندارند‪ .‬مثال آرایشگری‪ ،‬فروش امالک‪ ،‬زباله جمعکنی و‬
‫ورزشهای حرفهای‪.‬‬
‫در پاسخ باید گفت ما قبول داریم که این موارد اشکال‬
‫ارزشمندی از کار هستند و حرفهمداری نباید به طور اصولی به‬
‫معنای موقعیت اجتماعی باشد‪ .‬با این حال باور داریم که تالش‬
‫هدفمند برای نگاه داشتن سطح باالیی از استاندارد اخالقی همراه‬
‫با سطح باالی مهارتهای مورد نیاز و استلزام به خودمختاری‬
‫برای چنین کردن خود به خود احترامی که به طور سنتی با کلمهی‬
‫حرفه ممزوج است را در پی خواهد داشت‪ .‬اما ما به سهولت تصدیق‬
‫میکنیم که با جدی گرفتن ایدهی سنتی حرفه ما به طور ضمنی‬
‫چشماندازی ارزشی را القا میکنیم‪ .‬بدین ترتیب این که شخص‬
‫چگونه حرفه را تعریف میکند ارزشهای مورد احترام وی را مشخص‬
‫میکند‪ .‬در قسمت سواالتی برای گفتگو به این نکته رجوع میکنیم‪.‬‬
‫شرکتهای با تعهد اخالقی‬
‫برای لحظهای باز میگردیم به موجی از رسواییهای شرکتها که از‬
‫سال ‪ 2001‬آغاز شد و اعتماد آمریکاییها را لرزان ساخت‪ .‬در آن‬
‫سال انرون به بزرگترین ورشکستگی تاریخ آمریکا تبدیل شد و ‪60‬‬
‫میلیارد دالر سهام در دست سهامداران را بیارزش ساخت‪ .‬شرکت‬
‫انرون که در سال ‪ 1985‬تاسیس شده بود با فروش گاز طبیعی و‬
‫عمده فروشی الکتریسیته در عصر جدیدی از خصوصی سازی دولت به‬
‫سرعت رشد کرد‪ .‬در سال ‪ 1990‬به استفاده از ترفندهای متقلبانه‬
‫در حسابداری رو آورد که بخشی از آن تحت القای حسابرسان شرکت‬
‫حسابداری بزرگ آرتور اندرسون بود‪ .‬شرکت آرتور اندرسون طی‬
‫پیامدهای رسوایی انرون سقوط کرد‪ .‬انرون «موجودیتهای خاص‬
‫منظورهای» ایجاد کرد که به تقلید از دایناسورهای شکارچی‬
‫فیلم پارک ژوراسیک به «رپتور» ملغب شده بودند‪ .‬رپتورها‬
‫شراکتهایی خارج از ترازنامه بودند که به منظور مخفی کردن‬
‫میلیونها دالر بدهی و متورم کردن گزارشهای سود طراحی شده‬
‫بودند‪ .‬سایر ترفندهای غیر اخالقی از قبیل دستکاری قیمت در‬
‫فروش الکتریسیته به کالیفرنیا منجر به وارد آوردن خسارتهای‬
‫مالی عمده به ایالت گردید‪ .‬این تردستی برای مدتی موثر واقع‬
‫شد و اعتبار انرون را چنان باال نگاه داشت که میتوانست‬
‫همچنان قرض کند و در بازارهای در حال رشد سرمایهگزاریهای‬
‫سنگین کند‪ .‬بازارهایی که انرون در آنها تخصص کافی نداشت‪ .‬در‬
‫حقیقت انرون برای پنج سال پیاپی از ‪ 1996‬تا ‪ 2000‬در نظرسنجی‬
‫مجلهی فورچن به عنوان مبتکرترین شرکت در ایاالت متحده شناخته‬
‫شد‪.‬‬
‫خوشبختانه اکثر شرکتها مانند انرون نیستند‪ .‬بسیاری‪ ،‬در‬
‫حقیقت اکثر شرکتها اولویت باالیی به هشیاری برای تولید‬
‫محصوالت بدردبخور و رویههای اخالقی میدهند‪ .‬ما به مثالهای‬
‫زیادی بر خواهیم خورد و اینجا فقط یک نمونه برای روشنگری‬
‫کافی است‪ .‬کویکی دیزاین که ویلچر تولید میکند‪ .‬شرکت در سال‬
‫‪ 1980‬توسط ماریلین همیلتون بنیانگذاری شد‪ .‬او که معلم مدرسه‬
‫بود دو سال قبل از بنیانگذاری شرکتش در یک حادثهی کایت‬
‫سواری فلج شده بود‪ .‬اشتیاق او برای بازگشت به زندگی فعال‬
‫توسط ویلچرهای سنگین و لخت آن زمان عقیم گذاشته شده بود‪ .‬به‬
‫تقاضای او دو تن از دوستانش یک ویلچر سبکوزن ساختند که‬
‫بسیار پر تحرک و روان بود و از لولههای آلومینیومی که در‬
‫اصل برای صنعت هوا فضا توسعه یافته بود و حاال برای ساختن‬
‫کایت استفاده میشد ساخته شده بود‪ .‬دوستان شرکتی تاسیس کردند‬
‫که به سرعت توسعه یافت و گسترهای از محصوالتی که مبتکرانه‬
‫مهندسی شده بود برای افراد معلول تولید میکرد‪ .‬شرکت موسسهی‬
‫غیر انتفاعیای به نام وینرز آن ویلز (برندگان روی چرخ) را‬
‫تاسیس کرد و به حمایت از آن پرداخت‪ .‬کار این موسسه پشتیبانی‬
‫از رویدادهای ورزشی مخصوص جوانان ویلچرنشین بود‪.‬‬
‫کویکی دیزاین هم نسبتا کوچک است و هم به طور استثنایی متعهد‬
‫به آنچه سرمایهداری دلسوز لغب دادهاند میباشد‪ .‬شرکتهای‬
‫بزرگتر که رقابت شدیدتر و فشارهای سودآوری از مشخصات آنها‬
‫است با چالشهای بزرگتری در پاسداری از جو اخالقی مواجه‬
‫هستند‪ .‬اما بسیاری از آنها در حال کشف راههایی برای مدیریت‬
‫این فشارها هستند‪.‬‬
‫جنبش مسئولیتپذیری اجتماعی‬
‫از دههی ‪ 1960‬جنبشی با عنوان جنبش مسئولیتپذیری اجتماعی‬
‫توجهها را به سمت کیفیت محصول‪ ،‬رفاه کارگران‪ ،‬جامعهی وسیعتر‬
‫و محیط زیست متمرکز کرده است‪ .‬این جنبش به آنچه تئوری ذینفع‬
‫خوانده میشود منجر شده است‪ :‬شرکتها در قبال تمام گروههایی‬
‫که نفع حیاتیای در شرکت دارند مسئول هستند‪ .‬شامل کارمندان‪،‬‬
‫مشتریان‪ ،‬فروشندگان‪ ،‬تامینکنندگان‪ ،‬جوامع محلی و عامهی‬
‫مردم‪.‬‬
‫بنابراین ورای دلمشغولیهای روابط کارمندان و سایر مسائل‬
‫درون سازمانی‪ ،‬شرکتهای مسئولیتپذیر تالش میکنند که با حمایت‬
‫از مدارس محلی‪ ،‬فعالیتهای فرهنگی‪ ،‬گروههای مدنی و خیریهها‪،‬‬
‫همسایگان خوبی نیز باشند‪ .‬اما اغلب این سوال مهمتر که محصول‬
‫شرکت نهایتا چگونه استفاده میشود و توسط چه کسی‪ ،‬به سادگی‬
‫کنار گذاشته میشود زیرا آثار مربوطه معموال زود یا در آیندۀ‬
‫نزدیک ظاهر نمیشوند و بنابراین سواالت مهم مطرح نمیشوند‪ .‬مثال‬
‫چه به سر باتریهای خشک مصرف شده میآید؟ در ایاالت متحده‬
‫ساالنه سه بیلیون باتری خشک همراه با ترکیبات مهلکشان سر از‬
‫زبالههای شهری در میآورند‪ .‬ساالنه در سرتاسر جهان پانزده‬
‫بیلیون باتری خشک تولید میشود‪.‬‬
‫در حالی که شرکتهای بسیاری صادقانه نگران این هستند که چه‬
‫به سر محصولشان پس از ترک سالن کارخانه میآید‪ ،‬دیگران‬
‫بهانههای حاضر و آمادهای دارند که در بهترین حالت در بر‬
‫گیرندهی حقایق مغرضانه است‪« :‬ما نمیتوانیم کنترل کنیم که چه‬
‫کسی محصول را بخرد و چگونه از آن استفاده کند و چگونه آن را‬
‫دور بیندازد‪ ».‬بدیهی است که این کار اصال آسان نیست و نیاز‬
‫به تالشهای کل صنعت و دولتی دارد اما شرکتهایی که‬
‫مسئولیتپذیری اجتماعی دارند در یافتن راه حل مشارکت میکنند‪.‬‬
‫کاری که حتی سهامداران نیز از آن احساس رضایت میکنند‪،‬‬
‫مخصوصا وقتی که مشارکت همگانی در کل یک صنعت خاص قریبالوقوع‬
‫باشد یا زمانی که شرکت میتواند به عنوان یک پیشکسوت صنعتی‬
‫بدرخشد‪ .‬مثال خوبی از تالشهای شرکت برای حفظ تماس با‬
‫مشتریانش شرکت کاردیاک پیسمیکرز (ضربانسازهای قلبی) است که‬
‫در سنتپل مینهسوتا واقع است‪ .‬بیماران قلبی به کارخانه دعوت‬
‫میشوند تا نگرانیهایشان را مطرح کنند و شاید دلواپسیهایشان‬
‫را تسلی بخشند و در همان حین در کارمندانی که روی‬
‫ضربانسازها کار میکنند ادراکی متعالی برای مسئولیتشان در‬
‫تولید محصولی با کیفیت باال ایجاد کنند‪.‬‬
‫جنبش مسئولیتپذیری اجتماعی منتقدان خودش را دارد‪ .‬منتقدانی‬
‫که ادعا میکنند که شرکتها باید منحصرا بر بیشینه کردن سود‬
‫سهامداران تمرکز کنند و غیر از این هیچ مسئولیت دیگری در‬
‫قبال اجتماع‪ ،‬مشتریان و کارمندان ندارند‪ .‬میلتون فریدمن‪،‬‬
‫اقتصاددان و برندهی جایزهی نوبل در مقالهی معروفی به نام‬
‫«مسئولیت اجتماعی شرکتها افزایش دادن سود است» به جنبش‬
‫مسئولیتپذیری اجتماعی حمله کرد‪ .‬او بحث کرد که برترین و در‬
‫حقیقت تنها مسئولیت مدیریت ارضای تمایالت سهامدارانی است که‬
‫پولشان را به دست شرکت سپردهاند تا از حداکثر بازگشت در‬
‫سرمایهگذاریشان بهرهمند شوند‪ .‬وقتی مدیریت اهداف اجتماعی‬
‫دیگری برای خود تعیین میکند‪ ،‬اهدافی مانند حفاظت از محیط و‬
‫آموزش کارگران بیمهارت و دادن شانس بیشازاندازه به زنان و‬
‫اقلیتهایی که به طور معمول مورد تبعیض قرار میگیرند به صرف‬
‫حمایت از آنها در استخدام یا اهدای کمکهای نوعدوستانه به‬
‫جوامع محلی و هنرها در حقیقت مدیریت غیر مسئوالنه عمل میکند‬
‫و اعتماد سهامداران را زیر پا میگذارد‪ .‬مسئولیت مدیران‬
‫راهبری تجارت هماهنگ با خواستههای سهامداران است‪ .‬این‬
‫خواستهها اغلب کسب هرچه بیشتر پول در ضمن سازگاری با قوانین‬
‫پایهای جامعه است‪ ،‬هم آنهایی که به شکل قانون وجود دارند و‬
‫هم آنهایی که به شکل عرف اخالقی هستند‪.‬‬
‫بر خالف آنچه فریدمن میگوید اشارهی وی به رعایت عرف اخالقی‬
‫راه را برای به رسمیت شناختن مسئولیتهای وسیعتر شرکتی‪ ،‬که‬
‫او آنها را مورد انتقاد قرار میدهد‪ ،‬باز میکند‪ .‬در جامعهی‬
‫ما عامهی مردم از شرکتها انتظار دارند که در نفع وسیعتر‬
‫جامعه مشارکت کند و از محیط زیست محافظت کنند و این یک عرف‬
‫اخالقی میشود (که واقعا شده است)‪ .‬اما واضح به نظر میرسد که‬
‫منظور فردیمن از عرف اخالقی فقط خودداری از تقلب و نیرنگ است‬
‫و او با هرچیزی به جز کمینهای از مقررات که برای حفظ‬
‫قراردادها الزم است مخالف است‪.‬‬
‫نظر فریدمن در شکل شدیدش با خود در تناقض است‪ .‬به محض این‬
‫که بر مردم روشن شود که شرکتها نسبت به هر چیزی به جز سود‬
‫خود بیتفاوت هستند قوانین محدود کنندهای تصویب خواهند کرد‬
‫که کسب سود را مشکل میکند‪ .‬متقابال اگر درک عمومی این باشد‬
‫که شرکتها تعهدات اجتماعی وسیعتری میشناسند‪ ،‬مردم مایلتر‬
‫هستند که با شرکتها همکاری کنند و از وجود مقررات عاقالنه‬
‫اطمینان حاصل کنند و محصوالت شرکتهایی که تعهد اجتماعی دارند‬
‫را خریداری نمایند‪ .‬حتی بسیاری از سرمایهگزاران ترجیح‬
‫میدهند با شرکتهایی همکاری کنند که تعهدات اخالقی آنها‬
‫چشمانداز موفقیت طوالنیتری را در تجارت نوید میدهد‪ .‬به همین‬
‫دالیل امروزه پیدا کردن مدیرعاملی که به طور علنی بگوید که‬
‫شرکتش به طور کامل در پی حداکثر کردن سود است و حرص و طمع‬
‫چیز خوبی است و محیط‪ ،‬کارگران و امنیت مشتریان فقط‬
‫ابزارهایی در راه کسب درآمد هستند دشوار است‪.‬‬
‫در اکثر موارد و در طوالنی مدت اخالق سالم و تجارت خوب با هم‬
‫سازگار هستند‪ .‬و از اینجا در سطحی پایهای نقشهای اخالقی‬
‫مهندسان و شرکتها علیرغم تنشهای گاهوبیگاه میان مهندسان و‬
‫مدیران همزیست است‪ .‬مدیریت سطح باال در نتیجهی تفاوت در‬
‫تجارب و تحصیالت و نقش تمایل دارد که بر کارامدی شرکت و‬
‫بهرهوری تاکید کند‪ .‬مهندسان و سایر حرفهایها تمایل دارند‬
‫تاکید را بر برتری در تولید محصوالت مفید‪ ،‬ایمن و با کیفیت‬
‫باال بگذارند‪ .‬اما این تفاوتها باید تفاوت در تاکید باشد نه‬
‫گونهای تقابل‪.‬‬
‫برای اطمینان از همگرایی مهندسی خوب‪ ،‬تجارت خوب و اخالق خوب‪،‬‬
‫الزم است که مهندسی و شرکتها در ابعاد اصلیاشان با هم در یک‬
‫راستای اخالقی قرار بگیرند‪ .‬همانگونه که هوارد گاردنر و‬
‫مولفان همکارش در کتاب کار خوب ادعا میکنند‪ ،‬وقتی هدف‬
‫حرفهایها‪ ،‬شرکتهایشان‪ ،‬مشتریان و عموم مشابه یا یکسان است‬
‫ارائهی کار خوب توسط حرفهها میسر میشود‪« .‬کاری که هم در‬
‫کیفیت برتر است و هم مسئولیتپذیری اجتماعی دارد‪ ».‬حرفهها‬
‫گاهی دورههایی را میگذرانند که این اهداف از خط خارج‬
‫میشوند‪ .‬مثال گاردنر روزنامهنگاری را به عنوان حرفهای که در‬
‫حال حاضر در حال دگرگونی است مطرح میکند‪ .‬زیرا بازار بر‬
‫دگرگون کردن استانداردهای بیطرفی و ارزش خبری فشار میآورد‪.‬‬
‫بر خالف آن علم ژنتیک حرفهای است که در آن استانداردهای‬
‫حرفهای درستکاری و لذت تحقیق در اکثر موارد با انتظارات‬
‫شرکتها و عموم همراستا هستند‪ .‬البته ابرهای طوفانیای در حال‬
‫ظاهر شدن در افق هستند همانطور که شرکتهای بیوتکنولوژی آغاز‬
‫به ثبت امتیاز اشکال حیات کردهاند و از شیوههای سوال‬
‫برانگیز اما سودآور برای کنترل بازار استفاده میکنند‪.‬‬
‫مانند روزنامهنگاری و علم ژنتیک‪ ،‬مهندسی هم طی دورههایی تحت‬
‫فشار شدید نیروهای بازار قرار گرفته است که در این دورهها‬
‫استانداردهای حرفهای تهدید شدهاند‪ .‬بسیاری از شرکتها به این‬
‫فشارها به گونهای مسئوالنه واکنش نشان میدهند‪ ،‬اما برخی نه‪.‬‬
‫حتی در شرایط معمولی اقتصادی برخی از شرکتها بیش از دیگران‬
‫به کیفیت‪ ،‬ایمنی و اخالق متعهدند‪.‬‬
‫معانی مسئولیت شرکتی‬
‫در مورد مسئولیتهای شرکت صحبت کردیم اما همانگونه که پیشتر‬
‫متوجه شدیم کلمهی مسئولیت مبهم است‪ .‬تمام معانیای که در‬
‫رابطه با افراد برای این کلمه شناسایی کردیم در مورد شرکتها‬
‫نیز قابل به کار بردن هستند‪.‬‬
‫‪ .1‬شرکتها مانند افراد مسئولیتهایی دارند (وظایفی دارند)‬
‫مسلما شرکتها اجتماعاتی از افراد هستند که در چارچوب‬
‫قانونی سازمان یافتهاند‪ .‬عالوه بر این شرکتها ساختارهای‬
‫درونیای نیز دارند که از دستورالعملهای خط مشی و‬
‫فلوچارتهایی که مسئولیتهایی را به افرادی واگذار‬
‫میکنند تشکیل شده است‪ .‬وقتی آن افراد بر اساس‬
‫مسئولیتهای واگذار شدهاشان عمل میکنند میتوانیم بگوییم‬
‫شرکت به عنوان یک هویت عملی انجام داده است‪ ،‬پس وقتی‬
‫میگوییم اینتل یک شرکت تابعهی جدیدی ایجاد کرده است‪،‬‬
‫درک میکنیم که افرادی با اختیارات مناسب اقداماتی را‬
‫انجام دادهاند‪.‬‬
‫‪ .2‬درست همانگونه که افراد در برآورده ساختن وظایف خود‬
‫پاسخگو هستند‪ ،‬شرکتها نیز در برابر عامهی مردم‪،‬‬
‫کارمندان‪ ،‬مشتریان و سهامدارانشان پاسخگو هستند‪.‬‬
‫شرکتها نیز ظرفیت عملکرد اخالقی را دارند زیرا این که‬
‫بگوییم شرکتی عملی انجام میدهد معنا دار است‪ .‬اعمال‬
‫شرکتها توسط افراد و زیرگروههایی در آن شرکت انجام‬
‫میشود بر اساس این که فلوچارتها و دستورالعملها چگونه‬
‫اختیارات را تفویض میکنند‪.‬‬
‫‪ .3‬همانگونه که افراد وقتی منظما به وظایف خود عمل میکنند‬
‫از خود فضیلت مسئولیت بروز میدهند‪ ،‬شرکتها نیز وقتی به‬
‫طور مرتب وظایف خود را برآورده میسازند به فضیلت‬
‫مسئولیت آراسته میشوند‪ .‬عموما نسبت دادن صفاتی مانند‬
‫صداقت‪ ،‬انصاف و خیرخواهی به برخی از شرکتها معنادار‬
‫است و برای برخی دیگر خیر‪.‬‬
‫‪ .4‬در زمینههایی که واضح است که موضوع پاسخگویی در برابر‬
‫بدکاری است‪ ،‬مسئول مترادف مقصر میشود و در زمینههایی‬
‫که روشن است منش صحیح مورد نظر است مسئول مترادف با‬
‫شایان تقدیر میشود‪ .‬این گفته برای شرکتها درست مثل‬
‫افراد صادق است‪.‬‬
‫تمام این معانی اخالقی از مسئولیت علی که صرفا به معنای علت‬
‫یک رخداد بودن است قابل تفکیک است‪ .‬این معانی همچنین از‬
‫مسئولیت قانونی که صرفا به معنای آنچه قانون میخواهد است‬
‫متمایز میباشد‪ .‬موسسات مهندسی میتوانند به طور قانونی مسئول‬
‫شناخته شوند‪ ،‬حتی برای زیانهایی که احتمال بسیار کمی دارند‬
‫و چنان بسیار به ندرت پیش میآیند که مسئولیت اخالقی بسیار‬
‫اندکی در پی دارند یا هیچ مسئولیت اختالقیای را موجب‬
‫نمیشوند‪ .‬یک ماجرای دادگاهی مشهور مورد کشاورزی بود که به‬
‫سبب پرت شدن برادهی فلزی از چکشی که از آن استفاده میکرد یک‬
‫چشمش را از دست داده بود‪ .‬او پیش از بروز این سانحه بدون‬
‫هیچ مشکلی یازده ماه از چکش استفاده کرده بود‪ .‬چکش از فلزی‬
‫ساخته شده بود که با تمام مقررات ایمنی در توافق بود و هیچ‬
‫نقص خاصی هم در آن دیده نمیشد‪ .‬تولید کننده به طور قانونی‬
‫مسئول شناخته شد و ملزم به پرداخت خسارت گردید‪ .‬پایهی این‬
‫حکم خط مشی الزام قانونی محض بود که نیازی به اثبات وجود‬
‫نقص یا بیمباالتی در طراحی ندارد‪ .‬با این وجود مطمئنا شرکت‬
‫تولید کننده از لحاظ اخالقی در برابر زیان به وجود آمده‬
‫گناهکار یا مقصر نبود‪ .‬شرکت از لحاظ اخالقی تا آنجا موظف بود‬
‫که بر اساس رابطهی خاص بین کشاورز و شرکت که بر اثر سانحه‬
‫به وجود آمده بود کمک به تعمیر یا جبران خسارت ناشی از چکش‬
‫خراب کند‪.‬‬
‫سواالتی برای گفتگو و مباحثه‬
‫‪ .1‬مایکل دیویس حرفه را چنین تعریف میکند‪ :‬یک حرفه از‬
‫تعدادی از افراد تشکیل شده است که شغل مشترکی دارند و‬
‫داوطلبانه دور هم گرد آمدهاند تا به خدمت علنی به‬
‫ایدهآلی اخالقی با شیوههای اخالقپسند بپردازند‪ .‬ایدهآلی‬
‫که فراتر از آنی است که قانون‪ ،‬بازار و عرف روزمره‬
‫مطالبه میکند‪ .‬او استدالل میکند که نجاران‪ ،‬آرایشگران‪،‬‬
‫باربران و سایر گروهها که کارشان را حول ضوابط اخالقی‬
‫مشترکی سازمان دادهاند باید به عنوان حرفهای شناخته‬
‫شوند‪ .‬آیا با این گفته موافق هستید؟ چرا؟ آیا این‬
‫اختالف میتواند با مراجعه به یک لغتنامه رفع شود؟‬
‫‪ .2‬آیا تعاریف یا تعاریف ناکامل زیر از حرفهمداری چیز‬
‫مهمی را بیان میکنند یا بیانگر نظرات غیر موجه هستند؟‬
‫الف) حرفهمداری بر مجموعهای از رفتارها داللت دارد‪ .‬فرد‬
‫حرفهای به تحلیل مسائل به شیوهای بیطرفانه و مستقل از‬
‫منافع شخصی و بر اساس پایهای از دانش در زمینهی خاصی‬
‫میپردازد که این تالش او به سوی بیشتر کردن منافع مشتری‬
‫متمرکز شده است‪ .‬در حقیقت وظیفهی حرفهای این است که‬
‫بداند چه چیزی برای مشتریاش بهتر است حتی اگر خود‬
‫مشتری این را نداند‪.‬‬
‫ب) مادام که به فرد به چشم کارمند نگریسته شود و نه یک‬
‫صنعتگر آزاد او هیچ موقعیت حرفهایای ندارد‪.‬‬
‫ج) «یک حرفهای واقعی از وظایف محوله فراتر میرود‪ .‬او‬
‫فرض میکند که استفاده از تخصصش برای تبدیل کردن‬
‫جامعهاش‪ ،‬شهرش و کشورش به محلی بهتر برای زندگی سهمی‬
‫منصفانه از مسئولیت است‪ .‬او از وقتش‪ ،‬انرژیاش و کالمش‬
‫استفاده میکند تا به دیگران و به ارتقای رفاه جامعهاش‬
‫کمک کند‪ .‬او تمام سهم مسئولیت مدنیاش را تقبل میکند‪».‬‬
‫‪ .3‬اختالف نظرهایی وجود دارد در مورد این که چگونه یک شخص‬
‫به عضویت یک حرفهی معتبر در میآید‪ .‬چنین اختالف نظرهایی‬
‫به وفور در مهندسی رخ میدهند‪ .‬هر یک از این شرایط به‬
‫عنوان شرطی برای یک «مهندس حرفهای» بودن در ایاالت‬
‫متحده پیشنهاد شده است‪ .‬هر یک از این تعاریف را‬
‫ارزیابی کنید و ببینید کدام یک در صورت وجود بر آنچه‬
‫شما گمان میکنید باید به عنوان قسمتی از معنای «مهندس»‬
‫باشد داللت میکند‪.‬‬
‫الف) کسب مدرک کارشناسی در مهندسی در دانشکدهای که‬
‫توسط هیات اعتبار سنجی مهندسی و تکنولوژی تایید شده‬
‫باشد‪( .‬اگر این قاعده به گذشته تعمیم داده شود‬
‫لئوناردو داوینچی‪ ،‬توماس ادیسون و نیکال تسال را از‬
‫درجهی مهندس حرفهای بودن ساقط میکند‪).‬‬
‫ب) انجام دادن کارهایی که طبق عرف به عنوان کار مهندسی‬
‫شناخته میشود‪( .‬این تعریف بسیاری از مهندسان را که به‬
‫مدیریت تمام وقت روی آوردهاند شامل نمیشود اما بسیاری‬
‫از کسانی که مدرک مهندسی کسب نکردهاند را شامل میشود‪).‬‬
‫ج) در ایاالت متحده‪ ،‬ثبت شده و دارنده بودن گواهینامهی‬
‫مهندس حرفهای ( ‪ .) PE‬ثبت شدن به طور معمول شامل این‬
‫مراحل است (‪ )1‬گذراندن امتحان مهندسی در حال کارآموزی‬
‫یا امتحان انجمن مهندسان حرفهای اندکی قبل یا بعد از‬
‫فارغالتحصیلی از یک دانشکدهی مهندسی‪ )2( .‬چهار یا پنج‬
‫سال کار در زمینهی مهندسی‪ )3( .‬گذراندن امتحان حرفهای‬
‫و (‪ )4‬پرداخت حق عضویت‪( .‬فقط مهندسانی که کارشان‬
‫مستقیما بر ایمنی عمومی تاثیر میگذارد و مدارک رسمی را‬
‫مانند نقشهی ساختمانها را امضا میکنند ملزم هستند که‬
‫به عنوان ‪ pe‬ثبت شوند‪ .‬مهندسانی که در کار تولید هستند‬
‫یا در دانشکدههای مهندسی تدریس میکنند معاف هستند‪ .‬با‬
‫این وجود بسیاری گواهینامهی ‪ pe‬میگیرند یا برای احترام‬
‫به حرفه یا برای وجهه‪).‬‬
‫د) عمل بر اساس شیوههای اخالقی در انجام کارهای مهندسی‪.‬‬
‫استانداردهای منش مسئوالنه ممکن است همانهایی باشد که‬
‫در ضوابط اخالقی مهندسی ذکر شده است یا حتی مجموعهی‬
‫غنیتری از استانداردهای معتبر باشد‪( .‬این قاعده شیادان‬
‫را هر چند هم که در کار مهندسی خالق باشند مجزا میکند‪).‬‬
‫‪ .4‬میلتون فریدمن استدالل میکند که تنها مسئولیت مدیران‪،‬‬
‫مسئولیت آنها نسبت به سهامداران است و باید عواید آنها‬
‫را در محدودهی قوانین و اجتناب از ارتکاب تقلب بیشینه‬
‫کنند‪ .‬نگاه دیگری به قضیه تئوری ذینفعان است‪ :‬مدیریان‬
‫نسبت به تمام افراد و موسساتی که با شرکت قرارداد‬
‫میبندند و مستقیما از شرکت تاثیر میپذیرند مسئول‬
‫هستند‪ .‬فرض کنید شرکتی میخواهد یک واحد تولید را برای‬
‫پایین آوردن هزینهی حقوق کارگران جابجا کند‪ .‬نکاتی که‬
‫بر اساس این دو دیدگاه در این جابجایی به چشم میخورند‬
‫را تشریح نمایید‪ .‬سپس نظرات خود را در مورد این که‬
‫کدام یک از این دو دیدگاه از لحاظ اخالقی بیشتر قابل‬
‫دفاع است را بیان کنید‪.‬‬
‫‪ .5‬مدیرعامل انرون‪ ،‬کنث لی با تشویق قوی کارمندانش به‬
‫خرید سهام انرون حتی در زمانی که میدانست سهام دچار‬
‫مشکل شده است – در حقیقت به علت این که میدانست سهام‬
‫دچار مشکل شده است ‪ -‬به آنها خیانت کرد‪ .‬خود او در‬
‫همان رمان شروع به فروختن مقادیر زیادی از سهام خودش‬
‫را کرده بود‪ .‬عالوه بر این زمانی که افت ارزش سهام شروع‬
‫شد‪ ،‬خط مشی شرکت از این که کارمندان سهامشان را‬
‫بفروشند ممانعت میکرد تا زمانی که سهام بیارزش شد و به‬
‫این ترتیب خسارتهای زیادی به برنامهی بازنشستگی‬
‫کارمندان وارد کرد‪ .‬فریدمن و تئوری ذینفعان در محکوم‬
‫کردن چنین اعمالی یکصدا هستند‪ .‬اما این دو دیدگاه در‬
‫مورد برنامهی «امتیاز بندی و اخراج» شرکت انرون چه‬
‫میگویند؟ بر اساس یک شرح حال‪ ،‬هر شش ماه کل کارمندان‬
‫در مقیاس یک تا پنج امتیازبندی میشدند و مدیران موظف‬
‫بودند که پانزده درصد کارمندان را در پایینترین رده‬
‫طبقهبندی کنند‪ .‬آنها که در پایینترین رده امتیازبندی‬
‫شده بودند شش ماه فرصت داده میشد تا پیشرفت کنند هرچند‬
‫که همزمان با آن به انها سنوات و مطالبات مرخصی و سایر‬
‫موارد مربوط به قطع همکاری پرداخت میشد زیرا در‬
‫ششماههی بعدی نیز قانون ‪ 15‬درصد همچنان پابرجا بود‪.‬‬
‫مزایا و مضرات چنین سیاستهای مدیریت کارمندان برای‬
‫پایدار نگاه داشتن جو اخالقی و برتری چیست؟‬
‫‪ .6‬با وجود این که بسیاری از شرکتها توسط حرفهای هایی که‬
‫از نردبان شرکت ترقی کردهاند اداره میشود در برخی از‬
‫شرکتها مدیریت سطح باال توسط افرادی حکمفرمایی میشود که‬
‫همانطور که متوجه شدیم از زمینههای بسیار متفاوتی‬
‫هستند‪ .‬چنین چیزی قطعا در مورد انرون صدق میکند‪ .‬که‬
‫مهندسان و دانشپژوهان را استخدام میکرد اما توسط‬
‫مدیرانی اداره میشد که تحصیالتشان عمدتا در تجارت‪،‬‬
‫اقتصاد و حسابداری بود‪ .‬برای مثال مدارک کارشناسی‪،‬‬
‫کارشناسی ارشد و دکترای مدیر عامل کنث لی همگی در‬
‫اقتصاد بودند‪ .‬مدیرعامل بعدی جفری اسکیلینگ مدرک‬
‫کارشناسی در علوم کاربردی و ‪ MBA‬داشت‪ .‬مدیر مالی شرکت‬
‫آندرو فستو مدرک کارشناسی در اقتصاد و ‪ MBA‬داشت‪.‬‬
‫بدیهی است که بیانصافی است که افراد را بر اساس‬
‫مدرکشان کلیشه کنیم‪ ،‬اما اگر کسی که مسئولیتهای ضوابط‬
‫اخالقی مهندسی را پذیرفته بود در جای آنها بود چنین‬
‫کارهایی را میکرد؟ (برای به دست اوردن نگرشی کلی‪،‬‬
‫ضوابط اخالقی مهندسی را بررسی کنید‪).‬‬
‫مفاهیم کلیدی‬
‫‪ ‬موضوعات مرکزی در این کتاب‪ )1( :‬پروژههای مهندسی‬
‫آزمایشهای اجتماعیای هستند که هم امکانات و هم‬
‫خطرات جدیدی ایجاد میکنند و مهندسان در مسئولیت‬
‫ایجاد منافع و جلوگیری از مضار و اخطار خطرات‬
‫سهیم هستند‪ )2( .‬ارزشهای اخالقی در تمام جنبههای‬
‫توسعهی تکنولوژیکی نفوذ دارند و از این رو اخالق و‬
‫برتری در مهندسی با هم سازگار هستند‪ )3( .‬نیت و‬
‫تعهد شخصی در اخالق مهندسی همراه با اصول مسئولیت‬
‫که در ضوابط اخالقی ذکر شدهاند و بر همهی مهندسان‬
‫الزامی است اهمیت دارند‪ )4( .‬ارتقای منش مسئوالنه‬
‫حتی از مجازات بدکاری مهمتر است‪ )5( .‬مسائل دشوار‬
‫اخالقی در مهندسی‪ ،‬مانند هر جای دیگر رخ میدهد و‬
‫این به این علت است که ارزشهای اخالقی بیشمارند و‬
‫ممکن است با هم تناقض پیدا کنند‪ )6( .‬اخالق مهندسی‬
‫باید هم به مسائل خرد و هم به مسائل کالن بپردازد‬
‫که در اکثر مواقع این دو به عم مرتبط هستند‪)7( .‬‬
‫توسعهی تکنولوژیکی خوشبینی محتاطانه را مجاز‬
‫میشمارد‪.‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬
‫اخالق پیشگیرانه‪ :‬تامالت و اعمال اخالقی که به منظور‬
‫جلوگیری از زیان اخالقی و مسائل دشوار اخالقی قابل‬
‫اجتناب انجام میشوند‪.‬‬
‫اخالق مهندسی دو معنای هنجاری (ارزش مدار) دارد‪.‬‬
‫اخالق مهندسی به عنوان مجموعهای از ارزشها از‬
‫مسئولیتها و حقوقی که باید توسط آنها که در کار‬
‫مهندسی درگیر هستند رعایت شود و همچینین‬
‫ایدهآلهای مطلوب و تعهدات شخصی در مهندسی‪ .‬به‬
‫عنوان زمینهی مطالعاتی‪ ،‬اخالق مهندسی مطالعهی‬
‫تصمیمات‪ ،‬خط مشیها و ارزشهایی است که از لحاظ‬
‫اخالقی در کارهای عملی مهندسی و در تحقیق‪ ،‬مطلوب‬
‫هستند‪.‬‬
‫مسائل دشوار اخالقی‪ :‬وضعیتهایی که در آن دالیل‬
‫اخالقی با هم در تضاد قرار میگیرند یا به کار بردن‬
‫ارزشهای اخالق مساله ایجاد میکنند و به روشنی‬
‫نمیتوان دریافت که چه باید کرد‪.‬‬
‫موضوعات اخالقی خرد در مهندسی با تصمیماتی که توسط‬
‫افراد و شرکتها گرفته میشود مرتبط است‪ .‬موضوعات‬
‫اخالقی کالن با جهتگیری کلی توسعهی تکنولوژی و‬
‫مسئولیتهای جمعی مهندسان‪ ،‬جامعههای حرفهای مهندسی‬
‫و انجمنهای صنعتی در ارتباط است‪.‬‬
‫اخالقیات با وظایف و حقوق‪ ،‬ایدهآلهای شخصیتی و‬
‫کمینه کردن زیان به انسانها‪ ،‬حیوانات و محیط زیست‬
‫مرتبط است‪ .‬تئوریهای اخالقی شرح دقیقتری ارائه‬
‫میدهند‪.‬‬
‫اهداف مطالعهی اخالق مهندسی‪ :‬ارتقای مهارتها در‬
‫آگاهی اخالقی‪ ،‬استدالل اخالقی‪ ،‬سازگاری اخالقی‪ ،‬تصور‬
‫اخالقی‪ ،‬مراودات اخالقی و شاید به صورت غیر‬
‫مستقیمتر تقویت عقالنیت اخالقی‪ ،‬احترام به افراد‪،‬‬
‫تساهل و تسامح و اطمینان در حل تضادهای اخالقی و‬
‫حفظ کمال اخالقی‪.‬‬
‫مسئولیت اخالقی افراد و شرکتها چندین معنا دارد‪.‬‬
‫وظایف‪ ،‬پاسخگویی اخالقی‪ ،‬فضیلت با وجدان بودن و‬
‫شایان تقدیر بودن (برای کارهای مطلوب) و مقصر‬
‫بودن (برای بدکاریها‪).‬‬
‫ذهنیت سیلویی‪ :‬متمرکز کردن اطالعات و گفتگوها در‬
‫چند هسته به جای توزیع آن در سرتاسر دپارتمانهای‬
‫مختلف شرکت‪.‬‬
‫حرفهها‪ :‬گونههایی از کار که به تخصص پیشرفته‪،‬‬
‫قضاوت بیطرفانه‪ ،‬خودمختاری و خدمات هدفمند برای‬
‫خیر جامعه که معموال به شکل ضوابط اخالقی مدون شده‬
‫است نیاز دارند‪.‬‬
‫تئوری ذینفعان‪ :‬شرکتها به کلیهی گروههایی که در‬
‫شرکت نفع یا ضرر اساسی دارند پاسخگو است‪ .‬شامل‬
‫کارمندان‪ ،‬مشتریان‪ ،‬عوامل فروش‪ ،‬تامین کنندگان‪،‬‬
‫جوامع محلی و عامهی مردم‪.‬‬