H
I
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
n`©Q>Z : VÎdo Am{U nÕVr
(Tourism : Principles and Practices)
(e¡j{UH$ df© 2014-15 nmgyZ)
E_. E. ^mJ-2 (gÌ-3)
B{Vhmg
K
HS-305 (Optional Paper)
J
© Hw$bg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya (_hmamîQ´>)
àW_md¥Îmr : 2015
E_. E. ^mJ - 2 H$[aVm (n`©Q>Z : VÎdo Am{U nÕVr)
gd© hŠH$ ñdmYrZ. {edmOr {dÚmnrR>mÀ`m nadmZJr{edm` H$moUË`mhr àH$mamZo ZŠH$c H$aVm `oUma Zmhr.
àVr : 1000
n
àH$meH$ :
S>m°. ìhr. EZ. qeXo
à^mar Hw$bg{Md,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya - 416 004.
n
_wÐH$ :
lr. ~r. nr. nmQ>rc
AYrjH$,
{edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`,
H$moëhmnya - 416 004.
n
ISBN- 978-81-8486-654-4
H
H
Xÿa{ejU H|$Ð Am{U {edmOr {dÚmnrR> `m~ÔcMr _m{hVr nwT>rc nÎ`mda {_iy eHo$c.
{edmOr {dÚmnrR>, {dÚmZJa, H$moëhmnya-416 004 (^maV)
Xÿa {ejU {d^mJ-{dÚmnrR> AZwXmZ Am`moJ, Zdr {Xëcr `m§À`m {dH$gZ AZwXmZmVyZ `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr
Ho$cr Amho.
(ii)
Xÿa {ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
n
àm. (S>m°.) S>r. ~r. qeXo
gëcmJma g{_Vr n
àmMm`© S>m°. Oo. Eg. nmQ>rc
A{YîR>mVm, gm_m{OH$ emñÌo {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. Hw$cJwê$,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
àmMm`© S>m°. gr. Oo. {Icmao
àm. (S>m°.) E_. E_. gmiw§Io
A{YîR>mVm, {dkmZ {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. Hw$cJwê$,
`ed§Vamd MìhmU _hmamîQ´> _wŠV {dÚmnrR>, Zm{eH$
S>m°. Ama. Or. \$S>Vao
àm. (S>m°.) Ho$. Eg. a§Jmßnm
A{YîR>mVm, dm{UÁ` {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. Hw$cJwê$,
åh¡gya {dÚmnrR>, åh¡gya
àmMm`© S>m°. S>r. Ama. _moao
àm. nr. àH$me
g§MmcH$, _hm{dÚmc`o d {dÚmnrR> {dH$mg _§S>i,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
_m. à-Hw$cJwê$,
B§{Xam Jm§Yr amîQ´>r` _wŠV {dÚmnrR>, Zdr {Xëcr
S>m°. ìhr. EZ. qeXo
àm. (S>m°.) gr_m `odco
à^mar Hw$cg{Md, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
JrV-JmoqdX, âc°Q> Z§. 2,
1139 gmB©Šg EŠñQ>|eZ,
H$moëhmnya-416001
lr. E_. E. H$mH$S>o
narjm {Z`§ÌH$, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
lr. E. ~r. Mm¡Jwco
S>m°. A{Zc Jdir
à^mar {dÎm d coIm A{YH$mar, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
A{YîR>mVm, H$cm d c{cVH$cm {dÚmemIm,
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
n
H°$. S>m°. EZ. nr. gmoZOo (gXñ` g{Md)
à«^mar g§MmcH$, Xya{ejU H|$Ð, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Aä`mg_§S>i : B{Vhmg
n
AÜ`j - àmMm`© (S>m°.) Q>r. Eg. nmQ>rc
M§Ðm~mB©-em§Vmßnm e|Sy>ao H$m°coO, hþnar, Vm. hmVH$U§Jco, {O. H$moëhmnya
l
S>m°. E_. E. cmohma
l
B{Vhmg {d^mJ, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
l
amOfu emhÿ AmQ>©g A°ÊS> H$m°_g© H$m°coO, éH$S>r,
Vm. hmVH$U§Jco, {O. H$moëhmnya
S>m°. gXm{ed _méVr JmdS>o
_wYmoOr H$m°coO, \$cQ>U, {O. gmVmam
l
S>m°. I§S>oamd AOw©Z qeXo
l
S>m°. M§ÐH$m§V JmoqdXamd nmQ>rc
nÙ^yfU S>m.° dg§VamdXmXm nmQ>rc _hm{dÚmc`, VmgJmd,
{O. gm§Jcr
(iii)
S>m°. (lr_Vr) Z§{XZr aqdÐ aUIm§~o
gXJwê$ JmS>Jo _hmamO H$m°coO, {dÚmZJa, H$amS>,
{O. gmVmam
Xÿa {ejU H|$Ð,
{edmOr {dÚmnrR>,
H$moëhmnya
n`©Q>Z : VÎdo Am{U nÕVr
E_. E. ^mJ-2 : B{Vhmg - HS 305
Aä`mg KQ>H$m§Mo boIH$
boIH$
KQ>H$ H«$_m§H$
àm. gwaoe dg§V {eIao
lr ehmOr N>ÌnVr _hm{dÚmc`, H$moëhmnya
1
S>m°. _YwH$a {dÇ>mo~m OmYd
`ed§Vamd MìhmU _hm{dÚmc`, hcH$Uu
2
S>m°. {edmOr XÎmmÌ` OmYd
lr ehmOr N>ÌnVr _hm{dÚmc`, H$moëhmnya
3
àm. S>m°. ìhr. dm` _JXÿ_
lr_Vr E. Ama. nmQ>rc H$Ý`m _hm{dÚmc`, BMcH$a§Or
n
g§nmXH$
n
àm. S>m°. ìhr. dm`. _JXÿ_
lr_Vr E. Ama. nmQ>rc H$Ý`m _hm{dÚmc`, BMcH$a§Or
(iv)
4
àñVmdZm
{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya `m§À`m_m\©$V OyZ 2007 nmgyZ ~{h…ñW {dÚmÏ`mªMr JaO
AmoiIyZ Xÿa {ejUmMm CnH«$_ hmVr KoVcm Amho. gXaÀ`m {d^mJmA§VJ©V E_. E. ^mJ-2 B{Vhmg
(gÌ-3) `m {df`mÀ`m {dÚmÏ`mªgmR>r HS-305 "n`©Q>Z : VÎdo Am{U nÕVr' (Tourism :
Principles and Practices) `m nonaMo ñd`§ AÜ``ZmgmR>r ho nwñVH$ {c{hco Amho. Aä`mgH«$_mVrc
doJdoJù`m KQ>H$m§Mo ñnîQ>rH$aU gwc^ ^mfoVyZ Ho$ë`m_wio {dÚmWu dJm©cm {df`mMo AmH$cZ
hmoÊ`mg AS>MU amhUma Zmhr Ago dmQ>Vo. àË`oH$ KQ>H$mÀ`m eodQ>r ñd`§ AÜ``Z àíZ d Ë`m§Mr
CÎmao {Xcocr AmhoV. VgoM KQ>H$mÀ`m eodQ>r gamdmgmR>r ñdmÜ`m`, nm[a^m{fH$ eãX, gmam§e d
A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§WmMr `mXr {Xcocr Amho. AmYw{ZH$ H$mcI§S>mV n`©Q>Z hm ì`dgm` Z
ahmVm CÚmoJ ~Zcm Amho. `m CÚmoJm_wio AZoH$m§Zm amoOJmam§Mr g§Yr {_imcr AgyZ emgZmcm
na{H$` McZ àmßV H$ê$Z XoUmam _hÎdnyU© CÚmoJ Z{OH$À`m H$mimV hmoUma Amho. Ë`mMm \$m`Xm
{dÚmWu dJm©~amo~aM g_mO d emgZ `m§Zm hmoUma Amho.
gXa nwñVH$m_Ü`o "n`©Q>Z : VÎdo Am{U nÕVr' `m nonaMr _m{hVr {Xcocr Amho. `m nona_Ü`o
Mma KQ>H$m§Mm g_mdoe Ho$cocm Amho. Ë`m_Ü`o n`©Q>ZmMr n[a^mfm g§H$ënZm d àH$ma, n`©Q>ZmMo
_yc^yV KQ>H$, n`©Q>ZmMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r d n`©Q>Z Am{U ì`{ŠV_Îd {dH$mg BË`mXtMm
g_mdoe `m_Ü`o Ho$cocm Amho. `m nonaMm Aä`mg ~maH$mB©Zo H$aUo AmJË`mMo Amho.
gXa nwñVH$m_Ü`o {d{dY KQ>H$m§À`m {ddoMZmV AMyH$Vm AmUÊ`mMm à`ËZ coIH$ d g§nmXH$mZo
Ho$cocm Amho. na§Vw Ë`m_Ü`o H$m§hr C{Udm am{hë`mg àmÜ`mnH$ d {dÚmWu `m§Zr Ë`m {ZXe©Zmg
AmUyZ Úmì`mV. Ë`mMm Cn`moJ nwT>rc Amd¥Îmr A{YH$m{YH$ gwYm[aV H$aÊ`mgmR>r hmoB©c. ho nwñVH$
nXdr, nXì`wÎma d {d{dY ñnYm© narjm§À`m {dÚmÏ`mªZm _hÎdmMo R>aoc Agm Amåhmcm {dídmg
dmQ>Vmo. VgoM gXaÀ`m nwñVH$mÀ`m coIZmMr O~m~Xmar g§~§YrV KQ>H$ coIH$m§da Amho.
{edmOr {dÚmnrR>, Xÿa {ejU A§VJ©V ñd`§ AÜ``Z {Z{_©Vr H$aÊ`mgmR>r _m. Hw$cJwê$ S>m°.
XodmZ§X qeXo `m§Mo àmoËgmhZ Am{U _mJ©Xe©Z _mocmMo R>aco. Xÿa {ejU H|$ÐmMo à^mar g§MmcH$ H°$.
S>m°. EZ. nr. gmoZOo, B{Vhmg Aä`mg _§S>imMo AÜ`j àmMm`© S>m°. Q>r. Eg. nmQ>rc, {edmOr
{dÚmnrR>, B{Vhmg {d^mJ à_wI S>m°. nÙOm nmQ>rc `m§Mo ghH$m`© cm^co. Xÿa {ejU {d^mJmVrc
gd© A{YH$mar d H$_©Mmar `m§Zr Oo n[al_ KoVco Ë`m~Ôc Ë`m§Mo _Z…nyd©H$ Am^ma.
n
g§nmXH$ n
àm. S>m°. ìhr. dm`. _JXÿ_
lr_Vr E. Ama. nmQ>rc H$Ý`m _hm{dÚmc`, BMcH$a§Or
(v)
AZwH«$_{UH$m
KQ>H$ H«$_m§H$
KQ>H$mMo erf©H$
nmZ H«$_m§H$
1.
n`©Q>ZmMr n[a^mfm d g§H$ënZm
1
2.
n`©Q>ZmMo _yc^yV KQ>H$
31
3.
n`©Q>ZmMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r
62
4.
n`©Q>Z Am{U ì`{ŠV_Îd {dH$mg
99
(vii)
n
{dÚmÏ`mªZm gyMZm
àË`oH$ KQ>H$mMr gwédmV C{ÔîQ>m§Zr hmoB©c. C{ÔîQ>o {XemXe©H$ Am{U nwT>rc
~m~r ñnîQ> H$aUmar AgVrc.
1. KQ>H$m_Ü`o H$m` {Xcoco Amho.
2. Vw_À`mH$Sy>Z H$m` Ano{jV Amho.
3. {d{eîQ> KQ>H$mdarc H$m`© nyU© Ho$ë`mZ§Va Vwåhmcm H$m` _mhrV hmoÊ`mMr
Anojm Amho.
ñd`§ _yë`_mnZmgmR>r àíZ {Xcoco AgyZ Ë`m§Mr Ano[jV CÎmaohr XoÊ`mV
Amcocr AmhoV. Ë`m_wio KQ>H$mMm Aä`mg `mo½` {XeoZo hmoB©c. Vw_Mr CÎmao
{chÿZ Pmë`mZ§VaM ñd`§ AÜ``Z gm{hË`m_Ü`o {Xcocr CÎmao nmhm. hr Vw_Mr
CÎmao (qH$dm ñdmÜ`m`) Am_À`mH$S>o _yë`_mnZmgmR>r nmR>dm`Mr ZmhrV. Vwåhr
`mo½` {XeoZo Aä`mg H$amdm, `mgmR>r hr CÎmao "Aä`mg gmYZ' (Study Tool)
åhUyZ Cn`wŠV R>aVrc.
{à` {dÚmWu,
ho ñd`§AÜ``Z gm{hË` `m nonagmR>r EH$ nyaH$ Aä`mggm{hË` åhUyZ
Amho. Ago gy{MV H$aÊ`mV `oVo H$s, {dÚmÏ`mªZr 2014-15 nmgyZ V`ma
Ho$cocm ZdrZ Aä`mgH«$_ nmhÿZ Ë`mà_mUo `m nonaÀ`m gImoc Aä`mgmgmR>r
g§X^©nwñVHo$ d BVa gm{hË`mMm Aä`mg H$amdm.
(viii)
gÌ 3 : KQ>H$ H«$. 1
n`©Q>ZmMr n[a^mfm d g§H$ënZm
(Concepts, Terminology)
1.0 C{ÔîQ>ço
1.1 àñVmdZm
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1
n`©Q>ZmMo CÚmoJ åhUyZ _hÎd
1.2.2
n`©Q>ZmMm AW©, ì`m»`m, n`©Q>Z, n`©Q>H$ d àdmgr
1.2.3
n`©Q>ZmMr à_wI d¡{eï>ço
1.3 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
1.4 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.5 gmam§e
1.6 gamdmgmRr ñdmÜ`m`
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$/ J«§W gyMr
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-1
1
1.0 C{Ôï>o :
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Imbrb KQ>H$ ñnîQ> H$aVm `oVrb.
1) n`©Q>Z d n`©Q>Z H$embm åhUmdo `mMr H$ënZm `oB©b.
2) n`©Q>ZmMr ì`már ñnï> H$aVm `oB©b.
3) n`©Q>ZmMo àH$ma d ñdê$n ñnï> H$aVm `oB©b.
4) Eo{Vhm{gH$ n`©Q>Z ñWio g_OÊ`mg _XV hmoB©b.
5) OJmVrb àW_ H«$_m§H$mMm CÚmoJ åhUyZ n`©Q>ZmMo _hËd {deX H$aVm `oB©b.
6) n`©Q>Z joÌmVrb CÚmoJmÀ`m g§Yr emoYVm `oVrb.
7) n`©Q>Z CÚmoJmMr à_wI d¡{eï>ço gm§JVm `oVrb.
1.1 àñVmdZm :
"àdmg' hm _mUgmMm \$ma àmMrZ H$mimnmgyZMm N>§X Amho. àdmg H$aUo hr Oar OyZr Jmoï> Agbr
Var "n`©Q>Z' `m g§koV Oo gm§{JVbo OmVo Vo _mÌ ZdrZ Amho. n`©Q>Z d n`©Q>H$ `mhr EH$_oH$m§er nañna nyaH$
g§km AmhoV. n`©Q>Zm_Ü`o n`©Q>H$ hm _yb^yV KQ>H$ Agbm Var n`©Q>H$m§Mo àdmg H$aÊ`mMo hoVy _mÌ doJdoJio
AgVmV. _Ü``wJrZ H$mimV Zd-Z{dZ àdmgr _mJm©À`m emoYm~amo~a ì`mnma dmT>dUo d Z{dZ àXoe hñVJV
H$aUo hm àdmgmMm CÔoe hmoVm Ë`mZ§Va n{hë`m _hm`wÜXmZ§Va n`©Q>Z EH$ CÚmoJ åhUyZ g_moa Ambm Amho.
n`©Q>Z CÚmoJmMo ñdê$n Oar nma§nmarH$ CÚmoJmgmaIo Zgbo Var Ë`m CÚmoJmV amoOJma{^_wIVm A{YH$ Amho.
H$maU n`©Q>Z CÚmoJ hm _ybV: godm CÚmoJ Amho. n`©Q>Z CÚmoJmV n`©Q>H$m§Zm {d{dY àH$maÀ`m godm-gw{dYm
Úmì`m bmJVmV. `m godmMo ñdê$n n`©Q>H$ H$moUË`m n`©Q>Z ñWir `oVmo `mda AmYm[aV AgVo. n`©Q>Zm_Ü`o
àm_w»`mZo ^m¡Jmo{bH$, gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$ d Ym{_©H$ ñdénmMo n`©Q>Z A{YH$ à_mUmV AmT>iVo
qH$~hwZm n`©Q>H$ `mbm A{YH$ ng§Vr XoVmV. AmYw{ZH$ n`©Q>ZmMo ho Oar {d{dY àH$ma Agbo Var gÜ`mÀ`m
OJmVrb n`©Q>ZmMo ñdén ~Xbbo AgwZ _Zmoa§OZmgmR>r `m ñdê$nmMo Amho. ho Oar Iao Agbo Var AmH$f©U,
gw{dYm d gwJ_Vm `m VrZ KQ>H$mda n`©Q>ZmMm {dH$mg d {dñVma Adb§~yZ Amho. àñVwV àH$aUm_Ü`o
AmnUmg "n`©Q>Z' d "n`©Q>H$' H$moUmg åhUmdo, n`©Q>ZmMo {d{dY àH$ma d n`©Q>ZmVyZ {Z_m©U hmoUma CÚmoJì`dgm` B. KQ>H$m§Mm Aä`mg H$amd`mMm Amho.
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 n`©Q>ZmMo CÚmoJ åhUyZ _hÎd : (Importance of Tourism as Industry)
n`©Q>Z hm Agm CÚmoJ Amho H$s, `m{df`r ~arM JwV§ mJwVrMr CÎmao {_iVmV. H$maU n`©Q>ZmMo ñdén ho ~hwAJ§ r
ñdénmMo Amho. n`©Q>Z {d{dY ñdê$nm§À§ `m godmda AmYmarV Amho. n`©Q>H$ KamVyZ ~mhoa nS>Ê`mnydunmgwZ Vo naV Vmo
2
Amnbm àdmg nyU© H$ê$Z Kar naVon`ªV AZoH$ ñdê$nmÀ`m godm-gw{dYm Ë`mg bmJVmV Am{U øm godm-gw{dYm
{d{dY ñVamda d {d{dY Q>ßß`mdaVr àmá hmoV AgVmV. Ë`m_wio n`©Q>Z hm g_yh godm XoUmè`m KQ>H$mda AmYm[aV
Amho. `m_Ü`o n`©Q>Z ñWi hm Oar _hËdmMm ^mJ Agbm Var n`©Q>H$ Ë`m ñWimn`©V nmohMÊ`mgmR>r AZoH$ KQ>H$
H$maUr^yV R>aVmV `m_Ü`o dmhVyH$ ì`dñWm, {Zdmg ì`dñWm, ^moOZ d AZoH$$ àH$maÀ`m godm-gw{dYm nwadUmè`m
g§ñWm CXm. nmgnmoQ>,© ìhrgm, H«$o {S>Q> H$mS>,© ~±H$m d Q>nmb ImVo B. n`©Q>Z ñWimÀ`m ñdénmZwgma {d{dY àH$maÀ`m
gw{dYm {R>H${R>H$mUr nwadmì`m bmJVmV. Ë`m_wio n`©Q>Z CÚmoJmMo ñdê$n ho JwV§ mJ§Vw rMo Amho. na§Vw `m n`©Q>Z
CÚmoJmVyZ Ag§»` amoOJmamMr {Z{_©Vr hmoV.o Hw$eb-AHw$eb, gmja-{Zaja d Jar~-lr_§V Aem AZoH$ ñVamVrb
bmoH$m§Zm `m CÚmoJmÀ`m _mÜ`_mVyZ amoO
o Jma àmá hmoVmo.
n`©Q>ZmMm AàË`j n[aUm_ XoemVrb {d{dY CÚmoJ-Y§ÚmÀ`m {dH$mgmda hmoVmo. n`©Q>Z ñWimgmR>r nm`m^yV
gw{dYm {Z_m©U H$aUo Agm H$s n`©Q>H$m§À`mgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m {d{dY dñVy qH$dm Ë`m§À`m AË`mdí`H$
JaOm ^mJdÊ`mgmR>r {d{dY CÚmoJmMm {dH$mg hmoVmo. `m CÚmoJm§À`m {dH$mgm_wio H$mhr à_mUmV àmXo{eH$ {dH$mgmg
MmbZm {_iVo. H$maU n`©Q>H$ AemM {R>H$mUr OmUo ng§V H$aVmV OoWo nm`m^yV gw{dYm nwa{dë`m OmVmV.
nm`m^yV gw{dYmMm {dH$mg H$aÊ`mgmR>r ^m§S>dbr Jw§VdUyH$ Ho$br OmVo. CXm. hm°Q>oëg, aoñQ>m±a§Q> , _m°ëg B.
n`©Q>Z CÚmoJmMm {dH$mg àm_w»`mZo Imbrb VrZ KQ>H$mda AmYmarV Amho.
1) AmH$f©U
(Attractions)
2) gw{dYm (Facilities)
3) gwJ_Vm (Accessibility)
`m_Ü`o n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m {dH$mgmgmR>r n`©Q>H$mgmR>r AmH$f©U AgUmao KQ>H$ _hËdmMo AgVmV. na§Vw Ë`m
{R>H$mUr H$moU-H$moUË`m godm-gw{dYm CnbãY AmhoV. `mda Vmo Ë`m {R>H$mUo OmUo - AWdm Z OmUo {ZpíMV
H$aVmo. Am{U godm-gw{dYm Aem {R>H$mUr {Z_m©U H$aVm `oVo OoWo ^m¡Jmo{bH$ gwJ_Vm Amho. Á`m {R>H$mUr nmohmoMÊ`mg
dmhVwH$sMr gmYZo ZgVmV {H$§dm H$_r AgVmV VoWo n`©Q>Z H|$Ð {dH${gV hmody eH$V Zmhr. n`©Q>Z CÚmoJm§Mr H$mhr
à_wImMo _hËd d d¡{eï>`o nm[hë`m{edm` n`©Q>Z CÚmoJMo ñdê$n Zo_Ho$ H$emàH$maMo Amho ho g_OUma Zmhr.
A) n`©Q>Z CÚmoJmMo àmW{_H$ KQ>H$
1)
2)
3)
4)
5)
dmhVyH$
{Zdmg/ {Zdmam
H°$Q>g©, AÞ d _Zmoa§OZ
n`©Q>Z à{V{ZYr
n`©Q>Z g§KQ>Z
3
~) n`©Q>Z CÚmoJmMo Xwæ`_ KQ>H$ :
1) XwH$mZo d ~mOmanoR>
2) hñVì`dgm` d AmR>dUrgmR>r {dH$V KoUmè`m dñVy (ñ_a{UH$m)
3) ñWm{ZH$ dmhVwH$ ì`dñWm
4) h_mb d \o$ardmbo
5) OmhramV à{V{ZYr d à{gÜXr ì`dgm`
6) n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$
7) XiUdiUmMr gmYZo
A) n`©Q>Z CÚmoJmVrb àmW{_H$ KQ>H$ :
n`©Q>Z CÚmoJm_Ü`o dmhVyH$, {Zdmg ì`dñWm, H°$Q>g©, AÞ, _Zmoa§OZ d EOÝQ> (Xwdm {H$§dm _Ü`ñW) ho
à_wI _hËdmMo KQ>H$ AmhoV. na§Vw Vo nañna nyaH$ AmhoV. `m_Yrb EH$ Oar KQ>H$ AnyU© Agob Va n`©Q>Z MH«
nyU© hmoV Zmhr. Ë`m_wio `mbm àmW{_H$ KQ>H$ Ago åhUVmV.
1) dmhVyH$ ì`dñWm$:
n`©Q>ZñWi {H$Vrhr _mohH$-AmH$f©H$ Agbo Var n`©Q>H$mbm VoWo H$_rV H$_r doioV nmohMVm `oÊ`mMr
gw{dYm hdr AgVo. Ë`m_wio dmhVyH$ ì`dñWobm n`©Q>Z CÚmoJmV AZÝ`gmYmaU _hËd Amho. qH$~hþZm AmYww{ZH$
n`©Q>Z CÚmoJmMm {dH$mgM dmhVyH$ gmYZm§À`m_Ü`o Or H«$m§Vr Pmbr {VÀ`mer g§~§{YV Amho. Ooåg d°Q>À`m
dm\o$da MmbUmè`m B§{OZnmgyZ AmYw{ZH$ n`©Q>Z CÚmoJmMr gwédmV Pmbobr {XgVo. H$maU dmhVwH$s{edm`
n`©Q>H$ BpÀN>V ñWimn`©V nmohMy eH$V Zmhr. Ë`m_wio n`©Q>Z ñWim§Mm {dH$mg hmody eH$V Zmhr. Ë`mgmR>r Ë`m
ñWimer OmoS>Umar dmhVyH$ ì`dñWm hr ObX, {Z`{_V, dº$era d nadS>Umar hdr. gdm©V _hËdmMo åhUOo
Vr gwa{jV hdr. n`©Q>H$ g_mOmÀ`m doJdoJù`m ñVamVyZ `oV AgVmV Vr gwa{jV hdr. n`©Q>H$ g_mOmÀ`m
doJdoJù`m ñVamVyZ `oV AgVmV. àË`oH$mMr AmdS>{ZdS> doJir d IM© H$aÊ`mMr Hw$dVhr doJ-doJir AgVo.
Ë`m_wio AmO n`©Q>Z CÚmoJmV {d{dY dmhVyH$ gmYZm§Mm dmna Ho$bm OmVmo. `m_Ü`o
1) añVo dmhVyH$ _mJ©
2) aoëdo dmhVyH$ _mJ©
3) g_wÐ / Ob dmhVyH$_mJ©
4) hdmB© dmhVyH$ godm B. `m_Ü`o g_mdoe hmoVmo.
4
n`©Q>Z CÚmoJmMm _hËdmMm KQ>H$ åhUyZ dmhVyH$ ì`dñWoH$S>o nm{hbo OmVo. hr dmhVyH$ ì`dñWm XmoZ
KQ>H$m§À`mH$Sy>Z nwadbr OmVo.
A) gaH$mar ì`dñWm
~) ImOJr ì`dñWm `m_Ü`o {d{dY àdmgr H§$nÝ`m§Mm g_mdoe hmoVmo. `m XmoÝhr KQ>H$m§À`mH$Sy>Z XmoZ
àH$maÀ`m godm nwadë`m OmVmV.
A) XoemA§VJ©V dmhVyH$ godm
~) XoemÀ`m ~mhoa dmhVyH$ godm dmhVyH$ ì`dgm`mVyZ Imbrb KQ>H$m§Zm amoOJma CnbãY hmoVmo.
1) MmbH$ 2) dmhH$ 3) ì`dñWmnH$ 4) {VH$sQ> AmajU H$aUmao, 5) amoInmb, 6) {hemo~Zrg,
7) dmhZ XwéñV H$aUmao, 8) h_mb, 9) añVo V`ma H$aUmao H$m_Jma, 10) g\$mB© H$_©Mmar, 11) dmhVyH$
ì`dñWobm g§Mm{bV H$aUmao, 12) dmhVyH$ ì`dñWobm {Z`§{ÌV H$aUmao H$_©Mmar, 13) dmhVyH$ ì`dñWobm
ghmæ`^yV godm XoUmam dJ©.
2) {Zdmg/ {Zdmam :
n`©Q>Z CÚmoJmVrb EH$ _hËdmMm _wb^yV KQ>H$ åhUOo {Zdmg ì`dñWm hmo`. {Zdmg ì`dñWobm ^moOZ
d no`nmZ `m§Mmhr g_mdoe hmoVmo. gmh{OH$M AZoH$ XoemV n`©Q>Z {dH$mgmV {Zdmg ì`dñWobm àmYmÝ` {Xbo
OmVo. {Zdmg ì`dñWoV AmKmS>rda AgUmam CÚmoJ åhUOo hm°Q>ob. hm°Q>ob åhUOo {Zdmg d ^moOZm~amo~a BVa
godm-gw{dYm CnbãY Agbobo {R>H$mU. gd© àW_ EH$ ì`dgm` åhUyZ `m§Mr gwédmV gZ 1313 _Ü`o n°[ag
`oWo Pmbr. Ë`mZ§Va hm°Q>ob ì`dgm`mV H$mimZwén d n`©Q>H$m§À`m _mJUrZwgma `m ì`dgm`m_Ü`o AZoH$
H«$m§VrH$mar ñdénmMo ~Xb Pmbobo {XgVmV. AmO OJmÀ`m H$mZmH$monè`mV EH$-n§M Vmam§{H$V hm°Q>oëg nhmd`mg
{_iVmV. n`©Q>H$ {d{dY àH$maÀ`m ñVamVrb Agë`mZo {d{dY àH$maÀ`m {Zdmg ì`dñWoMr _mJUr H$aVmV
`m CÚmoJm_Ü`o Imbrb àH$maÀ`m {Zdmg ì`dñWm nwadë`m OmVmV.
1) Am§Vaamï´>r` hm°Q>oëg
2) ì`mnmar hm°Q>oëg
3) {Zdmgr hm°Q>oëg
4) H°$ßgyb hm°Q>oëg
5) Va§JUmao hm°Q>oëg
6) [agmQ>©
7) `wW hm°ñQ>ob
8) _moQ>ob
9) A{VWrJ¥¥h
10) àdmgr A{VWrgodm
11) gaH$mar {ZdmgJ¥ho 12) Y_©emim
13) V§~y
14) hm°brS>o pìhboO B.
{Zdmg qH$dm {Zdmam hm n`©Q>Z CÚmoJmVrb A{Ve` _hËdmMm KQ>H$ AgyZ AmO `m CÚmoJmV AZoH$ _moR>_moR>çm H§$nÝ`m CVaboë`m {XgVmV. n`©Q>Z CÚmoJmVyyZ Iyn _moR>çm à_mUmV amoOJma {Z{_©Vrhr hmoVo. CXm.
ì`dñWmnH$, H°${e`a, {hemo~{Zg, AmMmar d Ë`mMo ghmæ`H$, g\$mB© H$m_Jma, doQ>g©, H$nS>o YwUmao, _mir,
\$io d nmbo^mÁ`m nwadR>m H$aUmao, dmXH$, Jm`H$, H$bmH$ma, nwînaMZm H$aUmao, gmD$ÝS> {gñQ>_ d BVa
ghmæ`^wV godm XoUmao KQ>H$.
5
3) H°$Q>g©, AÞ/^moOZ, _Zmoa§OZ :
n`©Q>Z CÚmoJm_Ü`o AÞnwadR>m H$aUmao {H$§dm {d{dY ImÚ nXmWm©§Mr {Z{_©Vr H$aUmè`m CÚmoJm§Zm A{Ve`
_hËd Amho. AÞ, dó d {Zdmam øm _mZdmÀ`m àmW{_H$ JaOm Amho. `m_Ü`o AÞmbm _mZdr OrdZmV
A{Ve` _hËd Amho. n`©Q>H$ Á`mdoir n`©Q>Zmg ~mhoa nS>VmV. Ë`mdoir Á`m àXoemV Vo àdmg H$aVmV. Ë`mË`m àXoemVrb d¡{eï>`onyU© ImÚnXmWmªMr _mJUr H$aVmV. CXm. H$moëhmnyabm `oUmam n`©Q>H$ Vm§~S>m, nm§T>am
añgm, {_gi B. nXmWmªMr Amd©OyZ _mJUr H$aVmV. Va H$moH$UmV OmUmao n`©Q>H$ gr \y$S>Mr _mJUr H$aVmV.
`mVyZ n`©Q>Z joÌmV ImÚnXmW© V`ma H$aUmao AZoH$ CÚmoJ V`ma Pmbobo AmhoV. `m_Ü`o H$odi H°$Q>g© qH$dm
H°$Q>g© H§$nÝ`m _hËdmÀ`m ZmhrV Va `mÀ`m _mÜ`_mVyZ {Z_m©U hmoUmam amoOJma hr {VVH$mM _hËdmMm Amho.
àË`oH$ n`©Q>Z ñWir {d{dY àH$maMo d d¡{eï>`nyU© ImÚnXmW© {_iVmV. `m§Mm nyadR>m H$aUmè`m
CÚmoJY§Úm§Zm `m§À`m _mÜ`_mVyZ Iyn _moR>çm à_mUmV A{W©H$ ghmæ` {_iVo. n`©Q>Z CÚmoJmV _Zmoa§OZmbmhr
{VVHo$M _hËdmMo ñWmZ Amho. n`©Q>H$ KamVyZ ~mhoa nS>Vmo VmoM _wir _Zmoa§OZmgmR>r. _Zmoa§OZmMo AZoH$ àH$ma
AmhoV. `m_Ü`o {d{dY H$bmH$mam§À`m _mÜ`_mVyZ gmXa Ho$bo OmUmao {d{dY Ioi, Z¥Ë`, dmXZ, g§JrV,
{eënH$bm, {MÌH$bm B. AZoH$ àH$mam§Mm `m_Ü`o g_mdoe hmoVmo. `m{edm` n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Z ñWir AmH${f©V
H$aÊ`mgmR>r {d{dY _hmoËgdmMo Am`moOZ Ho$bo OmVo. Aem àH$maÀ`m H$m`©H«$_m§Mo Am`moOZ H$aUmè`m AZoH$
H§$nÝ`m AmO AmpñVËdmV AmhoV. `mÀ`m _mÜ`_mVyZ \$ma _moR>çm à_mUmV dmXH$, Jm`H$, Z¥Ë`{dîH$ma gmXa
H$aUmè`m H$bmH$mam§Zm amoOJma CnbãY hmoVmo. CXm. IOwamhmo _hmoËgd, EH$moQ>m _hmoËgd, E{b\§$Q>m _hmoËgd
B. CXm. H$moëhmnya `oWo S>o¸$Z Amo{S>grVyZ `oUmè`m n`©Q>H$m§Zm, bmdUr, Hw$ñVr, bmR>r-H$mR>r B. H$bmàH$ma
XmIdbo OmVmV. `m{edm` _moR>-_moR>çm n§MVmam§{H$V hm°Q>oëg_Ü`o _moR>çm à_mUmV H$bmH$mam§Mr JaO AgVo.
n`©Q>Zm§À`m _mÜ`_mVyZ _Zmoa§OZmÀ`mhr CÚmoJmMm {dH$mg hmoV Amho. Jmoì`mgma»`m amÁ`mV Aem _Zmoa§OZmÀ`m
YVuda AZoH$ H${gZmo MmbVmV.
4) n`©Q>Z à{V{ZYr :
(Tourism Agentes)
(ghb g§`moOZ)
n`©Q>Z hm godm CÚmoJ Amho. n`©Q>Z ì`dgm`m_Ü`o n`©Q>H$m§Zm AZoH$ àH$maÀ`m Á`m godm-gw{dYm nwadë`m
OmVmV. Ë`mMr gwédmV n`©Q>ZmÀ`m gw{dYm XoUmè`m {d{dY à{V{ZYr (Agents) À`m _mÜ`_mVyZ hmoVo. n`©Q>Z
CÚmoJmMm hm EH$ _yb^yV KQ>H$ Amho. n`©Q>Z ì`dgm`mg Oo àË`j godm XoVmV `m_Ü`o `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
`m_Ü`o gaH$mar à{V{ZYr d ImOJr n«{V{ZYr Ago XmoZ àH$ma nS>VmV. `m_Ü`o gaH$mar à{V{ZYr d ImOJr
à{V{ZYr Ago XmoZ àH$ma nS>VmV. `m_Ü`o n`©Q>H$ n`Q©Z ñWimn`©VMm àdmg, {Zdmg, ^moOZ d BVa g§~§YrV
KQ>H$m§Mo {Z`moOZ n`©Q>Z à{V{ZYrda gmondVmV Ë`m_wio OJm_Ü`o `m nÜXVrZo n`©Q>Z CÚmoJmbm MmbZm
{_imbobr Amho. AmO n`©Q>Z Am`moOZmV à{V{ZYrZm OJmÀ`m n`©Q>ZmV à{V{ZYrbm A{Ve` _hËdmMo ñWmZ
Amho. H$maU à{V{ZYr hmM n`©Q>H$ d n`©Q>Z ì`dgm`m_Yrb Xwdm Amho. n`©Q>Z ì`dgm`mV à{V{ZYrH$
nwT>rbà_mUoo godm nwadmì`m bmJVmV.
6
1) n`©Q>Z ñWim§Mr _m{hVr XoUo.
2) àdmgmMr _m{hVr XoUo.
3) n`©Q>Z {Z`moOZ d `oUmè`m IMm©Mr _m{hVr H$ê$Z KoUo.
4) àdmg {V{H$Q>mMo AmajU H$aUo.
5) MbZmMr AXbm~Xb H$aUo.
6) {d_m CVadUo.
7) n`©Q>H$m§Zm Amdí`H$ godm nwa{dUo/ ghmæ`^yV godm-gw{dYm nwadUo
darb nwaH$ godm XoÊ`mgmR>r à{V{Z{Ybm BVa AZoH$ ghmæ`^yV KQ>H$mMr _XV ¿`mdr bmJVo åhUOoM
Ho$di à{V{ZYr EH$Q>çm gd© godm {H$§dm nwaH$ godm Xody eH$V Zmhr Va Ë`m AZwe§JmZo BVa AZoH$ bmoH$m§Zm
`m_YyZ amoOJma {Z{_©Vr hmoV. Vr Imbrb à_mUo.
1) n`©Q>Z ñWimMr _m{hVr XoUo/ n`©Q>Z _mJ©Xe©Z :
n`©Q>H$m§Zm Ym{_©H$, gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$ d ^m¡Jmo{bH$ n`©Q>Z ñWim~Ôb AmH$f©U AgVo. `m g§nyU©
n`©Q>Z ñWimMr _m{hVr g§H${bV H$ê$Z AÚmdV d AMyH$ _m{hVr n`©Q>Z à{V{ZYrbm nyadmdr bmJVo. n`©Q>Z
ñWimMr AmH$f©H$ nÜXVrZo _m§S>Ur H$aUo `m _Ü`o AnojrV AgVo.
2) àdmgmMr _m{hVr XoUo/ àdmg H$m`©H«$_ :
àdmgmg§~§Yr gd© _m{hVr XoUo ho à{V{ZYrMo _hËdmMo H$m`© AgVo. ghbrÀ`m g§nyU© {Z`moOZmMr,
àdmgr _mJm©Mr, {Zdmg ì`dñWm, ^oQ> XoUmè`m n`©Q>Z ñWimMr _m{hVr Mhm, ZmíVm, ^moOZ d g§~§Yr _m{hVr
XoUo Ano{jV AgVo.
3) n`©Q>Z {Z`moOZ d IMm©Mr _m{hVrH$éZ XoUo :
ghbrMo {Z`moOZ H$aV AgVmZm n`©Q>H$mbm KamnmgyZ Vo gd© n`©Q>Z ñWio nmhÿZ naV Kamn`©VÀ`m gd©
IMm©À`m ~m~r n`©Q>H$m§Zm Úmì`m bmJVmV. `m_Ü`o àdmg IM© Mhm, ZmíVm, ^moOZ IM©, {Zdmg IM©,
àjoUr` ñWi nmhUo B. g_mdoe AgVmo. `m§À`m _mÜ`_mVwZ IMm©Mo A§XmOnÌH$ Úmdo bmJVo.
4) àdmg {V{H$Q>mMo AmajU H$aUo :
n`©Q>Zm_Ü`o BÀN>rV H$mimn`©V d naVrÀ`m _mJm©Mo ~g, aoëdo, {d_mZ AWdm ~moQ>rÀ`m {VH$sQ>mMo
AmajU H$amdo bmJVo. {Za{Zamio n`©Q>H$ Amnë`m Am{W©H$ n[apñWVrZwgma Xwæ`_ XoemV ghbrMo Am`moOZ
H$aVmV. Voìhm MbZmMm àíZ {Z_m©U hmoVmo åhUyZ MbZmMr AXbm~Xb H$aVmZm à{V{ZYrbm naH$s` MbZ,
àdmgr YZmXoe B. H$m_o H$amdr bmJVmV.
5) MbZmMr AXbm~Xb H$aUo :
7
{d{dY XoemV Ë`m-Ë`m XoemMr MbZ nÜXVr doJdoJir AgVo. Ooìhm àdmgr Xwgè`m XoemV ghbrMo
Am`moOZ H$aVmV Voìhm MbZmMm àíZ {Z_m©U hmoVmo åhUyZ MbZmMr AXbm~Xb H$aVmZm à{V{ZYrbm
naH$s` MbZ, àdmgr YZmXoe B. H$m_o H$amdr bmJVmV.
6) {d_m CVa{dUo :
n`©Q>Z hm àdmgmda AmYmarV AgVmo. Ë`m_wio AZoH$ àg§Jr EImXm AnKmV hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
`mVyZ hmoUmar {O{dV d {dÎm hmZr Q>miÊ`mgmR>r qH$dm Pmë`mg ZwH$gmZ ^anmB© {_imdr `mgmR>r à{V{ZYrbm
n`©H$mZm _XV H$adr bmJVo.
7) n`©Q>H$m§Zm Amdí`H$ godm nwadUo/ ghmæ`^yV godm-gw{dYm nwadUo :
n`©Q>Z H$mimV n`©Q>H$m§Zm {d{dY godm-gw{dYm nwadmì`m bmJVmV. `m_Ü`o dmhVyH$ H§$nÝ`m, hm°Q>ob
MmbH$, {Zdmg, dmhVyH$XmaH$S>yZ {d{dY godm§Mr ghmæ`Vm ¿`mdr bmJVo. øm godm XO}Xma d [H$\$m`Vera
AgUo _hËdmMo AgVo.
5) n`©Q>Z g§KQ>Z :
n`©Q>Z CÚmoJmV n`©Q>Z g§KQ>Z hm _hËdmMm KQ>H$ Amho. Á`m-Á`m XoemV n`©Q>Z ñWimMm {dH$mg hmoUo
d Ë`m `moJo n`©Q>Z CÚmoJmMm Aem {R>H$mUr n`©Q>Z g§KQ>Z A{Ve` _hËdmMo AgVo. n`©Q>Zm_wio Am{W©H$ joÌmV
hmoUmar àJVr nmhVm n`©Q>Z g§KQ>Zobm A{YH$ _hËd Ambo Amho. na§Vw hr àJVr gmÜ` H$aÊ`mH$[aVm XoemÀ`m
AW©ì`dñWoV n`©Q>Z CÚmoJmMm gh^mJ Amdí`H$ AgVmo. n`©Q>Z g§KQ>Zm§Mo n«_wI XmoZ àH$ma nS>VmV.
1) H|$Ðr` n`©Q>Z g§KQ>Z :
2) {dH|${X«V n`©Q>Z g§KQ>Z :
`m{edm` 1) emgH$s` n`©Q>Z g§KQ>Z d 2) ImOJr n`©Q>Z g§KQ>Z Ago àH$ma nS>VmV.
Á`m XoemV H|$Ðr` emgZ AgVo Aem XoemV H|$Ðr` n`©Q>Z g§KQ>Z AgVo Va Á`m XoemV àOmgÎmmH$
nÜXVrMo emgZ AgVo Aem {R>H$mUr {dH|$ÐrV ñdê$nmMo g§KQ>Z AgVo. CXm. ^maVmV H|$Ðr` ñVamda ^maVr`
n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i (ITDC) d amÁ` ñVamda doJio g§KQ>Z AgVo. CXm. _hmamï´>mV _hmamîQ´> n`©Q>Z
{dH$mg _hm_§S>i (MTDC) Aem ñdê$nmMo {dH|$ÐrV n`©Q>Z g§KQ>Z OJmVrb BVa XoemVhr AmT>iVo CXm.
O_©Zr - ñQ>oQ> Q´>°ìhb ã`wamo, {~«Q>Z- {~«{Q>e Qy>[añQ> Am°Wm°[aQ>r.
n`©Q>Z hm AmYw{ZH$ H$mimVrb A{Ve` doJmZo dmT>Umam CÚmoJ Amhoo `m CÚmoJmbm A{YH$ àmoËgmhZ
XoÊ`mgmR>r d Am§Vaamï´>r` n`©Q>ZmÀ`m g§dY©ZmgmR>r d CÎmoOZmgmR>r Am§Vaamï´>r` ñVamda {d{dY n`©Q>Z g§ñWm
d g§KQ>Zm H$m`© H$aVmZm AmT>iVmV. CXm. B§Q>aZ°eZb Qy>[a§J Abm`Ýg (ITA) hr {OZrï>m _Ü`o gZ 1898 _Ü`o
ñWmnZ Pmbobr n{hbr g§KQ>Zm.
8
^maVm_Yrb emgH$s` n`©Q>Z g§KQ>Z "amï´>r` n`©Q>Z g§KQ>Zm'(NTO) n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m dmT>rgmR>r Imbrb
H$m`© H$aV AgVo.
1) n`©Q>Zmda {Z`§ÌU R>odUo.
2) n`©Q>Z {dH$mg AmamIS>m AmIUo.
3) XoemÀ`m {d{dY ^mJmVrb n`©Q>Z ñWimMr _m{hVr CnbãY H$aUo.
4) n`©Q>Z ñWimMo OVZ d g§dY©Z H$aUo.
5) n`©Q>Z CËnmXZ dmT>dUo.
6) n`©Q>H$m§Mr {Zdmg ì`dñWm d ^moOZ ì`dñWm.
7) n`©Q>Z ñWimMr Om{hamV H$aUo.
8) n`©Q>Z CÚmoJmVrb Jw§VdUyH$ dmT>dUo.
9) n`©Q>ZmnmgyZ {_iUmè`m CËnÞmV dmT> H$aU
10) n`©Q>Z godm XoUmè`m§Zm H$O© nwadR>m H$aUo.
XoemV d naXoemV n`©Q>Z CÚmoJmMm {dH$mg ìhmdm åhUyZ n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o CKS>Ê`mV Ambr
AmhoV. 14 _mM© 1967 amoOr ^maVmV ñdV§Ì n`©Q>Z d ZmJar hdmB© dmhVyH$ {d^mJmMr ñWmnZm H$aÊ`mV
Ambr. ñdV§Ì n`©Q>Z _§Ìmb` ñWmnZ H$aÊ`mV Ambo. AmO {dXoemV n`©Q>Z ImË`mMr 18 hÿZ A{YH$ H$m`m©b`o
AmhoV.
~) n`©Q>Z CÚmoJmMo Xwæ`_ KQ>H$ :
1) XwH$mZo d ~mOmanoR>m :
_mZdmbm Agbobr ZmdrÝ`mMr AmdS>, ZmdrÝ`mMm AmZ§X d AZw^d, n`m©daUmg§~§Yr Hww$Vwhb d
AmH$f©U `m_wio ì`º$s n`©Q>Zmg ~mhoa nS>Vmo, n`©Q>ZmMr hr _wb^yV àoaUm Amho. n`©Q>ZmV {d{dY àH$maMr
Z¡g{J©H$, gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$ n`©Q>Z ñWio hm ~mOma ì`dñWoMm AmYma Amho. n`©Q>H$mÀ`m JaOm Ë`mÀ`m
AmdS>r-{ZdS>r, Anojm, Ë`mMr _ZmoYmaUm BË`mXr Jmoï>r bjmV KoD$Z n`©Q>Z ì`dgm`mMo ì`dñWmnZ H$amdo
bmJVo d {dH$mg H$amdm bmJVmo. Ym{_©H$ ñdê$nmMo n`©Q>Z ñWi Agob Va Ë`m YVuda VoWrb XwH$mZo d
~mOmanoR> V`ma hmoV AgVo. CXm. EImXo qhXw _§{Xa Agob Va Ë`m {R>H$mUmMr XwH$mZo Ë`m _§{XamMr nmíd©^y_r
J«hrV Yê$Z ~mOma ì`dñWm {Z_m©U H$aVmV. `m XwH$mZm§Mo d ~mOmanoR>oMo d¡{eï>`o åhUOo n`©Q>Z ~mOmanoR>oV
`m {Z`{_V ~mOmanoR>mÀ`m nojm doJù`m AgVmV. H$maU n`©Q>Z ñWimdarb ~mOmanoR>m n`©Q>H$m§Mo AmH$f©U
AgVo. n`©Q>Z ñWir n`©Q>H$ Amë`mZ§Va Amnë`m ^«_§VrV d dmñVì`mV AmH$f©H$ d Zm{dÊ`nyU© dñVyMr IaoXr
H$aVmV. CXm. _hm~ioídambm OmUmao n`©Q>H$ VoWrM doVmÀ`m d ~m~yÀ`m dñVy Z MyH$Vm IaoXr H$aVmV.
9
2) hñVì`dgm` CÚmoJ :
n`©Q>Z ho ZmJar d J«m_rU ^mJmV XmoÝhr {R>H$mUr hmoVo. Ë`m_wio J«m_rU ^mJmVrb bhmZ-_moR>çm hñV
ì`dgm`mbm MmbZm {_iVo. `m CÚmoJmMo qH$dm ì`dgm`mMo ñdê$n bKwCÚmoJmgmaIo AgVo. ^maVmV àmMrZ
H$mimnmgwZ àmMrZ H$mimnmgyZ {d{dY hñV ì`dgm` Mmby Agbobo {XgVmV. `m_Ü`o M_m}ÚmoJ, dmñVyH$bm,
{MÌH$bm, {eënH$bm, hñVH$bm, B. g_mdoe hmoVmo. n`©Q>H$ Aem àH$maÀ`m hñVH$boÀ`m dñVy§Zm A{YH$
ng§Vr XoUmam Ë`m-Ë`m àm§VmVrb ^m¡Jmo{bH$ d¡{eï>`mZwgma `m hñVì`dgm`mMm H$_r-A{YH$ à_mUmV {dH$mg
Pmbobm Amho. CXm. gmd§VdmS>rbm bmH$S>r IoiUr {_iVmV, H$moH$Um_Ü`o H$moH$Ur nXmW© {_iVmV,
H$mí_rabm H$mí_rar em°b, amOñWmZ_Ü`o ~m§YUrMo H$nS>o d gmS>çm {_iVmV. Va A{Ydmgr ^mJmV dmabr
{MÌH$bm {dH${gV Pmbobm Amho. ^maVmÀ`m àË`oH$ ^mJmV EH$ doJir d¡{eï>`nyU© hñVì`dgm` {dH${gV
Pmbobm AgyZ n`©Q>H$ Ë`m ^mJmV Amë`mg Ë`mbm A{YH$ ng§Vr XoVmo. CXm. H$moëhmnyabm `oUmam n`©Q>H$
H$moëhmnyar Mßnbmbm ng§Vr XoVmo.
3) ñWm{ZH$ dmhVyH$ ì`dñWm :
n`©Q>Z CÚmoJ hm {d{dY godm§Mm g_yh Amho. Ë`m_wio `oUmè`m n`©Q>H$mbm AZoH$ àH$maÀ`m godm-gw{dYm
bmJVmV `m_Ü`o n`©Q>H$ Á`m {R>H$mUr n`©Q>Zmg OmVmo Ë`m{R>H$mUr Ë`mMr àmW{_H$ JaO AgVo Vr ñWm{ZH$
dmhVyH$ ì`dñWm. ñWm{ZH$ dmhVyH$ ì`dñWoV VrZ MmH$s gm`H$b, [ajm, Q>°Šgr, Q>m§Jm, (KmoS>mJmS>r) ehar
dmhVyH$ ì`dñWm, bmoH$b aoëdo B. `m_Ü`o g_mdoe hmoVmo Va Img n`©Q>Z ñWir n`©Q>H$mMo AmH$f©U
AgUmè`m dmhVyH$ ì`dñWm H$s Á`mMm dmna n`©Q>H$ EH$ _Zmoa§OZmMo gmYZ åhUyZ dmna H$aVmo CXm. g_wÐ
{H$Zmè`mda {_iUmè`m KmoS>mJmS>çm, H$mhr eham_Ü`o Ho$di n`©Q>H$mZm Ë`m-Ë`m ^mJmVrb ñWm{ZH$ n`©Q>Z
ñWimMo Xe©Z ìhmdo åhUyZ ñWm{ZH$ n`©Q>Z dmhVyH$sMo {Z`moOZ Ho$bo OmVo. CXm. h¡Ðm~mX, _w§~B©, nwUo, AmJ«m,
ZdamÌ _hmoËgdmV H$moëhmnya `oWo ZdXwJm© Xe©Z gmaIo CnH«$_ am~dbo OmVmV.
ñWm{ZH$ dmhVyH$ ì`dñWm n`©Q>Z CÚmoJmbm A{YH$ ~iH$Q>r XoÊ`mMo H$m_ H$aVmo. H$maU Oa ñWm{ZH$
nmVirda Oa ImOJr AWdm emgH$s` dmhVyH$ ì`dñWm Oa CnbãY Zgob Va n`©Q>H$m§Mr Hw$M§~Zm hmoVo.
Ë`m_wio ñWm{ZH$ dmhVyH$ ì`dñWmhr n`©Q>Z CÚmoJmV _hËdmMr Amho. `m_YyZ AZooH$ bmoH$m§Zm amoOJma {_iVmo
d amoOJmamMo ñdénhr ì`mnH$ ñdê$nmMo Amho.
4) h_mb d \o$ardmbo :
n`©Q>Z ho _Zmoa§OZ d AmZ§XmgmR>r hmoVo. n`©Q>ZmgmR>r `oUmao bmoH$ H$mhr {d{eð> {XdgmÀ`m _w¸$m_mZo
qH$dm gm_mZ gwÜXm _moR>çm à_mUmV AgVo Ë`mgmR>r Ë`mMr dmhVyH$ H$aUmè`m ì`º$s Amdí`H$Vm KamVyZ
{ZKmë`mnmgyZ Vo àdmg nU© H$ê$Z nwÝhm Kamn`©V `oB©n`©V bmJVo ~g Wm§~m, aoëdo ñQ>oeZ, EAanmoQ>©, ~§Xao
B. {R>H$mUr _moR>çm g§»`oZo h_mb AmO CnbãY Agbobo {XgVmV. `mVyZ Hw$eb-AHw$eb bmooH$m§Zm
amoOJmam§Mr {Z{_©Vr hmoVo. H$mhr n`©Q>Z ñWio A{Ve` C§Mrda AgVmV. d`ñH$a n`©Q>H$ AWdm ôX`{dH$mam§Mm
AmOma, qH$dm Cƒaº$Xm~ Agbobm ì`º$s EdT>çm C§Mrda OmD$ eH$V ZmhrV Ë`m {R>H$mUr OmÊ`mgmR>r
10
Aem h_mbmMm Cn`moJ Iyn _moR>çm à_mUmV hmoVmo.
n`©Q>H$ n`©Q>Z ñWir nmohMë`mZ§Va AZoH$ bhmZ _moR>çm dñVyMr añË`mda IaoXr H$[aV AgVmV.
CXm.nwînhma, nwînJwÀN>, \w$Jo, {_R>mB©, N>moQ>çm N>moQ>çm H$bmHw$garÀ`m dñVy {d{dY ImÚ nXmW©, H$nS>o d
H$mhr n`©Q>Z CËnmXZo hr añË`mda {dH«$sg AgVmV. `m_Ü`o N>moQ>çm-N>moQ>çm \o$ardmë`m§Mm ì`dgm`
AmYmarV AgVmo. CXm. nÝhmim {H$„`mda {Ma_wè`mMo bmSy> {dH$Umao, ^ob-{_gi XoUmao, ~\$m©Mo Jmoio
qH$dm AmB©pñH«$_ {dH$Umao AZoH$ bmoH$ {XgVmV. n`©Q>H$ Aem dñVy AmdS>rZo IaoXr H$aVmV. `mVyZ Iyn
_moR>çm à_mUmV amoOJma {Z{_©Vr hmoVo.
5) Om{hamV d à{gÜXr CÚmoJ :
n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Z ñWimn`©V KodyZ `oÊ`mMo H$m_ Om{hamV qH$dm à{gÜXr _mÜ`_o H$aV AgVmV. n`©Q>Z
ñWio, n`©Q>Z g§ñWm AWdm g§KQ>Zm, doJdoJir n°Ho$Og (n`©Q>ZmVrb gdbVr) B. gmR>r OZg§nH©$ _hËdmMm
AgVmo. n`©Q>H$m§Zm Amnë`mH$S>o AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r {d{dY _mÜ`_mVyZ Om{hamV Ho$br OmVo. AmO
Om{hamV d à{gÜX _mÜ`_o `m§Mm BVŠ`m _moR>çm à_mUmV {dH$mg Pmbobm Amho H$s, àË`oH n`©Q>Z ñWi
n`©Q>H$m§À`m Kamn`©V nmohMdÊ`mV `e Ambobo Amho.
n`©Q>Z CËnmXZo n`©Q>H$m§Zm g_OmdrV `mH$[aVm VgoM n`©Q>Z CËnmXZmMm IM© dmT>mdm `mgmR>r Om{hamVrMr
Amdí`H$Vm AgVo. `m Om{hamV d à{gÜXr _mÜ`_mÀ`m _mÜ`_mVyZ àojUr` ñWio, n`©Q>Z ñWimda
Agboë`m gw{dYm CXm. hm°Q>oëg, aoñQ>ma§Q>, _Zmoa§OZmMr gmYZo, dmhVyH$ ì`dñWm B. g§~§Yr _m{hVr AgVo.
Om{hamV CÚmoJmV AZoH$ bmoH$m§Zm amoOJma CnbãY Pmbobm Amho. n`©Q>Z ñWimMr _m{hVr Jmoim H$aUo d
{b{hUmao boIH$ AWdm nÌH$ma, n`©Q>Z ñWim§Mr N>m`m{MÌU H$aUmao N>m`m{MÌH$ma, Om{hamVrgmR>r _m{hVrMo
g§H$bZ H$aUmao Am°naoQ>g© d Om{hamVrgmR>r _m°SoqbJ H$aUmao H$bmH$ma, {MÌrH$aUmgmR>r Amdí`H$ Vr gd©
godm nwadUmao BVa KQ>H$, Om{hamV N>mnUmao qH$dm g§nmXZ H$aUmao, _wÐH$, Om{hamVrMo {dVaU d à{gÜXr XoUmao
Aem AZoH$ nmVù`mda `m CÚmoJmVyZ amoOJma d CÚmoJY§ÚmMr dmT> Pmbobr Amho.
6) n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ :
n`©Q>Z hm nwaH$ godm XoUmam CÚmoJ Amho. n`©Q>Z ì`dgm`mV Á`m AZoH$ nwaH$ godm Úmì`m bmJVmV
`m_Ü`o n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ hm _hËdmMm KQ>H$ Amho. n`©QH$> _mJ©Xe©H$mbm EH$ àH$mao Ë`m- Ë`m àXoemMm XyV
AgoM åhQ>bo OmVo. Ë`m_wio n`©Q>ZmV _mJ©Xe©H$mbm AZÝ`gmYmaU _hËd Amho. n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ hOaO~mdr
d àgÞ ì`{º$_ËdmMm d AZoH$ ^mfm `oUmam Agë`mg Ë`mg A{YH$ _mJUr AgVo. OJmVrb n`©Q>Z
ì`dgm`m_Ü`o AmO hOmamoÀ`m g§»`oZo n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ åhUyZ H$m_ H$aVmV. n`©Q>Z CÚmoJmV nyaH$ godm
XoUmam KQ>H$ åhUyZ `mg _hËd Amho.
7) XiUdiUmMr gmYZo :
n`©Q>H$ Amnbo dmñVì`mMo {R>H$mU gmoS>y Z Xya n`©Q>Z H|$ÐmV `oV AgVmV. åhUyZ n`©Q>H$m§À`m Ñï>rZo g§nH©$
gmYZo _hËdmMr AgVmV. AbrH$S>À`m H$mimV XiUdiUm§À`m gmYZm§Mm gd©Ì {dH$mg Pmbobm Var gd©M
11
n`©Q>Z ñWimÀ`m {R>H$mUr AmYw{ZH$ XiUdiUm§À`m gmYZm§Mm {dH$mg Pmbobm {XgV Zmhr na§Vw AmYw{ZH$
XiUdiUmÀ`m gmYZm§Mr CnbãYVm H$éZ XoUo hm A{bH$S>o {dH${gV hmoV Mmbbobm ì`dgm` Amho. ^«_UÜdZrMr
gmo` Pmë`mZo nma§nmarH$ ñWm{ZH$, amÁ` qH$dm amï´>r` nmVirda \$moZ godmMr Amdí`H$Vm bmJV Zmhr. Va ZdZ{dZ
XiUdiUmÀ`m gmYZm§Zm n`©Q>H$ A{YH$ ng§Vr XoVmV. CXm. B§Q>aZoQ>, pìhS>rAm° H$m°Ý\$aÝg, B©- MmQ>tJ, B©- ~°qH$J,
B©-~wH$s¨J, B©- godm XoUmao ì`dgm` n`©Q>Z ñWir _moR>çm à_mUmV CnbãY Pmbobo AmhoV.
H$) n`©Q>Z CÚmoJmMo Am{W©H$ _hÎd :
n`©Q>ZmMm {dH$mg PnmQ>çmZo hmoV Agë`mZo n`©Q>Z hm OJmVrb _moR>m CÚmoJ (Industry) åhUyZ g_moa
Ambobm Amho. n`©Q>Z hm dñVyMo CËnmXZ Z H$aVm ghO n¡gm {_idyZ XoUmam CÚmoJ Amho. na§Vw n`©Q>Z hm
_ybV: godm CÚmoJ Amho. `m_Ü`o `oUmè`m n`©Q>H$m§Zm doJdoJù`m Q>ßß`mda {d{dY godm gw{dYm Úmì`m bmJVmV.
{Za{Zamù`m Z¡g{J©H$ dñVy§da à{H«$`m H$éZ Cn^mo½` nXmW© d dñVy V`ma H$aUo d ~mOmanoR>oV nmohM{dUo,
H$ÀÀmm_mb, eŠVrgmYZ, H$m_Jma, ~mOmanoR>, ^m§S>db BVa AË`mdí`H$ godm nwadmì`m bmJV ZmhrV. Va
n`©Q>ZmVyZ `mMr {Z{_©Vr hmoVo.
1) amoOJma {Z{_©Vr :
n`©Q>Z ì`dgm`mV {d{dY àH$maÀ`m amoOJmam§Mr {Z{_©Vr hmoVo. Hw$eb d AHw$eb bmoH$m§Zm amoOJma
{_iVmo. åhUOoM n`©Q>Z hm amoOJmam{^_wI CÚmoJ Amho. n`©Q>Z CÚmoJmV amoOJmam§Mr gwédmV MmbH$mnmgyZ
hmoVo. MmbH$, dmhVwH$sMo gmYZ, hm°Q>oëg, ImZmdir, {ZdmgmMr gmo`, àdmgr EO§Q>, \$moQ>mo J«m\$g©, \$i^mOr
{dH«o$Vo, _mJ©Xe©H$, {d{dY àH$maÀ`m godm XoUmao bmoH$ `m§Zm amoOJma {_iVmo. `m_Ü`o Hw$eb-AHw$eb, gmja{Zajam§Zm gwÕm amoOJma àmßV hmoVmo. CXm. nmMJUr `oWo KmoS>m nmiUmao bmoH$, \$io {dH$Umao B. n`©Q>ZmVrb
amoOJma ^mJ h§Jm_mda AmYmarV Amho. ^maVm_Ü`o gZ 2003-04 À`m AmH$S>odmarZwgma n`©Q>ZmVyZ {Z_m©U
hmoUmè`m amoOJmamMr d àË`jmV H$m_ H$aÊ`mMr g§»`m 20.45 Xebj BVH$s hmoVr. `mdéZ `m CÚmoJmMr
ì`mnH$Vm bjmV `oVo.
2) naH$s` MbZ d naH$s` MbZ ~XbyZ XoUmè`m g§ñWm :
naH$s` MbZ àmßV H$aÊ`mMo n`©Q>Z ho à^mdr _mÜ`_ Amho. OJmVrb {dbmo^{Z` n`©Q>Z H|$Ðmbm
AZoH$ n`©Q>H$ _moR>çm g§»`oZo ^oQ> XoVmV. naXoemVyZ `oUmao n`©Q>H$ ho ñdV:À`m amï´>mMo MbZ ~amo~a AmUVmV
d Ë`mÛmao n`©Q>Z CÚmoJmg Amdí`H$ Ago XodmUKodmU hmoV AgVo. VgoM dñVyMr AWdm BVa AË`mdí`H$
qH$dm nyaH$ godm àmßV H$éZ KoÊ`mgmR>r MbZmMm {d{Z`moJ Xwgè`m amï´>mbm hmoVmo d n`©Q>Z CÚmoJmMm {dH$mg
hmoVmo. H$maU n`©Q>H$m§H$Sy>Z {_iUmao CËnÝZ ho godoVyZ d Cn^mo½` dñVyÛmao hmoV AgVo. ^maVmÀ`m Ñï>rH$moUmVyZ
{dMma Ho$ë`mg gZ 1981 _Ü`o n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ AmnUmg 1062 H$moQ>r én`o hmoVo. Va gZ 2012
_Ü`o 94,487 H$moQ>r én`mda nmohMbobo Amho. n`©Q>ZmVyZ naH$s` MbZ Va {_iVo `m{edm` `mVyZ amoOJma
àmßV hmoVmo. naH$s` MbZ ~Xb XoUmè`m {d{dY gaH$mar d ImOJr g§ñWmVyZ AZoH$ ì`ŠVtZm amoOJma
CnbãY hmoVmo.
12
3) ~mOmanoR>oMm {dH$mg :
n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr ~mOmanoR>m§Mm {dH$mg Pmbobm AgVmo. H$mhr {d{eð> n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m g^modVr
{d{eð> àH$maÀ`m _mbmMr d CËnmXZmMr XwH$mZo {Z_m©U Pmbobr AgVmV. àdmgr AWdm n`©Q>H$ \$mdë`m
doiVo dñVyMr IaoXr H$aVmV. `m_Ü`o ñWm{ZH$ hñVmoÚmoJmV d Hw$Q>ramoÚmoJmV {Z_m©U hmoUmè`m dñVy, H$bmHw$garÀ`m
dñVy n«_wI AgVmV. CXm. H$mí_ra `oWo embr, Jm{bMo, Jmodm - e§I-qenbo, åh¡gya -M§XZmÀ`m dñVy,
{e_bm d Xm{O{bªJ emb d ñdoQ>g©, H$moëhmnya Jyi d H$moëhmnyar Mßnb, gmobmnya - MmXar B. gdm©V
_hÎdmMo åhUOo n`©Q>Z ~mOmanoR>oV n`©Q>H$ ñdV:hÿZ XwH$mZmV `oVmo d MQ>H$Z Amho Ë`m qH$_Vrbm _mb IaoXr
H$aVmo. Ë`m_wio AZoH$ ~mOmanoR>oMm {dH$mg d {dñVma Pmbobm Amho.
4) amï´>mÀ`m Am{W©H$ {dH$mgmbm _XV hmoVo :
n`©Q>Z CÚmoJ hm Agm EH$ CÚmoJ Amho H$s Á`m_wio XoemMm Am{W©H$ {dH$mg ObX JVrZo hmoVmo. Ë`mgmR>r
^m§S>dbmMr `mo½` àH$mao Jw§VdUyH$ H$aUo _hÎdmMo R>aVo. ^m¡Jmo{bH$, Eo{Vhm{gH$ d gm§ñH¥${VH$ pñWVr VgoM
n`©Q>H$m§Mr AmdS>-{ZdS> nmhÿZ dmhVyH$, hm°Q>oëg, CÚmZo, ~mOma BË`mXrda n¡gm IM© H$amdm bmJVmo. `m_wio
bmoH$m§Zm amoOJma {_iVmo d CËnÝZmV dmT> hmoVo. n`m©`mZo amï´>mbm Am{W©H$ ghmæ` àmßV hmoÊ`mg _XV {_iVo.
5) àmXo{eH$ {dH$mg :
_mZdr {dH$mgmgmR>r Amdí`H$ Ë`m gmYZ g§nÎmrMo àmXo{eH$ {dVaU ^maVmV AË`§V Ag_mZ Amho.
_hmamï´>, JwOamV, h[a`mUm, n§Om~ B. _moOŠ`m amÁ`mV Am¡Úmo{JH$aU, ì`mnma, eoVr `m ì`dgm`m§Mm Mm§Jbm
{dH$mg Pmbm Amho. gwnrH$ O_rZ, ^anya nmUr, gnmQ>r joÌ, ZmJarH$aU `m_wio hr amÁ`o {dH$mgmV
AmKmS>rda AmhoV. na§Vw ^maVmVrb BVa AZoH$ amÁ`o nm`m^yV gw{dYm nmgyZ d§{MV AmhoV. ho Oar Iao Agbo
Var àË`oH$ amÁ`mV AZoH$ Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$ d Z¡g{J©H$ KQ>H$ EdT>çm _moR>çm à_mUmV AmhoV H$s
Á`m`moJo Ë`m àXoem_Ü`o n`©Q>Zmbm nwîH$i dmd Amho. Ë`mMm `mo½` dmna H$éZ n`©Q>Z ì`dgm` Ûmao `m amÁ`mMm
Am{W©H$ {dH$mg H$éZ hm àmXo{eH$ Ag_Vmob Xya H$aUo eŠ` Amho. CXm. Jmodm, {h_mMb àXoe, Ho$aim,
Oå_y-H$mpí_a A{bH$S>À`m H$mimV ^maV gaH$maZo A§X_mZ, {ZH$mo~ma, bj{Ûn `m§À`m n`©Q>Z {dH$mgmH$S>o
Img bj {Xbobo Amho. {h_mMb àXoe `m amÁ`m§À`m AW©ì`dñWoV n`©Q>ZmMm gh^mJ 40 Q>ŠHo$ Amho.
åhUyZM n`©Q>Z ho àmXo{eH$ {dH$mgmMo à^mdr gmYZ R>abo Amho.
6) XiUdiU godm-gw{dYmMm {dH$mg :
n`©Q>Z hm Agm CÚmoJ Amho H$s, Vmo dmhVyH$ ì`dñWoda Adb§~yZ Amho. Ë`m_wio EImÚm n`©Q>Z
ñWimMm {dH$mg H$amd`mMm åhQ>bo Va Ë`mMr gwédmV añË`mnmgyZ hmoV.o H$maU n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>rhr
{H$Vrhr Mm§Jë`m `moOZm A§_bmV AmUë`m Var Ë`m n`©Q>Z ñWimn`©V nmohMÊ`mgmR>r Oa añVo ì`dpñWV
ZgVrb Va n`©Q>H$ {VH$S>o \$mago OmV ZmhrV. àdmgmMr gmo` A{YH$ Mm§Jbr H$aUo hm n`©Q>Z {dH$mgmMm
AË`§V _hÎdmMm ^mJ Amho. añVo, aoëdo d {d_mZ dmhVyH$ hr Am§Vaamï´>r` d Xoem§VJ©V n`©Q>Z {dH$mgmVrb à_wI
13
JaO Amho. `m dmhVyH$ ì`dñWoVrb gwYmaUoMm \$m`Xm Ho$di n`©Q>H$mZm§M hmoVmo AemVbm ^mJ Zmhr.
n`©Q>ZmIoarb ì`mdgm{`H$ {dH$mg, ì`mnma, CÚmoJY§Xo `m§À`m dmT>rg hmoVmo. CXm. {h_mMb àXoemg n`©Q>Z
ì`dgm`m_wio hdmB© dmhVyH$sbm CÎmoOZ {_imbobo Amho.
7) nm`m^yV gmo`tMm {dH$mg :
n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r n`©Q>Z ñWimÀ`m {R>H$mUr nm`m^yV godm-gw{dYm§Mm {dH$mg H$amdm
bmJVmo. `m_Ü`o àm_w»`mZo añVo _mJ©, aoëdo _mJ© d hdmB© AÈ>o d ~§Xao `m§Mm g_mdoe hmoVmo. AmYw{ZH$
XiUdiUmÀ`m gmo`r H$amì`m bmJVmV. `mM~amo~a n`©Q>Z ñWir nmUrnwadR>m, {dÚwV nwadR>m, ~mJ-~JrMo,
hm°Q>ob, àgmYZ J¥ho, H$a_UyH$ H|$Ðo B. AZoH$ àH$maÀ`m gmo`rMm `m_Ü`o g_mdoe hmoVmo. EHy$UM n`©Q>Z
CÚmoJm§À`m {dH$mgmMm n[aUm_ ñdê$n n`©Q>Z ñWimÀ`m {R>H$mUr nm`m^yV godm-gw{dYmMm {dH$mg hmoVmo.
8) bKw d hñVCÚmoJm§À`m {dH$mgmbm MmbZm {_iVo :
n`©Q>Zmbm `oUmam n`©Q>H$ Ho$di àdmg H$aUo AWdm ZwgVoM {\$aUo `m CÔoemZo H$YrM `oV Zmhr. n`©Q>H$
Á`m {R>H$mUr Á`m àXoemV ^«_§Vr H$aÊ`mg OmVmo Ë`m-Ë`m àXoem§Mr d¡{eîQ>ço AgUmè`m dñVy IaoXr H$aÊ`mMm
à`ËZ H$aVmo. CXm. H$mM dñVy, ~m§~wÀ`m dñVy, Mm_S>çmÀ`m dñVy, gm¡X`© àgmYZo, no`nmÌ, ImÚnXmW© B.
AZoH$ àH$ma `m_Ü`o `oVmV.
9) ì`dgm`mMr ì`mnH$Vm dmT>Vo :
n`©Q>Z H|$Ð Ho$di EH$ ì`mnmamMo H|$Ð ~ZV Zmhr Va Ë`m~amo~a bhmZ _moR>çm ì`dgm`mMr dmT> hmoVo.
amoOJmamÀ`m {d{dY g§Yr n`©Q>Z g^modVmbr {Z_m©U hmoV Agë`mZo AZoH$ ì`mdgm`rH$ n`©Q>Z H|$ÐmH$S>o
AmH${f©V hmoVmV d Amnë`m ì`dgm`mMr gwédmV H$aVmV. CXm. hm°Q>oëg, bm±S´>r, Ho$g H$V©Zmb`o, hmaJwÀN>, _gmO, IoiUr, H$bmHw$garÀ`m dñVy, ImZmdir, dmhZm§Mr XwéñVr H$aUo, N>m`m{MÌH$ma, àdmgr
_mJ©Xe©H$, nwñVH$ d \$moQ>mo {dH«o$Vo B. AZoH$ ì`dgm` `m AZwf§JmZo {dH${gV hmoVmV d ì`dgm`mMr
ì`mnH$Vm dmT>Vo. CXm. nÝhmi JS>mda AJXr _m\$H$ Xam_Ü`o PwUH$m ^mH$a {_iVo. `m ì`dgm`mbm n`©Q>H$
_moR>çm à_mUmV à{VgmX XoVmV.
10) XaS>moB© CËnmXZ dmT>Vo :
n`©Q>H$ n`©Q>Zmbm OmVmZm n¡emMm {dMma H$aV Zmhr. _m¡O_Om, _Zmoa§OZ, AmË_gwI d em§Vr B. AZoH$
H$maUm§À`mgmR>r Vmo Kam~mhoa nS>bobm AgVmo. Aemdoir Vmo n¡gmIM© H$aÊ`mda \$magm {dMma H$arV Zmhr.
Ë`mÀ`mH$Sy>Z _wŠV hñVo n¡emMr CYiU hmoV AgVo. n`©Q>H$ n`©Q>Z ñWimMm g^modVr {_iUmè`m dñVy IaoXr
H$aV AgVmo. CXm. _hmbú_r _§{XamÀ`m ^modVr ~gUmao hma-Vwao {dH$Umao {dH«o$Vo Aem doir IaoXrgmR>r Vmo
n¡emMm {dMma H$aV Zmhr. Ë`m_wio n`©Q>Z ñWimÀ`m _mÜ`_mVyZ AZoH ì`dgm` d CÚmoJ hmVmZm H$m_ {_idyZ
XoVmV n[aUm_r XaS>moB© CËnÝZmV dmT> hmoÊ`mg _XV hmoVo.
14
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 1
A) [aH$må`m OmJm {bhm.
1) n`©Q>Z CÚmoJmMm {dH$mg àm_w»`mZo ----d---- `m KQ>H$mda AmYma Amho.
2) n`©Q>Z hm -------- ñdénmMm CÚmoJ Amho.
3) H$moëhmnya ho n`©Q>Z ñWi-----d---- dñVygmR>r OJà{gÜX Amho.
4) n°[ag `oWo--------- _Ü`o ì`dgm{`H$ ñdê$nmMo hm°Q>ob {Z_m©U Pmbo.
5) ^maVm_Ü`o--------amoOr ñdV§Ì n`©Q>Z d ZmJar hdmB© {d^mJmMr ñWmnZm Pmbr.
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
$1) åh¡gya ho eha H$moUË`m n`©Q>Z dñVygmR>r à{gÜX Amhoo?
2) {h_mMb àXoemV n`©Q>Z ì`dgm`m_wio H$moUË`m dmhVyH$rbm CÎmoOZ {_imbobo Amho?
3) H$moUË`m emoYm_wio AmYy{ZH$ n`©Q>Z CÚmoJmbm MmbZm {_imbr?
4) _hmamï´> n`©Q>Z _hm_§S>imV gwé Ho$boë`m n`©Q>Z aoëdoMo Zmd H$m`?
5)
^maVmVrb emgH$s` n`©Q>Z g§KQ>ZoMo Zmd H$m`?
1.2.2 A) n`©Q>Z AW© d ì`m»`m :
_mZdmZo {d{dY {R>H$mUr Ho$bobm hoVwnyd©H$ àdmg d dmñVì` `mbm n`©Q>Z Ago gd©gmYmaUnUo åhQ>bo
OmVo. _mZdmÀ`m àdmgmMr gwédmV AZoH$ AWm©Zo Oar Pmbobr Agbr Var AmYw{ZH$ H$mimV `mbm
ì`dgm`mMo ñdén àmá Pmbobo Amho. Ë`m_wio n`©Q>Z hm AË`mYw{ZH$ AgmYmaU _mZdr Am{W©H$ ì`dgm`
Pmbobm Amho. _mZdr OrdZmÀ`m AZoH$ A§Jm§er Ë`mMm {ZH$Q>Mm g§~§Y {Z_m©U Pmbobm Amho. Ë`m_wio Ë`mMr
ì`m»`m H$aUo H$R>rUM Amho. ho Oar Iao Agbo Var n`©Q>ZmÀ`m ì`már, ñdén, d¡{eï>`o B. KQ>H$m§Zm AZwgéZ
H$mhr ì`º$s d g§ñWmZr n`©Q>ZmMr ì`m»`m H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bobm Amho. n`©Q>ZmMr ì`m»`m g_OyZ KoÊ`m
AJmoXa "n`©Q>Z' `m eãXm~XbMr CËnËVr g_OyZ KoUo _hËdmMo Amho.
"n`©Q>Z'(Tourism) hr g§km "àdmg'(Tour) `m eãXmer g§~§{YV Amho Am{U àdmg hm eãX b°{Q>Z
^mfoVrb 'Tornus'§ `m eãXmMm AW© "dV©wi' (Circle) Agm Amho. `m eãXmnmgyZnwT>o "dVwimH$ma àdmg' hr
g§H$ënZm éT> Pmbobr Amho.'Tornus' `m eãXmMo énm§Va Z§Va 'Tourn' _Ü`o Pmbo. 'Tourn' `m eãXmMm AW©
'Journey' åhUOoM àdmg qH$dm ^«_§Vr Agm hmoVmo. àdmg qH$dm ^§«_§Vr hr emoY KoUo, {eH$Uo, Aä`mg H$aUo,
ì`dgm` d AmZ§XmgmR>r hmoV AgVmo.
15
"n`©Q>Z' hm AmYw{ZH$ H$mimVrb eãX Voamì`m eVH$mV àM{bV Pmbm. `mMm AW© "" EH$m {R>H$mUmnmgyZ
Xwgè`m {R>H$mUr àdmg H$aUo Am{U _yi {R>H$mUr R>am{dH$ H$mimV naV `oUo'' Agm hmoVm AWdm " n`©Q>Z
åhUOo _mUgmZo Ë`mÀ`m Zoh_rÀ`m amhË`m {R>H$mUmnmgyZ BVaÌ Ho$bobo AënH$mbrZ ñWbm§Va hmo`' Aer
AmYw{ZH$ n`©Q>Z `m eãXmMr gd©gmYmaU ì`m»`m Ho$br OmVo. `mIoarO H$mhr ì`º$s d g§ñWmZrhr n`©Q>ZmMr
ì`m»`m H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bobm Amho. Ë`m Imbrbà_mUo.
1) ha_Z í`wbS>© `m Am°ñQ´>o{b`Z AW©VkmZo gZ 1910 _Ü`o n`©Q>ZmMr ì`m»`m nwT>rb à_mUo Ho$br
Amho,"" naXoer _mUgmMo EImÚm XoemV, n«XoemV d ehamV AmJ_Z, dmñVì`, ^«_§Vr Am{U VoWyZ J_Z
åhUOo n`©Q>Z hmo`''
2) ñdrg emók àm. hþ§PrH$a d àm. H$mn© `m§Zr gZ 1942 _Ü`o n`©Q>ZmMr ì`m»`m A{YH$ ì`mnH$
d AW©nyU© Ho$bobr Amho."" H$m`_ ñdê$nmMr dñVr Z H$aÊ`mÀ`m hoVyZo d CËnmXZmer g§~{YV Zgbobr,
An[a{MV ì`º$sÀ`m ^«_§VrVyZ àñWm{nV Pmbobr Anyd© KQ>Zm d g§~§Y åhUOo n`©Q>Z hmo`''
3) Omog A°[abmJm "" _moQ>marZo qH$dm gm`H$bdê$Z {\$aUo, {J`m©amohU H$aUo, Vi R>moH$Uo, Zm¡H$m{dhma
H$aUo, Ioi BË`mXrgmR>r ^«_§Vr H$aUo åhUOo n`©Q>Z hmo`''
4) OmJ{VH$ n`©Q>Z g§KQ>Zm
`m g§KQ>ZoZo 4 _mM© 1993 _Ü`o n`©Q>ZmMr ì`m»`m H$aVmZm Ago åhQ>bo Amho H$s,'' EImXr
ì`{º$ Amnë`m dmñVì`mÀ`m {R>H$mUmnmgyZ Xwgè`m ñWir gbJ 1 dfm©nojm A{YH$ H$mi Z amhVm Amam_,
CÚmoJ {H$§dm BVa H$m_mgmR>r ^«_§Vr {H$§dm àdmg H$aVmo Ë`m gdm©Mm g_mdoe n`©Q>ZmV hmoVmo'' (Tourism
WTO
Comprises the activities of persous travelling to and staying in places out side their
usual environment for not more than one cousecutive year for leisure, business and
other purposes')
5) n`©Q>Z g§ñWm ({~«Q>Z)"" n`©Q>Z åhUOo bmoH$m§Zr Ë`m§À`m amhË`m ñWmZmnmgyZ H$mhr A§Vamdarb
{R>H$mUr AënH$mbrZ Ho$bobo ñWbm§Va hmo`. ho ñWbm§Va, g§emoYZ, ì`dgm`, _Zmoa§OZ, EofAmam_ `mgmR>r
Ho$bobo AgVo.'' `mbmM n`©Q>Z Ago åhUVmV.
6) H$m{S>©\$ n`©Q>Z g§ñWm({~«Q>Z) `m g§ñWoZo gZ 1981 _Ü`o Am`mo{OV Ho$boë`m Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z
MMm©gÌmV n`©Q>ZmMr ì`m»`m Imbrb à_mUo Ho$bobr Amho."" n`©Q>Z åhUOo EImÚm ì`ŠVrZo Kam~mhoa
EopÀN>H$, R>am{dH$ Ho$bobr {H«$`m hmo`. `mV Kam~mhoa EImXm _w¸$m_ Ho$bm qH$dm Zmhr `mMm gh^mJ _hËdmMm
Zmhr''
7) H°$am\$ : `m O_©Z VkmZo n`©Q>ZmMm g§~§Y AW©ì`dñWoer bmdbm Amho. Vo n`©Q>ZmMr ì`m»`m H$aVmZm
Ago åhUVmV H$s, "" n`©Q>Z ho Am{W©H$ g§~§YmMo Omio Amho.''
16
8) S>m° {Oam°{_Z : `m§Zr n`©Q>ZmMm g§§~§Y g_mZ ì`dñWoer d g_mOmVrb {d{dY à{H«$`mer bmdV Vo
åhUVmV H$s,"" n`©Q>Z åhUOo gm_m{OH$ à{H«$`m Amho''
9) {\«$_Z : "" n`©Q>Z åhUOo emoY Amho. Oo AmnUmg _m{hV Zmhr, AmnUmg kmV Zmhr, _mZdr joÌ d
{ZgJ© `mVrb hm EH$ emoY Amho.''
10) Zm_©Z : `m à{gÜX AW©VkmZo n`©Q>ZmMr ì`m»`m Am{W©H$ Ñï>rH$moUmVyZ Ho$bobr Amho. Vo Ago
åhUVmV. H$s,"" naXoer OmUmar àË`oH$ ì`º$s Or H$m`_ dmñVì` qH$dm amoOJmamÀ`m H$maUm ì`{V[aº$
OmVmV d BVaÌ {_idbobm n¡gm {VWo IM© H$aVmV. Ë`mg n`©Q>H$ Ago åhUVmV.''
11) _amR>r {dídH$moe : "" Or ì`º$s {ZgJm©Mm AmZ§X bwQ>Ê`mgmR>r Mm§Jë`m ñWim§Zm ^oQ> XoÊ`mgmR>r
qH$dm gm¡§X`© ñWim§Zm ^oQ> XoUmar ì`º$s åhUOo n`©Q>H$ hmo`.''
WmoS>Š`mV gm§Jm`Mo åhQ>bo Va AmnUmg n[a{MV Zgboë`m àXoemV ^«_§Vr H$aUmè`m An[a{MV
ì`º$sg§~§Yr VoWrb Anyd© KQ>Zm§Mm g_mdoe hmoVmo. n`©Q>Z hr EH$ AmZ§XXm`r KQ>Zm Amho, H$s Á`m_Ü`o _Zwî`
àdmg, ^oQ>r {Xbobr {Za{Zamir {R>H$mUo nmhUo, {Zdmg, ^moOZ BË`mXrda ñdV: H$_{dbobo n¡go IM© H$aVmo.
n`©Q>ZmÀ`m g§X^m©Vrb darb gd© ì`m»`mdê$Z n`©Q>ZmMr H$mhr _yb^yV d¡{eï>`o g_moa `oVmV Vr
Aer H$s,
1) A{Zdmgr n`©Q>ZmMm n`©Q>Zm_Yrb gh^mJ AË`mdí`H$ Amho.
2) n`©Q>Z ñWimOdi AñWm`r ñdê$nmMo dmñVì` Agmdo.
3) VoWrb dmñVì` ho amoOJmamÀ`m CÔoemZo Zgmdo.
~) n`©Q>H$mMm AW© d ì`m»`m :
n`©Q>ZmV "n`©Q>H$' hm EH$ n«_wI KQ>H$ Amho. n`©Q>H$m{edm` n`©Q>Zmbm H$moUVhr AW© amhV Zmhr. åhUOoM
n`©Q>ZmV n`©Q>H$ hm Ho$Ðr^yV KQ>H$ Amho. "n`©Q>H$' hm eãX B§J«Or ^mfoVrb 'Tourist' `m eãXmMr CËnÎmr gZ
1292 _Ü`o Pmbr. b°{Q>Z ^mfoVrb 'Turnus' `m eãXmnmgyZ 'Tour' hm eãX éT> Pmbm Va 'Tour' `m
eãXmnmgyZ 'Tourist' åhUOoM "n`©Q>H$' hm eãX Ambobm Amho. n`©Q>H$ åhUOo Zo_Ho$ H$moUmg åhUmdo `mg§~§Yr
H$mhr ì`º$s d g§ñWm§Zr ì`m»`m H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bobm Amho Ë`m nwT>rb à_mUo
1) eãXH$moe : "" Omo AmZ§X Cn^moJÊ`mgmR>r àdmg H$aVmo Vmo n`©Q>H$ hmo`''
2) Am°Šg\$S>© eãXH$moe : "" Omo CËH§$R>onm`r EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr qH$dm J_VrO_VrgmR>r
AWdm _r Agm àdmg Ho$bm Amho gm§JÊ`mgmR>r ^«_§Vr H$aVmo Ë`mg "n`©Q>H$' Ago åhUVmV.
3) brJ Am°\$ ZoeZ `m g§KQ>ZoZo gZ 1937 _Ü`o n`©Q>H$mMr nwT>rb à_mUo ì`m»`m Ho$br Amho""EImÚm
Xoembm ^oQ> XoUmar d H$_rV H$_r 24 Vmg dmñVì` H$aUmar H$moUVrhr ì`º$s åhUOo naXoer n`©Q>H$ hmo`''
(The term 'tourist' shall in principle be interpreted to mean any person travelling for a
period of 24 hours or more in a country other than that in which he usually resides)
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-2
17
4) g§`wº$ amï´> g§KQ>Zm : (1945) ""EImÚm XoemV 24 Vmgmnojm OmñV Am{U H$m`_ñdénmMr dñVr
H$aÊ`mÀ`m hoVyZo 6 _{hÝ`mnojm H$_r dmñVì` H$aUmar ì`º$s åhUOo n`©Q>H$ hmo`.
darb ì`m»`mdê$Z n`©Q>H$ H$moUmg åhUmdo `m g§~§r H$mhr _hËdmMo _wÔo g_moa `oVmV Vo Ago
1) AmZ§XmgmR>r, ImOJr H$m_mgmR>r qH$dm Amamo½`mgmR>r àdmg H$aUmar ì`º$s
2) ~¡R>H$sgmR>r {H$§dm à{V{ZYr `m ZmË`mZo (Am_Mo emór`, àemgH$s`, naamï´>g§~§Yr, Ym{_©H$ H$m`©
AWdm IoimgmR>r) àdmg H$aUmar ì`º$s
3) ì`dgm`m{Z{_Îm àdmg H$aUmar ì`º$s
4) gmJar _mJm©Zo àdmg H$aUmar Am{U g_yÐ{H$Zmè`mOdi EImÚm {R>H$mUr 24 Vmgmnojm H$_r
dmñVì` H$aUmar ì`º$s (Persons arriving in the course & a sea cruise even when they stay
less than 24 hours)
Va Imbrb ì`º$sZm n`©Q>H$ åhUVm `oUma Zmhr
1) H$amamZwgma qH$dm H$amam{edm` EImÚm XoemV ì`dgm`m{Z{_Îm `oUmar ì`º$s
2) EImÚm XoemV dmñVì` H$aÊ`mgmR>r `oUmar ì`º$s
3) dg{VJ¥hmV qH$dm emioV ~mhoéZ `oUmao {dÚmWu
4) gahÔ ^mJmV dmñVì` H$aUmao Am{U EH$m XoemV amhÿZ Xwgè`m XoemV H$m_ H$aUmao
5) EImÚm XoemV Z Wm§~Vm OmUmao àdmgr BVHo$M Zìho Va Ë`m§Mm àdmg 24 Vmgmnojm OmñV Pmbm Var
Ë`m§Mm n`©Q>H$mV g_mdoe hmoV Zmhr.
H$) ^maVmgmR>r n`©Q>H$mMr ì`m»`m :
^maVm_Ü`o `oUmè`m H$moUË`m ì`º$sg n`©Q>H$ g§~moYÊ`mV `mdo AWdm ^maVm_Yrb ñWm{ZH$ ì`º$sZm
H$moUË`m n[apñWVrV n`©Q>H$ g_OÊ`mV `mdo `mg§~§Yr H$mhr {ZH$f AWdm ì`m»`m Ho$bobr Amho.
1) naXoer n`©Q>H$ H$moUmg g§~moYmdo :
g§`wº$ amï´> g§KQ>ZoÀ`m amo_ `oWrb Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z n[afXoV gZ 1963 _Ü`o n`©Q>Z ImË`mZo ^maVmVrb
n`©Q>H$m§À`m g§X^m©V nwT>rb ì`m»`m pñdH$mabr Amho. Vr Aer H$s,"" naXoer n`©Q>H$ åhUOo naXoer nadmÝ`mZo(Pass
Port) _Zmoa§OZ, Aä`mg, Ym{_©H$ Jmoï>r, Ioi, ì`dgm`, Hw$Qw>§~, ~¡R>H$m AWdm {d{eð> H$m`m©gmR>r ^maVmbm
^oQ> XoUmar d {H$_mZ 24 Vmg XoemV dmñVì` H$aUmar ì`º$s hmo`''
darb ì`m»`oÀ`m AZwf§JmZo Imbrb ì`º$s ^maVmV n`©Q>H$ g_Obr Omdy eH$V Zmhr.
1) XoemV dmñVì` H$aÊ`mÀ`m CÔoemZo `oUmar ì`º$s
18
2) 24 Vmgmnojm H$_r dmñVì` H$aUmar ì`º$s
3) H$ama AJa {~Ja H$amaÝd`o EImÚm ì`dgm`mgmR>r qH$dm n¡go H$_{dÊ`mgmR>r `oUmar ì`º$s
`m{edm` nm{H$ñVmZ, ~m§JbmXoemV ^yVmZ `m Xoem_YyZ `oUmar H$moUVrhr ì`º$s n`©Q>H$ g_Obr OmV
Zmhr.
2) ñdXoer n`©Q>H$ H$moUmg g§~moYmdo :
^maVm_Ü`o Imbrb àH$maÀ`m ì`º$sZm ñdXoer n`©Q>H$ åhUyZ AmoiIbo OmVo.
1) Y_©emim,_§{Xa, _erX qH$dm AÝ` gm_m{OH$ AWdm Ym{_©H$ {R>H$mUr _mo\$V Aml` KoUmar ì`º$s
2) EImÚm {_ÌmH$S>o AWdm ZmVodmB©H$mÀ`mH$So 24 Vmgmnojm OmñV na§Vy 15 {Xdgmnojm H$_r dmñVì`
H$aUmar ì`º$s
3) EImÚm {R>H$mUr ^«_§VrgmR>r Ambobr Am{U amÌr hm°Q>ob AWdm AÝ` {R>H$mUr n¡go XoD$Z dmñVì`mgmR>r
Aml` KoUmar ì`º$s
n`©Q>Z d n`©Q>H$m§Mo {d{dY AW©, eãX, ì`wËnÎmr d ì`m»`m `mMm {dMma H$aVm n`©Q>Zm§Mr H$mhr A§J^yV
d¡{eï>`o g_moa `oVmV Vr Aer H$s,
1) n`©Q>Z ho ì`º$s¨Mm {Za{Zamù`m {R>H$mUr hmoUmam àdmg, VoWrb dmñVì` `m_wio {Z_m©U hmoVo. Ë`m_wio
"àdmg' hm n`©Q>ZmMm J{V_mZ " dmñVì`' hm pñWa KQ>H$ _mZbm OmVmo.
2) n`©Q>Zm_Ü`o n¡go {_idUo hm n`©Q>H$m§Mm hoVy ZgVmo. H$maU n`©Q>ZmV n`©Q>H$ hm AmZ§X {_i{dÊ`mgmR>r OmV
Agë`mZo Ë`mÀ`m _mÜ`_mVyZ amoOJma AWdm ì`dgm` H$aUo Ano{jV ZgVo.
3) n`©Q>Zm_Ü`o ì`º$s AWdm g_yhmMm nañna g§~§Y AgVmo Ë`m_wio Ë`mMo ñdê$n gm§{YH$ Amho
4) n`©Q>Z ho h§Jm_r AWdm VmËH$m{bZ ñdénmMo AgVo.
5) n`©Q>H$m§À`m {d{dY H$ënZm d àd¥Îmr§Mo n`©Q>Zmda à^wËd AgVo.
S>) n`©Q>ZmMo ñdê$n d n«H$ma :
Am{X_H$mimnmgwZ _mZdmbm {d{dY àXoem~Ôb AmH$f©U d {Okmgm dmQ>V Agë`mZo `m {OkmgonmoQ>r
Ë`mZo àdmg H$am`bm gwédmV Ho$br. n`m©daUmVrb ~XbmgmR>r BVaÌ OmUo, Zd Z{dZ àXoem§Mm emoY KoUo,
AmZ§X àmá H$aUo, {VW©`mÌobm OmUo Ago ~XbmË_H$ ñdén hmoVo. AmO n`©Q>ZmMo ñdê$n ~Xbbo AgyZ n`©Q>Z
hm CÚmoJ Pmbm Amho. ho Oar Iao Agbo Var n`©Q>ZmVwZ _mbmMo CËnmXZ Ano{jV Zmhr qH$dm hmoV Zmhr `mVyZ
godm d amoOJma {Z{_©Vr hmoVo Ë`m_wio Vmo BVa CÚmoJmnojm doJim d d¡{eï>`nyU© Amho. Joë`m eVH$mV n`©Q>Zm§Mo
ñdê$n ~Xbbo AgyZ n`©Q>Z ho J{V_mZ Pmbo Amho.
A) n`©Q>ZmMo {d{dYm§Jr ñdê$n
:
n`©Q>ZmMo ñdê$n {d{dYm§Jr Agë`mZo n`©Q>Zmbm AmO CÚmoJmMo ñdê$n àmá Pmbo Amho. n`©Q>ZmV n`©Q>H$
19
hm _w»` KQ>H$ Amho n`©Q>H$ àdmgmbm {ZKmë`mnmgyZ Ë`m§Mm g§~§Y {d{dY KQ>H$m§er `oVmo. _moQ>ma, aoëdo, {d_mZ,
OhmO, {Zdmg, n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$, n`©Q>Z ñWir dñVyMr {dH«$s H$aUmao Vo ~mOmanoR> B. AZoH$ KQ>H$m§er Ë`m§Mm
g§~§Y `oVmo Am{U hm g§~§Y ~hþVm§er Am{W©H$ KQ>H$mer AgVmo Ë`m_wio n`©Q>Z hm CÚmoJ ~Zbm Amho.
1) h§Jm_r ñdê$n :
n`©Q>Z hm R>am{dH$ H$mimV åhUOoM h§Jm_r ñdénmMo AgVo n`©Q>ZmMo ñdê$n _Zmoa§OZmË_H$ Agë`mZo
n`©Q>H$ dfm©Vrb VrÝhr h§Jm_mV n`©Q>ZmMm AmZ§X KoVmV. na§Vw `mV hmoUmè`m hmbMmbr {H$§dm àdmg
AënH$mbrZ AgVmo. CXm. CÝhmir h§Jm_ Agë`mg W§S> hdoMo {R>H$mU nmdgmù`mV Y~Y~o nmhUo, {ZgJ©
gm¢X`© d O§Jb ^«_UmgmR>r {hdmim F$Vy {ZdS>bm OmVmo.
2) ^m¡Jmo{bH$ ñdê$n :
n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rH$moUmVyZ {dMma Ho$ë`mg ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ n`©Q>Zmg H$maH$ KQ>H$ R>aVmV. hdm, g_wÐ,
^wê$n, ~\©$, W§S> hdm_mZ, nd©V, nR>ma, ~oQ>o, Y~Y~o B. n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVmV. Ë`m_wio H$mhrA§er
n`©Q>ZmMo ñdê$n ^m¡Jmo{bH$ ñdê$nmMo Amho.
3) Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$ d Ym{_©H$ ñdê$n :
{d{dY g§J«hmb`o, {H$„o, Eo{Vhm{gH$ ñ_maHo$, dmñVw, dmS>o, _§{Xao, _erXr B. Eo{Vhm{gH$ Jmoï>r
nmhÊ`mgmR>r n`©Q>H$ {ZKVmV. Aem ñdénmÀ`m AgVmV.
4) _Zmoa§OZmË_H$ ñdê$n :
{ZgJ© gm¢X`m©Mm AmñdmX KoUo, g_wÐmV nmohUo, ~\$m©dê$Z KgaUo B. Jmoï>rV AmZ§X KoUo d _m¡O-_Om H$aUo
B. ñdê$nmÀ`m AgVmV.
5) n`©Q>ZmMr ì`már :
n`©Q>ZmMm B{Vhmg nm{hë`mg OmJ{VH$ n`©Q>ZmMr ì`már AJXr _`m©XrV hmoVr. XiUdiUmMr gmYZo
_`m©XrV Agë`mZo Ë`mMo ñdê$n _`m©XrV hmoVo. ZmVodmB©H$m§Zm ^oQ>Uo, ì`mnma, `mÌm BË`mXr CÔoemZr hm àdmg
ào[aV Pmbobm hmoVm. na§Vw gmoimì`m eVH$mÀ`m Z§Va ImgH$ê$Z gmJar _mJm©Mr emoY bmJë`mZ§Va àdmg d
n`©Q>ZmMr g§H$ënZm d ì`már dmT>br n`©Q>ZmMr g§H$ënZm CX`mg Ambr d n`©Q>Z joÌmÀ`m H$jmhr é§XmdV
Joë`m. gVamì`m eVH$mn`©V Z{dZ joÌmMo emoY KoÊ`mMo H$m`© d ì`mnmamn`ªV n`©Q>ZmMr ì`már dmT>Ê`mg
_XV Pmbr.
18 ì`m eVH$mV `wamon_Ü`o dm{f©H$ gwÅ>rÀ`m g§H$ënZoMm CX` Pmbm d n`©Q>ZmÀ`m ñdê$nmV ~Xb
Pmbm Á`m_Ü`o A{YH$ ì`mnH$Vm Ambr. CÎm_ XiUdiUmÀ`m gmo`rV gwa{jV àdmg `m_wio n`©Q>Zmbm
àmoËgmhZ {_imbo. 19 ì`m eVH$mV aoëdo_mJ©, Ob_mJ©, hdmB©_mJ© BË`mXrMm {dH$mg Pmë`m_wio n`©Q>ZmMr
20
ì`már A{YH$M dmT>br. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZo Am{W©H$ g§nÞVm `wamonr` XoemV Ambr d dm{f©H$ gwÅ>`m_wio
n`©Q>ZmMm {dH$mg PnmQ>çmZo Pmbm. gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$, Z¡g{J©H$, ^m¡Jmo{bH$, Ym{_©H$, Eo{Vhm{gH$
KQ>H$m§Zm H|$Ð^yV H$ê$Z n`©Q>ZmMr ì`mnH$Vm dmT>V Amho.
~) n`©Q>ZmMo àH$ma :
n`©Q>Z hm ~hþê$nr ñdénmMm ì`dgm`/CÚmoJ AgwZ Ë`mMo {d{dY àH$ma nS>VmV. n`©Q>Z CÚmoJmMo Am{W©H$
ñdén g_OyZ KoÊ`mgmR>r Ë`mMo àH$ma g_OyZ KoUo _hÎdmMo Amho. n`©Q>ZmMo n`©Q>H$ g§»`m, n`©Q>ZmMm
H$mbmdYr, n`©Q>ZmMm h§Jm_, n`©Q>ZmMr JVr, n`©Q>ZmMo gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$, Ym{_©H$ d Eo{Vhm{gH$
ñdê$nmZwgma XoIrb n`©Q>ZmMo àH$ma qH$dm dJuH$aU Ho$bo OmVo. n`©Q>Z ñWimMo AmH$f©U, n`©Q>ZmgmR>r `oUmam
Am{W©H$ IM© d n`©Q>ZmMm Q>ßnm ho n`©Q>ZmÀ`m dJuH$aUmMo AÝ` AmYma AmhoV.
n`©Q>ZmMo àH$ma
H$mbmdYrZwgma
1. AënH$mimMo n`©Q>Z
2. XrK©H$mbrZ
JVrj_VoZwgma
n`©Q>ZmMo àH$ma
n`©Q>H$ g§»`oZwgma
àXoemZwgma
1. ì`{º$JV
2. gm_y{hH$/g_yh
1. naXoer
2. XoemA§VJ©V
n`©Q>ZmÀ`m hoVyZwgma
n`©Q>ZmMo gmYZmZwgma
1) Ym{_©H$
1) {Zdmgr n`©Q>Z
1) nm`r
2) Eo{Vhm{gH$
2) VmËnwaVo n`©Q>Z
2) añVo_mJ©
3) ^oQ>r-JmR>r
3)
4) e¡j{UH$
^Q>Ho$ n`©Q>Z
3) aoëdo _mJ©
4) dm`y_mJ©
5) g§emoYZ
5) Ob_mJ©
6) _Zmoa§OZ
7) gm§ñH¥${VH$
8) Amamo½`
9) H¥$fr n`©Q>Z
10) gmhgr
11) {ZgJ© n`©Q>Z
21
n`©Q>ZmÀ`m
h§Jm_mZwgma
1) CÝhmir
2) nmdgmir
3) {hdmir
1) n`©Q>H$m§À`m g§»`oZg
w ma n`©Q>ZmMo àH$ma :
àdmgmV n`©Q>H$m§À`m gmo~VÀ`m ghH$mè`m§À`m g§»`oZwgma n`©Q>ZmMo à_wI XmoZ àH$ma nS>VmV Vo
Imbrbà_mUo
A) ì`{º$JV n`©Q>Z :
ì`{º$JV n`©Q>Z åhUOo EH$ ì`º$s AWdm n`©Q>H$mMo A»Io Hw$Qw>§~ {Z{íMV Ho$boë`m {R>H$mUr OmVmV.
Ë`m§Mm H$m`©H«$_ Vo ñdV: AmIVmV Am{U Ë`mV Vo Ë`m§À`m ñdV:À`m BÀN>oZwgma hdm Vo ~Xb H$aVmV Ë`mg
ì`{º$JV n`©Q>Z Ago åhUVmV. `m àH$mamV n`©Q>H$ àdmgmMm _mJ©, ^moOZ, {Zdmg, àdmgmMo _mÜ`_ B.
ñdV:M R>adVmV d H$mhr àg§Jr Ë`mV ~Xbhr H$aVmV d hì`m Ë`m gmo`r Vo {_idÊ`mMr ImÌr H$aVmV.
~) g_wh/ gm_y{hH$ qH$dm JQ> n`©Q>Z :
$
g_wh n`©Q>Zmg H$mhr doim g§`mo{OV n`©Q>Z Agohr åhUVmV. `m àH$mamV JQ> Am`moOH$m§Zr Am`mo{OV
Ho$boë`m ghbr_Ü`o gh^mJr hmoVmo. Ë`mgmR>r Omo IM© Am`moOH$m§Zr {ZpíMV Ho$bm Amho Vmo Ë`mg ^amdm bmJVmo
`m_Ü`o n`©Q>Z ñWio, {Zdmg, ^moOZ d àdmgmMo _mÜ`_ g§`moOH$ R>adVmV d Vo {ZpíMV AgVo Ë`m_Ü`o
n`©Q>H$m§Zm H$moUVohr ñdmV§Í` qH$dm {ZdS> AgV Zmhr.
2) n`©Q>ZmÀ`m H$mbmdYrZwgma n`©Q>ZmMo àH$ma :
©
`m n`©Q>Z àH$mamV àdmgmMm H$mbmdYr d n`©Q>H$mMm _w¸$m_mMm H$mbmdYr {H$Vr `mMm {dMma H$éZ
Imbrb XmoZ àH$ma nS>VmV.
A) AënH$mbrZ n`©Q>Z :
`m n`©Q>ZmMm H$mbmdYr EH$ {Xdg Vo Xhm {Xdg BVH$m AgVmo. Ago n`©Q>H$ XrK©H$mbrZ n`©Q>Zmg OmD$
eH$V ZmhrV AemMm `m_Ü`o g_mdoe hmoVmo. ì`º$s {H§$dm g_yh Ooìhm _`m©{XV hoVyZo d AJXr WmoS>çm àXoemÀ`m
n`©Q>ZmgmR>r ~mhoa nS>Vmo Voìhm Ë`mMo n`©Q>Z ho AënH$mimMo n`©Q>Z AgVo.
~) XrK©H$mbrZ n`©Q>Z :
XrK©H$mbrZ n`©Q>ZmMm H$mbmdYr XrK© åhUOo H$mhr AmR>dS>o qH$dm _{hZo AgVmo. EImXr ì`º$s qH$dm
g_yh XrK© H$mimgmR>r _moR>çm CÔoemZo Am{U A_`m©X àXoe AWdm A§VamgmR>r ~mhoa nS>VmV. Ë`mg
XrK©H$mbrZ n`©Q>Z Ago åhUVmV. CXm. {J`m©amohZ, MmarYm_ B.
3) àXoemZwgma n`©Q>ZmMo n«H$ma :
`m àH$mam_Ü`o EImÚm n`©Q>H$ qH$dm g_yh qH$dm XwaMm àdmg H$aVmo `mda AmYmarV AgVo. `m n`©Q>Zmg
amÁ` AWdm XoemÀ`m {g_m AgV ZmhrV.
22
A) naXoer n`©Q>Z :
EImXm ì`º$s AWdm ì`º$s g_yh Amnë`m XoemÀ`m gr_m Amobm§SyZ Xwgè`m Xoem§À`m gr_mhÔrV OmVmo
d VoWo n`©Q>Z H$aVmo Ë`mg naXoer n`©Q>Z Ago åhUVmV. `mV EH$m XoemVrb ì`º$s Xwgè`m XoemVrb {R>H$mUo
nmhÊ`mgmR>r ^«_§Vr H$aVmo. `m_Ü`o naXoer MbZ d {d{dY nadmZo Amdí`H$ AgVmV. CXm. nmgnmoQ>©, pìhgm.
A{bH$S>À`m H$mhr XeH$mV hdmB© dmhVyH$sV Pmboë`m H«$m§VrH$aH$ ~Xbm_wio `m àH$mamVrb n`©Q>ZmV _moR>m
~Xb d àJVr Pmbobr Amho.
~) XoemV§J©V n`©Q>Z :
ñdXoer AWdm Xoem§VJ©V n`©Q>Z åhUOo XoemVë`m XoemA§VJ©V Ho$bo OmUmao n`©Q>Z. EImXr ì`º$s AWdm
ì`º$sg_yh Amnë`m BÀN>oZwgma/ Am{W©H$ VmH$XrZwgma d H$moUË`mhr àH$maÀ`m n«emgH$s` nadmÝ`m{edm`
Xoem§VJ©V n`©Q>Zmg gh^mJr hmody eH$Vmo. `m_Ü`o àdmgmÀ`m {d{dY gmYZm§Mr CnbãYVm AgVo {edm` `m_Ü`o
^mfm, Y_© `m§Mm \$magm AS>ga ZgVmo.
4) n`©Q>ZmÀ`m h§§Jm_mZwgma n`©Q>ZmMo àH$ma :
n`©Q>Z H$moU-H$moUË`m H$mimV Ho$bo OmVo `mdéZhr n`©Q>ZmMo Imbrb VrZ àH$ma nS>VmV.
A) CÝhmir n`©Q>Z:
Á`m àXoem_Ü`o A{YH$ CîU ñdénmMm CÝhmim AgVmo Aem àXoemVrb qH$dm XoemVrb ì`º$s AWdm
ì`º$s g_yh Á`m ^mJmV W§S> hdoMr {R>H$mUo AmhoV Aem ^mJmV ghbrMo Am`moOZ H$aVmV.
`wamonr` Xoem_Ü`o _mM© Vo OyZ AIoa Ago CÝhmù`mVrb n`©Q>ZmMo Am`moOZ Ho$bo OmVo.
~) nmdgmir n`©Q>Z :
n`©Q>ZmgmR>r nmdgmir h§Jm_ OmñV Cn`wº$ Zgbm Var H$mhr hm¡gr n`©Q>H$, gmhrgr n`©Q>H$ nmdgmir
n`©Q>Z H$aVmV. OmñV nmdgmÀ`m {R>H$mUr nS>Umam nmD$g, Y~Y~o, nmdgmù`mVrb YwHo$ nmhÊ`mgmR>r Aem
{R>H$mUr n`©Q>H$m§Mo Am`moOZ Ho$bo OmVo. CXm. Am§~mobr, I§S>mim, Moamn§yOr, _m¡{gZam_.
H$) {hdmir n`©Q>Z :
gmYmaUV: Á`m àXoemV gdm©{YH$ W§S>r AgVo qH$dm VoWo {hdmio ~\$m©ÀN>m{XV AgVmV. Aem àXoemV
n`©Q>H$ n`©Q>ZmgmR>r OmVmV. {hdmim hm F$Vy n`©Q>ZmgmR>r A{YH$ Mm§Jbm g_Obm OmVmo. {hdmù`mVrb
~\$m©da n`©Q>Z H$aÊ`mgmR>r H$mhr hm¡gr n`©Q>H$ n`©Q>ZmgmR>r OmVmV. `wamonr` n`©Q>H$ `m H$mimV CÝhmMm
AmñdmX KoÊ`mgmR>r ^maVmV `oVmV.
5) J{Vj_VoZwgma n`©Q>ZmMo àH$ma :
n`©Q>H$ EImÚm {R>H$mUr XrK©H$mi dmñVì` H$aVmo qH$dm Vmo dmñVì` H$ê$Z gVV àdmg H$arV amhVmo.
23
Aemdoir àË`oH$ {R>H$mUr AënH$mi dmñVì` H$aVmo. `m_wio n`©Q>H$ àdmgmVrb Amnbm doi H$gm KmbdVmo
`m AmYmamda n`©Q>ZmMo Imbrb àH$ma nS>VmV.
A) {Zdmgr n`©Q>Z :
EImÚm n`©Q>ZmZo H$moUË`mVar EH$mM n`©Q>Z ñWir {H$_mZ EH$ _{hZm dmñVì` Ho$bobo n`©Q>Z åhUOo
{Zdmgmr n`©Q>Z `m_Ü`o n`©Q>H$ EImÚm em§V d {ZgJ©aå` n`©Q>Z ñWimMr {ZdS> H$aVmo. CXm. CÝhmù`mV
_hm~ioída `oWo nwUo-_w§~B© `oWyZ Ambobo lr_§V bmoH$ CÝhmim g§non`©V VoWoM amhVmV.
~) VmËnwaVo n`©Q>Z :
EImÚm n`©Q>H$mZo EImÚm n`©Q>Z ñWir ì`VrV Ho$bobm EH$m _{hÝ`mnojm H$_r H$mbmdYr VmËnwaË`m
n`©Q>Zm_Ü`o _moS>Vmo. n`©Q>H$ Aem n`©Q>Z àH$mamV EImÚm {R>H$mUr EH$m _[hÝ`mnojm A{YH$ H$mi dmñVì`
H$[aV Zmhr.
H$) ^Q>H$o n`©Q>Z :
H$mhr {d{eð> n`©Q>H$ Ë`m§À`m àdmgmV gmVË`mZo ^Q>H$V amhVmV. EH$m {R>H$mUr Ë`m§Mo pñWa dmñVì`
AgV Zmhr. EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr gVV n«dmg H$aVmV. EH$mM {R>H$mUr nmM amÌr nojm A{YH$
dmñVì` H$arV ZmhrV. `m ^Q>Š`m n`©Q>H$m§Mo n`©Q>ZmMo CÔoe {Zdmgr d VmËnwaË`m n`©Q>H$mnojm {^Þ ñdê$nmMo
AgVmV. Ago n`©Q>Z `wamon_Ü`o dg§V d ho_§V F$VwV _moR>çm à_mUmV Am`mo{OV Ho$bo OmVo.
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$.2 :
A) [aH$må`m OmJm {bhm.
1) n`©Q>Z (Tourism) hm eãX------- ^mfoVyZ Ambobm Amho.
2) n`©Q>Zm_Ü`o-------- {_idUo hm hoVy ZgVmo.
3) ^maVmV --------d-------- XoemVrb ì`º$sZm/ n`©Q>H$ g_Obo OmV Zmhr.
4) ------- nadmÝ`m{edm` n`©Q>H$mg naXoemV OmVm `oV Zmhr.
5) amo_ `oWrb Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z n[afX ------- _Ü`o g§nÞ Pmbm.
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
$1)
'Tornus'
`m eãXmMm AW© H$m`?
2) n`©Q>Z hm eãX H$moUË`m eVH$mV àM{bV Pmbm?
3) H$moUË`m n`©Q>H$mbm n`©Q>H$ g_Obo OmV Zmhr?
24
4) dm{f©H$ gwÅ>rMr g§H$ënZm H$moUË`m I§S>mV CX`mg Ambr?
5) OmJ{VH$ n`©Q>Z g§KQ>Zm H$moUË`m eham_Ü`o Amhoo?
1.2.3 n`©Q>ZmMr _w»` d¡{eîQ>ço : (Main Charactoristics of Tourism)
_mZdmbm gX¡d Amnë`m ^yVH$mimVrb Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm, ñ_maHo$, _§{Xao, amOdmS>o, {H$ëbo, Jwhm, boUr
BË`mXr g§~§Yr Hw$Vwhb dmQ>V Ambo Amho. Ë`m_wio OJmVrb Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$, ^m¡Jmo{bH$, Ym{_©H$,
gm_m{OH$ d Am{W©H$ KQ>H$mVrb {d^ÝZVm d {d{dYVm hr n`©Q>ZmMr àoaUm Am{U d¡{eîQ>ço AmhoV. AmZ§X
{_i{dUo d _Zmoa§OZ ho KQ>H$ Oar n`©Q>ZmMm Jm^m Agbo Var AmYw{ZH$ H$mimV n`©Q>Z hm AË`§V _hÎdmMm
Agm godm CÚmoJ åhUyZ g_moa Ambobm Amho. n`©Q>Z, àdmg, n`©Q>H$ Am{U n`©Q>Z ñWi, H$mi d F$Vw `m
KQ>H$mZwgma n`©Q>ZmMr AZoH$ d¡{eîQ>ço g_moa `oVmV.
1) AmZ§X, _Zmoa§OZ d H$a_UyH$ :
n`©Q>ZmMo n{hbo _wb^yV d¡{eîQ>ç åhUOo AmZ§X {_i{dUo, _Zmoa§OZ d H$a_UyH$ ho Amho. AmYw{ZH$
~XbË`m OrdZe¡brÀ`m n[aUm_ ñdê$n åhUm AWdm amoOÀ`m YH$mYH$sÀ`m OrdZmnmgyZ Xya WmoS>mgm {da§Jwim
åhUyZ bmoH$ n`©Q>ZmgmR>r ~mhoa nS>VmV. `m_Ü`o AmZ§X {_i{dUo hm à_wI CÔoe AgVmo. X¡Z§{XZ VmUVUmdmnmgyZ
Xya amhÊ`mgmR>r bmoH$ A{bH$S>À`m H$mimV gmßVm{hH$ gwÅ>r AWdm {dH$EÊS> (Week end) {Xder {da§Jwim
åhUyZ OdiÀ`m n`©Q>Z ñWimMr {ZdS> H$éZ VoWo OmVmV. `m_Ü`o AmZ§X, _Zmoa§OZ d H$a_UyH$ `m _w»`
VËdmMm g_mdoe AgVmo.
2) n`©Q>Z hm {dZm_mo~Xbm A{dîH$ma Amho :
n`©Q>ZmMo ho AmUIr EH$ _hÎdmMo d¡{eîQ>ço Amho. n`©Q>ZmV AWm©O©Z H$aUo hm hoVy ZgVmo, Va {d{dY
ñWim§Zm ^oQ>r XoUo hmM \$ŠV CÔoe AgVmo VgoM amoOJma {_i{dUo AWdm ì`dgm` H$aUo n`©Q>ZmV Ano{jV
ZgVo Ë`m_wio n`©Q>Z hm {dZm_mo~Xbm A{dîH$ma Amho.
3) n`©Q>Z hm _mZdmMm d¡{eîQ>çnyU© Am{W©H$ ì`dgm` Amho :
n`©Q>ZmV bmoH$ àdmg H$aVmV. Ë`m§À`m Zoh_rÀ`m amhË`m {R>H$mUmhÿZ BVaÌ H$mhr H$mi dmñVì` H$aVmV.
`m_Ü`o n`©Q>H$ àdmg H$aVmV na§Vw ho n`©Q>Z amoOJmamgmR>r hr BVaÌ ñWbm§Va H$aUmè`m bmoH$m§À`mnojm doJio
AgVo. Ë`m_wio n`©Q>Z hm _mZdmMm d¡{eîQ>çnyU© Am{W©H$ ì`dgm` _mZbm OmVmo.
4) n`©Q>Z godm ì`dgm` / CÚmoJ Amho :
n`©Q>Z hm Oar ì`dgm` AWdm CÚmoJ åhUyZ JUbm OmV Agbm Var Vmo àm_w»`mZo godm ì`dgm` Amho.
`m_Ü`o {d{dY loUrVrb KQ>H$ n`©Q>H$m§Zm godm nwadV AgVmV. CXm. {d{dY àH$maMr dmhVyH$ godm XoUmao KQ>H$
~g, aoëdo, {d_mZ, OhmO, [ajm, Q>m§Jm d Q>°Šgr B. Ë`m_wio n`©Q>Z hm godm nwadUo `mÀ`mer g§~§{YV Amho.
Ë`m_wio Vmo godm CÚmoJ Amho.
25
5) amoOJma {Z{_©VrMm ñÌmoV :
Am{W©H$ ÑîQ>rH$moUmVyZ n`©Q>ZmÀ`m d¡{eîQ>çmMm {dMma Ho$ë`mg n`©Q>Z hm amoOJmam{^_wI ì`dgm`mMm
ñÌmoV åhUyZ g_moa `oVmo. n`©Q>Zm_wio AZoH$ {d{dY àH$maMo amoOJma CnbãY hmoVmV. `m ì`dgm`m_wio Hw$eb
d AHw$eb bmoH$m§Zm amoOJma àmßV hmoVmo.
6) n`©Q>ZmMm {dH$mg d {dñVma `mda AZoH$ Xoem§À`m AW©ì`dñWm Adb§~yZ AgVmV :
OmJ{VH$ ñVamda n`©Q>ZmMm {dMma Ho$ë`mg n`©Q>Z hm AZoH$ Xoem§À`m Am{W©H$ ì`dñWoMm H$Um åhUyZ
g_moa `oVmo. n`©Q>ZmVyZ _moR>çm à_mUmV na{H$` MbZ {_iVo. Ë`mM ~amo~a n`©Q>Z ì`dgm`mgmR>r amï´>r` gmYZ
g§nÎmrMm {dñVma d {d{Z`moJ hmoD$Z n`©Q>ZmMm {dñVma hmoVmo. n[aUm_ ñdê$n nm`m^yV gw{dYm§Mm {dH$mg hmoVmo.
n`m©`mZo CÚmoJ ì`dgm`m§Mr dmT> hmoD$Z amï´>r` CËnÝZmg hmV^ma bmJVmo.
7) gm_m{OH$ gm_§Oñ` :
n`©Q>Z hm Ho$di AmZ§X {_i{dÊ`mMm, _Zmoa§OZ AWdm AWm©O©ZmnwaVm _`m©{XV {df` ZgyZ Vmo gm_m{OH$
gm_§Oñ`, gm_m{OH$ n[adV©Z d Am§Vaamï´>r` em§VVm àñWm{nV H$aÊ`mMo EH$ _mÜ`_ Amho. H$maU n`©Q>Zm_wio
{d{dY Xoem§Mo, Y_m©Mo, OmVrMo, {d{dY ^mfm ~mobUmao, {^ÝZ g§ñH¥$VrMo, {d{dY OrdZnÕVr d Am{W©H$ pñWVr
AgUmao bmoH$ EH$Ì `oVmV. Ë`m_wio AmMma{dMmam§Mr XodmUKodmU hmoVo.
8) n`©Q>Z ho gm§{KH$ AgVo :
n`©Q>Z ho H$moUË`mhr EH$m KQ>H$mda AmYmarV ZgVo Va Vo gm§{KH$ ñdê$nmMo Amho. n`©Q>Z ì`dgm`mV `mMm
AZoH$m§er g§~§Y `oVmo. hm g§~§Y Ogm d¡`pŠVH$ ñdê$nmMm AgVmo Vgm Vmo gm§{KH$ ñdê$nmMm AgVmo. dmhVyH$,
^moOZ, {Zdmg, _Zmoa§OZ, _mJ©Xe©Z d {d{dY godm XoUmao KQ>H$ BË`mXtMm `m ì`dgm`mer g§~§YrV AgVmo.
BVHo$M Zìho Va n`©Q>Z Am`mo{OV H$aUmao g§KQ>H$ d n`©Q>Z ñWio `m§Mmhr `m§À`mer nañna g§~§Y Amho.
9) n`©Q>ZmVrb àdmg hm VmËH$m{bH$ AgVmo :
n`©Q>Zm_Ü`o àdmg hm {ZpíMV AgVmo na§Vw Vmo VmËH$m{bH$ d AënH$mbrZ AgVmo. n`©Q>H$ n`©Q>ZmgmR>r
_yi ñWmZmnmgyZ àdmg H$aÊ`mg gwédmV H$aVmo d BpÀN>V ñWir nmohMë`mZ§Va H$mhr H$mimÀ`m dmñVì`mZ§Va
naV Vmo _yi ñWmZr naV `oVmo. Ë`m_wio n`©Q>ZmVrb àdmgmMo ñdê$n ho VmËH$m{bH$ AgVo.
10) n`©Q>Z åhUOo g§`wŠV KQ>H$mMm A[dîH$ma Amho :
n`©Q>Z hm {d{dY g§KQ>H$m§Mm g§`Šw V A{dîH$ma Amho. `m_Ü`o Eo{Vhm{gH$, Ym{_©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$,
Am{W©H$ d amOH$s` KQ>H$mMm g_mdoe hmoVmo. `m g§`wŠV KQ>H$mV H$moUVm à^mdr AWdm H${Zð> ho R>adVm `oV
Zmhr H$maU àË`oH$ KQ>H$ n`©Q>ZmV Amnmnbr ^y{_H$m ~OmdV AgVmo d ho gd© KQ>H$ nañnam§À`mda Adb§~yZ
AgVmV.
11) n`©Q>Z d F$Vw_mZ `m§À`mVrb g§~§Y :
n`©Q>Z d F$Vy `m§Mm OdiMm g§~§Y Amho. {d{dY Xoem§_Ü`o AWdm {R>H$mUr doJdoJù`m F$Vy_Ü`o n`©Q>Z
26
_moR>çm à_mUmV MmbVo. n`©Q>H$ CÝhmim, nmdgmim d {hdmim `m {VÝhr F$Vy_Ü`o Amnmnë`m AmdS>rZwgma
n`©Q>Zmg OmVmV. CXm. W§S> hdoÀ`m {R>H$mUr CÝhmù`mV Va {h_mÀN>m{XV àXoemV {hdmù`mV n`©Q>H$ JXu
H$aVmV. A{bH$S>À`m H$mimV dfm© n`©Q>ZmMm Z{dZ àdmh g_moa `oV Amho. Ë`m_wio n`©Q>Z d F$Vw_mZ
`m§À`mVrb g§~§Y nañna nwaH$ AmhoV.
12) g§doXZj_ ì`dgm` :
n`©Q>Zm_Ü`o n`©Q>H$m§À`m d¡`pŠVH$ AmdS>r{ZdS>r, BÀN>m, H$ënZm, A{^éMr `m§Zm AZÝ`gmYmaU _hÎd
Amho. H$maU n`©Q>H$mÀ`m `m d¡`pŠVH$ KQ>H$m§À`m n`©Q>Zmda à^md AgVmo. Ë`m_wio n`©Q>Zmg n`©Q>H$mÀ`m `m
KQ>H$m§Mr {deof I~aXmar KoVbr OmVo. Ë`m_wio n`©Q>Z hm g§doXZj_ ì`dgm` Amho.
13) n`©Q>Z hm A{dîH$ma bmoH$m§À`m {Za{Zamù`m {R>H$mUr hmoUmam àdmg : VoWrb dmñVì` `m_wio
{Z_m©U hmoVmo. `m_wio àdmg hm `m A{dîH$mamMm J{V_mZ Va dmñVì` hm pñWa KQ>H$ Amho.
14) gwIàmßVr : gwIàmßVr H$aUo hm n`©Q>ZmMm CÔoe Amho. n`©Q>ZmgmR>r {d{dY Xoem§Vrb Am{U {dXoemVrb
n`©Q>H$ `oV AgVmV. Ë`m§Mr ^mfm, g§ñH¥$Vr d Y_© doJdoJio AgVmV. n`©Q>Zm_wio Ë`m§À`mV g§nH©$ hmoVmo.
n`©Q>ZñWir Aem àH$maMr {d{^ÝZ Ñí`o Am{U OrdZ nÜXVr nmhÿZ Am{U EoHy$Z VgoM Ë`m§Mm ì`dhma d Ë`m§Mr
^mfm B. _wio n`©Q>H$mg gwIàmßVr hmoVo. Ë`mgmR>r n`©Q>Z Amdí`H$ Amho.
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 3
A) [aH$må`m OmJm {bhm.
1) n`©Q>Z hm -------- Am{dîH$ma Amho.
2) -------- ho n`©Q>ZmMo _wb^yV d¡{eîQ>ço Amho.
3) n`©Q>Z CÚmoJ --------- Amho.
4) n`©Q>ZmVrb àdmg hm J{V_mZ Va dmñVì` hm --------- KQ>H$ Amho.
5) n`©Q>Zm_wio -------- em§VVm àñWm{nV hmoÊ`mg _XV hmoVo.
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
$1) n`©Q>ZmV H$moUVm hoVy ZgVmo ?
2) n`©Q>Zm_wio H$moUË`m bmoH$m§Zm amoOJma àmßV hmoVmo ?
3) nmdgmù`mVrb n`©Q>Zmg H$m` åhUVmV ?
4) n`©Q>Zm_wio H$moUË`m gw{dYm§Mm {dH$mg hmoVmo ?
5) n`©Q>Z hm ì`dgm` H$moUË`m KQ>H$m_wio g§doXZj_ _mZbm OmVmo ?
1.3 nm[a^m{fH$ eãX eãXmW© :
H$m{bH$m n`©Q>Z - h§Jm_r n`©Q>Z
27
[aìha ampâQ>¨J - ZXr_Ü`o Zm¡H$mZ`ZmMm à{gÜX gmhgr Ioi
{ìhgm - nmanÌ
\$m_© hmD$g - H¥$fr {Zdmg
gm§ñH¥${VH$ n`©Q>Z - OrdZnÜXVr, éT>r-na§nam, AmMma-{dMma, H$bm-H$m¡eë` B.
gm_m{OH$ n`©Q>Z - H$_r CËnÞ JQ>mVrb bmoH$m§Mo
M¡Ë`J¥h - ~m¡ÜX Y_m©Mo àmW©Zm ñWi
{dhma - ~m¡ÜX {^Šjy§Mo {ZdmgñWmZ
nwamVËd - àmMrZ H$mimVrb dñVy, Adeof `m§Mm emoY
àdmg - XoemQ>Z
n`©Q>Z - àdmem§À`m gwIgmo`r nwadUmam ì`dgm`
1.4 ñd`§ AÜ``Z àíZmMr CÎmao :
1) ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$.1 Mr CÎmao
A) 1) n`©Q>Z ñWi d n`©Q>H$ 2) amoOJmam{^_wI 3) Jwi d H$moëhmnyar Mßnb
4) gZ 1312 5) 14 _mM© 1965
~) 1) M§XZ dñVy 2) hdmB© dmhVyH$ 3) Ooåg d°Q>Mo dm\o$Mo B§{OZ
4) S>o¸$Z Amo{S>gr 5) amï´>r` n`©Q>Z g§KQ>Zm
2) ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$.2 Mr CÎmao
A) 1) b°Q>rZ 2) n¡gm 3) nm{H$ñVmZ d ~m½bmXoe
4) nmgnmoQ>© d {ìhgm 5) 1963
~) 1) dVw©imH$ma àdmg 2) 13do eVH$ 3) 24 Vmgmnojm H$_r dmñVì`
4) `wamon 5) {O{Zìhm
3) ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$.3 Mr CÎmao
A) 1) {dZm_mo~Xbm
4) pñWa
2) AmZ§X {_idUo
5) Am§Vaamï´>r`
3) godm ì`dgm`
~) 1) AWm©O©Z
2) Hw$eb d AHw$eb
3) dfm©n`©Q>Z
4) nm`m^yV
5) d¡`pŠVH$ KQ>H$
1.5 gmam§e :
_mZd àmMrZ H$mimnmgyZ àdmg H$arV Amho. àdmg hm _mZdr OrdZmMm A{d^mÁ` ^mJ Amho.
28
Ë`mH$mim_wio Zd-Z{dZ ñWim§Mm, àXoemMm, M_ËH$marH$ dñVyMm emoY `oUo `m gmR>r àdmg Ho$bm OmV Ago.
`mZ§Va n`©Q>ZmMo ñdê$n WmoS>ogo ~Xbbo d n`m©daUmVrb ~Xb AZw^dUo d Ym{_©H$Ñï>`m n{dÌ ñWimZm ^oQ> XoUo
Ago Pmbo. àmMrZ àdmgmÀ`m VwbZoV AmYw{ZH$ n`©Q>ZmMr g§H$ënZm d ñdê$n nyU© ~Xbbo Amho. n`©Q>Z ho n¡gm
{_idÊ`mMo gmYZ ~Zbobo Amho. X¡Z§{XZ YH$mY¸$sÀ`m OrdZmVyZ Mma {Xdg Amam_mV KmbdUo Ago ñdê$n
gÜ`m Amho. n`©Q>Z d n`©Q>H$ øm XmoZ {^Þ g§H$ënZm AmhoV na§Vw Ë`m nañnamda Adb§~yZ AmhoV. n`©Q>Z ho
gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$, Ym{_©H$ d ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$mda Adb§~yZ Agbobo {XgVo. n`©Q>Z hm
AmYw{ZH$ d AË`§V PnmQ>çmZo dmT>Umam d {dñVmamg godm CÚmoJ åhUyZ g_moa `oV Amho. qH$~hwZm Ambobm Amho.
n`©Q>Z CÚmoJ hm Ho$di EImÚm godm KQ>H$mda MmbV Zmhr Va AZoH$ godm-gw{dYm§Mm g_yh Amho. Am{U øm
gd© godm-gw{dYm nañnanyaH$ AmhoV. `mVyZ Iyn _moR>çm à_mUmV amoOJma {Z{_©Vr hmoVo Amho. gw{e{jVA{e{jV, Hw$eb-AHw$eb, J«m_rU-ehar ^mJmVrb bmoH$m§Zm amoOJmam§Mr CnbãYVm `m CÚmoJmVyZ hmoVo ho
ømMo Img d¡{eîQ>ço Amho. n`©Q>ZmMm Xoer {dXoer AW©ì`dñWm, amoOJma CnbãYVm, Jw§VdUyH$, eoVr, naH$s`
MbZ, nm`m^yV gw{dYm, jo{Ì` {dH$mg, hñVÚmoJ, bKwCÚmoJ, Hw$Q>ra CÚmoJ B. AZoH$ KQ>H$mda Am{W©H$ n[aUm_
àË`j qH$dm AàË`j ñdê$nmV KSy>Z `oVmo.
gamdmgmR>r àíZ :
A) Imbrb àíZm§Mr {dñV¥V CÎmao {bhm.
1) n`©Q>Z åhUOo H$m` Vo gm§JyZ n`©Q>Z d n`©Q>H$ `m§À`m ì`m»`m ñnð> H$am?
2) n`©Q>Zm§Mr {d{dY d¡{eîQ>ço gm§Jm.
3) n`©Q>ZmMo ì`mdgm{`H$ Ñï>rH$moUmVyZ _hËd gm§Jm.
4) AW©ì`dñWoVrb n`©Q>ZmMo _hËd ñnð> H$am.
5) Eo{Vhm{gH$ n`©Q>ZmMo KQ>H$ gm§Jm.
~) {Q>nm {bhm :
1) n`©Q>ZmMo ñdén
2) gm§ñH¥${VH$ n`©Q>Z
3) {d{dY hoVwZwgma Ho$bo OmUmao n`©Q>Z
4) H¥$fr n`©Q>Z
5) n`©Q>ZmVyZ {Z_m©U hmoUmao amoOJma
1.7 g§X^© J«§W d A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
1) IVr~ Ho$.E. n`©Q>Z ^wJmob _ohVm npãbqeJ hmD$g, nwUo, 2006
2) Kmanwao {dÇ>b (S>m°) n`©Q>Z ^wJmob, {nnimnwao A°S> H§$nZr npãbeZ©, ZmJnya
29
3) _mQ>o E_. Eg. àmMrZ ^maVr` H$bm
4) ^mogbo `emoYam àdmg-n`©Q>ZmMo Zdo n¡by
5) ZmJVmoS>o nr. E_, nmaYr {XJ§~a, n`©Q>Z ^wJmob, {dÚm àH$meZ, ZmJnya
6) K¡gmg dmg§Vr, àdmg, V§Ì Am{U _§Ì amOh§g àH$meZ, nwUo
7)
8)
9)
10)
Bhatia A. K. Tourism in India, Sterling Publishers, Delhi.
11)
Raina A. K. and other, Tourism Destination Management Principles and
Practices, Kanishka Publishers Distributors, New Delhi.
Mahajan L. C. and others, Tourism Business, King Books Delhi
Anand M. M - Tourism and Hotel Industry in India Sterling Publishers, New Delhi
Sathyadev T. K and other, Encyelopaedia of Tourism pecific Books International
Delhi Vol. V
qqq
30
KQ>H$ 2
n`©Q>ZmMo _wb^yV KQ>H$
(Basic Components of Tourism)
2.0 C{Ôï>o
2.1 àmñVm{dH$
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 AmH$f©Uo (Attractions)
2.2.2 gwb^Vm
(Accessibility)
2.2.3 {ZdmgñWmZ d Amhma
(Accommodation and food)
2.3 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
2.4 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.5 gmam§e
2.6 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© nwñVHo$
2.0 C{Ôï>o …
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm nwT>rb C{Ôï>o gm§JVm `oVrb.
1. n`©Q>ZmMo _hËdmMo KQ>H$ g_OwZ KoÊ`mg _XV hmoB©b.
2. n`©Q>Z AmH$f©UmMo àH$ma H$iy eH$Vrb.
3. n`©Q>ZmÀ`m AmH$f©UmMo H$moUH$moUVo KQ>H$ AmhoV ho OmUyZ KoVm `oB©b.
4. n`©Q>ZmÀ`m {d{dY gwb^Vm H$moUË`m AmhoV Ë`mMm Aä`mg H$aVm `oB©b.
5. n`©Q>ZmMo _hËdmMo KQ>H$ {ZdmgñWmZ d AmhmamMo _hËd g_OwZ KoVm `oB©b.
2.1 àmñVm{dH$ …
àmMrZ H$mimnmgyZ ^maV Xoe OJmMo AmH$f©U am{hbobm Amho. ^maVmMr _hVr ^maVmV Amboë`m naH$s`
n`©Q>H$m§Zr Amnë`m Xoe~m§Ydm§Zm gm§{JVbr. Ë`m_wio naH$s` n`©Q>H$ ^maVmH$So> AmH$f©bo OmV AmhoV. OJmVrb
àË`oH$ n`©Q>H$mbm H$mhrZm H$mhr XoÊ`mMr j_Vm Amnë`m `m ^maV XoemV Amho. ^maVmVrb Eo{Vhm{gH$ dmñVwMo
gm¢X`© OJ^amVrb n`©Q>H$m§Zm Amnë`mH$So> AmH${f©V H$aVmV. Amnë`m XoemÀ`m B{VhmgmZo n`©Q>Z joÌmÀ`m
31
{dH$mgmda Amnbm R>gm C_Q>{dbm Amho. AÝZ, dó d {Zdmam `m _mZdmÀ`m VrZ _wb^yV JaOm AmhoV. `m
_wb^yV JaOm nyU© H$aÊ`m~amo~a Vmo _Zmbm AmZ§X XoUmè`m Jmoï>rH$So> diVmo. Ë`m_Ü`o n`©Q>ZmMm g_mdoe hmoVmo.
^maVmVrb EH$ n`©Q>ZÑï>çm _hmamï´> amÁ` AmKmS>rda Amho. ^maVmVM Zìho Va naXoemVhr _hmamï´>mbm
^m¡Jmo{bH$, gm§ñH¥${VH$ d Ym{_©H$ d¡{eï>çm_wio _hÎd àmá Pmbo Amho. Ë`m_Ü`o àñVwV àH$aUmV AmnU
n`©Q>ZmMr AmH$f©Uoµ gwb^Vm, {ZdmgñWmZ Am{U Amhma `m _hÎdnyU© KQ>H$m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
2.2 {df` {ddoMZ …
2.2.1 AmH$f©Uo …
(Attractions)
àmñVm{dH$
àdmg hr àmMrZ H$mimnmgwZ MmbV Ambobr Jmoï> Amho. àmMrZ H$mimnmgwZM _mZdmbm àdmgm{df`r
AmH$f©U am{hbobo Amho. gwê$dmVrÀ`m H$mimVbm àdmg AJXr gmYonUmZo H$moUVmhr CX²Xoe S>moù`mg_moa Z
R>odVm Ho$bm OmV Agbm Varhr H$mhrZm H$mhr Oê$a nmhÊ`mMo d doJio H$aÊ`mMo _mZdm_Ü`o AmH©$fU am{hbobo
Amho. AZoH$ `mÌoH$ê$, gmJar Ibmer, Z{dZ àXoe OmUwZ KoÊ`mMo Hw$Vwhb AgUmao qH$dm Aä`mg H$aUmao
emók Amnë`mbm H$mhrVar g_OwU KoÊ`mgmR>r Vo n`©Q>Z H$aV AgVmV. Zd ZdrZ àXoemÀ`m AmH$f©UmgmR>r
AmOÀ`m H$mimV _moR>çm à_mUmV n`©Q>Z hmoVmZm {XgwZ `oV Amho. `m{edm` n`©Q>H$ {d{eï> AmH$f©U Agboë`m
{R>H$mUm§Mr {ZdS> H$aVmo. hr AmH$f©Uo {ZgJ©gm¢X`© nhmUo, nwamUdñVyg§~§Yr, Eo{Vhm{gH$ dmñVy d ñ_maHo$ VgoM
dZñnVr d àmUr OrdZ, g_wÐ {H$Zmao, H$bm, g§JrV, H$m`©H«$_, Ioi BË`mXr AgVmV.
1. n`©Q>ZmMr à_wI AmH$f©Uo :
n`©Q>ZmÀ`m _wb^yV KQ>H$m§n¡H$s AmH$f©U hm A{Ve` _hËdmMm KQ>H$ _mZbm OmVmo. H$moUË`mhr XoemMm
n`©Q>H$s` {dH$mg n`©Q>Z {df`rÀ`m AmH$f©Um_wio hmoV AgVmo. n`©Q>H$ hm EH$m {d{eï> {R>H$mUr OmÊ`mg Ë`m
{R>H$mUMo AmH$f©U H$maUr^yV R>aVo. n`©Q>H$ Xwgè`m {R>H$mUr OmÊ`mEodOr {d{eï> AmH$f©U Agboë`m {R>H$mUm§Mr
{ZdS> H$aVmo. åhUOoM n`©Q>Zm_Ü`o AmH$f©U hm _hËdmMm KQ>H$ Amdí`H$ R>aVmo. àmH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$,
Ym{_©H$, gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ hr n`©Q>ZmMr à_wI AmH$f©Uo hmoV. n`©Q>ZmMr _hËdmMr d _wb^yV AmH$f©Uo
nwT>rb à_mUo gm§JVm `oVrb.
A) àmH¥${VH$ AmH$f©Uo
n`©Q>ZmÀ`m AmH$f©Um_Ü`o àmH¥${VH$ qH$dm ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$m§Mo H$m`© _hËdmMo Amho. n`©Q>H$ ñWim§Mr
àmH¥${VH$ ì`már hm ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ n`©Q>Z {dH$mgmV _hËdmMm R>aVmo. àmH¥${VH$ d ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ n`©Q>H$m§Zm
Zoìh_rM AmH${f©V H$aVmV. àmH¥${VH$ g¥ï>r gm¢X`m©Mm Am{dîH$ma Ë`mÀ`m {^ÝZ {^ÝZ ^m¡Jmo{bH$ ñWmZmZwgma
doJdoJim AgVmo. n`©Q>H$ Ë`m§À`m AmdS>rZwgma Ë`m ñWim§Mr {ZdS> H$aVmV. ^maVmVrb n`©Q>Z AmH$f©UmdaVr
{d{dY àmH¥${VH$ KQ>H$m§Mm n[aUm_ Pmbm Amho. àmH¥${VH$ AmH$f©Um_Ü`o nwT>rb KQ>H$m§Mm g_mdoe hmoVmo.
1.
hdm_mZ :
O§Jbo d AmëhmXXm`H$ hdm_mZ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aV AgVo. Á`m {R>H$mUr Amamo½`Xm`r d
32
AmëhmXXm`H$ hdm_mZ AgVo VoWo n`©Q>H$ AmH${f©bo OmVmV. OJmVrb bmoH$ EH$mM hdm_mZmV amhV ZmhrV
doJdoJù`m hdm_mZm_Ü`o Vo amhVmV. g_{eVmoîU hdm_mZmV amhUmè`m bmoH$m§Zm gy`©àH$me d C~Xma hdoMo
AmH$f©U AgVo. Ja_ d C~Xma hdoÀ`m {R>H$mUmMo n`©Q>H$ W§S> hdoÀ`m {R>H$mUr AmH$[f©V hmoVmZm {XgwZ `oVmV.
^maVmVrb {g_bm, _Zmbr, Xm{O©qbJ, _hm~ioída d _mWoamZ Aem W§S> hdoÀ`m {R>H$mUr n`©Q>H$ AmH${f©V
hmoVmV. eharH$aU Pmë`m_wio ehamVrb dmVmdaU àXy{fV hmoV Amho. Vo Aamo½`mbm hmZrH$maH$ ~ZV Agë`m_wio
VoWrb bmoH$ ñdÀN> d AmëhmXXm`H$ hdoÀ`m {R>H$mUr AmH${f©V hmoVmV. Ë`mVyZ n`©Q>H$ AmH${f©bo OmVmV.
2. g_wÐ{H$Zmao :
g_wÐmMo AmH$f©U gdmªZmM AgVo. g_wÐ {H$Zmar Zoh_rM em§V d AmëhmXXm`H$ dmVmdaU AgVo.
g_wÐmVrb gm¡§X`© gdmªZmM ^wai nmS>V AgVo. gmJamMo {demb ê$n, CgiUmè`m bmQ>m, \o$gmiUmao nmUr,
nmÊ`mMr hmbMmb, g_wÐmVrb nmÊ`m_Ü`o C^m am{hë`mZ§Va nm`mImbwZ gaH$Umar dmiy, gy`m}X` Am{U
gy`m©ñVmÀ`m doir bmb Jwbmã`m a§JmMr {XgUmar {jVrOo Aem g_wÐ {R>H$mUr hOmamo n`©Q>H$ AmH${f©V hmoV
AgVmV. _hmamï´>mbm 720 {H$._r. bm§~rMm g_wÐ{H$Zmam bm^bobm Amho. Ë`m_wio AZoH$ n`©Q>H$ {VH$So> Ymd
KoVmZm {XgVmV. lr joÌ JUnVrnwio, doiUoída, O`JS> ~§Xa, {dO`XwJ©, qgYwXwJ©, H$moH$UMo em§V àgÝZ g_wÐ
{H$Zmao gmoB© gw{dYm§gh bmoH$m§Zm CnbãY H$ê$Z XoÊ`mgmR>r _hmamï´> n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imZo AZoH$ Cnm`
`moOZm Ho$ë`m AmhoV. Abr~mJ, JUnVrnwio, h[ahaoída B. {dH$grV H|$Ðm§{edm` 32 {R>H$mUr _.n.{d.
_hm_§S>imMr H$m_o gwê$ Pmbobr AmhoV. Ë`m_wio JwhmJa `oWrb gmJar ñdÀN> Mm¡nmQ>çm d gw§Xa àH$maMr gmJar
{H$Zmao, ~rM Am{U {d{dY Mm¡nmQ>çm n`©Q>H$m§Mr AmH$f©Uo _mZbr OmVmV. _hmamï´>mÀ`m n`©Q>Z ZH$memda `oUmar
hr gd© {R>H$mUo VoWrb ñWm{ZH$ d¡{eï>çm§Zr à{gÜX AgyZ _hmamï´>mMm g_wÐ{H$Zmam "gwa{jV Ob' `m gXamV
_moS>Vmo. Jmoì`mMo g_wÐ à{gÜX AmhoV. Ho$ai `oWrb H$modmb ~rM n`©Q>H$m§Mo AmH$f©U Amho. {_Am_r ho ßbmo[aS>m
_Yrb ~rM OJà{gÜX Amho. Ý`y{Pb§S> d A§X_mZ hr ~oQ>o n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo g_¥ÜX Pmbr AmhoV. Jmoì`mVrb
~rMog n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo A{Ve` _hÎdmMo AmhoV. `oWrb {H$Zmao, Zmai, nm_ BË`mXr d¥jm§Zr AmÀN>mXbobo
nm§T>è`m _wbm`_ dmiyMo g§M`Z Agbobo A{Ve` Z`Zaå` AmhoV.
3. Y~Y~o :
n`©Q>H$m§Mo JXu H$aÊ`mMo {R>H$mU åhUOo Z¡g{J©H$ Y~Y~o hmoV. OJmVrb gd© Y~oY~o n`©Q>Z H|$Ðo Pmbr
AmhoV. C§Mrdê$Z IimiV Imbr nS>Umam Obm¡K nm§T>am ew^« AgVmo. Vmo Obàdmh ImbÀ`m XarV H$mogiVmZm
nmhVo doir n`©Q>H$ Xoh^mZ {dgê$Z OmVmo. OJà{gÜX Zm`Jmam Y~Y~m ho OJmVrb n`©Q>H$m§Mo à_wI AmH$f©U
Amho. ^maVmVrb {Jagßnm, OmoJ \$m°ëg, XyYgmJa, ZmJmOw©Z gmJa, JmoH$mH$ Y~Y~m, _mb}ída `oWrb Y~Y~m,
^§S>maXam Y~Y~m, {gVm~mB© Y~Y~m d Am§~mobr Y~Y~m Ago gm¢X`m©Zo ZQ>bobo Y~Y~o n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V
H$aVmV. nmdgmù`mV YmoYmo H$mogiUmè`m nmdgmÀ`m gar nmhÊ`mgmR>r `oWo ~aoM hm¡er àdmgr hOoar bmdVmV.
4. gamodao :
Z¡g{J©H$[aË`m d AmH$pñ_V KQ>Zm_wio gamodamMr {Z{_©Vr hmoV AgVo. nmÊ`mMo g§M`Z hmoD$Z ImobJQ>
^mJmV gamodam§Mr {Z{_©Vr hmoVo. n`©Q>H$m§À`m AmH$f©Um_Ü`o ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$mVrb gamodao hm KQ>H$ _hËdmMm
_mZbm OmVmo. {h_mb`mVrb AZoH$ gamodao OJà{gÜX AmhoV. gamoda ZJar åhUwZ amOñWmZmVrb CX`nyaMm
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-3
33
C„oI Ho$bm OmVmo. VoWrb nmUr, {hadi, PmS>r, Jmadm `m gd© Jmoï>r _Zmbm _mohrV H$ê$Z OmVmV. lrZJa
_Yrb Xmb gamoda OJ^amVrb n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVo. {V~oQ>_Yrb _mZg gamoda OJà{gÜX Amho.
^maVmVrb _hm~ioída, VmoaU_mi d CQ>r `oWrb gamoda, A_o[aH$m d H°$ZS>m `oWrb gr_odarb J«oQ> boŠg d
_Ü` Am{\«$Ho$Vrb pìhŠQ>mo[a`m gamoda n`©Q>H$m§Mr AmH$f©U H|$Ðo _mZbr OVmV. gamodamÀ`m H$mR>r Agboë`m
n`©Q>Z ñWim§_Ü`o Zm¡H$mZ`Z d {eS>m§À`m hmoS>çm§À`m e`©Vr `m§Mr gmo` CnbãY AgVo.
5. Ja_ nmÊ`mMo Pao :
^yJ^m©Vrb {Panbobo nmUr ^yn¥ð>mÀ`m CVmambm AZwgê$Z ~mhoa `oD$Z dmhÿ bmJVo `mbmM Pam Ago åhUVmV.
Aem Ja_ nmÊ`mÀ`m Pè`m§Zm n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo _hËd Amho. A§VJ©V ^mJmVrb Vá IS>H$mer nmÊ`mMm g§nH©$
Pmë`mg Vo nmUr Ja_ hmoVo. {g_ë`m Odirb _ZrH$aU `oWrb Ja_ nmÊ`mÀ`m Pè`mda VoWrb bmoH$ MdXma
AÝZ {eO{dVmV. So>hamSy>Z `oWohr AZoH$ Ja_ nmÊ`mMo Pao AmhoV. _hmamï´>mVrb R>mUo {OëhçmVrb dO«oídar
`oWrb Ja_ nmÊ`mMo Pao n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVmV. H$moH$Um_Ü`o Ago AZoH$ {R>H$mUr Ja_ nmÊ`mMo Pao
AmhoV. Aem Z¡g{J©H$ nmÊ`mÀ`m CÐoH$mH$So> _Zwî` Zoh_rM AmH${f©V hmoV Ambm Amho.
6. Z¡g{J©H$ g¥ï>r gm¡§X`} :
Z¡g{J©H$ g¥ï>r gm¢X`© hm n`©Q>ZmMm AmË_m _mZbm OmVmo. ZÚmµ, gamodao, Y~Y~o, O§Jbo, dmid§Q, {Jar
{eIao BË`mXr Z¡g{J©H$ g¥ï>r gm¡§X`} n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMo AË`§V à^mdr KQ>H$ AmhoV. {Jar {eIao d dmid§Q>o
gmhgr n`©Q>H$m§À`m Ñï>rZo Zoh_rM _hËdmMr R>abr AmhoV. Aer {R>H$mUo _Zmbm àoaUm XoUmar AgVmV. XwJ©_
O§Jbm§_wio g¥ï>r gm¡§X`© {Z_m©U hmoVo åhUwZ Aem ^mJmV n`©Q>Zmbm MmbZm {_iVo. KZXmQ> d {hadrJma O§Jbo
Ë`mVrb {d{dY AmH$mamMr d àH$maMr PmSo, dobr, a§Jr ~oa§Jr \w$bo, O§Jbm_Ü`o dmdaUmar haUo, hÎmr, qgh,
dmK Ë`mM ~amo~a {d{dY AmH$ma, a§J d AmdmO AgUmao AZoH$ njr n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVmV.
7. O§Jb g\$mar :
O§Jbm§Zm n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo {deof _hÎd Amho. OmñV nmdgmÀ`m àXoemV O§Jbm§Mo à_mU A{YH$
AmT>iVo. O§Jb joÌmV Oo n`©Q>Z Am`mo{OV Ho$bo OmVo. Ë`mg O§Jb g\$mar n`©Q>Z åhUVmV. O§Jb g\$mar n`©Q>Z
ho EH$ _hËdmMo AmH$f©U Amho. O§Jb g\$mar H$aUmam EH$ doJimM n`©Q>H$ dJ© Amho. `m g\$marÀ`m _mÜ`_mVwZ
Vmo O§Jb g\$mar H$aVmo. VoWrb njr d àmUr OdiwZ nmhÊ`mMm AmZ§X {_idVmo. ^maVmV CQ>r, {g_bm d
Xm{OªqbJ BË`mXr {R>H$mUr O§Jbo OmñV Agë`m_wio Vr n`©Q>Z H|$Ðo ~Zbr AmhoV.
~) Eo{Vhm{gH$ AmH$f©Uo
n`©Q>Zm_Ü`o àmH¥${VH$ KQ>H$m BVHo$M Eo{Vhm{gH$ KQ>H$hr _hËdmMo R>aVmV. àmMrZ H$mimnmgyZ Eo{Vhm{gH$
KQ>H$m§Mm n`©Q>Zmda à^md Amho. Ë`m_wio n`©Q>H$s` AmH$f©Um_Ü`o Eo{Vhm{gH$ n`©Q>Zmbm _hËdmMo ñWmZ Amho.
OmñVrV OmñV n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aUmar ñWio hr Eo{Vhm{gH$ AmhoV. Eo{Vhm{gH$ Jmoï>r OmUyZ KoÊ`m_Ü`o
_mZdmbm Zoh_rM ê$Mr am{hbr Amho. n`©Q>ZmMr _hËdmMr Eo{Vhm{gH$ AmH$f©Uo nwT>rb à_mUo gm§JVm `oVrb.
34
1. {H$„o :
{H$„o Am{U n`©Q>Z `m§Mo AVyQ> ZmVo Amho. gwa{jVVoÀ`m Ñï>rZo {H$„o Zoh_rM loð> R>abo AmhoV. àmMrZ
H$mimnmgwZ {H$ëë`m§Zm _hËdmMo ñWmZ am{hbo Amho. Ho$di ^maVmVM Zìho Va A_o[aH$m, `wamon `oWrb ñdmV§Í`
`wÜXmV {H$ëë`m§Zm _hÎdmMo ñWmZ am{hbo Amho. {H$„o àm_w»`mZo {JarXwJ©, ObXwJ© d ^yXwJ© `m _mÜ`_mVwZ
~m§Ybobo {XgwZ `oVmV. ho {H$„o A{Ve` ^¸$_ d XJS>r ~m§YH$m_mZo _O~wV ~m§Ybobo AgV. {H$ëë`mÀ`m ^modVr
I§XH$ d ^¸$_ Aer VQ>~§Yr Ago. OoUo H$ê$Z eÌybm {H$ëë`m_Ü`o ghOm ghOr àdoe H$aVm `oD$ Z`o.
{H$ëë`mdaVr YmÝ`, Vmo\$m d Xmê$Jmoim Ago `wÜX gm{hË` R>odbobo Ago. amOo, gaXma, hdbXma, g~Zrg,
H$maImZrg d g¡Ý` {H$ëë`mdaVr Ago. _hmamï´> hm Va XwJmª§Mm àXoe Amho. _hmamï´> JS>{H$ëë`m§Zr g_¥ÜX àXoe
Amho. _hmamï´>m_Ü`o gmVdmhZ, MmbwŠ`, dmH$mQ>H$,$ ~hm_Zr, _amR>o, _wKb, B§J«O d nmoV©w{JO AmXtZr {H$„o
~m§Ybo. `m {H$ëë`m§Mm bîH$ar Ñï>rZo A{Ve` CÎm_ Cn`moJ N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§Zr Ho$bm. `m {H$ëë`m§À`m
ghmæ`mZo Ë`m§Zr ñdV§Ì ñdamÁ`mMr ñWmnZm Ho$br. N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§À`m H$mbI§S>m_Ü`o JS> {H$ëë`m§Zm
_hËd àmá Pmbo. B{VhmgmMo gmjrXma åhUwZ {H$ëë`m§H$So> nm{hbo OmVo. Aem {H$ëë`m§Zm gdm©V OmñV n`©Q>H$
^oQ>r XoVmZm {XgwZ `oVmV. CXm. am`JS>, qghJS>, amOJS>, àVmnJS d >qgYwXwJ© `m {H$ëë`m§Mo Eo{Vhm{gH$ _hÎd
OmUyZ KoÊ`mgmR>r d Ë`m§À`m `emoJmWm g_OyZ KoÊ`mgmR>r `m {R>H$mUr Xoe-naXoer n`©Q>H$ _moR>çm à_mUmV `oWo
`oVmV. {H$ëë`m§Mr XwJ©`mÌm Amnë`mbm {ZpíMVM àoaUmXm`r R>aVo.
2. amOYmÝ`m :
Eo{Vhm{gH$ n`©Q>Z ñWim_Ü`o amOYmÝ`m§Mm àm_w»`mZo g_mdoe hmoVmo. OJmVrb amOo, _hmamOo Amnbo gd©
àemgZ amOYmZrÀ`m {R>H$mUmhÿZ MmbdV AgV. b§S>Z, n°[ag, _mñH$mo d {X„r BË`mXr amOYmÝ`m Img n`©Q>H$
H|$ÐoM ~ZV AmhoV. àmMrZ H$mimnmgyZ {X„rbm ^maVmÀ`m amOYmZrMm XOm© {_imbm Amho. àmMrZ H$mimnmgyZ
Vo _wKbm§n`ªV Am{U Z§Vahr B§J«Om§À`m H$mimV VgoM ñdmV§Í`mZ§Vahr amOYmZr åhUyZ {X„rMo ñWmZ loð> am{hbo
Amho. _hmamï´>mVrb amOJS> d am`JS>mgmaIr B{Vhmg à{gÜX {R>H$mUo d H$moëhmnya, nwUo, ZmJnya, gmVmam hr ehao
_Ü``wJrZ _amR>çm§À`m amOYmÝ`m åhUyZ Zmdmê$nmbm Ambobr {R>H$mUo hmoVr. AmOhr `m {R>H$mUm§Mo _hËd dmT>V
Amho. amOm§Moµ, gaXmam§Mo, goZmnVrMo, ì`mnmardJm©Mo d H$bmH$mam§Mo dmñVì` amOYmZr_Ü`o Agë`m_wio Ë`m§Mo
^ì` àgmX amOYmZrÀ`m d¡^dmV ^a KmbVmV. N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§Mr amOYmZr am`JS> Agë`m_wio
AmOhr ho {R>H$mU _hmamï´>mMm _mZq~Xy _mZbo OmVo. Ë`m_wio VoWo OJ^amVrb n`©Q>H$ JXu H$aVmZm {XgyZ `oVmV.
n`©Q>Z {dH$mgmÀ`m Ñï>rZo `m amOYmÝ`m _hËdmÀ`m _mZë`m OVmV.
3. dñVwg§J«hmb`o :
Amnë`m nydO
© m§Mm R>do m OnwZ R>do Ê`mMo {R>H$mU åhUOo dñVwgJ§ h« mb` hmoV. Á`m {R>H$mUr Aer dñVwgJ§ h« mb`o
AmhoV. Ë`m{R>H$mUr n`©Q>H$ AmH${f©V hmoVmV. dñVwg§J«hmb`mVrb Eo{Vhm{gH$ dñVw Ý`mhmiV AgVmZm AmnU
Ë`m H$mbI§S>m_Ü`o OmD$ eH$Vmo d Amnë`m nyd©Om§Mm namH«$_ g_OwZ KoVë`mda _Zmbm MoVZm {_iVo. AmnU
eya dram§Mo d§eO Agë`mMm A{^_mZ _Zm_Ü`o {Z_m©U hmoVmo. OJ^am_Ü`o Aem dñVwg§J«hmb`mbm AZoH$ n`©Q>H$
^oQ>r XoV AgVmV. b§S>Z, n°[agµ, Ý`y`mH©$, amo_ `oWrb dñVwg§J«hmb`o à{gÜX AmhoV. ^maVm_Ü`o gmbmaO§J
35
å`w{P`_ h¡Ðm~mXµ, N>ÌnVr {edmOr _hmamO dñVwg§J«hmb` _w§~B©µ, g`mOramd Jm`H$dmS> å`w{P`_, ~S>moXm d
_hmamï´>m_Ü`o amOm {XZH$a Ho$iH$a å`w{P`_ nwUoµ, Q>mD$Z hm°b å`w{P`_ H$moëhmnya, ~mimgmho~ n§V à{V{ZYr
dñVwg§J«hmb` Am¢Y BË`mXr dñVwg§J«hmb`o n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVmV.
4. `wÜX^y_r :
àmMrZ _Ü``wJrZ d AmYw{ZH$ H$mbI§S>m_Ü`o Á`m-Á`m {R>H$mUr `wÜXo Pmbr Vr-Vr {R>H$mUo `wÜX^y_r
åhUwZ nwT>o Ambr d Ë`m§Zm Eo{Vhm{gH$ _hËd àmá Pmbo. gÎmoÀ`m {dñVmamgmR>r d Amnbr gÎmm amIÊ`mgmR>r
amOo bmoH$m§_Ü`o gVV `wÜXo hmoV. Á`m{R>H$mUr Aer Eo{Vhm{gH$ `wÜXo Pmbr Ë`m {R>H$mUr n`©Q>H$ JXu H$aVmZm
{XgVmV. Aem {R>H$mUm§Mo AmH$f©U n`©Q>H$m§Zm Zoh_rM AgVo. OJ^amVrb n`©Q>H$ VoWo JXu H$aVmZm {XgVmV.
CXm. nm{ZnVµ, ßbmgr, hiXrKmQ> BË`mXr. OJmVrb àË`oH$ Xoem_Ü`o Aer `wÜXñWio AmhoV. {hamo{e_m d
ZmJmgmH$s hr OnmZ _Yrb ZJao AUw~m°å~À`m hëë`mZo ~o{MamI Pmbr. na§Vw Vr ehao OnmZgmR>r `wÜX^y_r
AmhoV. Ë`m§À`m H$Qy> JmoS> AmR>dUr OmJ{dÊ`mgmR>r n`©Q>H$ `oWo _moR>çm g§»`oZo ^oQ> XoVmV.
5. ñ_maHo$ :
^maV hr eyadram§Mr ^y_r Amho. Ago ewadra eÌy ~amo~a bT>VmZm YmamVrWu nS>bo Ë`m§Mr ñ_maHo$ ~m§YÊ`mV
Ambr AmhoV. Amnë`m nyd©Om§À`m namH«$_mMr JmWm `m ñ_maH$m_YyZ n`©Q>H$m§Zm g_OwZ `oVo. Á`m-Á`m {R>H$mUr
Aer ñ_maHo$ AmhoV. Ë`m-Ë`m {R>H$mUr n`©Q>H$ JXu H$aVmZm {XgyZ `oVmV. CXm. am`JS>mdarb N>ÌnVr {edmOr
_hmamOm§Mo ñ_maH$ g§J_oída d dSw> ~wÐþH$ `oWrb N>ÌnVr g§^mOr _hmamOm§Mo ñ_maH$ nÝhmù`mdarb dra {edm
H$m{eX d ~mOr à^y `m§Mo ñ_maH$ Zogar `oWrb gagoZmnVr àVmnamd JwOa `m§Mo ñ_maH$ qghJS>mdarb Zadra
VmZmOr _mbwgao `m§Mo ñ_maH$ H$Zm©Q>H$mVrb {Q>ny gwbVmZMo ñ_maH$, Am¡a§Jm~mX `oWrb Am¡a§JOo~mMo ñ_maH$,
BË`mXr `m ñ_maH$mbm ^oQ>r XoÊ`mgmR>r d Ë`m§Mm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r AZoH$ n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmZm {XgwZ `oVmV.
H$. Ym{_©H$ AmH$f©Uo :
_mZd OÝ_V: Ym{_©H$ àd¥ÎmrMm AgVmo. Ë`m_wio Ë`mMo lÜXmñWmZ Agboë`m Xod XodVm§À`m MaUr
ZV_ñVH$ hmoÊ`mgmR>r Vmo {Z`{_V OmVmo. àmMrZ H$mimnmgyZ _mZdm_Ü`o gwI d g_¥ÜXrgmR>r Ym{_©H$ d¥ËVr
{Z_m©U Pmbr Am{U Ym{_©H$ ñWim§Zm ^oQ>r XoÊ`mg àma§^ Pmbm. Ë`m_wio n`©Q>H$m§Zm Ym{_©H$ AmH$f©U Zoh_rM
am{hbo Amho. Ym{_©H$ {R>H$mUm§Zm n`©Q>H$s` Ñï>rZo _hÎd Amho. AmnAmnë`m Ym{_©H$ {R>H$mUm§Zm OJ^amVrb
bmoH$ ^oQ> XoV AgVmV. Aem Ym{_©H$ {R>H$mUm§_wio n`©Q>Z joÌmMm {dH$mg Pmbm Amho.
1. g_mÜ`m :
Eo{Vhm{gH$ _hmnwê$fm§À`m d gmYwg§VmÀ`m g_mYr ñWim§Mo AmH$f©U AZoH$ n`©Q>H$m§Zm AgVo. Aer
{R>H$mUo Ym{_©H$ {R>H$mUo åhUwZ à{gÜXrg Ambr AmhoV. ^maVm_Ü`o Aer AZoH$ {R>H$mUo AmhoV H$s n`©Q>H$
{VH$So> AmH${f©V hmoVmZm {XgyZ `oVmV. CXm. {eS>u `oWrb gmB©~m~m§Mr g_mYr, eoJmd `oWrb JOmZZ
_hmamOm§Mr g_mYr, Ami§Xr `oWrb kmZoída _hmamOm§Mr g_mYrµ, gmVmam `oWrb Jm|XdboH$a _hmamOm§Mr g_mYr
d _J§idoT>o `oWrb lr g§V Xm_mOr n§VmMr g_mYr n`©Q>H$m§Mr à_wI Ym{_©H$ AmH$f©Uo AmhoV. ^maVm_Ü`o _moR>çm
à_mUmV _R> AgyZ `oWo ^m{dH$ n`©Q>H$m§Mr _moR>çm à_mUmV JXu hmoV AgVo.
36
2. _§{Xao :
^maV Xoem_Ü`o AZoH$ Xod XodVm§Mr _§{Xao AmhoV. AZoH$ {R>H$mUm§Zm Ë`m§À`m Ym{_©H$ H$maUm§_wio _hÎd
àmá hmoVo. Aem n{dÌ Xodmb`m§Zm XodXe©ZmgmR>r AZoH$ n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmV. Ë`m_wio Ë`m {R>H$mUr n`©Q>ZmMm
{dH$mg Pmbm Amho. Ym{_©H$ VrW©joÌo Agboë`m {R>H$mUr ^m{dH$m§Mr _moR>r JXu hmoVo. CXm. n§T>anya, {Vê$nVr,
H$mer, H$moëhmnya, VwiOmnya, {eS>u, Zm{eH$, h[aìXma, qÌ~oHo$ída d _XwamB© hr _hÎdmMr Ym{_©H$ VrW©joÌo
AmhoV. Aem {R>H$mUr _moR>çm `mÌm hmoVmV d Ë`m_wio ^m{dH$m§Mr _moR>r JXu hmoV AgVo. Ë`m-Ë`m Xod XodVm§À`m
ApñVËdm_wio Ë`m {R>H$mUr n`©Q>Z {dH${gV hmoV Jobo Amho.
3. boUr :
S>m|JamVrb IS>H$ ImoXyZ V`ma Ho$bobr JwhmJ¥ho åhUOoM boUr hmo`. àm_w»`mZo ^maVm_Ü`o S>m|Ja Xè`m
ImoXyZ boUr {Z_m©U Pmë`m. H$bmd§Vm§Zr Amnbo H$m¡eë` dmnê$Z Ag§»` Aem gw§Xa boUr {Z_m©U Ho$ë`m.
_hmamï´>mV {H$„o, A^`maÊ`o, g_wÐ{H$Zmao d boUr `mgmR>r à{gÜX Amho. AqOR>m, doê$i d {nViImoam Aer
Am§Vamï´>r` »`mVrMr boUr _hmamï´>m_Ü`o nhmd`mg {_iVmV. gdm©V OmñV boUr AgÊ`mMm ~hþ_mZ hr
_hmamï´>mbmM {_imbm Amho. AqOR>m, doê$i `mgmaIr _moR>r boUr Am{U H$mÝhoar, H$mbm© `mgma»`m N>moQ>çm
boUr nmhm`Mr BÀN>mhr H$moUË`mhr n`©Q>H$mbm hmoVoM. Am¡a§Jm~mX ho eha AqOR>m doê$i `m OJà{gÜX
boÊ`m§_wio OmJ{VH$ n`©Q>Z ñWimÀ`m ZH$memda nmohMbo Amho. Am¡a§Jm~mX ho eha `oWrb à{gÜX boÊ`m§_wio
Xoer{dXoer n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aUmao Amho. B.g. 1982 _Ü`o `wZmoñH$moÀ`m OmJ{VH$ dmagm dñVy§À`m `mXrV
AqOR>m boÊ`m§Zm g_m{dï> H$aÊ`mV Ambo Amho. ^maVmMo àdoeÛma åhUyZ AmoiIë`m OmUmè`m JoQ> do Am°\$
B§{S>`m nmgyZ 9 Zm°{Q>H$b _¡b A§Vamda E{b\§$Q>m boUr AmhoV. _w§~B©V n`©Q>Z H$am`bm Ambobm n`©Q>H$
E{b\§$Q>mbm OmVmoM H$maU Vo n`©Q>H$m§M AmH$f©U H|$ÐM Amho. `wZoñH$moZo OmJ{VH$ hopñQ>O gmB©Q> Agm XOm© `m
boUrbm {Xbm Amho. H$moH$UmVrb _hmH$mbr boUr d nÝhmio H$mOr boUrhr n`©Q>H$m§Mo AmH$f©U AmhoV.
4. XJ} :
_wpñb_ Y_m©_Ü`o XJ} A{Ve` _hÎdmMo _mZbo OmVmV. _wpñb_ amOdQ>r_Ü`o _moR>çm à_mUmV XJ} {Z_m©U
Pmbo. _wpñb_ Y_m©_Ü`o g§Vm§Mo d nram§Mo XJ©o `m§Zm n{dÌ ñWmZ Amho. Aer {R>H$mUo _wpñb_m§Mr Ym{_©H$ {R>H$mUo
g_Obr OmVmV. AO_oa, {X„r, _w§~B©µ, {dOmnya `oWrb XJ} à{gÜX AmhoV. _¸$m-_{XZm hr _wpñb_m§Mr n{dÌ
{R>H$mUo Agë`m_wio n`©Q>H$ VoWo _moR>çm à_mUmV JXu H$aVmV.
5. Jwê$Ûmao d MM© :
erI bmoH$m§Mr Jwê$Ûmao OoWo AgVmV Vr n{dÌ {R>H$mUo Ë`m§Mr Ym{_©H$ ñWio åhUwZ AmoiIbr OmVmV.
Zm§XoS> `oWrb Jwê$Ûma d A_¥Vga `oWrb gwdU© _§{Xa BË`mXr {R>H$mUr n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmV. ^maVm_Ü`o B§J«O d
nmoVw©{JO `m naH$s` gÎmm§À`m H$m`©H$mimV _moR>çm à_mUmV MM}g {Z_m©U Pmbo. {¼íMZ bmoH$ MM©_Ü`o
àmW©ZogmR>r `oVmV. Jmoì`mVrb g|Q> Po{dAa MM© OJà{gÜX AgyZ OJ^amVrb n`©Q>H$ `oWo JXu H$aVmZm {XgyZ
`oVmV. ìh°Q>rH$Z {gQ>r d amo_ `oWo dm{f©H$ CËgdmÀ`m àg§Jr bmImo n`©Q>H$ `oVmV.
37
T>. gm§ñH¥${VH$ AmH$f©Uo
gm§ñH¥${VH$ OrdZmMm AmZ§X bwQ>Uo hm n`©Q>H$m§Mm _w»` CX²Xoe AgVmo. Ym{_©H$ d gm_m{OH$ n`©Q>Z KQ>H$m
BVHo$M gm§ñH¥${VH$ KQ>H$m§Mo n`©Q>H$m§Zm AmH$f©U AgVo. _mZdmÀ`m gm§ñH¥${VH$ MmbrarVr _hËdnyU© _mZë`m
OmVmV. naXoer n`©Q>H$m§Zm Vo OmUyZ KoÊ`mMr CËgwH$Vm AgVo. Ë`mVwZ gm§ñH¥${VH$ n`©Q>Z hmoV AgVo. ^maVmV
`oUmao naXoer n`©Q>H$ Ogo AmJ«m `oWrb VmO_hmb nmhVmV VgoM Z {dgaVm Jmoì`mbmhr OmVmV. àXrK© Aer
gm§ñH¥${VH$ na§nam Á`m Xoembm bm^bobr Amho. Ë`m XoemMm n`©Q>Z {dH$mg _moR>çm à_mUmV Pmbm Amho.
1. _hmoËgd :
H$bm d g§ñH¥$VrMm g§J_ gmYUmao _hmoËgd AZoH$ {R>H$mUr Am`mo{OV Ho$bo OmVmV. ^maVm_Ü`o AZoH$
eham_Ü`o Aem _hmoËgdmMo Am`moOZ Ho$bo OmVo. O`nya, {g_bm, E{b\§$Q>m d doê$i `m _hmoËgdmgma»`m
gm§ñH¥${VH$ _hmoËgdmH$So> n`©Q>H$ AmH${f©V hmoÊ`mg {ZpíMV _XV hmoUma Amho. _hmamï´>mVrb bmdUr _hmoËgdmbm
EH$ doJir na§nam Amho. `m_Ü`o naXoemVrb AZoH$ H$bmH$ma Amnbm H$bm A{dîH$ma XmIdV AgVmV. gÜ`m
àË`oH$ {Oëhçm_Ü`o Ago _hmoËgd gmOao Ho$bo OmVmV. _hmamï´> mVrb qgYwXwJ© {OëhçmVrb "qgYwXwJ© _hmoËgd'
d {dX^m©Vrb "H$mbrXmg _hmoËgd' à{gÜX AmhoV. Ë`m_wio AZoH$ n`©Q>H$ Aem _hmoËgdmH$So> AmH${f©V hmoVmV.
2. {eënH$bm d {MÌH$bm :
A{VàmMrZ H$mbI§S>mnmgyZ ^maVmV {eënH$bm d {MÌH$boMm {dH$mg Pmbm Amho. Ë`m_wio ^maVr`
{MÌH$bm d {eënH$bm {deof _hËdmMr _mZbr OmVo. {eënH$bm d {MÌH$bm nmhÊ`mgmR>r n`©Q>H$ _moR>çm
à_mUmV AmH${f©V hmoV AgVmV. AqOR>m, doê$i, H$moUmH©$, IOwamhmo d E{b\§$Q>m `oWrb {eënH$bm
OJ^amVrb n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$arV AmhoV. amOm a{dd_m©Mr {MÌo g§nyU© ^maV^a à{gÜX AmhoV. `mM~amo~a
^maVmVrb BVa boÊ`m§_Ü`ohr Aà{V_ Aer gw§Xa {MÌH$bm nhmd`mg {_iVo. Aem {R>H$mUr hOmamo n`©Q>H$ ^oQ>r
XoV AgVmV.
3. g§JrV d Z¥Ë` :
g§JrV hm gm§ñH¥${VH$ n`©Q>ZmMm _hËdmMm ^mJ Amho. ^maVmMr ñdV§Ì g§JrV d Z¥Ë`mMr \$ma OwZr na§nam
Amho. Z¥Ë` d g§JrV `m§Mm AmZ§X KoUo hm _mZdr ñd^md Amho. àË`oH$ Xoem_Ü`o hr na§nam doJdoJir Amho.
^maVmVrb AZoH$ KamÊ`m§Zr Z¥Ë`, g§JrV d Jm`Z `m§Mm g_¥ÜX dmagm {Z_m©U Ho$bm Amho. g§JrV d Z¥Ë` H$boMo
dm{f©H$ H$m`©H«$_ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVmV. _hmamï´>mMr bmdUr d n§Om~Mm ^m§JS>m `m Z¥Ë` àH$mambm
_hËdmMo ñWmZ Amho. H$WH$br, H$ÏWH$,$ Amo{S>gr d _{Unwar `m emór` Z¥Ë`H$boMm {dH$mg Pmbobm Amho.
g§JrV d Z¥Ë` H$bm `m§Mm g_¥ÜX dmagm ^maVmZo {Z_m©U Ho$bm Amho d Omonmgbm Amho. `m g§JrV d Z¥Ë`H$boMm
AmñdmX KoÊ`mgmR>r OJ^amVrb n`©Q>H$ AmH${f©V hmoVmV.
4. CËgdµ, na§nam d MmbrarVr :
OJ^amVrb _mZdr g_mOm_Ü`o _moR>çm à_mUmda {d{dYVm AmT>iVo. OJmVrb Ag§»` _mZdr g_mOmÀ`m
na§nam, CËgd d MmbrarVr doJdoJù`m AmhoV. CËgdµ, na§nam d MmbrarVr `m_Ü`o ^maVr` na§nam g_¥ÜX Amho.
naXoer n`©Q>H$ Aem na§nam d CËgdmMo Xe©Z KoÊ`mgmR>r Zoh_rM AmH${f©V Pmbobm AgVmo. Amnë`mnojm BVa
38
g_mOmÀ`m Aem MmbrarVr d na§nam nmhUo Ë`m§À`m gU d CËgdm_Ü`o ^mJ KoUo, Ë`mMm AmñdmX KoUo hm
n`©Q>ZmMm _hÎdmMm CXXoe AgVmo. Ago {d{dY gm§ñH¥${VH$ KQ>H$ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$arV AgVmV. Ë`mVwZ
n`©Q>Z {dH$mgmbm _XV hmoVmZm {XgwZ `oVo.
S>. gm_m{OH$ AmH$f©Uo
gm_m{OH$ n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVwZ H$V©~Jma ì`ŠVr d g§ñWm `m§Mr Zm|X KoUo JaOoMo Amho. ^maVmbm
g_mOgwYmaH$m§Mm EH$ _moR>m dmagm bm^bobm Amho. gm_m{OH$ n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVwZ EH$m Z{dZ n¡byMo Xe©Z
hmoB©b. _hmË_m Jm§YrOrMo "godmJ«m_' d ~m~m Am_Q>o `m§Mo "AmZ§XdZ' hr {R>H$mUo gdmªZmM AmH$f©H$ d
àoaUmXm`r AmhoV. `m OrdZXm`r g§ñWm§Mr AmoiI gm_m{OH$ n`©Q>ZmÛmao g_mOmbm hmoB©b. ^maVmV Aem
godm^mdr g§ñWm§Zr àM§S> H$m_ H$ê$Z R>odbo Amho. An§J, _wH$~{Ya, {ZamYma, Hw$ð>amoJr, ES>gJ«ñV, Am{Xdmgr,
nr{S>V _{hbm `mgmR>r PQ>Umao hOmamo hmV AmhoV. ho Ë`m§Mo H$m_ gdm©n`§ªV nmohMV Zmhr. Aem ì`pŠV d g§ñWm
`m§Mr Zm|X gm_m{OH$ n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVwZ KoVm `oB©b. ^maVmVrb Aem godm^mdr g§ñWm§Mo gm_m{OH$ CnH«$_
nmhÊ`mgmR>r OJ^amVrb n`©Q>H$ Zoh_rM AmH${f©bm OmVmo.
gmam§e :
n`©Q>Z {dH$mgm_Ü`o d n`©Q>ZmÀ`m dmT>r_Ü`o n`©Q>Z AmH$f©Umbm _hËdmMo ñWmZ Amho. H$moUVmhr n`©Q>H$
H$mhrVar doJio nmhmdo `mgmR>r Zoh_r AmH${f©V Pmbobm AgVmo. {d{dY AmH$f©UmVyZM n`©Q>H$ Ë`m ñWimn`ªV
nmohMV AgVmo. B{Vhmgm_Ü`o Aem {H$VrVar dmñVw d {R>H$mUo AmhoV H$s Ë`m OJ^amVrb n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V
H$arV AmhoV. ^maVmVrb Aer gw§Xa gm¡§X`} AmhoV H$s n`©Q>H$ ~ma_mhr `m ñWim§H$So> AmH$[f©V hmoV AgVmo.
VmO_hmb, Hw$Vw~_rZma, JoQ>do Am°\$ B§{S>`m, bmb {H$„m, {H$„o am`JS> d {H$„o amOJS> hr Eo{Vhm{gH$ {R>H$mUo
n`©Q>H$m§Zm Zoh_rM AmH${f©V H$aVmV.
2. n`©Q>Z AmH$f©UmMo àH$ma :
{d{dY n`©Q>Z ñWim§Mo {Za{Zamio AmH$f©U AgVo. AmH$f©UmZwgma n`©Q>ZmMo doJdoJio àH$ma {XgwZ `oVmV.
AmH$f©UmVyZ OJ^amVrb n`©Q>H$ Zd ZdrZ n`©Q>Z ñWio emoYV AgVmV d Ë`m ñWim§Mm AmñdmX KoV AgVmV.
`m àH$mam_Ü`o H¥$fr n`©Q>Z, Amamo½` n`©Q>Z, e¡j{UH$ n`©Q>Z, _Zmoa§OZ, n`©Q>Z n[afXm§{df`r n`©Q>Z, gmhgr
n`©Q>Z, ì`dgm` n`©Q>Z, ghb n`©Q>Z, \w$agVrMo n`©Q>Z, ewqQ>J n`©Q>Z d {H«$S>m n`©Q>Z `m KQ>H$m§Mm g_mdoe
H$aVm `oB©b. Ë`mZwgma n`©Q>Z ñWim§À`m AmH$f©Umda AmYm[aV n`©Q>ZmMo nwT>rb àH$ma {XgwZ `oVmV.
1. H¥$fr n`©Q>Z
eoVr hm _mZdmMm à_wI ì`dgm` Amho. OJmVrb {Zåå`mhÿZ A{YH$ bmoH$ `m ì`dgm`mV Jw§Vbobo AmhoV.
n`©Q>H$m§Zm doJdoJù`m XoemVrb eoVr, eoVr nÜXV, eoVr CËnmXZo, eoVrMo àH$ma, {d{dY {nHo$µ, \$io d ^mOr
nmbm `m§Mo kmZ {_i{dUo hm hoVy _hÎdmMm AgVmo. `m Ñï>rZo eoVrVrb amoOJma g§dY©Z d n`©Q>Z `m§Zm
ñWm{ZH$Ñï>çm _hËd àmá Pmbobo Amho. _hmamï´>mVrb hmnyg Am§~m d Ðmj ~mJm`Vr `m_Ü`o ag AgUmao AZoH$
naXoer n`©Q>H$ AgVmV. _hm~ioída `oWrb ñQ´>m°~oar OJ à{gÜX Amho. hr {nH$ nÜXVr OmUyZ KoÊ`mgmR>r hOmamo
39
n`©Q>H$ eoVr àYmZ ^mJmbm ^oQ>r XoV AgVmV. ^maVmVrb AZoH$ H¥$fr n`©Q>H$ naXoemVrb eoVr nmhÊ`mgmR>r
OmVmZm {XgVmV. `m{edm` JwèhmiKao, hþS>m© nmQ>u, {nH$ CËnmXZo, H¥${fOÝ`m§Mo ahmUr_mZ, ~¡bJmS>çm§À`m
e`©Vr, ~¡bJmS>rVyZ \o$a\$Q>H$m BË`mXr {R>H$mUr ^oQ> XoVmV. BómB©b eoVr nmhÊ`mgmR>r OJ^amVrb n`©Q>H$ VoWo
AmH${f©V hmoVmZm {XgVmV. _opŠgH$mo {H$ZmanÅ>>rda H¥$fr g§X^m©V C^maÊ`mV Amboë`m ZdrZ n`©Q>Z ñWim_wio
eoVH$ar dJm©bm nmUrnwadR>m, d¥jbmJdS>, drOnwadR>m d {nH$ CËnmXZ BË`mXr `moOZm§Mm \$m`Xm {_imbm Amho.
n`©Q>Zm_wio {Z_m©U hmoUmao amï´>r`, Am§Vamï´>r` {d_mZVi, añVo d B_maVr `m§Mm \$m`Xm VoWrb eoVH$ar dJm©g
{ZpíMV hmoVmo. Ë`m_wio n`©Q>H$m§Zm {deofV: gw{e{jV n`©Q>H$, V§kemók d g§emoYH$ {dÚmWu `m§Zm H¥$frMo
AmH$f©U AgVo. Ë`m_wio H¥$fr n`©Q>Z {Xdg|{Xdg dmT>V Amho.
2. Amamo½` n`©Q>Z
OJmVrb gd© Xoem_Ü`o Amamo½` n`©Q>ZmMr _moR>r »`mVr Amho. Amamo½` n`©Q>Z `m g§H$ënZoMr CËnÎmr hr
dmT>Ë`m CÚmoJmÀ`m _mÜ`_mVyZ Pmbobr Amho. OJmVrb gd©M ^mJm_Ü`o àdmg H$aUmè`m àdmem§Zm Amamo½` X§V
Am{U emararH$ VH«$marÀ`m godm Amamo½` n`©Q>ZmV {Xë`m OmVmV. Amamo½` n`©Q>Z hr g§H$ënZm gm_mÝ`arË`m EH$
Amamo½` godm åhUyZ H$m`©aV Amho. ^maVmgh OJ^am_Ü`o Amamo½` n`©Q>ZmMr ì`dñWm CÎm_ Amho. Oo àdmgr
EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr Ooìhm àdmg H$aVmV Voìhm Ë`m§Zm Amamo½` {df`H$ godm Ë`m Ë`m {R>H$mUr
{_iUo _hËdmMo AgVo. `m_Ü`o H$_r qH$_VrV d AmëhmXXm`H$ godm XoÊ`mda ^a {Xbm OmVmo. ^maV ho
Eo{Vhm{gH$arË`m àmXo{eH$ Amamo½` H|$Ð _mZbo OmVo H$maU eoOmar AgUmao AZoH$ Xoe Amamo½` godogmR>r ^maVmV
`oVmV. A\$Jm{UñWmZ ~m§JbmXoe, ^wVmZ, Zonmi, nm{H$ñVmZ, _mbXrd Am{U _Ü` nyd© XoemVrb bmoH$
^maVm_Ü`o Amamo½` n`©Q>Zmg `oVmV. ^maVm_Ü`o àmMrZ H$mbI§S>m_Ü`o amOo _hmamOo `m§À`m nmgyZ Amamo½` godm
XoÊ`mV Amë`m AmhoV. àmMrZ d _Ü``wJrZ H$mbI§S>m§_Ü`o ^maVm_Ü`o naXoer n`©Q>H$m§Zm {dZm_yë` d _mo\$V
Amamo½` godm {Xë`m OmV hmoË`m. àmMrZ ^maVm_Ü`o nma§nm[aH$ CnMma nÜXVr, Am`wd}X, `moJm `mÛmao Amamo½`
godm {dH${gV H$aÊ`mV Amë`m. _Ü``wJrZ H$mbI§S>m_Ü`o _wKbH$mimV {X„r ho à{gÜX Ago ^maVmVrb
Amamo½` H|$Ð hmoVo. Am{e`m I§S>mV Wm`b§S> Am{U ^maV hr amï´>o Amamo½` godogmR>r bmoH${à` amï´>o hmoVr. Odi
Odi OJmVrb 50 Xoe Amamo½` n`©Q>ZmgmR>r ZmdmObobo AmhoV. VoWo CÎm_ Aem Amamo½` godm {Xë`m OmVmV.
A_o[aH$m, ~«mPrb, h§Joar, ^maVµ _bo{e`m, _oŠgrH$mo, nZm_m, qgJmnya, Wm`b§S,> X.H$mo[a`m d VwH©$ñWmZ hr amï´>o
Amamo½` n`©Q>ZmgmR>r gwà{gÜX AmhoV. ^maVmV Cƒ d AZw^dr S>m°ŠQ>a Agë`m_wio ^maVmH$So> Odinmg 50
XoemVrb Amamo½` n`©Q>H$ AmH${f©V Pmë`mMo {XgwZ `oVmV. Mm§Jë`m H$m_{Jar_wio d CÎm_ gw{dYm§_wio ^maVmVrb
S>m°ŠQ>am§Zm Am§Vaamï´>r` nmVirda doJir AmoiI {Z_m©U H$aVm Ambr Amho. Ë`m_wio Amamo½` n`©Q>Z \$ma _moR>çm
à_mUmV {dH${gV Pmbo Amho.
3. e¡j{UH$ n`©Q>Z
OJmVrb _mZdmMr àJVr {ejUmVyZ Pmbobr Amho. {ejUmVyZ OJmVrb g§ñH¥$VrMr OmUrd _mZdmbm
Pmbr. AJXr àmMrZ H$mimnmgyZ à{gÜX Agboë`m {ejU g§ñWm§V OJmVrb {dÚmWu d g§emoYH$ àdoe KoV
AgV. Ë`m_wio OJmVrb e¡j{UH$ g§ñWm gwÜXm n`©Q>ZmMm _hËdmMm ^mJ _mZbm OmVmo. àmMrZ H$mir Zmb§Xmµ
Vj{ebm, H$m§Mr, d„^r hr ^maVmVrb {dÚmmnrR>o OJà{gÜX hmoVr. `m {dÚmnrR>m_Ü`o {dÚmWu d g§emoYH$mgmR>r
40
kmZ, AÝZ, dó, amhUo _mo\$V Ago. Ë`m_wio OJ^amVrb {dÚmWu `oWo {eH$Ê`mgR>r `oVmZm {XgyZ `oVmV.
AmOhr g§emoYZmgmR>r d Cƒ {ejUmgmR>r OJmV à{gÜX Agboë`m {ejU g§ñWm§_Ü`o Xoer {dXoer g§emoYH$
d {dÚmWu àdoe KoV AgVmV. B§½b§S>_Yrb Am°Šg\$moS>© d H|${~«O d A_o[aHo$Vrb hm°d° mS©> BË`mXr {ejU g§ñWm§Zr
VoWrb n`©Q>Z {dH$mgmbm _hËdmMm hmV^ma bmdbobm Amho. Zmgm hr A_o[aHo$Vrb A§Vami g§emoYZ g§ñWm
n`©Q>H$m§Mr AmH$f©U ~Zbobr Amho. Ago n`©Q>H$ {d{dY e¡j{UH$ g§ñWm, d¡kmm{ZH$ àXe©Zo, dñVwg§J«hmb`o `m§Zm
^oQ>r XoVmV. H$maU gÜ`m Vr _hËdmMr AmH$f©Uo ~Zbr AmhoV.
4. _Zmoa§OZ n`©Q>Z
Á`m n`©Q>ZmVwZ n`©Q>H$m§Mr H$a_UyH$ Ho$br OmVo Ago n`©Q>Z åhUOo _Zmoa§OZ n`©Q>Z hmo`. n`©Q>Z ñWim§À`m
{d{dY ~m~rVyZ _Zmoa§OZ hmoV AgVo. gwQ²>Q>rÀ`m H$mbmdYr_Ü`o ì`ŠVr Amnbm emar[aH$ d _mZ{gH$ WH$dm
Kmb{dÊ`mgmR>r d VmOoVdmZo hmoÊ`mgmR>r Vmo AmH${f©V hmoD$Z n`©Q>Z H$aVmo Ë`mbm _Zmoa§OZ n`©Q>Z Ago
åhUVmV. ho n`©Q>H$ Zd ZdrZ Jmoï>r Zd ZdrZ bmoH$ Ë`m§Mm B{Vhmg, H$bm, ñWm{ZH$ na§nam d g¥ï>rgm¢X`}
nmhÊ`mV _¾ AgVmo. Agm n`©Q>H$ _Zmoa§OZ åhUwZ `m n`©Q>Z ñWimH$So> Zoh_rM AmH${f©V Pmbobm AgVmo.
OmJ{VH$ \°$eZ emoµ Am°b§{nH$ ñnYm© `m gma»`m ñnYm© d _Zmoa§OZmMr gmYZo Agboë`m n`©Q>Z ñWir n`©Q>H$
AmH${f©V hmoVmZm {XgVmV.
5. n[afXm§{df`r n`©Q>Z
AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o `m n`©Q>Zmbm _hËd Ambo Amho. AZoH$ {R>H$mUr e¡j{UH$ ì`mnmar d dm{UÁ`
{df`H$ gm_m{OH$, amOH$s` d Eo{Vhm{gH$ BË`mXr {df`mg§~§Yr amï´>r` d Am§Vaamï´>r` nmVirda Aem n[afXm§Mo
Am`moOZ Ho$bo OmVo. `m n[afXm§À`m _mÜ`_mVyZ n`©Q>H$ Á`m {R>H$mUr OmVmV Voìhm Odi Agboë`m n`©Q>Z
Ho$Ðm§Zm åhUOoM Eo{Vhm{gH$ ñWio, Y~Y~o, {eëno, {eIao, A^`maÊ`o, YaUo d W§S> hdoMr {R>H$mUo BË`mXr§Zm
^oQ>r XoVmV. Ë`mM ~amo~a VoWrb g§ñH¥$Vr hr Vo OmUwZ KoÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. gm{hË` gå_obZmÀ`m _mÜ`_mVwZ
gm{hpË`H$ naXoer OmVmV d n`©Q>Z H$ê$Z `oVmV CXm. AX§_mZ `oWrb {díd gm{hË` gå_obZ.
6. gmhgr n`©Q>Z
AmH$f©Umda AmYm[aV hm àH$ma _hËdmMm _mZbm OmVmo. `m_Ü`o g_wÐmVyZ g\$mar H$aUo, ~\$m©dê$Z KgaUoµ
{J`m©amohZ, g_wЫImS>r nmohÿZ OmUo, gm`H$brdê$Z anoQ> H$aUo, XwJ©_ d O§Jbr àXoemVwZ g\$a H$aUo d XwJ©_
{H$ëë`mÀ`m H$S>çmdê$Z MTy>Z OmUo BË`mXr gmhgr n`©Q>ZmMm `m_Ü`o g_mdoe hmoVmo. gmhgr bmoH$ {d{dY
AmH$f©UmVwZ Z{dZ àXoe emoYwZ H$mT>rV AgV. Oå_y-H$mí_ra d lrZJa gma»`m ~\©$ì`má àXoemVyZ gmhgr
n`©Q>H$ ~\$m©dê$Z ñHo$qQ>J H$aUo d ~\$m©dê$Z KgaUo `mgmaIo YmS>gr n`©Q>Z gmhgr n`©Q>H$ H$aVmV. qgYwXwJ©
{H$ëë`mÀ`m AZwe§KmZo gmJam_Ü`o g_wÐ g\$mar H$aUmè`m n`©Q>H$m§Mr JXu AgVo.
7. \w$agVrMo n`©Q>Z
n`©Q>H$ hm H$mhrVar Z{dZ nmhÊ`mgmR>r d Vo AZw^dÊ`mgR>r n`©Q>Z H$arV AgVmo. Aem n`©Q>Zm_Ü`o
{Zdmgr d h§Jm_r Aem XmoÝhrhr àH$maÀ`m n`©Q>H$m§Mm g_mdoe hmoV AgVmo. Zoh_rÀ`m YmdnirnmgyZ d
JXunmgyZ Xya ñdV:bm EH$m§V {_imdm, åhUyZ n`©Q>H$ Ago n`©Q>Z H$aVmV. amoOÀ`m OrdZmVrb VmU VUmdm_YyZ
41
_wŠVVm ìhmdr d AmZ§Xr ìhmdo hm `m n`©Q>ZmMm _w»` CX²Xoe AgVmo. Agm n`©Q>H$ doJdoJù`m F$Vw_Ü`o ~mhoa
nS>V AgVmo. nmdgmù`m_Ü`o H$mogiUmè`m Ë`mbm Y~Yã`mMo AmH$f©U AgVo. Ë`mdoir Vmo {ZgJ© gm¢X`©
nhmÊ`mgmR>r Aem Y~Yã`m§Zm ^oQ>r XoV AgVmo.
8. ì`dgm` n`©Q>Z :
`m n`©Q>Zm_Ü`o Ho$di ì`mdgm{`H$mZo àdmg Ho$bobm Amho. Ë`mMmM g_mdoe ZgyZ Oo n`©Q>H$ `mÌm, OÌmµ,
{d{dY àXeZo d CËgd `m {Z{_ËVmZo Ë`mH$So> AmH${f©V hmoV AgVmV. Ë`m_Ü`o ho n`©Q>H$ Amnbm doi _m¡O,
_Om d _Zmoa§OZmZo ì`VrV H$arV AgVmV. `mÌm, OÌm d àXe©Zo Aem àH$mao ì`dgm`m{Z{_Îm n`©Q>H$ ^oQ>r XoV
AgVmo. Xoe {dXoemVrb ì`mdgmB©H$ ì`mdgm`m{Z{_Îm EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr OmV AgVmV. Ooìhm
Vo Zd Z{dZ àXoem_Ü`o OmVmV Voìhm Vo VoWrb n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ> XoVmV d Amnbm doi BVa n`©Q>H$mà_mUo
_Zmoa§OZm_Ü`o ì`VrV H$arV AgVmV.
9. O§Jb g\$mar n`©Q>Z :
Amnë`m g^modVmbMr O§Jbo {d{dYVoZo ZQ>bobr Agë`mZo O§Jbm§Mo AmH$f©U _hÎdmMo R>aVo. OJm_Ü`o
O§Jb g\$mar H$aUmam EH$ doJimM n`©Q>H$ dJ© Amho. `m g\$marÀ`m _mÜ`_mVwZ Vmo O§Jbm_Ü`o ^Q>H§$Vr H$aVmo
d VoWrb njr, dZñnVr d àmUr OdiyZ nmhÊ`mMm AmZ§X {_i{dVmo. O§JbmVrb gw§XaVoMo gwI n`©Q>H$m§Zm
{_iVo {d{dY njr, àmUr d Z§Va Ë`m§Mm Aä`mg n`©Q>ZmVwZ H$aVm `oVmo. ^maVmV CQ>r, {g_bm d Xm{OªqbJ
BË`mXr {R>H$mUr O§Jbo OmñV Agë`m_wio Vr n`©Q>Z H|$Ðo ~Zbr AmhoV.
10. {H«$S>m n`©Q>Z :
n`©Q>Z AmH$f©UmÀ`m _hËdmÀ`m àH$mamn¡H$s EH$ àH$ma åhUOo {H«$S>m n`©Q>Z hmo`. OJmVrb _moR>çm {H«$S>m
ñnYm§ª_Ü`o Am°{bånrH$, Am{e`mB© OmJ{VH$ {H«$Ho$Q> ñnYm©, Q>o{Zg d hm°H$s ñnYm©, \w$Q>~m°b ñnYm©, {då~ëS>Z d
Q>o{Zg ñnYm© Aem ñnYm© doir n`©Q>H$ OJ^a {\$aV AgVmo. Aem àH$maMo CX²Xoe S>moù`mg_moa R>oD$Z {d{dY
AmH©$fU dmT>V OmVmV d n`©Q>Z {dH$mgmbm JVr {_iVo. Am°{bpånH$ ñnYmªÀ`m doir OJ^amVrb gd© XoemVrb
{H«$S>mào_r EH$Ì `oVmV. Ë`m_wio n`©Q>Z {dH$mgmbm MmbZm {_iVo.
12. ZdZdrZ àH$ën
n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r ZdZ{dZ àH$ën am~{dbo OmVmV. OoUo H$ê$Z Vo àH$ën nmhÊ`mgmR>r
n`©Q>Z hmoV AgVo. Ë`m_Ü`o {dO`XwJ© `oWrb "ñHy$~m S´> m`pìh§J ñZm°H}$qbJ àH$ën' d VmaH$bu `oWrb "hmD$g
~moQ> àH$ën' n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVmZm {XgVmV. ñHw$~m S´> m`pìh§J n«H$ën A§X_mZ Z§Va ^maV XoemV
_hmamï´>mV àW_ gwê$ Pmë`m_wio n`©Q>H$m§Mm AmoK dmT>bm Amho. Ago ZdZ{dZ àH$ën OJ^am_Ü`o am~{dbo
OmVmV. Ë`m_wio OJmVrb n`©Q>H$ VoWo AmH${f©V hmoVmV.
gmam§ e
_mZdmbm ^yVH$mimVrb Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm, Eo{Vhm{gH$ ñ_maHo$, _§{Xao, {H$„o, Jwhm, amOdmSo> d boUr
BË`mXr {df`mMo Zoh_rM AmH$f©U amhrbo Amho. B{Vhmgm_Ü`o d ^wVH$mim_Ü`o Oo-Oo KSy>Z Jobo Vo-Vo OmUyZ
42
KoÊ`mMr CËgwH$Vm _mZdmbm Zoh_rM amhrbr Amho. Vo OmUwZ KoÊ`mgmR>r Vmo Zoh_rM AmH${f©V Pmbm Amho.
n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r _w§~B© nmo{bgm§Mm ~°ÊS> hm _w§~B©_Ü`o `oUmè`m n`©Q>H$m§À`m _Zmoa§OZmgmR>r
gw[aë`m YyZ dmOdV AgVmo. Xoe ^ŠVrna JrVo JmD$Z ^maVr` {daVoMr AmR>dU OmJ{VH$ n`©Q>H$m§Zm H$ê$Z
XoV AgVmo.
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 1
A)
`mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1.
_hmamï´>mbm .................. {H$._r.bm§~rMm g_wÐ{H$Zmam bm^bobm Amho.
A) 710
~) 720
H$) 730
2.
{Jar XwJ© hm ................. {H$„o àH$ma Amho.
A) S>m|Jar
~) _¡XmZr
H$) gmJar
3.
AqOR>mµ-doê$i `m OJà{gÜX boÊ`m ............... {Oëh`m_Ü`o AmhoV.
A) ~rS>
~) OmbZm
H$) Am¡a§Jm~mX
4.
_hm~ioída `oWrb ............ ho \$i OJ à{gÜX Amho.
A) Ho$ir
~) ñQ´>°m~oar
H$) Am§~m
5.
ñHy~m S>m`pìh§J ñZm°H©$[b§J àH$ën ..............`m {R>H$mUr am~{dbm OmV Amho.
A) {dO`XwJ© ~) gwd©UXwJ©
H$) O§{Oam
~)
EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1.
àmMrZ H$mimnmgyZ H$moUË`m ehambm ^maVmÀ`m amOYmZrMm XOm© {_imbm Amho ?
2.
S>m|JamVrb IS>H$ ImoXyZ V`ma Ho$bobr JwhmJ¥ho åhUOo H$m` ?
3.
H$moUË`m dfu `wZmoñH$moÀ`m OmJ{VH$ dmagm dñVy§À`m `mXrV AqOR>m boÊ`m§Zm g_m{dï> H$aÊ`mV
Ambo Amho ?
4.
{dX^m©Vrb H$moUVm _hmoËgd à{gÜX Amho ?
5.
{ejU KoV AgVmZm Ho$boë`m n`©Q>Zmbm H$moUVo n`©Q>Z åhUVmV ?
2.2.2 gwb^Vm …
(Accessibility)
àmñVm{dH$ :
n`©Q>ZmÀ`m _hËdmÀ`m KQ>H$m_Ü`o gwb^Vobm qH$dm gwJ_Vobm _hËdmMo ñWmZ Amho. n`©Q>H$mbm n`©Q>Z
ñWir OmUo d `oUo `mgmR>r dmhVyH$sMr d amhÊ`mMr gwb^Vm Agë`mg n`©Q>H$ Ë`m {R>H$mUr AmH${f©V hmoVmV.
n`©Q>H$m§Zm Á`m {d{dY godm gw{dYm CnbãY hmoVmV Ë`m-Ë`m ñWim§À`m {dH$mgmbm nyaH$ AgVmV. n`©Q>Z
ñWir n`©Q>H$ Joë`mZ§Va VoWrb n[agamVrb AmOw~mOyMr gm¢X`© ñWio nmhÊ`mg {d{dY gw{dYm _hËdmÀ`m
43
R>aVmV. Aem gw{dYm§_Ü`o XiUdiU, {ZdmgñWmZ d Amhma _hËdmMo AmhoV. `m gw{dYm CnbãY Pmë`m_wio
^maVr` n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr Amho. n`©Q>H$m§À`m gwb^Vo_Ü`o nwT>rb KQ>H$m§Mm g_mdoe hmoVmo.
1. XiUdiU, dmhVyH$ :
XidiUmÀ`m gmYZm§Mm emoY hm B{VhmgmVrb EH$ _hËdmMm emoY _mZbm OmVmo. `m_wio AmnU EH$m
OmJodê$Z Xwgè`m OmJoda EH$m R>am{dH$ doio_Ü`o OmD$ bmJbmo. AmYw{ZH$ OJm_Ü`o hrM àdmgmMr doi H$_r
H$aÊ`mMo à`ËZ AmhoV. `m_Ü`o ~g godm, aoëdo godm d {d_mZ godm `mVwZ XiUdiU ì`dñWm gwb^ Pmbr
Amho. `m XiUdiUmÀ`m {dH$mgm_wio n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmbm MmbZm {_imbr Amho Am{U n`©Q>H$mMm àdmg
gwIH$a hmoÊ`mg _XV Pmbr Amho. n`©Q>ZmgmR>r XiUdiU hr _hËdmMr ~m~ Amho. XiUdiU `m _hËdmÀ`m
KQ>H$m§_wio n`©Q>H$ Amnë`m R>a{dboë`m {R>H$mUr `mo½` àH$mao nmohMy eH$Vmo. n`©Q>ZmMm _wi nm`m åhUOo àdmg
hmo`. n`©Q>H$mbm Á`m {R>H$mUr Om`Mo Amho Ë`m {R>H$mUmn`ªV ZoD$Z nmohM{dÊ`mMr gw{dYm åhUOo XiUdiU
hmo`. g_mOmbm qH$dm g_mOmVrb EImÚm KQ>H$mbm d ì`pŠVbm R>a{dboë`m ^mJmbm ^oQ> XoÊ`mgmR>r XiUdiU
H$aUmè`mbm gwYm[aV godmZwgma Am{W©H$ d gm_m{OH$ \$m`Xm hmoVmo. {Z`mo{OV ñWimbm ^oQ> XoÊ`mgmR>r
n`©Q>H$mbm H$mhr R>iH$ KQ>H$m§Mm Aä`mg H$aUo JaOoMo Amho. XiUdiU hm EH$ _hËdmMm KQ>H$ åhUyZ `mH$So>
nm{hbo OmVo. Am§Vaamï´>r` n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmVrb hm EH$ _hËdmMm KQ>H$ Amho. Ë`m_wio n`©Q>ZmMo {R>H$mU
Am{U Á`m {R>H$mUr Om`Mo Amho VoWon`ªV nmohM{dÊ`mÀ`m gw{dYm XiUdiUmV {_iVmV.
gZ 1949 _Ü`o dmhVwH$ _§Ìmb`mV n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r EH$ doJir n`©Q>Z dmhVwH$ g{_Vr ñWmnZ
H$aÊ`mV Ambr. `m emIoÀ`m à`ËZmZo XoemV n`©Q>ZmMm {dH$mg hmoD$ bmJbm. 1955 gmbr `m emIoMm
{dñVma H$ê$Z `m emIoÀ`m Mma CnemIm H$aÊ`mV Amë`m. `m emIo_m\©$V n`©Q>Z dmhVwH$ {d^mJ, n`©Q>Z
àemgZ {d^mJ, n`©Q>Z OmhramV {d^mJ d Om{hamV gm{hË` {dVaU {d^mJ hr H$m`} Ho$br OmVmV.
n`©Q>H$ hm J«mhH$ Amho. Vmo n`©Q>ZmnmgyZ AmZ§X, gwI, em§Vr d g_mYmZ {_i{dÊ`mgmR>r hOmamo
{H$bmo_rQ>da àdmg H$ê$Z Amnbo Ü`o` gmÜ` H$aV AgVmo. gwb^, ObX d {H$\$m`Vera dmhVyH$ n`©Q>Z
{dH$mgmbm Amdí`H$ _mZbr OmVo. Aem dmhVyH$sÀ`m {dH$mgm_wio n`©Q>Zmg MmbZm {_imbr Amho. EdT>oM
Zìho Va n`©Q>ZmMm CJ_M dmhVyH$sV AgyZ n`©Q>Z ñWim§À`m ApñVËdm_wio dmhVyH$ g§ñWm {Z_m©U Pmë`m
AmhoV. Ago AVwQ> ZmVo n`©Q>Z d dmhVyH$sMo Amho.
A. n`©Q>Zmer {ZJ{S>V dmhVyH$ {H«$`m
n`©Q>Zmer {ZJ{S>V Agboë`m dmhVwH$sV nwT>rb dmhVyH$ {H«$`m§Mm g_mdoe hmoVmo.
1. n`©Q>H$m§Mr Ë`m§À`m amhÊ`mÀ`m KamnmgwZ Vo n`©Q>ZñWir nmohMon`ªV d nwÝhm naV `oB© n`ªVMr godm.
2. n`©Q>H$m§Zm Amdí`H$ AgUmè`m gw{dYm§Mr dmhVyH$.
3. n`©Q>ZñWimnmgyZ AmOw~mOyÀ`m {ZH$Q>dVu ^mJm§V Am`mo{OV Ho$boë`m ghb ñWimn`ªV d nwÝhm naV.
4. n`©Q>Z ì`dgm`mV Jw§Vboë`m H$_©Mmè`m§Mr n`©Q>Z dmhVyH$.
44
5. n`©Q>H$m§Zm AZoH$ _hËdnyU© godm nwa{dUmè`m§Mr dmhVyH$.
darb gd© àH$maMr dmhVyH$ Mm§Jbr Agob VaM n`©Q>Z ì`dgm` `eñdr hmoD$ eH$Vmo. n`©Q>H$mbmhr
AmZ§X d g_mYmZ {_iy eH$Vo.
~) XiUdiU d dmhVyH$sMo àH$ma
1. nm`r dmhVyH$ :
dmhVyH$sÀ`m gmYZm§Mm Ooìhm {dH$mg Pmbobm ZìhVm Voìhm n`©Q>Zo nm`r hmoV AgV. àmMrZ H$mir
àdmgmgmR>r C§Q>, ~¡b, ~¡bJmS>r, KmoS>m, KmoS>mJmS>r, IoMa, ~moQ>r d hmoS>r BË`mXr gmYZm§Mm dmna Ho$bm OmV
Ago. nydu n`©Q>H$ Aem gmYZm§Mm dmna H$ê$Z _moR>çm à_mUmV n`©Q>Z H$arV AgV. gÜ`m Ago n`©Q>Z AJXr
Xw{_©i Pmbo Amho. Varhr AmO AZoH$ {R>H$mUr n`Q>©ZmgmR>r IoMa, C§Q> d KmoSo> `m àmÊ`m§Mm Cn`moJ n`©Q>ZmgmR>r
Ho$bm OmVmo. O§JbmVwZ hmoUmar n`©Q>Zo nm`rM hmoVmZm {XgVmV. Ë`m_wio AmOhr n`©Q>H$s`Ñï>çm dmhVyH$sÀ`m
gmYZm§_Ü`o nm`r dmhVyH$sbm _hÎd {Xbo OmVo.
2. añVo dmhVyH$
EH$m {R>H$mUmdê$Z Xwg-è`m {R>H$mUmda `o-Om H$aÊ`mgmR>r àmMrZ H$mbI§S>mnmgyZ añË`m§Mm dmna Ho$bm
OmV Amho. H$mi ~Xbbm Vgo añVo ~Xbbo. nydu añVo nmD$bdmQ>m d H$ƒo añVo Aem ñdê$nmMo hmoVo. AmOÀ`m
JVr_mZ XiUdiUmgmR>r añVo _hËdmMo R>aVmV. `m añË`m§À`m gwb^Vo_wio OmñVrV OmñV A§Va H$_rV H$_r
doimV H$mnVm `ody bmJbo Amho. ^maV Xoem_Ü`o gÜ`m 47 bmI {H$bmo_rQ>a bm§~rMo añVo AmhoV. `mVrb 1
bmI {H$bmo_rQ>a _hm_mJmªMo A§Va Amho. {dH$mgmÀ`m dmQ>oda Xoembm `m añVo Omù`mMr _XV hmoUma Amho.
gÜ`mÀ`m gaH$maZo "J«rZ hm`do' hr n`m©daU nyaH$ `moOZm nwT>o AmUbr Amho. A_o[aHo$Mo _mOr AÜ`j Om°Z
Ho$ZS>r `m§Mo EH$ à{gÜX dmŠ` Amho Vo åhUVmV 'American roads are not good because America
is rich but America is rich because American roads are good.' gmd©O{ZH$ dmhVwH$ ì`dñWm
Agbobr dmhVwH$ ì`dñWm n`©Q>Z {dH$mgmbm _XV H$aVo. `m añVo XiUdiUm_Ü`o gmd©O{ZH$ dmhVyH$
ì`dñWm gj_ Agë`mg n`©Q>Z {dH$mg gwb^ hmoUma Amho. ObX d doJmZo OmUmar dmhUo n`©Q>Zm_Ü`o _hËdmMr
^y{_H$m ~OmdVmV. ^maVmVrb {X„r, MoÝZB©, _w§~B©, H$mobH$Îmm `m Mma _hmZJam§Zm OmoS>Umao _hm_mJ© V`ma
H$aÊ`mV `oV AmhoV. `m Z{dZ _hm_mJm©_wio n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Z H$aUo gmo{`ñH$a Pmbo Amho.
3. aoëdo d _moQ>marÛmao dmhVyH$
OJmV aoëdo Am{U _moQ>mar {Z_m©U Pmë`mZ§Va n`©Q>ZmMr PnmQ>çmZo àJVr Pmbr. gÜ`m dmhVyH$ XiUdiUm_Ü`o
aoëdo d _moQ>ma dmhVyH$ loð> R>aV Amho. g§nyU© ^maV^a aoëdoMo Omio {dZbo Amho. n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Z ñWir ghO
gwb^nUo nmohMVm `oUmar Amam_Xm`r gw{dYm åhUOo aoëdo hmo`. H$maU OmñV gmo{`ñH$a Am{U H$_r IMm©V
hmoUmam àdmg aoëdo_wioM eŠ` Pmbm Amho. OJmVrb n{hbr aoëdo 3 _o, 1830 _Ü`o B§½bS>_Ü`o dm\o$À`m
B§{OZda Ymdbr. B.g. 1842 _Ü`o n{hbr àdmgr aoëdo gwê$ Pmbr. `wamn_Ü`o aoëdo Ymdy$ bmJë`mZ§§Va
A_o[aHo$_Ü`o d H$mbm§VamZo g§nyU© OJm_Ü`o aoëdoMm {dH$mg hmoV Jobm. hr aoëdo ^maVm_Ü`o 1853 _Ü`o YmD$
bmJbr. Eo{Vhm{gH$ d gm§ñH¥${VH$ dmagm d ImÚ g§ñH¥$Vrbm gmVmg_wÐmnma nmohM{dUmè`m "So>¸$Z Amo{S>gr'
45
`m emhr aoëdo JmS>rbm 2008 `m dfu OJmÀ`m 25 Q>m°n Q>oZÀ`m n§JVrV ~gÊ`mMm _mZ {_imbm Amho. ImÚ
nXmWmªÀ`m {d{dY _oZy§Zr {dXoer n`©Q>H$m§Zm ^wai KmVbr Amho. aoëdo_Ü`o AÚ`mdV gw{dYm XoÊ`m~amo~aM
ehamVë`m ehamV aoëdoÛmao dmhVyH$ H$aÊ`mMr `moOZm åhUyZ _oQ´>mo aoëdo gwê$ Pmbr Amho. _hmamï´>mVrb
n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmV Eg. Q>r. ~gZo gdm©V _moR>o `moJXmZ {Xbo Amho. n`©Q>H$m§Zm g§nyU© ^maV^a n`©Q>Z ñWir
nmohM{dÊ`mV Eg. Q>r. ~g Zoh_r AJ«oga amhrbr Amho.
4. g_wÐ, gmJar dmhVyH$
g_wÐ dmhVyH$sbm nydunmgyZM \$ma _hËd Amho. n`©Q>Z {dH$mgmV Ob dmhVwH$sZo _hËdnyU© H$m`© Ho$bo
Amho. H$mob~§ g, dmñH$mo-X-Jm_m, _°JboZ `m gmhgr Ibmem§Zr ObdmhVyH$sÛmao Amnbm àdmg nyU© Ho$bm Amho.
_moQ>ma d aoëdoZo I§S>m A§VJ©V n`©Q>Z nyU© Ho$bo OmV hmoVo Va Ob dmhVwH$s_wio naXoemVrb n`©Q>Z nyU© Ho$bo OmV
Amho. OJ^amVrb AZoH$ n`©Q>H$ g_wÐmVwZ àdmg H$aVmZm {XgVmV. AZoH$ gmJar Ibmem§Zr OJ^«_§Vr
àm_w»`mZo gmJar _mJm©VwZM Ho$bobr {XgwZ `oVo. gmJar g\$a H$aUo ho n`©Q>H$m§Mo AmdS>Vo joÌ _mZbo OmVo. gmJar
n`©Q>ZmgmR>r gwg‚m d gd© gmo`r`wŠV Aer OhmO godm Agbr nm{hOo. gmJar godm XoUmè`m godH$mbm
gmJamVrb ^aVr AmohmoQ>rMo kmZ Agbo nm{hOo. OoUo H$ê$Z n`©Q>H$m§Zm gwa{jVVm {_iob. ObdmhVwH$ hr gdm©V
ñdñV dmhVyH$godm åhUwZ AmoiIbr OmVo. OnmZ, B§½b§S> d lrb§H$m `m gmaIo Xoe n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V
H$aÊ`mgmR>r {d{dY àH$maÀ`m gmo`r gw{dYm XodyZ Obg\$ar Am`mo{OV H$aVmV. AënH$mbrZ n`©Q>Z d H$_r
àdmg^mSo> `m_wio gm_mÝ` n`©Q>H$m§Mm H$b ObdmhVyH$sÛmao hmoUm-è`m n`©Q>ZmH$So> dmT>V Amho.
5. hdmB© dmhVyH$ :
{d_mZVi ho naXoer n`©Q>H$m§gmR>r àdoeÛma AgVo. {dXoer n`©Q>H$m§gmR>r Am§Vaamï´>r` {d_mZVio _hËdmMr
R>aVmV. n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgm_Ü`o hdmB© dmhVwH$sbm _hËdmMo ñWmZ Amho. OJ^_«§VrgmR>r hdmB© dmhVyH$sbm loð>
XOm© {Xbm OmVmo. OJm_Ü`o Xwgè-`m _hm`wÜXmZ§Va hdmB© dmhVyH$s_Ü`o _moR>çm à_mUmV dmT> Pmbr. AmO
OJmVrb gd© _hmZJao hdmB© dmhVwH$sZr OmoS>br Jobr AmhoV. hdmB© dmhVwH$sMm àM§S> doJ Agë`m_wio doioMr
~MV hmoD$Z OJmVrb XmoZ ñWimVrb A§Va \$ma H$_r Pmbo Amho. {d_mZ Odi Odi EH$m VmgmV 1000
{H$._r A§Va H$mny eH$Vo. ^maV Xoem_Ü`o Aer AZoH$ Am§Vaamï´>r` {d_mZVio AmhoV. Ë`m {d_mZVimnmgyZ
AZoH$ n`©QZ$ñWio Odi AmhoV. naXoer n`©Q>H$ {d_mZVimda CVaë`mnmgwZ Ë`mbm n`©Q>Z ñWimn`ªV
nmohMon`ªV Mm§Jë`m gw{dYm {_imë`m nm{hOoV. doJdmZ hdmB© dmhVwH$s_wio n`©Q>ZmMm {dH$mg hmoUma Amho.
1947 _Ü`o ^maVmV n`©Q>Z d ZmJar hdmB© dmhVyH$ _§Ìmb`mMr ñWmnZm Pmbr. `m_YyZM ^maVm_Ü`o n`©Q>ZmMm
_moR>m {dH$mg Pmbm.
1. Amhma :
^maVr` Amhma hm A{YH$ d¡{eï>çnyU© _mZbm OmVmo. ^maVmVrb doJdoJù`m àXoem_Ü`o doJdoJio Amhma
AmT>iVmV. ^maVr` Amhmam_Ü`o Vm§Xyi d JìhmMo nXmW© OmñV dmnabo OmVmV. _hmamï´>mVrb OodUm_Ü`o
nwaUnmoir, lrI§S>nwar ho nXmW© n`©Q>H$m§Mo AmH$f©U _mZbo OmVo. X{jU ^maVm_Ü`o Vm§XimnmgyZ ~Zdbobo nXmW©
n`©Q>H$ OmñV ImUo ng§X H$aVmV. ^maVmVrb hmnyg d nm`ar Am§~o naXoer n`©Q>H$m§À`m AmhmamVrb _hËdmMo
KQ>H$ ~Zbobo AmhoV. ^maVmVrb ^moOZJ¥ho, aoñQ>m°a§Q>, H$m°\$sJ¥ho naXoer n`©Q>H$m§Mr à_wI AmH$f©Uo AmhoV. àË`oH$
46
à{gÜX n`©Q>Z {R>H$mUr Aer g_¥ÜX CnhmaJ¥ho CnbãY AmhoV. n`©Q>H$m§Zm hr AmhmamMr gw`mo½` {R>H$mUo ghO
CnbãY hmoVmZm {XgyZ `oVmV.
2. Om{hamV :
gwJ_Vm ho Om{hamVrMo EH$ _w»` d¡{eï>ç _mZbo OmVo. Om{hamV åhUOo n¡go XoD$Z dñVy d godm `m§À`m
ñVwVrMm gmd©O{ZH$ g§Xoe hmo`. n`©Q>ZmV hr dñVy åhUOo n`©Q>Z ñWi VoWrb hm°Q>oëg, aoñQ>m°a§Q>g, _Zmoa§OZ ñWio
B. Agy eH$Vo. Om{hamVr_wio n`©Q>H$m§Zm Ë`m ñWim§~Ôb AmH$f©U dmT>Vo. VoWrb n`©Q>Z ñWim§À`m godm§Mr
_m{hVr {_iVo. Ë`m {R>H$mUr OmUm-è`m dmhVyH$ _mJmªMr H$ënZm `oV.o n`©Q>Z {dH$mg H$ê$ BpÀN>Umè-`m XoemV
n`©Q>H$m§gmR>r d n`©Q>Z CËnmXH$m§gmR>r Aem XmoÝhr àH$maÀ`m Om{hamVr Ho$ë`m OmVmV. n`©Q>Z ~mOmaì`dñWo_Ü`o
Om{hamVtMo _hËd {Xdgo§{Xdg dmT>V Amho. Om{hamVrgmR>r Á`m àgma _mÜ`_m§Mm dmna Ho$bm OmVmo. Ë`m_Ü`o
dV©_mZnÌo, _m{gHo$, nmoñQ>g©, ao{S>Amo d XyaXe©Z BË`mXtMm g_mdoe hmoVmo.
3. Cƒ XOm©À`m godm gw{dYm
n`©Q>H$mbm Cƒ XOm©À`m godm Am{U gw{dYm {Xë`m nm{hOoV. Ë`m XoV AgVmZm gd© gm_mÝ` Jmoï>tMm
{dMma H$ê$Z gw{dYm nwa{dë`m nm{hOoV. n`©Q>H$m§À`m Am{W©H$ Hw$dVrZwgma Ë`m Ë`m n`©Q>H$mbm godm XoUo JaOoMo
AgVo. n`©Q>H$ Oa naXoer Agob Va Ë`mÀ`m AmdS>r {ZdS>r Zwgma Ë`mbm godm CnbãY H$ê$Z {Xë`m nm{hOoV.
Ë`m§À`m AmhmamMr d `mo½` {R>H$mUr amhÊ`mMr gmo` Ho$br nm{hOo, Ë`m§À`mgmR>r à{e{jV H$_©Mmar dJm©Mr JaO
AgVo. gÜ`m ApñVËdmV Agboë`m n`©Q>Z {df`H$ gw{dYm d ^{dî`mV n`©Q>H$m§À`m gmo`rgmR>r dmT>Umar _mJUr
`mMm {dH$mg H$aÊ`mÀ`m Ñï>rZo Cƒ XOm©À`m godm gw{dYm XoUo JaOoMo Amho.
4. _ZgmoŠV n`©Q>Z godm
`m godm§_Ü`o H$moUË`mhr àH$maMo ~§YZ n`©Q>H$m§da ZgVo. Ago n`©Q>H$ ~§YZ Zgboë`m {R>H$mUmbm ^oQ>r XoV
AgVmV. Ë`m_Ü`o XiUdiU, amhÊ`mMr gmo`, BVa godm gw{dYm, n`©Q>Z H$m`©H«$_ d à{ejH$ CnbãÜVm `m
gdmªMr _m{hVr _mÌ n`©Q>H$m§Zm H$ê$Z ¿`mdr bmJVo. Ë`m_wio n`©Q>H$ _Z_wamX n`©Q>Z H$ê$ eH$VmV. Aem
àH$maÀ`m n`©Q>ZmMm CX²>Xoe _ZgmoŠV AmZ§X {_i{dUo hm AgVmo. n`©Q>Z ñWimMr {ZdS> H$aVmZm _Z_wamX
^Q>H$§ VrgmR>r {Zdm§V AgUmar ñWio n`©Q>H$ {ZdS>V AgVmo. Agm n`©Q>H$ Amnë`m Hw$Qy>~§ mÀ`m, ghH$m-è`m§À`m
d {_ÌmÀ`m g§JVrV _ZgmoŠV n`©Q>Z H$arV AgVmo.
5. CnH«$_ d àXe©Z
`m {d{dY CnH«$_m§_Ü`o ^mJ KoÊ`mgmR>r n`©Q>H$ _moR>çm g§»`oZo gh^mJr hmoV AgVmV. Aem CnH«$_m§Zm
n`©Q>Z ñWim§H$Sy>Z nadmZJr {Xbr OmVo. {d{dY àXe©Zmbm ^oQ>r XoD$Z Mm§Jbo kmZ AmË_gmV H$aÊ`mgmR>r
_moR>çm à_mUmV n`©Q>H$ gh^mJr hmoV AgVmV. àXe©Zm_Ü`o H$m` _m§S>bo Amho. `m AmH$f©UmVwZ AZoH$ n`©Q>H$
Ë`m CnH«$_mbm ^oQ>r XoV AgVmV. àË`oH$OU `m_Ü`o gh^mJ ¿`md`mbm CËgmhr AgVmo. Ago n`©Q>H$
{Za{Zamù`m Xoem_Ü`o {d{dY CnH«$_ d n«Xe©ZmgmR>r OmV AgVmV. Ago n`©Q>H$ {ejU g§ñWm, g§J«hmb`o d
d¡km{ZH$ CnH«$_ `m§Zm Oê$a ^oQ>r XoVmV.
47
6. {dnZZ AmajU d do~gmB©Q> :
{dnZZ AmajU d do~gmB©Q> `mMr _m{hVr `mo½` nÜXVrZo n`©Q>H$mbm nwa{dbr nm{hOo. dmhVyH$ d
{Zdmgì`dñWm `m§Mo AmajU n`©Q>H$mbm Amdí`H$ AgVo. Á`m {R>H$mUmbm n`©Q>H$ ^oQ> r XoUma Amho. Aem
{R>H$mUm§Mo ~wH$s¨J n`©Q>H$mbm Ka ~gë`m H$aVm Ambo nm{hOo. H$moUË`m {R>H$mUr Joë`mZ§Va H$m` nmhVm `oB©b
Ë`m {R>H$mUr H$moUH$moUË`m godm gw{dYm CnbãY AmhoV `mMr _m{hVr do~gmB©Q> dê$Z n`©Q>H$ {_i{dV AgVmo.
Aer n`©Q>ZmMr _m{hVr gm§JUmar do~gmB©Q> n`©Q>H$mbm CnbãY H$ê$Z {Xë`m nm{hOoV. Ë`m_wio n`©Q>H$ _moR>çm
à_mUmV AmH${f©V hmoVrb d n`©Q>Z ì`dgm` dmT>rbm bmJob.
7. n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ :
{d{dY ^mfm ~mobUmao bjmdYr n`©Q>H$ ^maVmV `oV AgVmV. Ë`m_wio n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mbm qhXr d
B§J«Or ~amo~a BVa ^mfm gwÜXm ~mobVm Amë`m nm{hOoV. Mm§Jbo dŠV¥Ëd, g§^mfU H$m¡eë`, ^mfm kmZ, ^mfm
à^wËd, B{VhmgmVrb KQ>Zm§Mr _m{hVr d AmdS> BË`mXr JwU n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mH$So> Agbo nm{hOoV. n`©Q>Z
ñWim§Mr AMwH$ _m{hVr d VoWrb àË`oH$ dmñVyMr `mo½` _m{hVr _mJ©Xe©H$mbm Agbr nm{hOo. Eo{Vhm{gH$
ñWim§Mr _m{hVr n`©Q>H$m§Zm _mJ©Xe©H$ XoV AgVmZm B{VhmgmVrb Ë`m§Zm ~maH$mdo _m{hVr AgUo Amdí`H$
AgVo. _mJ©Xe©H$m§Zr Amnbr godm AmZ§Xr, CËgmhrnUo d gË`nUo {Xbr nm{hOo. _mÌ ho _mJ©Xe©H$ gaH$mar
_mÝ`Vm H$mog© nyU© Ho$bobr ì`ŠVr AgUo JaOoMo AgVo.
8. N>moQ>çm godm gw{dYm :
n`©Q>H$ n`©Q>ZmgmR>r {ZKVmZm Vmo gmd©O{ZH$ XiUdiUmÀ`m _mÜ`_mVwZ n`©Q>Z ñWimn`ªV nmohMV
AgVmo. n`©Q>H$ BVa N>moQ>çm gw{dYmVwZ n`©Q>Z àdmg H$aVmo. Ë`m_Ü`o H$ma àdmg, ^mS>moÌr H$maZo n`©Q>Z,
{_ÌmÀ`m H$maZo Ho$bobo n`©Q>Z, gmd©O{ZH$ XiUdiUmÀ`m _mÜ`_mVwZ Ho$bobo n`©Q>Z, ñdV…À`m d {_ÌmÀ`m
XwMmH$s dê$Z Ho$bobo n`©Q>Z d nm`r MmbV Ho$bobo n`©Q>Z Aem {d{dY _mJm©VwZ n`©Q>H$ n`©Q>Z H$aV AgVmV.
`m N>moQ>çm godm§À`m _mÜ`_mVwZ AZoH$ n`©Q>H$ n`©Q>Z H$aVmZm {XgwZ `oVmV. `m N>moQ>çm gw{dYm gwÜXm CÎm_
AgUo JaOoMo AgVo.
gmam§e :
n`©Q>ZmÀ`m _hËdmÀ`m Amdí`H$ KQ>H$m_Ü`o gwb^Vm `m KQ>H$mbm _hËdmMo ñWmZ Amho. n`©Q>H$m§Zm ghO
d ì`dpñWV gwb^Vm {Xë`m Va n`©Q>H$m§Zm AmZ§XXm`r n`©Q>Z H$aVm `oB©b. n`©Q>Z gwb^Vo_Ü`o dmhVyH$ gw{dYm
Ë`m_Ü`o nm`r àdmg, añVo d _moQ>ma àdmg, gmJar àdmg d {d_mZ àdmg `m§Mr ^y{_H$m loð> R>aUma Amho. Cƒ
XOm©À`m gw{dYm, _mJ©Xe©H$ gw{dYm, AmajU gw{dYm `m n`©Q>H$m§Zm ghO CnbãY H$ê$Z {Xë`m nm{hOoV Va
n`©Q>Z joÌmMm {dH$mg hmoUma Amho. gwb^Vm hr EH$ Aer Jmoï> Amho H$s Á`mÀ`mÛmao n`©Q>H$ AmH$f©U Agboë`m
{R>H$mUr ghO nmohMy eH$Vmo. n`©Q>Z H|$Ð {H$Vrhr AmH$f©H$ Agobo Varhr VoWo gd©gmYmaU dmhVwH$sÀ`m
gmYZmÛmao nmohMVm `oV Zgob Va Ë`m§Mo _hÎd H$_r AgVo. Á`m n`©Q>Z ñWimn`ªV nmohMÊ`mgmR>r _w~bH$
gw{dYm AmhoV Vr n`©Q>Z ñWio OJà{gÜX Pmbr AmhoV.
48
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 2
A)
`mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1.
n`©Q>ZmMm _wi nm`m åhUOo .................. hmo`.
A) àdmg
~) Aä`mg
H$) ghb
2.
àmMrZ H$mir n`©Q>ZmgmR>r dmhVyH$ åhUyZ dmnabo ............. OmV hmoVo.
A) aoëdo
~) C§Q>
H$) _moQ>ma
3.
n{hbr aoëdo ^maVm_Ü`o ............... gmbr gwê$ Pmbr.
A) 1852
~) 1853
H$) 1854
4.
..................... ho naXoer n`©Q>H$m§gmR>r àdoeìXma AgVo.
A) aoëdoñWi ~) Ob _mJ© H$) {d_mZVi
5.
^maV Xoem_Ü`o gÜ`m .............. bmI {H$bmo_rQ>a bm§~rMo añVo AmhoV.
A) 45
~) 46
H$) 47
~)
EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1.
H$moUË`m dfu dmhVyH$ _§Ìmb`mV n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r EH$ doJir n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr ñWmnZ
H$aÊ`mV Ambr.
2.
Om{hamVrMo EH$ _w»` d¡{eï>` H$moUVo Amho.
3.
^maVmV n`©Q>Z d ZmJar hdmB© dmhVyH$ _§Ìmb`mMr ñWmnZm Ho$ìhm H$aÊ`mV Ambr.
4.
gÜ`mÀ`m ^maV gaH$maZo aoëdo àH$ënmg§X^m©V H$moUVr n`m©daU nyaH$ `moOZm A§_bmV AmUbr
Amho.
5.
So>¸$Z Amo{S>gr `m emhr aoëdo JmS>rbm H$moUË`m dfu OJmÀ`m 25 Q>m°n Q>oZÀ`m n§JVrV ~gÊ`mMm
_mZ {_imbm Amho.
2.2.3 {ZdmgñWmZ d Amhma …
(Accommodation and food)
n`©Q>Zm_Ü`o {ZdmgñWmZmbm _hËdmMo ñWmZ Amho. n`©Q>Z hr g§H$ënZmM _wir {ZdmgñWmZmda Adb§~wZ
Amho. n`©Q>ZmÀ`m {dH$mg Am{U d¥ÜXr_Ü`o {ZdmgñWmZmbm Iwn _moR>r _hVr Amho. {ZdmgñWmZm_wio n`©Q>H$mbm
Amnë`m KamnmgwZ bm§~ Joë`mZ§Va Á`m {R>H$mUr Vmo dmñVd H$aVmo. VoWoM Ë`mbm KamV dmñVd Ho$ë`mMm AmZ§X
{_iVmo. AmOÀ`m `wJmV hm°Q>ob {ZdmgñWmZ EH$ _moR>r ì`dgmB©H$ g§ñWm ~Zbr Amho. Am§Vaamï´>r` n`©Q>Zm_Ü`o
{ZdmgñWmZmbm _hËdmMo ñWmZ {Xbo OmVo. AZoH$ Xoem_Ü`o {ZdmgñWmZ CÚmoJmbm d n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmbm
_moR>çm à_mUmV n«moËgmhZ {Xbo OmV Amho. Ë`mM~amo~a AZoH$ H$m`©àUmbrgmR>r Xoem_m\©$V _moR>çm àoaH$ Jmoï>r
Ho$ë`m OmVmV. hm°Q>ob `m {ZdmgñWmZm_Ü`o amhÊ`m~amo~aM OodU, Zmï>m d Mhm `m gw{dYm doir Adoir Ho$ë`m
OmVmV. Ë`m_wio {ZdmgñWmZmbm n`©Q>Z joÌm_Ü`o _hËdmMo ñWmZ Amho.
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-4
49
A) {ZdmgñWmZmMo àH$ma :
^maVmV àmMrZ H$mimnmgwZ JmdmV `oUmè`m nmhþÊ`m§Zm {ZdmgñWmZ CnbãY H$ê$Z {Xbo OmV Ago.
"A{VWr Xodmo^§d' `m `wŠVr à_mUo A{VWrMr godm H$aUo _mZmMo d nwÊ`mB©Mo bjU _mZbo OmV Ago. AmO hr
ho VËd _mZwZ {ZdmgñWmZo CnbãY H$ê$Z {Xbr OmVmV. AZoH$ {R>H$mUr {d{dY àH$maMo n`©Q>H$ amhVmV.
Ë`m_Ü`o n`©Q>H$J¥ho,µ gaH$mar {ZdmgJ¥ho, hm°Q>oëg, _moQ>oëg, n{W_ml_, Y_©emim, gamB©, `wdm dgVrJ¥ho, Hw${Q>ao,
amhþQ>çm, aob`mÌr ^dZ, hmD$g ~moQ>, ImOJr {ZdmgñWmZo d _mÝ`Vm Zgbobr {ZdmgJ¥ho BË`mXtMm g_mdoe
hmoVmo.
1. hm°Q>oëg :
_amR>r ^mfo_Ü`o hm°Q>ob `m eãXmMo ^mfm§Va CnhmaJ¥h Ago Ho$bo OmVo. ^maVm_Ü`o H$mhr hm°Q>oëg_Ü`o \$º$
ImÚnXmW©, ^moOZ d Aënmonhma `m§Mr gmo` Ho$br OmVo Va H$mhr hm°Q>oëg _Ü`o ^moOZm ~amo~a {ZdmgmMrhr gmo`
Ho$br OmVo. hm°Q>ob hr EH$ Aer g§ñWm Amho H$s Á`mÀ`m_Ü`o {Zdmg, OodU Am{U BVa godm gw{dYm n`©Q>H$mbm
{Xë`m OmVmV. hm°Q>ob {ZdmgñWmZ hr EH$ Aer Iwbr Am{U EH${ÌV Ho$bobr nÕV AgwZ Á`m_Ü`o n`©Q>H$ BH$So>
{VH$So> dmdê$ eH$Vmo. b§S>Z `oWo 1946 _Ü`o Am§Vaamï´>r` hm°Q>ob g§KQ>Zm CX`mg Ambr. `m g§KQ>ZoMo _w»`
H$m`m©b` n°[ag `oWo Amho.
{~«{Q>e amOdQ>r_Ü`o Iè`m AWm©Zo ^maVmV hm°Q>ob ì`dgm`mbm gwê$dmV Pmbr. O_eoQ>Or Q>mQ>m `m
^maVr` CÚmoOH$mZo 1930 _Ü`o _w§~B© `oWo VmO_hmb hm°Q>ob gwê$ Ho$bo. ^maV gaH$maZo 1950 _Ü`o n`©Q>ZmMo
Am{W©H$ _hÎd bjmV KoD$Z {d{dY Vmam§{H$V hm°Q>oëgMr {Z{_©Vr Ho$br. {X„r `oWo gaH$mar joÌmVrb n{hbo
hm°Q>b
o 1956 _Ü`o gwê$ H$aÊ`mV Ambo Ë`mMo Zmd AemoH$ hm°Q>b
o hmo`. 1965 _Ü`o {X„r `oWo Am§Vaamï´>r` XOm©Mo
Amo~oam` hm°Q>ob gwê$ H$aÊ`mV Ambo. `m hm°Q>ob_Ü`o naXoer n`©Q>H$ _moR>çm à_mUmV `oVmV. 1965 _Ü`o ^maVr`
n`©Q>Z ImË`m_Ü`o hm°Q>ob _hm_§S>i, ^maVr` n`©Q>Z _hm_§S>i d ^maVr` n`©Q>Z dmhVyH$ _hm_§S>i Aer ñdV§Ì
_§S>io Zo_br. `m _§S>imÀ`m _mÜ`_mVwZ hm°Q>ob ~m§YUo d Ë`mMo ì`dñWmnZ nmhUo hr H$m_o Ho$br OmV AgV.
nwT>o ^maV gaH$maZo `m VrÝhr _§S>imMo EH${ÌH$aU H$ê$Z 1966 gmbr ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMr
ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr. `m Z§Va AemoH$ hm°Q>ob {b{_Q>oS> d OZnW hm°Q>ob {b{_Q>oS> `m§Mo {Z`§ÌU n`©Q>Z
_§Ìmb`mH$So> gmon{dÊ`mV Ambo. ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _§S>imÀ`m _mÜ`_mVwZ Ho$ai _Yrb H$modb_ `m
{R>H$mUr gd© gw{dYm§Zr JO~Obobo n`©Q>Z H|$Ð åhUwZ {dH${gV Ho$bo Amho. _hmamï´>m_Ü`o 1975 _Ü`o _hmamï´>
n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i ñWmnZ H$aÊ`mV Ambo Amho.
1986 _Ü`o ^maV gaH$maZo AË`§V H$_r XamZo hm°Q>ob ì`dgm{`H$m§Zm Vmam§{H$V hm°Q>oëg ~m§YÊ`mH$arVm
H$O} XoÊ`mg gwê$dmV Ho$br Amho. AZoH$ hm°Q>oëgMr H$mì`mË_H$ d AmH$f©H$ Zmdo AgVmV. AemoH$, Xa~ma,
Idæ`m,µ _moa`m, Zmb§Xm, JmoHw$i d g`mOr Aem hm°Q>oëg_Ü`o AJXr VËna godm {Xë`m OmVmV. hm°Q>oëgMo nwT>rb
gmV àH$ma _hËdmMo _mZbo OmVmV.
50
hm°Q>obMo àH$ma :
A) Am§Vaamï´>r` hm°Q>ob :
Am§Vaamï´>r` hm°Q>ob hr àm_w»`mZo _moR>çm eham_Ü`o d JO~Oboë`m à_wI n`©Q>Z ñWir C^maÊ`mV
Ambobr AmhoV. `m hm°Q>ob_Ü`o AmYw{ZH$ àH$maÀ`m gw{dYm {Xë`m OmVmV. Mm¡H$er {d^mJ, MbZ ~XbÊ`mMr
gmo`, E Q>r E_ godm, Cn`wŠV godm d _Zmoa§OZ godm Aem {d{dY gw{dYm AgVmV. `m godm§~amo~aM {ddmh
hm°b, n[afX hm°b, gwa{jV bm°H$g© `m gw{dYm gwÜXm {Xë`m OmVmV. àË`oH$ Imobr_Ü`o Q>r.ìhr g§M, \$moZ d
_mo~mB©b gw{dYm, ñdV§Ì H$nmQ> d \${Z©Ma gw{dYm d ñdV§Ì ñZmZJ¥ho AgVo. `m hm°Q>ob _Yrb H$_©Mmar dJ©
à{ejrV AgVmo Aem hm°Q>ob_Ü`o 24 Vmg godm {Xë`m OmVmV. ^maVm_Ü`o {X„r, _w§~B©, ~o§Jbmoa, O`nya, Jmodm,
{g_bm, H$bH$Îmm BË`mXr {R>H$mUr Va naXoem_Ü`o b§S>Z, Ý`y`mH©$, dmqe½Q>Z, Q>mo{H$Amo, em§Km`, qgJmnya,
n°[ag, _mñH$mo Aem eham_Ü`o Am§Vaamï´>r` hm°Q>ob _moR>çm à_mUmV n`©Q>H$m§gmR>r CnbãY AgVmV.
~) {Zdmgr hm°Q>ob :
BVa hm°Q>ob à_mUoM {Zdmgr hm°Q>obÀ`m gmo`r gw{dYm AgVmV. `wamon_Ü`o {Zdmgr hm°Q>obm§Zm noÝeZ `m
ZmdmZo AmoiIbo OmVo. A_o[aHo$Vrb OmñVrV OmñV bmoH$ Aem àH$maÀ`m hm°Q>ob_Ü`o amhUo ng§X H$aVmV.
Ë`m_wio A_o[aHo$_Ü`o Aem hm°Q>obMr g§»`m OmñV Amho. `m hm°Q>ob _Yrb ê$_Mo ^mSo> gw{dYmdaVr Adb§~yZ
AgVo. gmo`r OmñV ^mSo> OmñV, gmo`r H$_r ^mSo> H$_r åhUOo gw{dYmdaVr ^mSo> R>a{dbo OmVo. Aem hm°Q>ob_Ü`o
ghm _{hZo d df©^a amhUmao J«mhH$ AgVmV. Vem Ë`m§Zm gmo`r gw{dYmhr {Xë`m OmVmV. Xoe {dXoemVrb
n`©Q>H$ Aem hm°Q>ob_Ü`o amhUo ng§V H$aVmV.
H$) ì`mnmar hm°Q>ob :
Á`m {R>H$mUr CÚmoJ ì`dgm`mMo Omio {dZbobo AgVo Aem {R>H$mUr Aer hm°Q>ob AgVmV. Am¡Úmo{JH$
_hmZJam_Ü`o `m hm°Q>obMr g§»`m OmñV AgVo. `m hm°Q>ob_Ü`o OmñVrV OmñV àdmer CÚmoJ d ì`mnmamer
g§~§YrV Wm§~VmV. `m hm°Q>ob_Ü`o àdmem§Zm gd©àH$maÀ`m gmo`r gw{dYm nwa{dë`m OmVmV. n[afX hm°b, MMm©
H$j, {_qQ>J hm°b, n[afX hm°b AemàH$maMo ñdV§Ì H$j CnbãY AgVmV. Am§Vaamï´>r` hm°Q>obà_mUoM `m
hm°Q>ob_Ü`o hr CÎm_ godm nwa{dë`m OmVmV.
S) H°$ngyb hm°Q>ob :
AË`mYw{ZH$ gmo`rZr`wŠV _m¡ë`dmZ dñVw§Zr gO{dbobo H$mM, \$m`~a d qg_oQ>Zo EImÚm Mm¡H$moZr
noQ>rgma»`m AmH$mamMo H°$ngyb hm°Q>ob AgVo. EH$mda EH$ Aem ~m§Yboë`m Imoë`m AgVmV. àË`oH$ _Oë`mda
gd© gmo`r ghOnUo CnbãY AgVmV. `oWrb H$_©Mmar dJ© Cƒ à{ejrV AgVmV. `m hm°Q>obMo gd© ì`dñWmnZ
EH$m g§JUH$ H$jmVwZ MmbV AgVo. lr_§V bmoH$, lr_§V n`©Q>H$, _moR>o CÚmoOH$, _moR>o ì`mnmar `m hm°Q>ob_Ü`o
_moR>çmà_mUmV AmT>iVmV.
B) Va§JVr hm°Q>ob :
gamoda, g_wÐ qH$dm VbmdmÀ`m nmÊ`mda Va§JUmao hm°Q>ob Ago ~Z{dbobo AgVo. hr hm°Q>ob nmÊ`mda Va§JV
51
AgVmV åhUwZ Ë`m§Zm Va§JUmao hm°Q>ob åhUVmV. ho hm°Q>ob ~moQ>rda qH$dm EImÚm Zmdoda V`ma Ho$bobo AgVo.
Aem hm°Q>ob_Ü`o gd© gmo`rgw{dYm CnbãY AgVmV. OJ^am_Ü`o Aem hm°Q>obbm bmoH${à`Vm {_imbobr Amho.
Xoe {dXoemVrb lr_§V n`©Q>H$ `m hm°Q>ob_Ü`o amhUo ng§X H$aVmV. g_wÐ n`©Q>Z H$aÊ`mgmR>r Aer Va§JVr hm°Q>oëg
OmñV à_mUmV dmnabr OmVmV.
2. _moQ>ëg :
_moQ>ob {Zdmg hm n`©Q>ZmMm _hËdnyU© ^mJ Amho. _moQ>ob hm {ZdmgmMm A_o[aH$Z àH$ma Amho. A_o[aH$Z
bmoH$ ñdV…À`m _moQ>marVyZ XyadaMm àdmg H$aÊ`mMo ^moºo$ AmhoV. A_o[aH$m d `wamonr` Xoem_Ü`o hm àH$ma ê$T>
Pmbm Amho. hm°Q>b
o _Yrb {Zdmg IynM _hmJ Agë`m_wio _moQ>ëo gMr H$ënZm {ZKmbr. _moQ>ëo gMo ñWmZ ZJamÀ`m
~mø CnZJamOdi amï´>r` _hm_mJm©darb ehamOdi AgVmV. _moQ>oëgMo {d{dY àH$ma AgVmV. H$mhr
_moQ>ob_Ü`o \$º$ {Zdmam d _moQ>margmR>r OwO~r Xwê$ñVr CnbãY AgVo. Va H$mhr _moQ>oëg_Ü`o gd©gwIgmo`r
CnbãY AgVmV. n`©Q>H$m§Zm ñdñV àdmg hmoÊ`mgmR>r _moQ>oëg godm _wi Yê$ bmJbr Amho. ^maV XoemV gwÜXm
gaH$mar Am{U {Z_gaH$mar dmhVyH$ g§ñWmÀ`m _XVrZo _moQ>ob {Zdmg bmoH${à` hmoD$ eH$Vrb.
3. [agm°Q>©
gmJar {H$Zmar àXoemV, nd©Vr` àXoemV, gwX§ a {ZgJ© gm¢X`©gï¥ >r AgUmè-`m àXoemV [agm°Q> hm°Q>b
o {Z_m©U
Ho$bobr AgVmV. Aem hm°Q>ob _Ü`o {Zdmg, _Zmoa§OZ d ^moOZ BË`mXr gmo`r AgVmV. gwÅ> rÀ`m h§Jm_mV Aem
hm°Q>b
o _Ü`o n`©Q>H$m§Mr JXu AgVo. gÅ>>rVrb AmZ§X bwQ>Ê`mgmR>r, _m¡O_Om H$aÊ`mgmR>r, Amam_Xm`r amhÊ`mgmR>r,
_Zmoa§OZmgmR>r d hdm ~XbÊ`mgmR>r _moR>çm à_mUmV n`©Q>H$ Aem hm°Q>ob_Ü`o JXu H$aVmZm {XgwZ `oVmV. Aem
[agm°Q>©_Ü`o AZoH$ àH$maÀ`m gmo`r gdbVr XodyZ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mV `oVo. hrb[agm°Q>©, Am°b {gPZ
[agm°Q>,© {dÝQ>a[agm°Q>,© g_a[agm°Q>© BË`mXr [agm°Q>M
© o AZoH$ àH$ma nS>VmV. Jmodm, H$moH$U, CQ>r, åh¡ga¥y H$moS>mBH°$Zmb,
A§X_mZ `m {R>H$mUr Mm§Jbr [agm°Q>© d hm°Q>ob AmhoV.
4. n{WH$ml_
n{WH$ml_ hm àmMrZH$mir ApñVËdmV Agbobm _hËdmMm {ZdmgàH$ma åhUyZ AmoiIbm OmVmo.
amo_ZH$mimV {dMmad§V, amOXyV, ì`mnmar, g§emoYH$, {dÚmWu `m§Zm Amgam XoUmao {Zdmg ñWmZ åhUOo
n{WH$ml_ hmo`. àdmemZm {Zdmam, AÝZ d H$a_UyH$ `m gmo`r Aën ewëH$ KoD$Z XoÊ`mMr gmo` n{WH$ml_m_Ü`o
Ho$br OmVo. n§Yamì`m eVH$mV n{WH$ml_ `m {Zdmg nwa{dUmè-`m amo_ZH$mbrZ g§ñWm§Mm B§½b§S> d \«$mÝg_Ü`o
{dH$mg Pmbm. A_o[aHo$_Ü`o B.g.1634 _Ü`o A_o[aHo$V g°å`wAb H$mob `mZo Q´>°ìhZ©n{WH$ {Zdmg `m ZmdmZo
A{V{WJ¥ho gwê$ Ho$br. Img ImZnmZ godm§Mm bm^ d H$a_UwH$sgmR>r Aem {Zdmgm_Ü`o n`©Q>H$ `oV AgVmV.
A_o[aHo$Mo AÜ`j Om°O© dm°qe½Q>Z `m§Zr Amnë`m A{YH$mè`m§Zm {Zamon EH$m n{WH$m_Ü`oM {Xbm hmoVm. AmO hr
H$mhr {R>H$mUr hm {Zdmg àH$ma AmpñVËdmV Amho.
5. `wdm dg{VJ¥ho
B.g.1900 _Ü`o `wdm dg{VJ¥hmMr gwê$dmV O_©ZrV Pmbr. `m `wdm dg{VJ¥hmMm àgma AmO OJ^a
Pmbobm Amho. n`©Q>Z H$aUmè`m `wdH$ dJm©bm Aën ewëH$ XoD$Z amhÊ`mMr CÎm_ gmo` `wdm dg{VJ¥hmV Ho$br
52
OmVo. ^maV Xoem_Ü`o Aer `wdm dg{VJ¥ho _moR>çm ehamV {XgwZ `oVmV. n`©Q>ZmgmR>r {\$aUmam `wdH$ dJ© JQ>mZo
`wdm dg{VJ¥hm_Ü`o amhUo ng§V H$aVmo. `m hmoñQ>ob_Ü`o EH$Ì ^moOZmMr gmo` _mR>çm ImobrV H$_r XamV Ho$bobr
AgVo. H$mhr hmoñQ>ob_Ü`o ñdV: ñd`§nmH$ H$aÊ`mMr gmo` AgVo. Amnë`m nwaVo qH$dm Amnë`m JQ>mnwaVo AÝZ
`oWo {eO{dVm `oVo. `wdm hmoñQ>obMm _w»` CÔoe Ho$di {Zdmam nwa{dUo hm ZgyZ `wdH$ dJm©Zr EH$Ì `odyZ
{dMmamMr AmMmam§Mr XodmU KodmU H$amdr hm Amho. Ë`m_wio `wdH$ hmoñQ>ob {ejUmMo H|$Ð ~Zbo Amho.
6. gaH$mar {ZdmgJ¥ho
gaH$mar {ZdmgJ¥hm_Ü`o \$ŠV gaH$mar n`©Q>H$m§ZmM àdoe AgVmo. n`©Q>Z joÌm_Ü`o gaH$mar A{YH$m-è`m§gmR>r
gaH$mar {ZdmgJ¥hmMr ì`dñWm Ho$bobr AgVo. _§Ìr, ImgXma, Am_Xma, gaH$mar A{YH$mar BË`mXtMr ì`dñWm
`oWo Ho$bobr AgVo. `m {ZdmgJ¥hm_Ü`o ^moOZ, {Zdmg d BVa gd© gmo`rgw{dYm CnbãY AgVmV. gaH$mar
A{YH$mar dJ© Aem {ZdmgJ¥hm_Ü`o amhUo ng§V H$aVmo.
7. amhþQ>çm d V§~y
AmfmT>r d H$m{V©H$sbm n§T>anyabm OmUmao ^m{dH$ n`©QH$ Hw$§^_où`mV OmUmao `mÌoH$ê$ _¸$m _{XZmg OmUmao
hmO n`©Q>H$ `m§Mr gmo` amhþQ>çm d V§~y_Ü`o Ho$br OmVo. AZoH$ n`©Q>Z ñWir {e{~ao ^a{dbr OmVmV. VoWo amhþQ>çm
d V§~y `m§À`mV n`©Q>H$m§Mr gmo` Ho$br OmVo. Amnë`m _ZmZo _moH$ù`m {R>H$mUr n`©Q>H$ V§~y d amhþQ>çm R>moHy$Z
{Zdmg H$aVmV. V§~yÀ`m AmH$mamMr `mÌr {Zdmgo AgVmV. e¡j{UH$Ñï>`m {Zdmgr {e{~am_Ü`o gh^mJr Pmbobo
{dÚmWu Aem amhþQ>çm d V§~y_Ü`o amhVmV. àm_w»`mZo Ym{_©H$ n`©Q>H$ Aem amhwQ>çm d V§~y_Ü`o amhUo ng§X
H$aVmV.
8. AmYw{ZH$ {ZdmgñWmZ
nma§nm[aH$ hm°Q>ob Am{U nwaH$ hm°Q>ob `m§À`m {_lUmVwZ AmYw{ZH$ d Z{dZ {ZdmgñWmZmMr g§H$ënZm
CX`mg Ambr Amho. hr {ZdmgñWmZo nmpíM_mË` YaVr daVr V`ma H$aÊ`mV Ambr AmhoV. hr hm°Q>oëg _moR>çm
eham_Ü`o d n`©Q>H$m§Mm H|$Ðq~Xw Agboë`m {R>H$mUr {Z_m©U H$aÊ`mV Ambr AmhoV. `m_Ü`o eoVmVrb Kao,
{e~ra {Zdmgµ, \w$agVrÀ`m H$mimVrb {Zdmg, d{S>bmonmOuV MmbV Ambobr {Zdmg BË`mXr hr hm°Q>oëg gd©
gw{dYm§Zr `wŠV AgVmV. hr AmYw{ZH$ hm°Q>oëg g§nyU© dmVmZwHw$b Aer AmhoV. OJ^amV Ë`m§Mr bmoH${à`Vm
nmhÿZ Ë`m§Zm ñQ>ma àUmbr bmJw H$aÊ`mV Ambr Amho. ñQ>ma XoÊ`mMr {d{eï> nÜXV Amho. Vr nmM ñQ>ma nmgwZ
EH$ ñQ>ma n`ªV Aer Amho. `m ñQ>ma àUmbr ZwgmaM godm {Xë`m OVmV.
Aem àH$mao n`©Q>ZmÀ`m Aä`mgm_Ü`o darb ghm {ZdmgàH$ma AZÝ`gmYmaU _hÎdmMo _mZbo OmVmV.
OoUo H$ê$Z `m {ZdmgñWmZmÀ`m _mÜ`_mVwZ n`©Q>H$m§Mr gmo` Ho$br OmVo. Ë`m_wio n`©Q>H$m§Mm àdmg AmZ§XXm`r
hmoVmo.
~) {ZdmgñWmZmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ :
EImÚm n`©Q>Zmbm Joë`m Z§Va Vo n`©Q>Z {H$Vr {Xdg Mmbob `mMrhr ImÌr H$mhr doim n`©Q>H$m§Zm ZgVo.
n`©Q>H$m§Zm amÌr AnamÌr {Zdmam emoYmdm bmJVmo. Aem doir {Zdmam hm nm{hOoM AgVmo. gd© gmo`rZr `wŠV
53
gwb^ Aem {ZdmgmMm emoY gd©àW_ n`©Q>H$mH$Sy>Z Ho$bm OmVmo. Aem {ZdmgñWmZda n[aUm_ H$aUmao H$mhr
KQ>H$ AgVmV.
1. n`©Q>ZmMo àH$ma :
OJ^amVrb n`©Q>H$ n`©Q>ZmgmR>r Xoe {dXoem_Ü`o `oV AgVmV. n`©Q>H$ naXoer Amho H$s, Xoem_Ybm Amhoµ
Vmo lt_V Amho H$s, _Ü`_ dJu` Amho `m àH$mamdaVr n`©Q>H$mbm gw{dYm CnbãY H$ê$Z {Xë`m OmVmV.
n`©Q>H$mbm Q>°Šgrdmbo, _mJ©Xe©H$, hm°Q>ob_Yrb doQ>g© `m daVr n¡gm IM© H$amdm bmJVmo. Ë`m_wio {ZdmgñWmZ
H$_r IMm©_Ü`o CnbãY ìhmdo hr n`©Q>H$mMr Anojm AgVo. Ë`mMmhr n[aUm_ {ZdmgñWmZmda hmoVmZm {XgyZ
`oVmo.
2. n`©Q>H$mMr Am{W©H$ Hw$dV :
n`©Q>H$mMr Am{W©H$ n[apñWVr H$er Amho `mÀ`mda hr {ZdmgñWmZo CnbãY H$ê$Z {Xbr OmVmV. lr_§V
n`©Q>H$m§Zm AË`§V EofAmam_r, dmVmZwHy{bV, XyadmUr d {MÌdmUr `m§Mr gmo` Agbobr {ZdmgñWmZo bmJVmV.
Ver Vr CnbãY H$ê$Z {Xbr OmVmV. Ë`mM~amo~a Oo n`©Q>H$ _Ü`_ dJu` AmhoV. Vo \$ŠV n`©Q>Z ñWir Oo
{ZdmgñWmZ CnbãY Amho VoWo amhUo ng§X H$aVmV. Ë`m {ZdmgñWmZm_Ü`o {dlm§VrMr, OodUmMr d X¡Z§{XZ JaOm
nyU© hmoVrb `mMr Anojm R>oD$Z ho n`©Q>H$ n`©Q>Z H$aVmZm {XgyZ `oVmV.
3. n`©Q>H$m§Zm CnbãY Agbobm doi :
n`©Q>H$m§À`m doioZwgma Ë`m§Zm Ë`m nÕVrZo doJir {ZdmgñWmZo CnbãY H$ê$Z {Xbr OmVmV. EH$ XmoZ {Xdg
gwÅ> rÀ`m {Xder Ago n`©Q>H$ n`©Q>ZmMm AmZ§X KoÊ`mgmR>r `oV AgVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`mH$So> doi H$_r
Agë`m_wio Vo n`©Q>H$ gmÜ`m {ZdmgñWmZm_Ü`o amhUo ng§V H$aVmV. X¡Z§{XZ JaOm nyU© H$aUmar {ZdmgñWmZo Ago
n`©Q>H$ ~wH$ H$aVmV d n`©Q>ZmMm AmZ§X KoVmV. _Zmoa§OZ d _m¡O_Om H$ê$Z Ago n`©Q>H$ EH$ XmoZ {XdgmZr
Amnë`m ehamH$So> OmVmV.
4. n`©Q>H$m§Mm n`©Q>Zm_mJMm hoVy :
n`©Q>H$mMm n`©Q>Zm_mJÀ`m hoVM
y m hr {ZdmgñWmZmda n[aUm_ hmoV AgVmo. Amdí`H$ _m{hVr {_i{dÊ`mgmR>r
d e¡j{UH$ H$m_mgmR>r n`©Q>H$ Ambm Agob Va Vmo n`©Q>H$ amÌr Amgam d ñdÀN>VogmR>r nwaogo nmUr CnbãY
Pmbo Varhr Vmo g_mYmZr AgVmo. Img n`©Q>ZmgmR>r n`©Q>H$ naXoemVwZ Ambm Agob Va Vmo AË`§V EofAmam_r,µ
dmVmZwHy${bV, XyadmUr d {MÌdmUr Agobobr {ZdmgñWmZo {ZdS>V AgVmo. gmhm{OH$M n`©Q>ZmMm hoVy Ogm
Agob Vgo Vmo Amnbo {ZdmgñWmZ {ZdS>V AgVmo.
darb Mma àH$mamZwgma n`©Q>H$m§Zm {Za{Zami`m àH$maÀ`m {ZdmgñWmZmMr Amdí`H$Vm AgVo. n`©Q>H$
AmnAmnë`m Hw$dVrZwgma d hoVyZwgma {ZdmgñWmZmMr {ZdS> H$arV AgVmo.
gmam§e :
n`©Q>Z ì`dgm`mMo à_wI A§J åhUOo {Zdmg hmo`. {ZdmgñWmZ ho n`©Q>H$mMo Amnë`m KamnmgwZ Xya
Agbobo KaM g_Obo OmVo. {ZdmgñWmZ aMZo_Ü`o àË`oH$ {R>H$mU§mMo d Ë`m XoemMo à{Vq~~ C_Q>bobo AgVo.
54
Á`m Xoem_Ü`o Mm§Jbr {ZdmgñWmZo AgVrb Ë`m Xoem_Ü`o OJ^amVrb n`©Q>H$ OmUo ng§V H$aVmV. H$moUË`mhr
XoemMm n`©Q>Z ì`dgm` ^a^amQ>rbm `md`mMm Agob Va Ë`m XoemVrb {ZdmgñWmZo gwg‚m Agbr nm{hOoV
åhUwZ n`©Q>ZmÀ`m _hËdmÀ`m KQ>H$m_Ü`o {ZdmgñWmZ hm KQ>H$ d¡{eï>çnyU© _mZbm OmVmo.
~) Amhma …
n`©Q>Zm_Ü`o {ZdmgñWmZm~amo~aM Amhmamg doJio H$aVm `oV Zhr H$maU AZoH$ dfm©nmgyZ OJm_Ü`o
Amhmambm AZÝ`gmYmaU _hÎd àmá Pmbo Amho. OJmVrb AZoH$ Xoem_Ü`o {Z_m©U Ho$ë`m OmUm-è`m {d{dY
Amhmam_wio Vo Xoe AmhmamgmR>r à{gÜX AmhoV. n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rH$moZmVyZ n`©Q>H$ ho Zoh_r M{dï> Amhma
ImÊ`mgmR>r Img Ë`m Ë`m {R>H$mUr ^oQ>r XoV AgVmV. n`©Q>H$ ho OmñVrV OmñV {Zdmgr Amhma CËnmXZmH$So>
AmH${f©bo OmVmV. `m Amhmam§À`m d¡{eï>çm_wio n`©Q>Z ñWio Zoh_rM bjmV amhVmV. AmO OmJ{VH$ Amhma
n`©Q>ZmMm Aä`mg Ho$ë`mg Ago g_OVo H$s, Iwn _moR>çmà_mUmV n`©Q>H$ AZoH$ nXmWmªMm AmñdmX KoÊ`mgmR>r
Img H$ê$Z Amnë`m KamnmgwZ Xyada n`©Q>ZmgmR>r OmVmZm {XgVmV. Amhma n`©Q>ZmMr ì`már OJ^amV
_moR>çmà_mUmV dmT>br AgwZ H$mhr {R>H$mUo doJdoJù`m M{dï> nXmWmªgmR>r bmoH${à` ~Zbr AmhoV. Ë`m_wio
n`©Q>H$ AmdOw©Z Aem {R>H$mUr doimodoir ^oQ>r XoVmZm {XgVmV. Aem {R>H$mUr n`©Q>H$m§Zm _Zmoa§OZm~amo~aM
gH$g Amhma {_iVmo.
AÝZ hr _mZdmMr _w»` JaO Amho. _mZdmbm OJÊ`mMr eŠVr AÝZ XoVo. Amnë`m earamVrb noetMr
am̧{Xdg PrO hmoV AgVo. Amhmam_wio Z{dZ noer {Z_m©U hmoV AgVmV. emar[aH$ ~i, ~wÜXr d VoO `m Jmoï>r
Amhmam_wioM àmá hmoV AgVmV. Amhma hm Amnë`m R>odUrbm, Amnë`m ì`dgm`mbm d F$Vw_mZmà_mUo
AmhmamVrb KQ>H$m§À`m A°bOuda `mo½` na§Vw gH$g Am{U g§Vw{bV Agmdm. AmnU emH$mhma ¿`mdm qH$dm
_m§gmhma H$amdm ho Á`m Ë`m n`©Q>H$mZo Amnë`m AmdS>rZwgma R>admdo `mMm gmamgma {dMma H$ê$Z g§nyU© Cî_m§H$,
Cƒ àVrMr à{WZo,µ Amo_oJm 3 AgUmao pñZ½Y nXmW©, Jw§VmJw§VrMr H$~m}XHo$, `mo½` à_mUmV jma, Amdí`H$
VodT>r OrdZgËdo, nmUr, MmoWm d V¥ár `m ZD$ n¡by§Mm {dMma H$amdm bmJVmo. `mo½` Amhma hm Amnë`m Mm§Jë`m
àH¥$VrMm nm`m AgVmo. Ë`m_wio n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Z H$aVmZm AmhmamMr H$miOr KoUo Oê$arMo AgVo. Amhma CËV_
Va gd© CËV_ ho Zoh_r bjmV R>odmdo.
^maVr` n`©Q>Z {dH$mgm_Ü`o `oWrb AmhmamMo _hËd {Xdg|{Xdg dmT>V Amho. ^maVr` Amhma d¡{eï>çnyU©
Amho. gd©gmYmaUnUo _mZdr D$O}À`m {Z{_©VrgmR>r Á`m nXmWmªMo godZ Ho$bo OmVo Ë`m§Zm AÝZ Ago åhUVmV.
OrdZ ì`dhma gwairV MmbÊ`mgmR>r _mZdmbm gVV D$O}Mr JaO AgVo. _mZdmbm Vr D$Om© AÝZmVwZ {_iV
AgVo. earamg D$Om© nwa{dUo, noetMr {Z{_©Vr> H$aUo d Ë`mMr PrO ^ê$Z H$mT>Uo Am{U earamÀ`m AmVrb
^mJmMr n[apñWVr gwairV Mmb{dUo hr AÝZmMr VrZ _w»` H$m`} AmhoV. WmoS>Š`mV öX`mMr d earamMr
CîUVm gVV Mmby R>do Ê`mgmR>r _mUgmbm AÝZmMr JaO AgVo åhUwZM n`©Q>H$mbm {d{dY {R>H$mUr {\$aÊ`mgmR>r
Amamo½`dY©H$ AmhmamMr Amdí`H$Vm AgVo.
AmhmamMo dJuH$aU
55
OJm_Ü`o Ago ImÚ n`©Q>H$ AmhoV H$s Vo Img ImÚ g§ñH¥$VrgmR>r àdmg H$aVmV. gd©Ì ImÚm§VrgmR>r
qH$dm MdrgmR>r {\$am`Mo, _ZgmoŠV Oodm`Mo d _Z_wamX ^Q>H$m`Mo Ë`mgmR>r Ë`m§Zm {d{dY Amhma _hÎdmMo
dmQ>VmV. ImÚ na§naogmR>r ^maV g_¥ÜX Amho. ^maVmbm hOmamo dfmªMr ImÚ na§nam Amho. OJm_Ü`o ImÚ
na§naogmR>r ^maVmMm doJimM {dMma H$amdm bmJob EdT>r _moR>r na§nam ^maVmÀ`m ImÚ g§ñH¥$Vrbm Amho.
1. {d^mJr` Amhma
^maVr` Amhma A{YH$ d¡{eï>çnyU© AmhoV. ^maVm_Ü`o {Za{Zamù`m àXoem_Ü`o doJdoJio Amhma AmT>iVmV.
^maVmVrb {d{dY àXoem_Ü`o {Za{Zamio Amhma CnbãY AmhoV. Am§Yà« Xoem_Yrb {_aMr H$m gmbV, JwOamV_Yrb
C§{Y`mo, Ho$ai_Yrb A{dMb, Vm{_iZmSy>_Yrb ìho{OQ>o~b MoQ>Q>r, ZmS>~§Jmbr_Yrb Amby nmoñVmo,
{h_mMbàXoe_Yrb gm~yV nhmS>r Amby, CÎmaàXoe_Yrb {Oam Amby, H$Zm©Q>H$_Yrb nmoQ>Q° >mo gm°Ja, h¡Ðm~mX_Yrb
nmoQ>°Q>mo Hw$_m©, amOñWmZ_Yrb OmoYnwar gãOo Img, A_¥Vgar_Yrb \w$bJmo^r, {X„r_Yrb nZra _IZr BË`mXr
{d^mJr` Amhma à{gÜX AmhoV. ^maVmV doJdoJù`m àm§VmÀ`m H$mhr A{Ve` bmoH${à` {S>eog AmhoV. Ë`m
^maVmVrb àË`oH$ hm°Q>ob_Ü`o n`©Q>H$m§Zm {ZpíMV {_iVmVM. Ë`m_Ü`o nZra {Q>¸$m _gmbm, h[a`mbr nmbH$
_H$B©, ZdaVZ H$moa_m, gagmo H$m gmJ, _oWr _Q>a BË`mXr.
2. OmJ{VH$ Amhma
OJ^am_Ü`o \$ma _moR>çm à_mUmV ImÚ Idæ`o AmhoV H$s Vo Img ImÚ g§ñH¥$VrgmR>r àdmg H$aVmV.
gd©Ì ImÚm§VrgmR>r qH$dm MdrgmR>r {\$am`Mo, _ZgmoŠV Oodm`Mo d _Z_wamX ^Q>H$m`Mo `mbmM gÜ`m "\w$S>
Qw>[aP_' qH$dm "AÝZ n`©Q>Z' Ago Zmd {_imbo Amho. OJ^am_Ü`o AÝZ n`©Q>ZmgmR>r XoemoXoer ^Q>H§$Vr
H$aUmè`m§Mr g§»`m Iyn Amho. Ë`mgmR>r dëS©> \w$S> Qw>[aP_ Am°J©Zm`PoeZ Am{U dëS©> \w$S> Q´>°ìhb Agmo{gEeZMr
ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr Amho. `wZmoñH$moZo 2010 nmgwZ àW_M BQ>br, ñnoZ, J«rg d _moamo¸$mo `m Xoem§_Yrb AÝZ
Mdrbm ^y_Ü`gmJar` Md Agm OmJ{VH$ dmaemMm XOm© ~hmb Ho$bm Amho. Ë`m_wio n`©Q>H$s` OJVm_Ü`o AÝZ
Mdrbm doJioM _hËd Ambo Amho. hm±JH$m±J d qgJmnya_Ü`o {_iUmao Mm`ZrO OodU à{gÜX Amho. OnmZMo `m
g§X^m©Vrb d¡{eï>ç C„oIZr` Amho. Ë`m§Mm MhmnmZmMm AZw^d KoÊ`mgmR>r Am{U Jo`em Mm AmXagËH$ma
ñdrH$maÊ`mgmR>r n`©Q>H$ Zoh_rM CËgwH$ AgVmV. `wamon_Ü`o `wamo Q>moHy$g d BQ>mbr_Ü`o Ho$~m~ hmD$gog ho nXmW©
à{gÜX AmhoV. àmMrZ H$mimV Ho$~m~ hmD$gog `m nXmWm©bm eg{bH$ `m ZmdmZo AmoiIbo OmV hmoVo. Ë`m_wio
hm nXmW© nma§nm[aH$[aË`m ZmdmObm Jobm Amho. ~«mPrb_Ü`o {ZgJ© {Z{_©V nXmW© V`ma Ho$bo OmVmV. Om°{O©`mMo
dmB©Z \w$S> Ë`m XoemMr g§ñH¥$Vr àH$Q> H$aVo.
3. ñWm{ZH$ Amhma :
^maVm_Ü`o EH$M EH$ Agm ImÚ àXmW© ApñVËdmV Zmhr. ^maVm_Ü`o H$mí_ranmgwZ H$Ý`mHw$_mar n`ªV
doJdoJù`m ImÚ na§nam ApñVËdmV AmhoV. _hmamï´>r`Z, amOñWmZr, _Ðmgr, n§Om~r, JwOamVr, Ho$air, _{Unwar,
_ëë`mir, C{S>gm d ~§Jmbr Aem doJdoJù`m amÁ`m§Zwgma ImÚ na§nam AmpñVËdmV AmhoV. àË`oH$ AÝZ
nXmWm©_Ü`o doJirM Md Amho. hr Md n`©Q>H$m§Zm hdr hdrer dmQ>Vo. _hmamï´>mÀ`m ~m~VrV ~mobmd`mMo Pmbo,
Va H$moëhmnyar, _mbdUr, nwUoar, _amR>dmS>r, {dX^u` d KmQ>mdaMo Ago AZoH$ ImÚ nXmW© à{gÜX AmhoV.
56
4. _hmamï´>r`Z Amhma :
OJ^amVrb n`©Q>H$ _hmamï´>mVrb nwaUnmoir d lrI§S> nwar `mgmR>r Zoh_rM AmH${f©V AgVmo. Ë`mM~amo~a
emH$mhmar OodUmgmR>r Vm§XimnmgwZ d Jhÿ `mnmgwZ ~Z{dbobo nXmW© n`©Q>H$ AmdS>rZo ImVmV. ^maVr` Amhma
joÌm_Ü`o Jhÿ Am{U Vm§Xwi `mnmgwZ ~Z{dboë`m nXmWmªZr ^maVmMo Amhma joÌ {dH${gV Ho$bo Amho. _hmamï´>mVrb
hmnyg d nm`ar Am§~o naXoer n`©Q>H$m§À`m AmhmamVrb _hËdmMo KQ>H$ ~Zbo AmhoV. _m§gmhmar Amhmam_Ü`o
H$moëhmnyar Vm§~S>m añgm d nm§T>am añgm à{gÜX Amho. H$moëhmnyamVrb {VIQ> OJ^am_Ü`o {dH$bo OmV Amho.
OJ^amVrb n`©Q>H$ Vo ImÊ`mgmR>r Zoh_r AmKmS>rda AgVmV. Ë`mM~amo~a H$moH$Ur d _mbdUr ImÚ
n`©Q>H$m§À`m AmdS>rMo {df` ~ZyZ amhrbo AmhoV. _hmamï´>mVrb H$moi§~r CËnmXZ _Ëñ` ì`dgm`mMm _hËdmMm
^mJ ~Zbm Amho.
5. F$VyZwgma Amhma :
àË`oH$ F$VyMo hdm_mZ doJdoJio Agë`mZo earamda Ë`mMm n[aUm_ hmoV AgVmo. Ë`m_wio AmhmamV hr
Amdí`H$Vo à_mUo \o$a ~Xb Ho$bo nm{hOoV Vgo Ho$ë`mZo Ë`m Ë`m F$VyV earamMr à{VH$ma H$aÊ`mMr VmH$X
{Q>Hy$Z amhVo. {hdmù`m_Ü`o àm_w»`mZo XyY, Vyn d VmH$ agm`Zo Agm bdH$amV bdH$a nMUmam Amhma KoUo ng§X
H$amdo. Q>mo_°Q>mo, dm§Jr d nmbH$ `m ^mÁ`m Amhmam_Ü`o Agmì`mV. CÝhmù`m_Ü`o gy`m©À`m àIa VmnmZo hdoV
A{YH$ CîUVm {Z_m©U hmoV AgVo. Ë`mMm n[aUm_ earamda hmoV AgVmo. Ë`m_wio CÝhmù`m_Ü`o H$_r Amhma
KoUo ng§X H$amdo. CÝhmù`mVrb Amhmam_Ü`o VmH$, Xhr, qb~y, ga~V `m§Mm g_mdoe Agmdm. Ë`m_wio Vã~oV
Mm§Jbr amhVo. earamVrb CËgmh {Q>Hy$Z amhVmo. Ë`m_wio n`©Q>Zm_Ü`o WH$dm OmUdV Zmhr. nmdgm_wio earamV
dm`yMm àH$mon dmT>Vmo. dmVmdaUmV X_Q>nUm Agë`m_wio Amhma ZrQ> nMV Zmhr. OR>am¾r _§X nS>Vmo Ë`m_wio
gmYm Amhma ¿`mdm. Am§~Q>, JmoS> \$im§Mm, qb~mMm, Amë`mMm ag ¿`mdm. Á`m F$Vy_Ü`o n`©Q>H$ n`©Q>ZmgmR>r
~mhoa nS>VmVµ Voìhm Ë`m Ë`m F$VyZwgma Amhma ¿`mdm.
6. _mJUrZwgma Amhma :
AmO AmYw{ZH$ H$mim_Ü`o H$moUË`mhr àXoemVbm nXmW© H$moUË`mhr àm§Vm_Ü`o CnbãY Pmbm Amho. Ogo
H$s _hmamï´>m_Ü`o n§Om~_Yrb V§Xmoar amoQ>r, nZra _Ibr `m§Mr Md MmIw eH$Vmo. n§Om~_Ü`o amhþZhr AmnU
~§Jmbr ImD$ eH$Vmo. Ë`m~amo~aM AmnU {X„r_Ü`ohr Ho$aimVrb BS>br S>mogo ImD$ eH$Vmo. AmO B§Q>aZoQ>À`m
_mÜ`_mVwZ OJ Iwn Odi Ambo Amho. Ë`m_wio \$ŠV XoemVrbM ZìhoVa OJmVrb H$moUË`mhr nXmWm©Mr _m{hVr
n`©Q>H$mbm {_iy eH$Vo. naXoemVrb H$mhr àH$maMo nXmW© AmO ^maVmV _moR>çm à_mUmV Amhmam_Ü`o dmnabo
OmVmV. Ë`m_Ü`o {d{dY àH$maMo gm°g, Ý`yS>b, g±S>drM, ~«moH$mobr, {nÂPm, ~J©a ho Am{U Ago AZoH$ nXmW©
naXoemVwZ ^maVmV Ambobo AmhoV. Ë`m_wio Xoe {dXoemVrb H$moUË`mhr n`©Q>H$mbm H$moUVmhr nXmW© H$moR>ohr {_iw
eH$Vmo.
7. nXmWmªMr _m§S>Ur :
nXmWm©Mr _m§S>Ur hr àË`oH$ àm§VmZwgma doJdoJir AgVo. Ogo H$s _hmamï´>r`Z Wmir_Ü`o nXmWmªMr _m§S>Ur
hr nmoirµ, ^mOrµ, ^mV, Am_Q>r, daU, Xhr, nmnS>>, bmoUMo, qb~y , _rR> Aem àH$mao AgVo. H$moH$Ur Wmir_Ü`o
57
Ë`m AmhmamZwgma nXmWm©Mr _m§S>Ur hr dSoµ, _Q>U, añgm qH$dm gwH$mµ, Vibobm _mgm qH$dm H$ar Aem àH$maMo
AgVo. n§Om~r Wmir_Ü`o V§Xwar amoQ>r, ^mOrµ, nwbmdµ, H$ar Am{U bñgr ho Ë`m§À`m AmhmamVrb _w»` KQ>H$
AgVmV. Ho$air Wmir_Ü`o _mgoµ, ^mV d A{dMb Aer _m§S>Ur AgVo.
8. no` :
Amhmam~amo~aM OJ^amVrb n`©Q>H$ {d{dY no`o KoUo ng§X H$aVmV. Xoe {dXoemVrb n`©Q>H$ no`o KoÊ`mgmR>r
OJm_Ü`o n`©Q>Z H$aVmZm {XgVmV. ^maVmVrb {Za{Zamir no`o n`©Q>H$m§Zm _moR>çm à_mUmV AmdS>VmV. no`
CËnmXZmMo _hËd ^maVr` n`©Q>Z ì`dgm`mV {Xdg|{Xdg dmT>V Amho. {Za{Zamir _Úo d BVa {d{dY no`o Xoer
{dXoer n`©Q>H$m§Zm _moR>çm à_mUmV AmdS>VmV. AZoH$ n`©Q>H$ \$ŠV _Úo d no`o `mgmR>r ^maVm_Ü`o `oV AgVmV.
_Ú d no`o `m§Mo {d{dY àH$ma ^maVm_Ü`o CnbãY AmhoV. Jmoì`mVrb à{gÜX H$mOy\$imnmgyZ H$mT>bobo
H$mOy\o$Ur _Ú C„oIZr` Amho. _Ü`àXoemV _hÿAm PmS>mÀ`m \w$bm§nmgyZ H$mT>bobo _Ú C„oIZr` _mZbo OmVo.
gmam§e :
earamMr H$miOr KoUo ho gdmªMo AmÚ H$V©ì` Amho. earamV Á`mdoir gH$g Amhma pñdH$mabm OmVmo.
Ë`mdoir eara _O~yV amhVo. {ZamoJr OrdZ hoM Iao gwI `m CŠVr à_mUo eara ~bdmZ Agob, {ZamoJr Agob,
Á`mÀ`m eara aMZoV H$gbmhr {~KmS> Zgob d Vo Amnbo H$m`© CÎm_ àH$mao nma nmS>rV Agob Ago bmoH$ gwIr
g_OmdoV. Á`m Amhmam_wio Amnbm emar[aH$ {dH$mg CÎm_ àH$mao hmoVmo, Amnë`mbm M¡VÝ`, àgÝZVm d eŠVr
àmá hmoD$Z Amnbo eara {ZamoJr d gwÑT> amhrb VmoM Amhma n`©Q>H$mZr ¿`mdm.
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 3 …
A)
`mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1.
............... `oWo 1946 _Ü`o Am§Vaamï´>r` hm°Q>ob g§KQ>Zm CX`mg Ambr.
A) n°[ag
~) Ý`y`m°H©$
H$) b§S>Z
2.
`wamon_Ü`o {Zdmgr hm°Q>obm§Zm .............. `m ZmdmZo AmoiIbo OmVo.
A) noÝeZ
~) [agm°Q>©
H$) _moQ>ob
3.
B.g.1900 _Ü`o `wdm dg{VJ¥hmMr gwê$dmV .......... `m XoemV Pmbr.
A) A_o[aH$m ~) O_©Zr
H$) OnmZ
4.
_moQ>ob hm {ZdmgmMm ............... àH$ma Amho.
A) A_o[aH$Z ~) a{e`Z
H$) _§Jmo{b`Z
5.
.............. gmbr ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMr ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr.
A) 1660
~) 1963
H$) 1966
~)
EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1.
_hmamï´>m_Ü`o Ho$ìhm _hmamï´> n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i ñWmnZ H$aÊ`mV Ambo Amho ?
58
2.
àmMrZH$mir ApñVËdmV Agbobm _hËdmMm {ZdmgàH$ma H$moUVm ?
3.
Am§Vaamï´>r` hm°Q>ob g§KQ>ZoMo H$m`m©b` H$moR>o Amho ?
4.
^maVmVrb gaH$mar joÌmVrb n{hbo hm°Q>ob H$moUVo ?
5.
Amhmam_Ü`o H$moUË`m ehamVrb Vm§~S>m añgm d nm§Tam añgm à{gÜX Amho ?
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 1 Mr CÎmao …
A)
1. 720 2. S>m|Jar
3. Am¡a§Jm~mX 4. ñQ´>m°~oar 5. {dO`XþJ©
~)
1. {X„r 2. boUr 3. B.g.1982 4. H$mbrXmg 5. ghb
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 2 Mr CÎmao …
A)
1. àdmg 2. C§Q> 3. 1853 4. {d_mZVi$ 5. 47
~)
1. B.g.1949 2. gwJ_Vm 3. B.g.1947 4. J«rZ hm`do 5. B.g.2008
3. ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 3 Mr CÎmao …
A)
1. n°[ag 2. noÝeZ 3. O_©Zr 4. A_o[aH$Z 5. 1966
~)
1. B.g.1975 2. n{WH$ml_ 3. n°[ag 4. AemoH$ 5. H$moëhmnya
2.3 nm[a^m{fH$ eãX
ObXwJ©
=
gmJar nmÊ`mVrb XwJ©
boUr
=
S>m|JamVrb IS>H$ ImoXyZ V`ma Ho$bobr JwhmJ¥ho
gamoda
=
nmÊ`mMo g§M`Z hmoD$Z ImobJQ> ^mJmV V`ma Pmbobo gamoda
O§Jb g\$mar
=
O§Jb joÌmV Oo n`©Q>Z Am`mo{OV Ho$bo OmVo Vo n`©Q>Z
n`©Q>H$J¥h
=
n`©Q>H$m§gmR>r CnbãY H$ê$Z {Xbobo {ZdmgñWmZ
Om{hamV
=
n¡go XoD$Z dñVy d godm `m§À`m ñVwVrMm gmd©O{ZH$ g§Xoe hmo`
dmhVyH$
=
EH$m {R>H$mUmdê$Z Xwg-`m {R>H$mUmda `o © Om H$aUo
ObdmhVwH$
=
nmÊ`mVwZ Ho$bobr dhVyH$
_ZgmoŠV n`©Q>Z =
_Z_wamX ^Q>H§$VrgmR>r {Zdm§V n`©Q>Z
59
Va§JUmao hm°Q>ob
n{WH$ml_
[agm°Q>©
=
=
=
_mXH$ no`o
=
gamoda, g_wÐ qH$dm VbmdmÀ`m nmÊ`mda Va§JUmao hm°Q>ob
àmMrZH$mir ApñVËdmV Agbobm _hËdmMm {ZdmgàH$ma
gmJar {H$Umar àXoemV, nd©Vr` àXoemV, gw§Xa {ZgJ© gm¢X`©g¥ï>r
AgUm-è`m àXoemV AgUmao hm°Q>ob
Zem AmUUmar Ðì`o
2.4 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1. n`©Q>ZmMr à_wI AmH$f©Uo ñnï> H$am.
2. Eo{Vhm{gH$ AmH$f©UmMo _hÎd ñnï> H$am.
3. AmH$f©UmMo {d{dY àH$ma gm§Jm.
4. n`©Q>ZmÀ`m _hÎdmÀ`m KQ>H$m_Ü`o gwb^VoMr MMm© H$am .
5. n`©Q>Zm_Ü`o dmhVyH$sMo _hÎd gm§Jm.
6. gmJar dmhVyH$ d hdmB© dmhVyH$sMr _m{hVr Úm.
7. {ZdmgñWmZmMo {d{dY àH$ma ñnï> H$am.
8. hm°Q>obMo {d{dY àH$ma gm§Jm.
9. n`©Q>Zm_Ü`o AmhmamMo _hÎd ñnï> H$am.
2.5 gmam§e …
n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmgmR>r ^maVr` g§ñH¥$VrMo doJionU Am{U Ë`mMo AmH$f©U d XiUdiU g~§Y
ImÌrera Agbm nm{hOo. añVo Am{U XidiUmMo n`m©` øm Jmoï>r n`©Q>H$mÀ`m _ZmdaVr n[aUm_ H$arV
AgVmV. Ë`mZwgma n`©Q>Z {R>H$mU, {ZdS> d dmñVd g_mYmZ `m Jmoï>r àmá hmoVrb. àmMrZ {eH$dU d Ë`mMr
g§doXZm {Q>H$dwZ R>odÊ`mgmR>r n`©Q>ZmMr dmT>Vr gwajm Am{U gwajm ajH$ ho _hËdmÀ`m {R>H$mUr Agbo nm{hOoV.
n`©Q>Z {dH$mgm_Ü`o g_mOmÀ`m gh^mJmMm Iyn _moR>m ^mJ Amho. J«m_rU g_mOmV hmoV Agbobo ~Xb
AmnAmnë`m narZo g_OwZ KoUo JaOoMo Amho. Ë`mVyZM n`©Q>Z gh^mJm_Ü`o gH«$r` hmoÊ`mMo YmS>g Ë`m§À`m_Ü`o
{Z_m©U hmoBb
© . Ë`mM~amo~a J«m_rU g_mOmbm n`©Q>ZmÀ`m {Z`moOZm_Ü`o d ì`dñWmnZm_Ü`o gh^mJr H$ê$Z KoVbo
Va n`©Q>Z ì`dgm` dmTy> eH$Vmo.
Eo{Vhm{gH$ d gm§ñH¥${VH$ n`©Q>Z H$arV AgVmZm Ë`mVwZ {_imbobm \$m`Xm gd© g_mOmbm g_mZVoZ dmQ>Uo
Am{U n`m©daU g§VwbZ Am{U g_mOmÀ`m na§nam§À`m g§ñH¥$VrMo g§VwbZ amIUo ho JaOoMo Amho. eodQ>r gm_mÝ`
g§ñH¥$Vr d n`©Q>ZmMo KQ>H$ Ë`m§À`m àmXo{eH$ nmVirdarb CnbãYVoZwgma _moR>çm AmìhmZmbm AmnU gm_moao
OmD$ eH$Vmo. Ym{_©H$ n`©Q>Z {dH$mgm_Ü`o g_Vmob gmYwZ Ym{_©H$ EoŠ`mMo g§dY©Z AmnU H$ê$ eH$Vmo. naXoer
60
n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mda `m XoemVrb n`©Q>Z {dH$mgmMo ^{dVì` Adb§~yZ Amho. `mgmR>r {d{dY `moOZm
AmImì`m bmJVrb d OmñVrV OmñV n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aVm `oB©b.
2.6 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© nwñVHo$ :
1.
Gupta V.N
Tourism in India.
2.
Bhatia A.K
Tourism Development Principles and Practices.
3.
Chib S.N
Perspective on Tourism in India.
4.
Puri Manohar
Tourism and Hotel Industry.
5.
Srivastava K.K
Tourism in India.
6.
Bryden J.K
Tourism and Development.
7.
Sharma V.M
Tourism in India.
qqq
61
KQ>H$ 3
n`©Q>ZmMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r
(Historical Background)
3.0 C{ÔîQ>ço
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1. àmMrZ, _Ü``wJrZ H$mbI§S>mVrb `wamon Am{U ^maVm_Yrb n`©Q>Z {dH$mg
3.2.2. AmYw{ZH$ H$mbI§S>mVrb n`©Q>ZmMm CX`
3.2.3 n`©Q>ZmMo n[aUm_ (amOH$s`, gm_m{OH$, Am{W©H$, gm§ñH¥${VH$ d n`m©daUr`)
3.3 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
3.4 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.5 gmam§e
3.6 gamdmgmR>r àíZ
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
C{ÔîQ>ço :
1. n`©Q>ZmMm àmMrZ, _Ü``wJrZ, AmYw{ZH$ H$mbI§S>mV Pmbobm {dH$mg H$em nÕVrZo Pmbm ho
g_Oob.
2. AmYw{ZH$ d OZì`mnr n`©Q>Z ì`dgm`mMr {Z{_©Vr H$em nÕVrZo Pmbr `mMr _m{hVr {_iob.
3. n`©Q>Zm_wio hmoUmè`m amOH$s` KQ>H$mda hmoUmè`m n[aUm_mMm Aä`mg H$aVm `oB©b.
4. n`©Q>Zm_wio gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ KQ>H$mda hmoUmè`m n[aUm_mMm Aä`mg H$aVm `oB©b.
5. n`©Q>Zm_wio n`m©daU KQ>H$mdarb n[aUm_mMm Aä`mg H$aVm `oB©b.
6. n`©Q>Zm_wio Am{W©H$ KQ>H$mda hmoUmè`m n[aUm_mMm Aä`mg H$aVm `oB©b.
62
àñVmdZm :
àmMrZ H$mimnmgyZ "n«dmg' hm _mZdr OrdZmMm EH$ A{d^mÁ` KQ>H$ Amho. `m H$mim_Ü`o {d{dY
H$maUm§Zr àdmg Ho$bm OmV Ago. `mV AkmV àXoemMm emoY KoUo, ZdrZ d M_ËH$m[aH$ ñWim§Mm emoY KoUo,
n`m©daUmVrb ZdrZ ~Xb AZw^dUo, Ym{_©H$ ÑîQ>çm n{dÌ ñWim§Zm ^oQ>r XoUo, ì`mnma B. Jmoï>tMm A§V^m©d
hmoVm. àdmgmMr hr Ü`o`o ZdrZ ZmhrV. gÜ`m Á`m _mZdr ì`dgm`mbm "n`©Q>Z' åhUVmV. Ë`mMo _yi àmMrZ
àdmgmV AmT>iVo. "n`©Q>Z' (Tourism) hr g§km "àdmg' (Tour) `m eãXmer g§~§{YV Amho. _mZdr
g§ñH¥$VrÀ`m {dH$mgm_wio n`©Q>Zmg ì`mnH$ ñdén àmßV Pmbo. dmT>Vo ZmJarH$aU, Am¡Úmo{JH$sH$aU,
amhUr_mZ, {ejUmMm àgma, ì`mnma d BVa CÚmoJm§À`m {dH$mgm_wio n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr.
XiUdiUmÀ`m gmYZmMm àgma, n`©Q>Zmbm {_iUmar ì`mnH$ à{gÕr Am{U _w»`Ëdo bmoH$m§_Ü`o n`©Q>Zm~ÔbMr
dmT>Vr AmdS> `m_wio n`©Q>Z hm OmJ{VH$ _hËdmMm ì`dgm` ~Zbobm Amho. n`©Q>Z hr EH$ àmMrZ gd`
Agë`m_wio n`©Q>Z{df`H$ H$moUË`mhr ~m~tMm Aä`mg H$aVmZm Eo{Vhm{gH$ Ñï>rjonm{edm` Vmo AnyU© R>aVmo.
3.2.1
`wamon_Yrb àmMrZ d _Ü``wJrZ H$mbI§SmVrb n`©Q>Z>
àmJ¡{Vhm{gH$ _mZdmbm AZoH$ H$R>rU n[apñWVrbm gm_moao Omdo bmJV Ago. `m H$mim_Ü`o _mZdmÀ`m
hmbMmbr Ë`mÀ`m {XdgmJ{UH$ g§ajUmg§~§{YV hmoË`m. _mZd AÝZ, nmUr Am{U {Zdmam `m AmYma^yV
JaOm§À`m emoYmgmR>r ^Q>H$V hmoVm. hm Zoh_rMm H$ï>Xm` àdmg g§nyU© Hw$Qw>§~mbm H$amdm bmJV hmoVm. _mZd
hm O§JbmVyZ, ImMIi½`m§VyZ XbXb`wŠV ^mJmVyZ àdmg H$aV hmoVm. `m àdmgm_Ü`o _mZdmg ZdrZ
àXoemVyZ ^Q>H§$Vr H$amdr bmJV Ago. `mVyZ ZdrZ nm`dmQ>m {Z_m©U hmoV Joë`m. Aemdoir àdmg H$aUo
_moR>çm YmS>gmMo H$m`© hmoVo VgoM `mbm H$m¡eë`mMr JaO ^mgV Ago. Ë`mM~amo~a dÝ`Ord VgoM BVa
{eH$mar d ^Q>Š`m OmVrer g§Kf© H$amdm bmJV hmoVm. `mdoir gd© JaOm nyU© hmoÊ`mgmaIo {R>H$mU {_imë`mg
VoWo _mZd ahmV hmoVm. `m {R>H$mUr {eH$ma Am{U h§Jm_r AÝZmMr gmo` CnbãY hmoV Ago. nwT>rb H$mimV
A½ZrMm emoY, hË`mam§Mm dmna Am{U Kao ({Zdmg) ~m§YÊ`mÀ`m j_VoÀ`m {dH$mgm_wio _mZdmÀ`m
àdmgmÀ`m H$jm é§Xmdë`m. A½ZrÀ`m emoYm_wio àmMrZ _mZdmg g§ajU d C~Xma dmVmdaUmMr {Z{_©Vr
Pmë`mZo àdmg gwIH$a ~ZV Jobm. hË`mao dmnaÊ`mMr j_Vm Am{U Ka ~m§YÊ`mÀ`m j_Vo_wio àmJ¡{Vhm{gH$
H$mbI§S>mV _mZdmbm àdmgmÀ`m Zì`m g§Yr àmßV Pmë`m. Á`m {R>H$mUMo dmVmdaU {eH$margmR>r Am{U AÝZ
Jmoim H$aÊ`mgmR>r nmofH$ Zgob Aem {damoYm^mgr dmVmdaUhr `m Jmoï>r_wio {Zdmg H$aÊ`mg ghmæ`^yV
R>aë`m. `m_wio _mZd _moR>çm à_mUmV àdmg H$é bmJbm. AemàH$mao àmJ¡{Vhm{gH$ H$mimV Oar _mZdmMm
àdmg IS>Va Am[U g§ajUÑîQ>çm ZH$mamË_H$ Agbm Var `m H$mbI§S>mV _mZdmbm g§nyU© OJ^a ^«_§Vr
H$aÊ`mnmgyZ H$moUrhr amoIy eH$bo Zmhr.
Zdmí_`wJrZ H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z
Zdmí_`wJmMr gwédmV B.g.ny. 10,000 nmgyZ Pmbr Ago _mZbo OmVo. `m H$mbI§S>mV _mZd hm
63
OmñVrV OmñV pñWañWmda Pmbm. Ë`mMo énm§Va eoVr g_mOm_Ü`o hmoD$Z àmW{_H$ g§ñH¥$VrMm {dH$mg Pmbm.
hm H¥$fH$ g_mO AZoH$ ÑîQ>çm nmfmU`wJrZ _mZdmnojm àJV hmoVm. `m H$mbI§S>mV _mZdmMr {ZpíMV
ñdénmMr AÝZmMr gmo` VgoM Ë`mÀ`m gmR>dUwH$sMr OmUrd Pmë`mZo {eH$mar H$arVm ZdrZ {R>H$mUr
^Q>H§$VrMo à_mUo H$_r Pmbo. Zdmí_`wJ H$mbI§S>m_Ü`o H$mhr ZdrZ emoY ho _mZdmMo àdmgmMo ñdén
H$m`_ñdénr ~XbUmao R>abo. B{OßV_Ü`o gmYmaU B.g.ny. 4000 Xaå`mZ OhmO ~m§YUrg gwédmV Pmbr.
`mVyZ g_wÐ àdmgmbm MmbZm {_ibr. `mM Xaå`mZ àmÊ`m§Zm _mUgmiyZ Ë`m§Mm Cn`moJ dmhVwH$sgmR>r
_moR>çm à_mUmV hmoD$ bmJbm. {Vgam _hÎdmMm emoY åhUOo MmH$mMm hm gmYmaU B.g.ny. 3500 À`m
gw_mamg gw_o[aAZ bmoH$m§H$Sy>Z bmJbm. MmH$mÀ`m emoYm_wio _mZdm~amo~aM Ë`mbm bmJUmè`m dñVyÀ`m
hmbMmbtZm MmbZm {_imbr. AemàH$mao àË`oH$ {dH$mgmMr AdñWm _mZdm§À`m n`©Q>ZmÀ`m énaofoda à^md
Q>mH$Umar R>abr. `m_wio àdmgmVrb AS>MUr H$_r hmoÊ`mg _XV Pmbr Am{U _mZdr àdmg H$mhr _¡bm§nmgyZ
dmT>V OmD$Z eoH$S>mo _¡bmn`ªV nmohMbm.
Zdmí_`wJ H$mimXaå`mZ Pmboë`m gm§ñH¥${VH$ d Ym{_©H$ ~m~tÀ`m CX`m_wio `m H$mimVrb n`©Q>Zmbm
Ym{_©H$ d M¡VÝ`_` hoVy§Mr OmoS> bm^br. `mnyduÀ`m g_mOmMm àdmgmMm CÔoe {eH$ma d AÝZ Jmoim H$éZ
OrdZ OJUo hm hoVw hmoVm. na§Vy `m H$mimV H¥$fH$ g_mOmZo H$mhr doi AmZ§X {_idÊ`mgmR>r d CËgdm§gmR>r
H$mT>bm. g_mOmVrb H$mhr bmoH$ ho H§$Q>mim KmbdÊ`mgmR>r, VgoM doJdoJù`m JyT>VmnyU© VgoM AgmYmaU
gm¢X`m©Mm AmñdmX KoÊ`mg n`©Q>Z H$é bmJbo. Zdmí_`wJ H$mimV _mZdmbm pñWaVm bm^ë`mZo VgoM
YmÝ`mMo A{V[aŠV CËnmXZ, dmT>Vm ì`mnma `m_wio _mZdmbm [aH$m_m doi {_iy bmJbm. `m_wio _mZdmÀ`m
[aH$må`m doio_Ü`o d gmYZgm_J«r IM© H$aÊ`mÀ`m n`m©`m_Ü`o dmT> hmoD$Z n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr.
àmMrZ ZmJarH$aUmVyZ n`©Q>Zmbm {_imbobr MmbZm
àmW{_H$ n`©Q>Z ho _w»`Ëdo ì`mnma d dñVy§À`m XodmUKodmUrer g§~§{YV hmoVo. H¥$fH$ g_mOm_wio
emídV AÝZ, nmUrnwadR>m H$mhr A§er g§ajU Am{U pñWaVm `m JmoîQ>r n`©Q>H$m§Zm {_imë`m. hr g§ajUmMr
^y{_H$m nañna XodmUKodmU VgoM eoOmarb g§ñH¥$Vr d gmYZm§À`m XodmUKodmUrg àoaH$ R>abr. `mVyZM
ì`mnmanyaH$ n`©Q>ZmMm {dH$mg Pmbm. Aem `m ì`mnmar n`©Q>ZmVyZ nañna XodmUKodmUrMm {dH$mg g_yhm§_Ü`o
dmT>bm. B.g.ny. ghmì`m eVH$mÀ`m Xaå`mZ ZmÊ`m§Mm emoY hm n`©Q>Zmg MmbZm XoUmam KQ>H$ R>abm.
ZmÊ`m§À`m emoYmnydu _m¡ë`dmZ d AmH$f©H$ Xm{JZo, hË`mao, Ap½ZÀ`m {Z{_©VrMr {d{dY gmYZo `m§Mm dmna
XodmUKodmUrg hmoV Ago. ZmÊ`mÀ`m emoYm_wio àdmg H$aVmZm _m¡ë`dmZ, A{Ve` OS> gm{hË` Zo-AmU
H$aÊ`mMm Ìmg H$_r hmoD$Z XodmUKodmUrg d n`m©`mZo àdmg gmo`rMm Pmbm. ì`mnma d dm{UÁ`mgmR>r
àdmghr àmMrZ ZmJarH$aUmVrb gm_mÝ` Jmoï> hmoVr. dmT>Vo ZmJarH$aU, VgoM ì`mnma C{X_mV Pmbobr dmT>
Ë`m_wio n`©Q>ZmMm AmZ§X dmT>V Jobm. J«rg, B{OßV Am{U amo_ g_mOmZo _wŠVnUo àdmgmMm AmZ§X
dmT>{dÊ`mgmR>r Amdí`H$ gmYZm§Zm àmoËgmhZ {Xbo. Aem àH$maÀ`m gwYmaboë`m àdmgm_wio àË`oH$ bhmZ_moR>çm gm_«mÁ`mÀ`m {dH$mgmbm MmbZm {_imbr.
64
dmT>Ë`m l_ {d^mOZm_wio àmMrZ H$mimVrb n`©Q>ZmÀ`m dmT>rbm CÎmoOZ {_imbo. OgOem àmMrZ
g§ñH¥$Vr {dñVmarV hmoV Jobm VgVgo bmoH$g§»`oMo {d^mOZ, l_ d H$m`m©da AmYmarV dJm©_Ü`o Pmbo. `m
{d^mOZm_wio OJÊ`mgmR>r Amdí`H$ V`ma Jmoï>tÀ`m nañna XodmUKodmUrMr JaO nS>br. `m nañna
XodmUKodmUrVyZ àdmgmMr JaO ^mgbr. ì`mnmam_wio {\$aË`m bmoH$m§_Ü`o {d{dY dñVy VgoM doJdoJù`m
g§ñH¥$VrVrb H$ënZm§Mr XodmUKodmU Pmbr. `mH$mimV g_wÐ_mJm©Zo àdmgmbm _moR>çm à_mUmV gwédmV Pmbr.
amo_Z d B{OßV g§ñH¥$Vr ^y_Ü` g_wÐmÀ`m^modVr H|${ÐV Pmë`m hmoË`m. añVogwÕm g¡{ZH$ hmbMmbr d dñVy§À`m
XodmUKodmUrV ghmæ`H$ R>abo. OgOgm H$mi Amobm§S>V Jobm VgVem àmW{_H$ nm`dmQ>m§Mo nwT>rb H$mimV
O_rZrdarb ì`mnmar _mJm©V énm§Va Pmbo. `m _mJm©Mm Adb§~Z d Ë`m_Ü`o gwYmaUm Ho$ë`mZo ho _mJ©
añË`m§À`m {dH$mgmVrb àmW{_H$ KQ>H$ R>abo. àmMrZ H$mim_Ü`o aoer_ añË`m§À`m {dH$mgmZo n`©Q>Zmbm
MmbZm {_imbr. gmYmaUnUo 12,000 {H$._r. A§VamMm hm añVm ^y_Ü` g_wÐ Vo n°{g{\$H$ g_wÐmÀ`m
Xaå`mZ hmoVm. hm aoer_ añVm OJmVë`m _hÎdmÀ`m ZmJar g§ñH¥$Vr d ì`mnmar H|$Ðm_YyZ OmV hmoVm. MrZ,
^maV, à{e`m, _ogmonmoQ>o{_`m (B{OßV), J«rg, amo_Z `m g§ñH¥$VtZm OmoS>Umam hm añVm hmoVm. `m H$mimV añVo
_mJm©da {d{dY gmo`rgw{dYm n`©Q>H$m§Zm CnbãY Ho$boë`m hmoË`m. `m_Ü`o n`©Q>H$m§Zm amhÊ`mgmR>r Y_©emim
~m§Yë`m hmoË`m. VgoM àmÊ`m§gmR>r gwÕm gmo`rgw{dYm CnbãY H$aÊ`mV Amë`m hmoË`m. Ë`mH$mir àdmg hm
nm`r, KmoS>çmÀ`m nmR>rdéZ VgoM N>moQ>oN>moQ>o _oUo Oo Jwbm_m§H$Sy>Z qH$dm ZmoH$am§H$Sy>Z CMbbo OmV `mVyZ Ho$bm
OmV hmoVm.
àmMrZ H$mimV BamU, B{OßV, Aa~, _gmonmoQ>mo{_`m Am{U qgYy_Yrb ehao EH$_oH$m§Zm ì`mnmamZo
OmoS>br Jobr hmoVr. `m H$mim_Ü`o H$ënZmeŠVr d Zd{Z{_©VrMr AmH$m§jm AgUmè`m VéU dJm©g _moR>çm
à_mUmV g§Yr CnbãY Pmbr hmoVr. ho n`©Q>H$ ì`mnmar Vm§S>çmgmo~V àdmg H$aV hmoVo. Ë`m_mJrb Ë`m§Mm
CÔoe n¡gm, àmßVr ZgyZ ZdrZ {R>H$mUo nmhUo, VgoM ZdrZ bmoH$m§Zm ^oQ>r XoUo hm hmoVm. `m_wio Ë`m§À`m
kmZmÀ`m H$jm é§XmdV Joë`m. AemàH$mao àmMrZ ZmJarH$aUm_wio n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr. `m H$mim_Ü`o
Imbrb {Z_m©U Pmboë`m g§ñH¥$Vr_wio n`©Q>Z {dH$mgmbm àmoËgmhZ {_imbo.
_ogmonmoQ>o{_`m
àmMrZ H$mbI§S>m_Ü`o _ogmonmoQ>o{_`m g§ñH¥$Vr_wio _moR>çm à_mUmV n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr. `w\«o${Q>g
d Q>m`{J«g `m XmoZ ZÚm§_Yrb gwnrH$ àXoem_Ü`o VgoM Am{e`m, Am{\«$H$m Am{U `wamon `m§À`mVrb _Ü`
{R>H$mUr `m g§ñH¥$VrMm CX` Pmbm. `oWrb nmofH$ dmVmdaU d ZÚm§Mr Imoar `m_wio _mZd _moR>çm à_mUmV
eoVrH$S>o AmH${f©bm Jobm. ^Q>Š`m AdñWoVrb _mZdmMo énm§Va pñWa g_mOm_Ü`o Pmbo. `mVyZ ZmJarH$aUmbm
MmbZm {_iyZ n`©Q>Z dmT>rg bmJbo. _moH$im doi d Am{W©H$ g_¥Õr_wio CƒdJu` n`©Q>ZmH$S>o AmH${f©V hmoV
Jobm. gwédmVrÀ`m H$mim_Ü`o Ca d {Zßnya `m àemgH$s` eham§Zm n`©Q>ZÑîQ>çm _hÎd àmßV Pmbo. `m
{R>H$mUr CÀMdJu` bmoH$ AmZ§X {_i{dÊ`mgmR>r `oWo OmV hmoVo. `m_wio hr ehao JXuZo ^éZ Jobr hmoVr.
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-5
65
`mMm n[aUm_ `m eham§À`m AmgnmgÀ`m IoS>çm§_YyZ n`©Q>H$m§Zm {d{dY gmo`r gw{dYm nwa{dë`m Omdy
bmJë`m. `m_wio hr {R>H$mUo nwT>rb H$mimV n`©Q>ZÑîQ>çm {dH${gV Pmbr. _ogmonmoQ>o{_`m§Mo ZmJarH$aU
npíM_oH$S>rb ZmB©b Imoè`mnmgyZ Vo nyd}H$S>rb qgYy Imoè`mn`ªV {dñVmarV hmoV Jobo. `mVyZ n`©Q>ZmÀ`m H$jm
é§XmdV Joë`m. B{OËn_Yrb B.g.ny. 1244 _Yrb {na°{_S>darb {ebmboIm§_Ü`o n`©Q>Zmg§~§YrMr _m{hVr
CnbãY hmoVo. `m {ebmboIm_Ü`o n`©Q>H$ Ym{_©H$ d {OkmgonmoQ>r `m àXoem§Zm ^oQ> XoV hmoVo `m§Mr Zm|X
AmT>iVo. _mogmonmoQ>o{_`m g§ñH¥$VrMm CX` d {dH$mgm_wio n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr.
J« r H$
àmMrZ J«rH$_Ü`o n`©Q>Z {d{dY H$maUm§gmR>r Ho$bo OmV hmoVo. `m_Ü`o Á`m§À`mH$S>o Amdí`H$ gmYZm§Mr
CnbãY Ago Vo n`©Q>H$ dma§dma Ym{_©H$ H$m`m©gmR>r n`©Q>Z H$aV hmoVo. Ym{_©H$ ñWio hr Ym{_©H$ hoVy§Zr d
CËgwH$VonmoQ>r n`©Q>Zmg ghmæ`H$ R>abr. àmMrZ J«rH$ bmoH$ Am°bng, Ooégbo_ d amo_À`m Ym{_©H$ ñWim§Zm
^oQ>r XoV hmoVo. J«rg_Yrb Ym{_©H$ CËgdmVyZ Am{U Ë`m§À`m AmH$f©UmVyZ gm§ñH¥${VH$ KQ>H$m§Mm {dH$mg Pmbm.
Ogo H$s, J«rH$_Ü`o Xa Mma dfmªZr EH${ÌV `oD$Z Am°qb{nH$ ñnYm© (B.g.ny. 776) ^é bmJë`m. `m Xaå`mZ
{d{dY _Zmoa§OZ, H$bmXe©Z d Ioim§À`m ñnYm© ^adë`m OmD$ bmJë`m. `m_Ü`o gh^mJr hmoÊ`mg _moR>çm
à_mUmV bmoH$ `oV hmoVo. gm_mÝ`nUo Am°qb{nH$ ñnYm© `m VoWrb à{gÕ n`©Q>Z ñWim§À`m {R>H$mUr ^aV
AgV. Aem Ioim_YyZ J«rH$ ZmJarH$m§À`mV n`©Q>Z ^mdZm dmT>rg bmJbr. J«rH$m§À`m n`©Q>Zm{df`Mo
AmH$f©U ho "hmo_a' Zo {b{hboë`m "AmoS>rgr' ZmdmÀ`m _hmH$mì`mVyZ ñnï> hmoVo. AemàH$mao J«rH$ Ioi,
Ym{_©H$ H¥$Ë`o VgoM J«rH$ gm{hË` d J«rH$ VÎdkmZmZo Amig KmbdÊ`mgmR>r d ñdV:Mm {dH$mg
gmYÊ`mgmR>r n`©Q>Zmbm MmbZm {Xbr.
amo_
à^mdr V§ÌkmZ, Am{W©H$ d amOH$s` {dH$mgm_wio àmMrZ amo_Zbm CÀMñVar` n`©Q>ZmMr pñWVr àmßV
H$aUo eŠ` Pmbo. amo__Ü`o dmT>Ë`m A\$mQ> bmoH$g§»`o_wio n`©Q>ZmMm {dH$mg hmoÊ`mg _XV {_imbr. amo_À`m
gm_«mÁ` {dñVmam_wio VgoM A§VJ©V pñWaVm d g§ajU `m ~m~t_wio amo__Ü`o hOmamo bîH$ar _mJ© V`ma Pmbo
d Ë`m§Zm g§bp½ZV Aer {dlm_J¥ho {Z_m©U Pmbr. n[aUm_r amo_Z n`©Q>H$m§Zm {d{dY gmYZgw{dYm {_imë`m.
Ë`m§À`mH$S>o _moR>çm à_mUmV _moH$im doi Am{U g_wÕr_wio amo_Mm C_amd dJ© àdmgmMm AmZ§X bwQ>rV hmoVr.
`mVyZM amo__Ü`o n`©Q>H$m§gmR>r _mJ©Xe©H$ nw{ñVH$m-ì`dgm`mMm CX` Pmbm. àmMrZ amo__Ü`o Xwgao Ka
(Second Home) hr g§H$ënZm CX`mg Ambr. Á`m bmoH$m§Zm eŠ` hmoVo Ago bmoH$, {ZgJ©aå` {R>H$mUr
Xwgè`m KamMr _mbH$s {_idyZ (Second Home Ownership) amo__Yrb CÝhmù`mnmgyZ g§ajUmgmR>r
VoWo amhÊ`mg OmV hmoVo. VgoM n`©Q>H$m§À`m gmo`rgmR>r añË`m§À`m ~m§YUrVyZ Ë`m§Mo Omio {Z_m©U hmoD$Z
ZonëgÀ`m {H$Zmè`mda [agm°ëQ>©Mr {Z{_©Vr _moR>çm g§»`oZo Pmbr. AemàH$mao g§nyU© _oS>rQ>o[a`Z H$mbI§S>mVhr
N>moQ>r-N>moQ>r _mgo_mar IoS>çm§Mo g_wÐ{H$Zmè`mdarb [agm°Q>©g²_Ü`o énm§V[aV Pmbo. `mVyZ _moR>çm à_mUmV
_ÚnmZ, g_ma§^ Am{U gy`© ñZmZ øm Jmoï>r gmd©O{ZH$ {R>H$mUr {Xgy bmJë`m. nyduMr n`©Q>ZmMr H$ënZm
66
ì`mnma, Amamo½` d Ym{_©H$ hoVyZo hmoVr nU amo_Zm§Zr n`©Q>ZmÀ`m g§H$ënZoV amoOÀ`m {XZH«$_mVyZ gwQ>H$m
{_idUo d AmZ§XàmßVr Am{U ñdV:bm Jw§VdyU R>odUo Aem ~m~tMm Zì`mZo g_mdoe H$éZ n`©Q>Zmbm ì`mnH$
ñdén {Xbo.
_ogmonmoQ>o{_`m, J«rH$, amo_, g§ñH¥$VrÀ`m {dH$mgm_wio n`©Q>ZmMm nyduMm CÔoe ì`mnmar d Ym{_©H$ hoVy
hmoVm. nU n`©Q>ZmÀ`m `m g§H$ënZoV amoOÀ`m {XZH«$_mVyZ gwQ>H$m {_idUo d AmZ§X àmßVrgmR>r n`©Q>Z `m
~m~tMm Zì`mZo g_mdoe Pmbm. `mVyZ nwT>rb H$mimV n`©Q>Zmbm ì`mnH$ ñdén àmßV Pmbo.
_Ü` H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z
amo_Z gm_«mÁ`mÀ`m$AñVmZ§Va n`©Q>Zmda _moR>m n[aUm_ Pmbm. `m H$mimV àdmg hm AË`§V H$ï>Xm`H$
d IS>Va ~Zbm. `mMm n[aUm_ åhUOo `m H$mimVrb n`©Q>Zmbm ñWm{ZH$ OÌm, CËgd Am{U Ym{_©H$ H¥$Ë`mMo
ñdén àmßV Pmbo. `m H$mbI§S>mVrb n`©Q>ZmMm EH$ à{gÕ ^mJ åhUOo CËñ\y$V© n`©Q>Z. ho n`©Q>Z
VrW©`mÌmñdénmV hmoVo. `m VrW©`mÌm§Mm àdmg IS>Va d AZoH$ g_ñ`m§Zr ^abobm hmoVm. _Ü` H$mbI§S>mÀ`m
{Vgè`m eVH$mnmgyZ Aem àdmgmVrb ì`ŠVrMr g§»`m dmT>V Jobr. gm_mÝ`nUo `m H$mim_Ü`o VrZ
_hÎdmMr Ym{_©H$ ñWio hmoVr. `m_Ü`o Ooégbo_, amo_ Am{U Zm°W© doñQ> ñnoZ_Yrb g°Q>rJmo- S>r H$m°nmoñQ>ob `m
à{gÕ ñWim§Mm g_mdoe hmoVm. B.g. 1300 n`ªV gmYmaUnUo 3,00,000 `mÌoH$é§Zr amo_bm àË`oH$ dfu
^oQ> {Xë`mMm CëboI Amho. `m H$mimV ñWm{ZH$ ghbrhr à{gÕ nmdë`m hmoË`m. Ogo H$s, B§J«Or `mÌoH$é§Mr
H±$Q>oZ~ar [H§$dm qdMoñQ>abm ^oQ> hm àdmg ghbrnojm AmpË_H$ AmZ§XàmßVrÀ`m hoVyZo hmoV Ago.
_Ü` H$mbI§S>mV àdmg hm nm`r qH$dm KmoS>çmdéZ Am{U eŠ` hmoBb
© Voìhm ~moQ>rVyZ Ho$bm OmV Ago.
_moR>çm `mÌm OoWo XmQ> bmoH$dñVr AWdm OoWo àdmem§Zm gmYZgw{dYm CnbãY hmoVrb Aem Ym{_©H$ {R>H$mUr ^aV
hmoË`m. `m à{gÕ {R>H$mUr n`©Q>H$m§Zm Y_©emim§À`m gmo`rgw{dYm CnbãY hmoË`m. n`©Q>H$ ho JQ>m-JQ>mZo àdmg
H$aV AgV. `m_mJrb Ë`m§Mm CÔoe dmQ>_mar, bwQ>ménmgyZ g§ajU Am{U nañna ghH$m`© hm hmoVm. B§½b§S>_Ü`o
`mÌoÀ`mdoir ~è`mM à_mUmV ~§YZo bmXbr hmoVr. hr ~§YZo Jar~ àdmem§Zm A{YH$ OmMH$ hmoVrb. `mÌo_Yrb
àdmgr ho Ym{_©H$ H¥$Ë`mgmR>rM O_bobo AmhoV H$m `mMr ImÌr H$aÊ`mgmR>r Ë`m§Mr PS>Vr KoVbr OmV Ago.
Á`m `mÌoH$éH$S>o Ë`m§À`m ñWm{ZH$ Y_©Jéw Mm nmg qH$dm nÌ AmT>iV Zgo, Ë`m§Zm _ma XoD$Z naV nmR>{dbo OmV
Ago. `m_mJrb CÔoe H$m_Jmam§À`m Midir XS>nUo, VgoM {^jwH$d¥Îmr Zï> H$aUo d {damoY XS>nUo hm hmoVm. `m
H$mim_Ü`o `mÌoH$é§À`m gmo`rgw{dYogmR>r Y_©emim ~m§Yboë`m hmoË`m. `m Y_©emio_Ü`o {nÊ`mÀ`m nmÊ`mMr d
AÝZmMr gmo` Ho$br OmV Ago. VgoM Ym{_©H$ dñVyMr {dH«$s, JmB©S>Mr gw{dYm CnbãY Ago.
nwZéÁOrdZ H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z
(Renaissance)
Ym{_©H$ n`©Q>ZmÛmao AmZ§X, {ejU Am{U Ym{_©H$ ñWio nmhUo hm hoVy gmÜ` Pmbm. `mVyZM nwT>o
gm_m{OH$ ~Xb {Z_m©U hmoD$Z d¡`pŠVH$ {dMmambm Zdr {Xem {_imbr. ì`ŠVr OmñVrV OmñV Mm§Jë`m
àVrMo OrdZ, {ejU, g§ñH¥$Vr, H$bm d {dkmZmMm emoY KoD$ bmJbm. Aem `m _hÎdmÀ`m Q>ßß`mg
67
"nwZéÁOrdZ H$mbI§S>' åhQ>bo OmVo. gmYmaUnUo hm H$mbI§S> Mm¡Xmdo Vo gVamdo eVH$ `m Xaå`mZMm hmoVm.
n`©Q>ZmÀ`m B{Vhmgm_Ü`o nwZéÁOrdZ H$mbI§S> hm _hÎdmMm Q>ßnm R>aVmo. `wamonmVrb BQ>br_Ü`o Pmboë`m
ZdZdrZ gwYmaUm, añVo {dH$mg, eharH$aU `m_wio n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr. 15 ì`m eVH$mÀ`m
AIoan`ªV BQ>brMr àJVr bjdoYH$ R>abr. `m H$mbI§S>mV BQ>br ho `wamonMo Am{W©H$ d gm§ñH¥${VH$ ZoV¥Ëd
H$aV hmoVo. `m H$mbI§S>mXaå`mZ `wamonmVrb "J«±S> Qy>a' hr g§H$ënZm CƒdJu` àdmem§À`m_Ü`o {Z_m©U Pmbr.
J«±S> Qy>a
(Grand Tour)
[~«Q>re A_ra C_amdm§À`m _wbm§Zm {ejUmMm AZw^d XoÊ`mgmR>r "J«±S> Qy>a' Mr gwédmV Pmbr.
gmYmaUnUo `m ghbrMr gwadmV B§½b§S>_Ü`o gwé Pmbr. J«±S> Qy>aMm gmYmaUV: H$mbI§S> 1500 Vo 1820
Xaå`mZMm hmoVm. `m ghbr_Ü`o VéU àdmgr, Ë`mMo ZmoH$a Am{U {ejH$ `m§Zm \«$mÝg, amo_ _YyZ B§½b§S>À`m
naVrÀ`m _mJm©da O_©Zr d ZoXab±S>_mJ} ZoV AgV. `m ghbr_Ü`o BQ>brÀ`m Z¡g{J©H$ d gm§ñH¥${VH$ ehamMm
g_mdoe hmoVm. gwédmVrÀ`m H$mimV `m ghbr gmYmaUnUo Aä`mgH«$_mÀ`m ì`mnH$Vo_wio OdiOdi 40
_{hZo MmbV hmoË`m. `m J«±S> Qy>a _wio n`©Q>Z ho ì`mnma, Y_© Am{U bîH$ar hmbMmbtÀ`m hoVynbrH$S>o Jobo
hmoVo. {ejU, g§ñH¥$Vr, ñdmñW, AmZ§X, CËgwH$Vm, {dkmZ, ì`ŠVr_Ëd {dH$mg, H$bm Am{U Z¡g{J©H$ AZw^d
ho n`©Q>ZmMo hoVy ~Zbo. Oo _Ü`H$mbrZ n`©Q>ZmÀ`m nojm \$maM doJio hmoVo. ì`ŠVrÀ`m àdmgmMm hoVy ZdrZ
g§ñH¥$Vr Am{U ZdrZ d¡km{ZH$ emoYm~Ôb _mhrV H$éZ KooUo hm hmoVm. d¡km{ZH$ emoYmMo énm§Va V§ÌkmZmV
hmoD$Z àdmgmÀ`m gmo`tMr CnbãYr Pmbr. OhmO ~m§YUr, ^m¡Jmo{bH$ n[ajU, Zm¡XbmMo H$m¡eë` Am{U
à{ejU VgoM ZH$mem{Z{_©VrÀ`m V§ÌkmZm_wio bm§~ nëë`mMm àdmg ObX d gwa{jV ~Zbm. Z¡g{J©H$
KQ>Zm§Mo {Z[ajU H$aÊ`mgmR>rÀ`m àdmgm_wio J«±S> Qy>abm CÎmoOZ {_imbo. 17 ì`m eVH$mÀ`m eodQ>À`m
H$mimV boIH$, H$bmH$ma `m§Zr Vm{ÎdH$ _yë`o, Z¡g{J©H$ gm¢X`© d {ZgJm©À`m AZoH$ ~m~t~Ôb Amnbr _Vo
_m§S>ë`mZo gm_mÝ`m§Mm Ë`mH$S>o ~KÊ`mMm Ñ{ï>H$moZ ~Xbbm. J«±S> Qy>aÀ`m eodQ>À`m H$mimn`ªV gmYmaUnUo `m
ghbr Mma _{hÝ`m§Mm hmoD$Z n`©Q>H$m§Mr g§»`m dmT>br. 1800 À`m Xaå`mZ J«±S> Qy>aMm _moR>m ^mJ hm CÀM
d _Ü`_dJu` g_mOmZo ì`mnbobm hmoVm. AemàH$mao n`©Q>Z ho d¡`{ŠVH$ àdmgmVyZ AmZ§XmgmR>r àdmg Ago
~ZV Jobo d Ë`mVrb e¡j{UH$ Ñï>rH$moZ _mJo nS>bm.
g_wÐ {dhma
(Spa)
J«S± > Qy>a `m C_amd dJm©V OmñV à{gÕ hmoË`m Ë`mMdoir B§½b§S> d `wamon_Yrb ehao àmMrZ amo_Z
H$mbI§S>mà_mUo "g_wÐ {dhma' n`©Q>ZmÛmao à{gÕ PmoVmV Ambr. ho "g_wÐ {dhma' n`©Q>Z Amamo½`{df`H$
\$m`ÚmÀ`m Ñ{ï>H$moZmVyZ "nmUr A§Jmda KoU'o `m AmYmamda hmoV.o "g_wÐ {dhma' n`©Q>Zm_wio g_wÐ {H$Zmè`mdarb
{dlm_J¥ho `m§Mm {dH$mg Pmbm. B.g. 1562 _Ü`o {dë`_ Q>Za© `mZo àH$m{eV Ho$boë`m nwñVH$m_Ü`o nmÊ`mÀ`m
Am¡fYr JwUY_m©{df`H$ _m{hVr_wio bmoH$ `m g_wÐ {dhmamH$S>o AmH${f©V Pmbo. `m_wio B§½b§S>_Ü`o g_wX« {dhmamH$S>o
_moR>çm à_mUmV dmT> Pmbr. `mVyZM ñnm {df`H$ {dMmam§Mm àgma g§nUy © `wamon^a Pmbm.
68
WmoS>Š`mV `m H$mbI§S>m_Ü`o g_wÐ {dhma {dlm_J¥hm§Mo énm§Va Amamo½`{df`H$ {dlm_J¥h qH$dm Am¡fYr
{df`H$ H|$Ðm_Ü`o Pmbo. `m H$mimV "g_wÐ {dhma' H$aUo hm dm{f©H$ {XZH«$_mVrb KQ>H$ R>éZ CÀM d{U©`m§Mr
EH$ gm_m{OH$ ~m~ R>abr. g_wÐ {dhma {dlm_J¥hm_Ü`o OmñVrV OmñV gmo`r CnbãY H$aÊ`mV Amë`m.
Z§VaÀ`m H$mimV `m {dlm_J¥hm§Zr _Ü`_dJu` n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V Ho$bo. Aem àH$mao 17 ì`m eVH$mÀ`m
eodQ>rg n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mg Am{U g_wÐ{H$Zmè`mda ZdrZ {dlm_J¥hm§Mr {Z{_©Vr H$aÊ`mg "g_wÐ
{dhma' àoaH$ R>abo. Va 18 ì`m eVH$mÀ`m Amgnmg "g_wÐ {dhma' ho n`©Q>H$m§Mo _hÎdmMo d AmH$f©H$ n`©Q>Z
H|$Ð R>abo.
^maVm_Yrb àmMrZ d _Ü``wJrZ H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z
^maVmbm àXrK© Aer Eo{Vhm{gH$ gm§ñH¥${VH$ d Ym{_©H$ na§nam bm^br Amho. àmMrZ ^maVr` g§ñH¥$Vr
hr OJmVrb EH$ àJV g§ñH¥$Vr g_Obr OmVo. `m XoemV qhXy, _wpñb_, O¡Z, ~m¡Õ Am{U {¼íMZ Y{_©`m§_wio
EH$ doJir d gd©g_mdoeH$ g§ñH¥$Vr {Z_m©U Pmbr Amho. `mVyZ `m Xoembm EH$ g§nÝZ ì`ŠVr_Ëd bm^bobo
Amho. XoemV AmO eoH$S>mo Ym{_©H$, Eo{Vhm{gH$ d gm§ñH¥${VH$ ñWio n`©Q>Z H|$Ðo åhUyZ à{gÕ AmhoV.
^maVmMm ì`mnH$ {dñVma, {d{dY joÌmVrb doJionUm `m_wio OJmVrb àË`oH$ n`©Q>H$mbm H$mhrZm H$mhr
XoÊ`mMr j_Vm `m XoemV Amho. `oWrb eoH$S>mo Ym{_©H$, n{dÌ ñWio, àmMrZ Eo{Vhm{gH$ dmñVy§Mo gm¢X`©
OJ^amVrb n`©Q>H$m§Zm Amnë`mH$S>o AmH${f©V H$aVmV. VgoM `m XoemÀ`m B{VhmgmZo n`©Q>Z joÌmÀ`m
{dH$mgmda Amnbm R>gm C_Q>{dbm Amho. Ë`m_wioM n§{S>V Zohé§Zr Amnë`m "{S>ñH$ìhar Am°\$ B§{S>`m' `m
J«§WmV åhQ>bo Amho H$s, "nydu `oWo Ago bmoH$ hmoD$Z Jobo H$s, Ë`m§Zm OrdZ åhUOo H$m` Vo H$ibobo hmoVo.
Ë`m§Zr Ë`m§À`m {dÛVoZo `m XoemMm gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg KS>{dbm, Vmo hOmamo df© {Od§V Amho.'
àmMrZ H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z
^maVr` n`©Q>ZmMm B{Vhmg nmhVm àmMrZ H$mimnmgyZ "n«dmg' hm `oWrb _mZdr OrdZmMm EH$
A{d^mÁ` ^mJ Amho. gwédmVrÀ`m H$mim_Ü`o AmOÀ`m AmYw{ZH$ `wJmVrb n`©Q>ZmgmaIo H$moUVohr ñdén
ZìhVo. àmMrZ H$mim_Ü`o ^maVmV {d{dY CÔoemZo n`©Q>Z Ho$bo OmV Ago. `m_Ü`o àm_w»`mZo nwT>rb CÔoem§Mm
g_mdoe n`©Q>Zm_Ü`o hmoVm.
Ym{_©H$ CÔoe
^maV hm AZoH$ Y_mªMr OZZr Amho. àmMrZ H$mimV ^maVm_Ü`o qhXy, ~m¡Õ, O¡Z `m à_wI Y_m©Mm CX`
d {dH$mg Pmbm. H$mhr Y_m©Mm OJmV BVa ^mJmV àgma Pmbm. `mVyZM ^maVm_Ü`o Ym{_©H$ n`©Q>Zmg MmbZm
[_imbr. Ym{_©H$ {R>H$mUr ^oQ>r {Xë`mZo em§Vr d nmnmVyZ _wŠVr {_iVo Aer ^mdZm `oWrb bmoH$m§_Ü`o hmoVr.
qhXyÀ`m àmMrZ J«§WmV Ago Z_yX Ho$bo Amho H$s, "XoemVrb MmaYm_ `mÌm Ho$ë`m{edm` _Zwî`mbm _wŠVr
{_iV Zmhr.' `m Ym{_©H$ ^mdZoVyZ OJÝZmWnwar, am_oída, ÛmaH$m d ~{ÐZmW hr Ym{_©H$ ñWio {dH${gV
Pmbr. `m_wio `oWo _moR>çm à_mUmV n`©Q>H$ ^oQ>r XoV hmoVo. VgoM H$m§Mr_Yrb EH$mí_oída, lra§J_Ü`o
69
Oå~wHo$ída, V§OmdaMo ~«hÔrída _§{Xa, Mmob _§{Xa, EhmoiMo H¡$bmgZmW _§[Xa, H$mer hr qhXy§Mr Ym{_©H$
ñWio {dH${gV Pmbr hmoVr. qhXy Y_m©à_mUo ^maVm_Ü`o ~m¡Õ CX` d {dH$mg Pmbm. ~m¡Õ Y_© g§ñWmnH$
"Jm¡V_ ~wÕ' `m§À`m gmÜ`m d gmoß`m Ym{_©H$ CnXoem_wio `m Y_m©Mm àgma _moR>çm à_mUmda Pmbm. `m Y_m©g
amOml` {_imë`m_wio ~m¡Õ Y_m©Mm àgma ñdXoer d {dXoem_Ü`o Pmbm. `m_Ü`o àm_w»`mZo MrZ `m XoemV
àgma Pmbm. MrZ_YyZ H$moar`m, _§Jmo{b`m, OnmZ Am{U {V~oQ> `m XoemV ~m¡Õ Y_m©Mm {dñVma Pmbm. g_«mQ>
AemoH$, J«rH$ g_«mQ> {_ZmÝXa, g_«mQ> H${ZîH$m_wio _Ü` Am{e`mV gd©Ì ~m¡Õ Y_m©Mm àgma Pmbm. ~m¡Õ
Y_m©À`m {dñVmam_wio ~m¡Õ Y{_©` bmoH$ ^maVm_Ü`o `oD$Z `oWrb n{dÌ ~m¡Õ ñWim§Zm ^oQ>r XoV hmoVo. `m_Ü`o
bwpå~Zr ho Jm¡V_ ~wÕm§Mo OÝ_ ñWmZ, J`m `oWo ~wÕm§Zm kmZàmßVr d Hw${eZJa `oWo Jm¡V_ ~wÕm§Mo {Zdm©U `m
Ym{_©H$ ñWim§Zm ~m¡Õ n`©Q>H$ ^oQ> XoV hmoVo. g_«mQ> AemoH$mZo ~m¡Õ Y_m©À`m àgmamgmR>r "Y_©`mÌm' gwé
Ho$ë`m. VgoM ^maVm_Ü`o O¡Z Y_m©Mm CX` d {dH$mg Pmbm. ^maVmVrb H$mhr amOm§Zr O¡Z Y_m©bm amOml`
XoD$Z O¡Z _§{Xao ~m§Ybr. `m_Ü`o A~y nd©Vmdarb O¡Z _§{Xa d H$Zm©Q>H$mVrb ldU~oiJmoi ho à{gÕ Ym{_©H$
ñWi hmoVo. `m gdm©VyZM Ym{_©H$ n`©Q>Zmbm MmbZm [_imbr. `m H$mimV qhXy, ~m¡Õ, O¡Z `m Y_mªZm amOml`
{_imbm. `m_wio `oWo Ym{_©H$ Ñ{ï>H$moZmVyZ `oUmè`m n`©Q>H$m§Mr g§»`m dmT>br.
ì`mnmar CÔoe
àmMrZ H$mir ^maVm_Ü`o n`©Q>ZmMm EH$ à_wI CÔoe åhUOo ì`mnma. ^maV hm g_¥Õ d gd© g§nÝZ
AgUmam Xoe åhUyZ AmoiI hmoVr. åhUyZ àmMrZ H$mimV ^maV hm ì`mnma d dm{UÁ`m_Ü`o OJmV à{gÕ
hmoVm. `m H$mimV hS>ßnm, _moh§OmoXS>mo, Vj{ebm, CÁO¡Z, à{Vð>mZ, d¡embr, nmQ>brnwÌ, M§nm, ~Zmag,
lrdñVr, VJa hr ehao ì`mnmamgmR>r à{gÕ hmoVr. VgoM amoéH$, _¥JH$ÀN>H$, H$ë`mU, gmonam, ZrbH§$R>,
H$mdoarnQ>U, _ÀN>rbnÅ>U, Vm_«{bVr B. à{gÕ ~§Xao hmoVr. `m eham§_Ü`o d ~§XamV naXoer d Xoer ì`mnmar
ì`mnma H$aÊ`mH$[aVm `oV AgV. g_wÐ_mJm©Zo MrZ, ~«åhXoe, Omdm, gw_mÌm, ~°{~bmoZ, BamU, amo_ `oWyZ
ì`mnmar ^maVm_Ü`o ì`mnma H$aÊ`mgmR>r `oV hmoVo. AemàH$mao OJmVrb {d{dY XoemVrb ì`mnmar ^maVm_Ü`o
ì`mnmamgmR>r `oV hmoVo. `mVyZM nwT>rb H$mimV ì`mnmar CÔoemZo `oUmè`m n`©Q>H$m§Mo à_mU ^maVm_Ü`o dmT>bo.
e¡j{UH$ CÔoe
àmMrZ H$mimV ^maVm_Ü`o e¡j{UH$ {dH$mgm_wio n`©Q>ZmMm {_imbr. doX, nwamU, Y_©J«§W, qhXy
g§ñH¥$Vr, VgoM ~m¡Õ d O¡Z gm{hË`mMm Aä`mg {d{dY {dÚmnrR>m_Ü`o hmoV Ago. hm Aä`mgH«$_ AmË_gmV
H$aÊ`mgmR>r VgoM ^maVr` g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r Xoe-{dXoemVyZ Aä`mgH$ ^maVm_Ü`o `oV hmoVo.
^maVm_Ü`o `m H$mimV AZoH$ {dÚmnrR>o hmoVr. `m_Ü`o B.g.ny. 4 eVH$mVrb "Vj{ebm' ho à{gÕ {dÚmnrR>
hmoVo. `m {dÚmnrR>m_Ü`o AZoH$ {dÚmWu d Aä`mgH$ CÀM AÜ``ZmH$[aVm Xoe {dXoemVyZ `oV hmoVo. Vj{ebm
{edm` "Zmb§Xm' ho àmMrZ ^maVmVrb à{gÕ {dÚmnrR> hmoVo. `m {dÚmnrR>mIoarO JwOamV_Yrb "dëb^',
{~hma `oWrb "{dH«$_erb', "H$m§Mrnwam', "lrnd©V' `m {dÚmnrR>m_Ü`o Aä`mgH$ {ejUmgmR>r `oV hmoVo.
70
`m{edm` {dÚmWu amOHw$_ma Aä`mgnyU© Pmë`mZ§Va Xoe d {dXoe àdmg H$éZ VoWrb arVr[admO OmUyZ
KoÊ`mgmR>r n`©Q>Z H$aV hmoVo. Aem àH$mao àmMrZ ^maVm_Ü`o e¡j{UH$ ÑîQ>çm `oUmè`m n`©Q>H$m§Mo à_mU
OmñV hmoVo. e¡j{UH$ H|$Ðm§Zm amOml` {_imë`m_wio hr gd© {R>H$mUo n`©Q>ZÑîQ>çm {dH${gV Pmbr hmoVr.
n[afXm d n`©Q>Z
n`©Q>Zm_Ü`o n[afX MMm©gÌ `m§Zm _hÎdmMo ñWmZ Amho. `m n[afXm_YyZ {Za{Zamù`m ^mJmV n`©Q>H$
_moR>çm à_mUmV hOa amhÿZ Amnë`m {dMmam§Mr XodmUKodmU H$aVmV. àmMrZ H$mim_Ü`o ^maVmV {d{dY
n[afXm ^aë`m hmoË`m. `m n[afXm_Ü`o {d{dY ^mJmVrb n`©Q>H$ Ambo hmoVo. `m_Ü`o ~m¡Õ Y_m©À`m Mma
_hÎdmÀ`m n[afXm Pmë`m hmoË`m. Jm¡V_ ~wÕmÀ`m {Zdm©ZmZ§Va B.g.ny. 483 _Ü`o "_hmH$í`n' `mÀ`m
AÜ`jVoImbr amOJ¥h `oWo n{hbr ~m¡Õ n[afX ^abr hmoVr. `m n[afXoV 500 {^jwH$m§Zr ^mJ KoVbm hmoVm.
Xwgar n[afX B.g.ny. 385 _Ü`o d¡embrMm amOm "H$mbmemoH$' `mZo Am`mo{OV Ho$br hmoVr. `m n[afXobm 700
nojm OmñV {^jwH$m§Zr ^mJ KoVbm. ~m¡Õ Y_m©Mr {Vgar n[afX g_«mQ> AemoH$mZo "_moJbr nwÌ{Vñg' `mÀ`m
AÜ`jVoImbr nmQ>brnwÌ `m {R>H$mUr Am`mo{OV Ho$br hmoVr. `m n[afXog 1000 {^jwH$ hOa hmoVo. Mm¡Wr
n[afX dgw{_ÌmÀ`m AÜ`jVoImbr H$mpí_a g_«mQ> H${ZîH$mZo ^a{dbr hmoVr. `m n[afXobm 500 nojm OmñV
{^jwH$ Ambo hmoVo.
~m¡Õ Y_m©à_mUo O¡ZY_m©À`m n[afXm àmMrZ H$mim_Ü`o ^aë`m hmoË`m. `m_Ü`o B.g. 313 _Ü`o n{hbr
Y_©g^m _Wwam `oWo ^abr. Xwgar g^m B.g. 512 _Ü`o dëb^r `oWo ^abr. `m n[afXm_Ü`o _moR>çm à_mUmV
Ym{_©H$ AZw`m`m§Zr gh^mJ KoVbm hmoVm d Amnë`m {dMmam§Mr XodmUKodmU Ho$br. ~m¡Õ d O¡Z n[afXm~amo~a
B.g. 643 _Ü`o hf©dY©ZZo MrZr n`©Q>H$ "øy-EZ-Ëg±J' `m§À`m gÝ_mZmW© H$Zm¡O `oWo Y_©n[afX Am`mo{OV
Ho$br hmoVr. `m n[afXoV {d{dY XoemVrb amOo CnpñWV hmoVo. hr n[afX 23 {Xdg gwé hmoVr. `m{edm`
hf©dY©ZZo J§Jm-`_wZoÀ`m Vramda à`mJ `oWo EH$ Y_©g^m ^a{dbr. `m g^oV 18 amOo d nmM bmI ZmJ[aH$
CnpñWV hmoVo. 8 ì`m eVH$mÀ`m _Ü`mda Vm{_i H$dtMr "g§J_' Am`mo{OV Ho$br hmoVr. `m g§J_m§Zm 197
nm§S>çm amOm§Zr _XV Ho$br hmoVr. hr g§J_ ~arM df} gwé hmoVr. `m g§Jm_mZm _moR>çm à_mUmV H$dr n`©Q>H$
CnpñWV amhV hmoVo. AemàH$mao àmMrZ H$mimV g^m d n[afXm_YyZ _moR>çm à_mUmV {dX²dmZ d gm_mÝ`
bmoH$m§Zr gh^mJ KoVbm `mVyZM hiyhiy n`©Q>ZmÀ`m H$jm é§XmdV Joë`m.
n`©Q>H$m§Zm gmo`r-gw{dYm
n`©Q>H$m§Zm Á`m {d{dY godm-gw{dYm CnbãY hmoVmV Ë`m ñWim§À`m {dH$mgmbm nyaH$ AgVmV. Aem
gw{dYm_Ü`o amhÊ`mÀ`m, _mJ©Xe©ZmÀ`m gw{dYm _hÎdmÀ`m AmhoV. àmMrZ H$mim_Ü`o ^maVmVrb amOm§Zr
n`©Q>ZnyaH$ gmo`rgw{dYm {Z_m©U Ho$ë`m. `mVyZM ^maVr` n`©Q>Zmbm MmbZm [_imbr.
XiUdiUmMm {dH$mg
71
n`©Q>Zm_Ü`o XiUdiUmÀ`m gw{dYm CnbãY Pmë`m{edm` Ë`m n`©Q>ZñWim§Mm {dH$mg hmoV Zmhr.
n«mMrZ H$mim_Ü`o ^maVm_Ü`o dmT>Vo eharH$aU VgoM ì`mnmar ^a^amQ>r_wio `oWo dmhVwH$sMo _mJ© d Ob_mJ©
`m§Mm {dH$mg Pmbm hmoVm. àmMrZ ^maVm_Ü`o añVo dmhVwH$s~amo~a Ob_mJ© gwÕm {dH${gV Pmbo hmoVo àmMrZ
H$mimV añË`m§Mr ñdÀN>Vm R>odbr OmV hmoVr. añË`mda H$Mam Q>mH$ë`mg VgoM n{dÌ ñWio, nmÊ`mMr
{R>H$mUo Aem {R>H$mUr _b_yÌ{dgO©Z H$aUmè`mg X§S> Ho$bm OmV hmoVm. VgoM `m añË`m§Mr XwéñVrhr Ho$br
OmV hmoVr. S>m|Jami ^mJmVyZ OmUmè`m _mJm©darb PmS>o gwa{jVVogmR>r VmoS>br OmV hmoVr. d COmS> ^mJmV
PmS>o bmdrV hmoVr. Voìhm ^JdmZ Jm¡V_ ~wÕ d¡embrhÿZ _JYmH$S>o `oUma hmoVo. Voìhm amOm q~{~gmaZo
amOJ¥hnmgyZ `oUmè`m añË`mMr XwéñVr d g\$mB© Ho$ë`mMm CëboI gmnS>Vmo. `mdoirg hm àdmg nm`r qH$dm
KmoS>mJmS>rVyZ Ho$bm OmV hmoVm. aWm_Ü`o Amam_mgmR>r JmÚm R>odboë`m OmV hmoË`m d Ë`m§Zm KmoS>o Ownbobo
AgV. amOHw$_ma d Y{ZH$ nmb»`mVyZ àdmg H$aV hmoVo. AemàH$mao àmMrZ H$mbI§S>mV añVo, Ob_mJ©
gw{dYmÀ`m {dH$mgm_wio n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr Am{U n`©Q>H$m§Mm àdmg gwIH$a hmoÊ`mg _XV Pmbr.
{Zdmg d _mJ©Xe©Z gw{dYm
àmMrZ H$mim_Ü`o ^maVm_Ü`o ì`mnmè`mÀ`m VgoM Ym{_©H$ d e¡j{UH$ CÔoemZo àdmg H$aUmao n`©Q>H$
_moR>çm à_mUmV hmoVo. `m n`©Q>H$m§Zm amhÊ`mMr gmo` CnbãY H$éZ XoÊ`mgmR>r {d{dY {R>H$mUr "Y_©emim'
~m§YÊ`mV Amë`m hmoË`m. `m Y_©emim n`©Q>H$m§À`m gmoB©gmR>r Agë`mZo VoWo _m\$H$ XamV qH$dm _mo\$V
amhÊ`mMr gw{dYm CnbãY hmoVr. Y_©emioMm ì`dñWmnH$ àm_m{UH$ Ago. hm ì`dñWmnH$ Ë`m ^mJmMo
_hÎd, n`m©daUmVrb ~Xb d Ym{_©H$ _m{hVr n`©Q>H$m§Zm gm§JV hmoVm. _m¡`© H$mim_Ü`o n`©Q>H$m§Zm _moR>çm
à_mUmV gmd©O{ZH$ gmo`rgw{dYm CnbãY H$éZ {Xë`m hmoË`m. `m_Ü`o àË`oH$ AmR> H$mogmda añË`mÀ`m ~mOyg
{nÊ`mÀ`m nmÊ`mgmR>r {d{har d Y_©emim ~m§Yë`m hmoË`m. n`©Q>H$m§À`m gmo`rgmR>r añË`mÀ`m XmoÝhr ~mOyg
Am§ã`mMr d Ho$irMr dZo V`ma Ho$br hmoVr. newnjr d _mUgm§gmR>r gmd©O{ZH$ XdmImZo gwé Ho$bo hmoVo.
eham_Ü`o Y_©emioV amhUmè`m àdmem§Mr Zm|oX ehamVrb A{YH$mè`mbm H$idbr OmV hmoVr.
àdmg H$aVmZm n`©Q>H$m§Zm dmQ> MwH$Ê`mMr VgoM Mmoa, XamoS>oImoa `m§Mr {^Vr dmQ>V Ago. `m_wio àdmg
H$aVmZm YmS>gr d AZw^dr _mJ©Xe©H$mMr (dmQ>mS>çm) _XV ¿`mdr bmJV hmoVr. `m _mJ©Xe©H$mZm Ë`m
^mJmVrb _m{hVr d `oUmè`m g§H$Q>mer _mJ© H$mT>Ê`mMo kmZ hmoVo. AZw^dr _mJ©Xe©H$m_wio n`©Q>H$m§Mm àdmg
gwIH$a hmoÊ`mg _XV hmoV Ago. eham_Ü`o àdmem§Zm _mJ©Xe©Z H$aÊ`mgmR>r d BVa Z¡g{J©H$ AmnÎmrnmgyZ
Xya R>odÊ`mgmR>r "A§Vnmbm§Mr' Zo_UyH$ Ho$br OmV hmoVr. `mH$[aVm Omo IM© `oV Ago Vmo ì`mnmè`m§À`m
OH$mVrnmgyZ ì`mnmam§Mo g§ajU H$aUo `mgmaIr O~m~Xmar {ddrVmÜ`jmH$S>o gmon{dbr hmoVr. _m¡`©H$mimV
naH$s` n`©Q>H$m§Mr ì`dñWm H$aÊ`mgmR>r ñdV§Ì ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$br hmoVr. `m ImË`m_m\©$V Ë`mÀ`m
amhÊ`mMr, n«dmgmMr Am{U d¡Ú{H$` _XVrMr `mo½` VaVyX Ho$br hmoVr. _aU nmdboë`m naH$s` n`©Q>H$m§Mo
A§Ë`{dYr Ë`mÀ`m Y_m©à_mUo H$éZ Ë`m§Mr _mb_Îmm dmagXmam§H$S>o nmR>{dbr OmV Ago.
àmMrZ H$mim_Ü`o naXoer d Xoer n`©Q>H$m§À`mH$S>o amOmÀ`m nadmZJrMr "_wÐm' AgUo JaOoMo hmoVo. Omo
72
ì`ŠVr _wÐm Z KoVm àdmg H$arV Ago. Aem Xoer ì`ŠVtZm 12 nUmMm X§S> hmoVm. Va naXoer ì`ŠVrg 500
nmgyZ Vo 1000 nUmMm X§S> AmH$mabm OmV Ago. Á`m àdmem§Zm _Ü`_mJm©VyZ Omdo bmJV Ago Ë`m§Zm
"_wÐÜ`j' `m A{YH$mè`mH$Sy>Z nadmZJr ¿`mdr bmJV Ago.
AemàH$mao àmMrZ H$mim_Ü`o n`©Q>H$m§Mr XiUdiUmMr, amhÊ`mMr, gwa{jVVoMr H$miOr KoVbr OmV
hmoVr. _mJ©Xe©H$mÀ`m_m\©$V n`©Q>H$m§Mm àdmg gwIH$a H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmV Ago. VgoM naH$s`
àdmem§gmR>r Img {d^mJmMr {Z{_©Vr H$éZ Ë`m§Zm {d{dY gmo`rgw{dYm CnbãY H$éZ {Xë`mMo bjmV `oVo.
Ago Agbo Var àmMrZ H$mim_Ü`o àdmg IS>Va hmoVm. n`©Q>H$m§Zm {Za{Zamù`m g_ñ`m§Mm gm_Zm H$amdm
bmJV Ago.
àmMrZ H$mbI§S>mV ^maVmbm ^oQ>rg Ambobo H$mhr naH$r` n`©Q>H$
n«mMrZ H$mimnmgyZ ^maV hm OJmMo AmH$f©U am{hbobm Amho. ^maVr` g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aUo,
Ym{_©H$ ñWim§Zm ^oQ>r XoUo `mgmR>r àmMrZ H$mir naH$s` n`©Q>H$ ^maVmV ^oQ> XoV hmoVo. `m_Ü`o B.g. 399
gmbr MrZ_YyZ "\$m-{h`mZ' hm MrZr àdmer ^maVm_Ü`o Ambm hmoVm. ^maVmV `odyZ _Wwam, lrdñVr,
H${nbdñVy, d¡embr, nmQ>brnwÌ, amOJ¥h, J`m, dmamUgr, Vm_«{ßbVr `m _hÎdmÀ`m eham§Zm d ~m¡Õ n`©Q>Z
ñWim§Zm Ë`mZo ^oQ>r {Xë`m. Ë`mZ§Va "øy-EZ-Ëg±J' hm MrZr àdmgr B.g. 630 _Ü`o ^maVmV Ambm. Ë`mZo
^maVmV `oD$Z ~m¡Õ Y_m©À`m na§nam d VÎdkmZmMm Aä`mg Ho$bm. n{dÌ ~m¡Õ ñWim§Zm ^oQ>r {Xë`m. Ë`mZ§Va
MrZ_Ü`o OmdyZ 74 ^maVr`J«§WmMo {MZr ^mfoV AZwdmX Ho$bo. "B-pñV¨J' hm MrZr àdmgr B.g. 673-688
Xaå`mZ ^maVm_Ü`o hmoVm. ^maVm_Yrb n{dÌ ~m¡Õ ñWim§Zm ^oQ>r {Xë`m. Ë`mM~amo~a Zmb§Xm {dÚmnrR>m_Ü`o
OmdyZ ~m¡Õ Y_m©Mm Aä`mg Ho$bm. B-pñV§J gmR>r lrJwßV ZmdmÀ`m amOmZo ~wÕJ`m `oWo {dhma ~m§Ybo hmoVo.
Ë`m {dhmambm "{MZr {dhma' Ago g§~moYbo OmV hmoVo. {MZr n`©Q>H$m§À`m~amo~aM {V~oQ>Mm "VmamZmW' _wpñb_
n`©Q>H$ Ab~oéZr ^maVm_Ü`o Ambm hmoVm. darb kmV AgUmè`m naH$s` n`©Q>H$m§À`m ì`{V[aŠV Ym{_©H$ d
ì`mnmar CÔoemZo ^maVm_Ü`o n`©Q>H$ `oV hmoVo.
AemàH$mao àmMrZ H$mim_Ü`o Ym{_©H$, ì`mnma, {ejU `mÛmao ^maVmVrb n`©Q>Zmbm MmbZm {_iV
Jobr. `m n`©Q>ZmVyZ ^maVmVrb {d{dY àm§VmVrb Mmbr[aVr, Y_©, ImZnmZ, na§nam `mMr _m{hVr {_imbr.
ì`mnmam{Z{_ÎmmZo `oUmè`m naH$s` n`©Q>H$m§Zm ^maVmÀ`m g§ñH¥$VrMr d g§nÝZVoMr AmoiI Pmbr. Ë`m§Zr
^maVmVrb ì`mnma, Y_m©Mr d g§nÝZVoMr _m{hVr Amnë`m XoemV OmdyZ BVam§Zm gm§{JVbr. Ë`m_wio ^maVmH$S>o
naH$s` n`©Q>H$ AmH${f©bo Jobo. nwT>rb H$mimV naH$s` n`©Q>H$ ì`mnmam{Z{_ÎmmZo ^maVmbm _moR>çm à_mUmV
^oQ> Xody bmJbo. àmMrZ ^maVm_Ü`o n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgm_wio `oWo XiUdiU gmYZmMm {dH$mg Pmbm. `oWo
n`©Q>H$m§Zm {d{dY gmo`rgw{dYm nwa{dÊ`mV Amë`m hmoË`m. ^maVm_Ü`o Amboë`m AZoH$ naH$s` n`©Q>H$m§Zr
`oWrb gm§ñH¥${VH$ d gm_m{OH$ OrdZmMm, Aä`mg H$éZ d¥Îmm§V {bhÿZ R>odbo. `mVyZM nwT>rb H$mimV
B{VhmgH$mam§Zm àmMrZ ^maVmMm Aä`mg H$aÊ`mg `m àdmg dU©ZmMr _XV Pmbr.
_Ü``wJrZ H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z
73
^maVr` B{VhmgmVrb AH$amì`m eVH$mnmgyZ Vo n§Yamì`m eVH$mn`ªVMm H$mi amOH$s` ÑîQ>çm AË`§V
ApñWa d Ym_Yw_rMm hmoVm. JwßVH$mimÀ`m gwdU©H$mimZ§Va ^maVmV amOH$s` {dKQ>ZmMr à{H«$`m gwé Pmbr.
^maVmV EImXr H|$Ðr` gÎmm ApñVËdmV `oÊ`mEodOr XoemVrb {d{dY àm§VmV doJdoJir ~iH$Q> amÁ`o
ApñVËdmV Ambr Am{U Ë`m amOm§Zr Amnmnë`m amÁ`mV g§ajU d A§VJ©V {dH$mgmÀ`m Ñï>rZo à`ËZ Ho$bo
hmoVo. H$bm, CÚmoJ, ì`mnma, d gm{hË` B. joÌmV Ë`m§Zr {dH$mg KS>dyZ AmUbm hmoVm. hr gd© ñWm{ZH$ amÁ`o
Am{W©H$ÑîQ>çm g§nÝZ hmoVr. ^maVmVrb hm {dH$mg d Am{W©H$ g§nÝZVm _Ü`-nyd© Am{e`mVrb gÎmm{Yem§Zm
^maVmda AmH«$_U H$aÊ`mg àoaH$ R>aUmam _hÎdmMm KQ>H$ hmoVm. ^maVm_Ü`o 11 ì`m eVH$mnmgyZ
_Ü`nyd}Vrb Bñbm_r gÎmm{Yem§À`m AmH«$_UmMo Oo gÌ gwé Pmbo Vo gmoimì`m eVH$mÀ`m nydm©Ym©V _moJb
gÎmm pñWa hmoB©n`ªV MmbyM hmoVo. Odinmg nmMeo dfm©À`m `m g§nyU© H$mimV ^maVmV gd©Ì amOH$s`X¥îQ>çm
ApñWaVm d Agwa{jVVm Zm§XV hmoVr. `m ApñWa n[apñWVrMm n[aUm_ n`©Q>Zmdahr Pmbm hmoVm.
gwbVmZemhr H$mimVrb n`©Q>Z (B.g. 1206 Vo B.g. 1526)
{Xëbr gëVZV ñWm`r d gwÑT> hmoV Jobr Voìhm n`©Q>ZmMm {dH$mg WmoS>çm\$ma à_mUmV Pmbm. `mdoir
n`©Q>ZmMm à_wI CÔoe ì`mnma hmM hmoVm. ì`mnmar bmoH$ gwajoÀ`m H$maUmñVd Vm§S>m H$éZ àdmg H$aV hmoV.o
X¡Z{§ XZ JaOm ^mJdÊ`mgmR>r `m Vm§S>çm~amo~a bhmZ bhmZ ~mOma H$aUmao gwÕm OmV AgV. {d{dY ^mJmV
{dlm§Vr KoD$Z ho ì`mnmar Vm§S>o BpÀN>V ñWir nmoMV hmoV.o Ë`m H$mimV Mmoa, bwQ>mé, XamoS>I
o moa `m§À`m_wio àdmg
H$aUo \$ma YmoŠ`mMo Am{U AdKS> Pmbo hmoV.o Ago Agbo Var amO_mJ© eŠ` {VVŠ`m pñWVrV gwa{jV R>do bo
OmV hmoV.o `m _mJm©da àdmem§À`m gmoBg© mR>r d gwa{jVVogmR>r Y_©emim qH$dm gam`m ~m§Yboë`m hmoË`m. noemda
Vo gmoZmaJmd `m amO_mJmª{edm`, _wh_§X VwKbH$Zo (B.g. 1325 Vo 1351) Xm¡bVm~mXH$S>o OmUmam EH$ añVm
~m§Ybm hmoVm. VgoM XoemV Q>nmb EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr ËdarV ZoÊ`mMr gmo` H$aÊ`mV Ambr hmoVr.
Hw$Vw~Ôw rZ Eo~H$Zo (B.g. 1206 Vo 1210) Amnë`m amÁ`mVrb Jìh©Za§Zm _w»` añË`mda nwb ~m§YÊ`mMo VgoM
bhmZ bhmZ _mJm©da gwa{jVVoMr Mm§Jbr ì`dñWm H$éZ ì`mnmè`m§Zm gmo`r-gw{dYm nwa{dÊ`mMo AmXoe {Xbo
hmoV.o `m_wio nwb, {dhrar, gamB©, gm_mZKamMr B. {Z{_©Vr Pmë`mZo `mÌr VgoM ì`mnmè`m§Zm gmo`rgw{dYm {Z_m©U
hmoV Joë`m. J`mgwÔrZ ~ë~ZZo (B.g. 1266 Vo 1287) _odmV _Yrb O§Jbo VmoS>y Z VoWrb Mmoa S>mHy$nmgyZ
gwa{jV ì`mnmar _mJ© Ho$bm. VgoM ObmbwÔrZ {IbOrZo (B.g. 1290 Vo 96) {Xëbr Vo bIZm¡À`m ì`mnmar
_mJ© Mmoa d bwQ>ménmgyZ gwa{jV ~Z{dbm. Ë`m_wio {Xëbr XyaXyaÀ`m à_wI ì`mnmar _mJmªZm OmoS>br Jobr.
gwbVmZemhr H$mimV g§Mma d XiUdiUmgmR>r {d{dY àmÊ`m§À`m dmhZm§Mm d Ob_mJm©gmR>r Zmdm§Mm
dmna Ho$bm OmV Ago. `mdoir JmT>d, IoMa, ~¡b, KmoS>o `m àmÊ`mMm dmna g§MmamgmR>r Ho$bm OmV hmoVm. H$_r
A§VamÀ`m àdmgmgmR>r "S>mb
o rMm' dmna Ho$bm OmV Ago. ZmoH$adJ© Amnë`m Im§ÚmdéZ dmhÿZ ZoV hmoV.o Xya
A§VamÀ`m àdmgmgmR>r nmbIrMm dmna Ho$bm OmV Ago. nmbIr gwÕm ZmoH$a dJ© Im§Úmda R>do Zy dmhÿZ ZoV hmoV.o
S>mb
o r d nmbIr hr XmoÝhr gmYZo lr_§V d à{V{ð>V bmoH$ dmnaV hmoV.o `m H$mimV bmhmoa, WÅ>m, Xo~b, ^S>moM,
74
I§~m`V, Ah_Xm~mX, {Xëbr, Xod{Jar, gVJmd, gmoZmaJmd, AmJ«m, ~Zmag hr ì`mnmè`m§Mr à_wI {R>H$mUo hmoVr.
AemàH$mao gm_mÝ`nUo gwbVmZemhr H$mimV àdmgm§gmR>r dmnabr Jobobr gmYZo VgoM gÎmm{Yem§H$Sy>Z
Pmbobm _mJm©Mm d gmo`rgw{dYmMm {dH$mg `m_wio WmoS>çm\$ma à_mUmV n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr. Varhr
~è`mM doim Z¡g{J©H$ AmnÎmr, gVV hmoUmar `wÕo d g§Kf© `m_wio ~arM g§H$Q>o {Z_m©U hmoV hmoVr. Ë`m_wio
ho n`©Q>Z joÌ Ë`m H$mimV g§nyU©V: gwa{jV ZìhVo.
{dO`ZJaH$mimV Ym{_©H$ n`©Q>Zmbm {_imbobr MmbZm (B.g. 1336 Vo B.g. 1650)
{dO`ZJa gm_«mÁ`mV Ym{_©H$ n`©Q>Zmbm _moR>çm à_mUmV MmbZm [_imbr. {dO`ZJaMo amÁ` h[aha
Am{U ~wŠH$ `m XmoZ ~§YyZr B.g. 1336 _Ü`o ñWmnZ Ho$bo. `mZ§Va {dO`ZJa amÁ`mMm Am{W©H$, gm_m{OH$,
Ym{_©H$ `m ~m~tMm _moR>çm à_mUmV {dH$mg Pmbm. {dO`ZJaMo amOo Ym{_©H$ d¥ÎmtMo Agë`m_wio `m H$mimV
Ym{_©H$ n`©Q>Zmbm àmoËgmhZ {_imbo. `m H$mimV ZdrZ _§{Xao ~m§YÊ`mV Ambr. OwÝ`m _§{Xam§Mr S>mJSw>Or
H$aÊ`mV Ambr hmoVr. H¥$îU Xodam`mÀ`m H$mimV H¥$îU _§{Xa, bú_r Zaqgh_§{Xa, h§nrÀ`m _mJm©darb
AZ§Ve`ZJwS>r hr _§{Xao ~m§YÊ`mV Ambr. `m _§{XamMo CËgd hr _moR>çm à_mUmV gmOao Ho$bo OmV hmoVo. `m
CËgdmàg§Jr ZmMJmUo, Hw$ñVr, XméH$m_, KmoS>çm§À`m e`©Vr `mgmaIo H$m`©H«$_ Am`mo{OV Ho$bo OmV. ho
H$m`©H«$_ 9 Vo 10 {Xdg MmbV hmoVo. `mdoir _moR>çm à_mUmV n`©Q>H$ `oWo CËgdmV gh^mJ KoÊ`mgmR>r `oV
hmoVo. {dO`ZJaMo amOo Ym{_©H$ `mÌmZm OmV hmoVo. `m_Ü`o H¥$îUXodam`Zo H$m§Mr, lre¡b_, AédmMb_,
{MXå~a, qghmMb_, lrH$mHw$b_, H$bmhñVr, {VénVr `m n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ>r {Xë`mMm CëboI gmnS>Vmo.
VgoM Ë`mZo H$médZëbwa, em{bdmhnwa_, H$Ý`mHw$_mar, {VéM|Xya, goVy, am_oída, YZwîH$moR>r øm ñWim§Zm gwÕm
^oQ>r {Xë`m hmoË`m. Ë`mZo `m ñWim§Zm ^oQ>r XoD$Z `m _§{Xam§Zm XoU½`m {Xë`m hmoË`m. `mVrb lr doëbrnwÎmya
ñWimda n`©Q>H$mgmR>r {nÊ`mÀ`m nmÊ`mgmR>r Vio ImoXbo hmoVo.
AemàH$mao {dO`ZJaÀ`m gm_«mÁ`m_Ü`o Ym{_©H$ n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr. {dO`ZJa amOm§Zr
~m§Ybobr qhXy _§{Xao n`©Q>ZmMr ZdrZ H|$Ðo åhUyZ nwT>rb H$mim_Ü`o CX`mg nmdbr.
dmñH$mo X-Jm_m
~m~amZo _wKb gÎmoMr ñWmnZm H$aÊ`mnydu 28 df© AmYr Aer EH$ KQ>Zm KS>br H$s, Á`mZo ^maVr`
n`©Q>Z B{VhmgmV _moR>m ~Xb KS>dyZ AmUbm. ^maVm_YyZ amo_Z H$mimnmgyZ, ^maVm_Yrb _gmbo {deofV:
H$mio{_ao Am{U Am¡fYo `m dñVy§Mr _mJUr nmpíM_mË` XoemV _moR>çm à_mUmV hmoVr. ho _gmbo nXmW© ^maVmV
Am{U Am½Zo` Am{e`mVyZ _w»`Ëdo IwîH$sÀ`m _mJm©Zo d H$mhr à_mUmV Ob_mJm©Zo B{OßV Am{U H$mù`m
g_wÐmdarb ~§Xamn`ªV AmUbr OmV hmoVo. B.g. 1453 bm VwH$mªZr amo_Z gm_«mÁ`mÀ`m Vmã`mVrb _Ü`o
H$m°ÝñQ>°pÝQ>Zmonb qOHy$Z KoVbo. ho eha `wamonMo àdoeÛma hmoVo. H$m°ÝñQ>°pÝQ>Zmonb darb VwH$mªÀ`m dM©ñdm_wio
`wamo{n`Z ì`mnmè`m§Mm nyd}H$S>rb ì`mnmamgmR>r Agbobm IwîH$sMm _mJ© ~§X Pmbm. Ë`m_wio ì`mnmamgmR>r
75
ZdrZ Ob_mJ© emoYÊ`mMr àoaUm {_imbr. `mVyZM 21 _o 1498 amoOr nmoVw©JrO Ibmer dmñH$mo-X-Jm_m,
Ho$n Am°\$ JwS>g²bm digm KmbyZ ^maVmÀ`m npíM_ {H$Zmè`mdarb H$m{bH$V ~§XamV nmohmoMbm. VoWrb
Pm_moarZ amOmer g§JZ_V H$éZ nmoVw©JmbH$[aVm AZoH$ ì`mnmar gdbVr Ë`mZo {_i{dë`m. `m ZdrZ
Ob_mJm©À`m emoYm_wio _moR>çm g§»`oZo `wamo{n`Z àdmer ^maVmH$S>o `oD$ bmJbo. nmoVw©JrOm§À`m _mÜ`_mVyZ
^maVmbm n{hë`m§Xm nmíMmË` {dkmZ d gwYmaUmdmXr AmoiI Pmbr. `m gd© Jmoï>r_wio ^maVr` n`©Q>Zmbm
MmbZm {_imbr. dmñH$mo-X-Jm_mÀ`m `m gmhgr H¥$Ë`mZo à^m{dV hmoD$Z ZdrZ àXoem§À`m emoYmW© OUy g§nyU©
`wamon àdmgmgmR>r ~mhoa nS>bm. `m CËgmhmbm _wbyIàmßVr, Y_©àgma d ì`mnma `m VrZ Jmoï>tZr MmbZm
{Xbr.
_Ü``wJrZ H$mbI§S>mV Ambobo H$mhr naH$s` àdmer
^maVr` g§ñH¥$Vr, g§nÝZVm, gm_m{OH$ OrdZ, ì`mnmar ÑîQ>çm Agbobo _hÎd ho OmUyZ KoÊ`mgmR>r
^maVm_Ü`o _Ü``wJrZ H$mimV naH$s` n`©Q>H$ `oV hmoVo. `m_Yrb n{hbm kmV _Ü``wJrZ àdmgr åhUOo
Q>çyS>obm_Yrb "~|Om{_Z' `mZo B.g. 1160 _Ü`o g°amoJmgmnmgyZ àdmgmbm gwédmV Ho$br. Ë`mZo 13 df©
àdmg H$éZ `wamon, n°[ag d ^maVmbm ^oQ>r {Xë`m. Ë`mZ§Va "_mH$mo©nmobmo' hm naH$s` àdmgr ^maVmV
Amboë`mMr _m{hVr {_iVo. _mH$m}nmobmo `mZo B.g. 1271 _Ü`o ìho{Zg `oWyZ Amnë`m dS>rb d H$mH$mgmo~V
nm{e©`m, A\$Jm{UñVmZ _mJ} àdmg H$aV nm{_aÀ`m nR>mambm ^oQ> {Xbr. VX²Z§Va MrZ_Ü`o 20 dfo© am{hbm.
naVrÀ`m _mJm©da Ë`mZo gw_mÌm, Omdm, ^maV, {gbmoZ Am{U BQ>brg ^oQ>r {Xë`m. Ë`m§À`m_Vo "H$m`mb' ho
^maVmÀ`m nyd© {H$Zmè`mMo CËH$fm©g nmdbobo ~§Xa AgyZ Vo EH$ _moR>o Am{U g_¥Õ eha hmoVo. Xwgam EH$
_Ü``wJrZ H$mimMm _hÎdmMm àdmgr åhUOo BÝ~-~VwVm. `m§Mm OÝ_ B.g. 1304 _Ü`o Q>°{O`a _Ü`o Pmbm.
Ë`m§Zr B. g. 1325 gmbmnmgyZ àdmgmbm gwédmV H$éZ Aao{~`m, _ogmonmoQ>o{Z`m, Am{e`mVrb {_Zabm ^oQ>
{Xbr. Ë`mZo g_aH$X_mJ} ^maVmV `oD$Z {Xëbr gwëVmZ, _wh_X~rZ VwKbH$ `mÀ`m Xa~mamV AmR> df}
dmñVì` Ho$bo hmoVo. VgoM _mb{Xd, {gbmoZ d gw_mÌmg ^oQ> {Xbr.
\«$m{ÝgñH$mo \«o$Aa, _m°Q>o H$mobm}Mm Om°Z `m§Zr MrZhÿZ naVrÀ`m àdmgmdoir gmYmaU 13 ì`m eVH$mÀ`m
eodQ>r ^maVmg ^oQ>r {Xë`mMo CëboI gmnS>VmV. Z§VaÀ`m _hÎdmMm àdmgr åhUOo "A\$Zm{g {Z{H$VrZ' hm
a{e`Z àdmgr 15 ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©V ^maVm_Ü`o Ambm Amho. Ë`mZo 'Travelling Across the
Three Seas' `m nwñVH$m_Ü`o Amnë`m àdmgmMo dU©Z Ho$bo Amho. Ë`m_Ü`o H°$pñn`Z g_wÐ, BamH$, BamZ
Am{U n{e`Z Jë\$_mJo© àdmg Ho$ë`mMm CëboI gmnS>Vmo. Ë`mMm _w»` CÔoe ì`mnma Agbm Var Ë`mZo Á`m
Jmdm§Zm ^oQ>r {Xë`m, VoWrb dmñVw{ebm {df`r Zm|Xr Hoo$boë`m AmhoV. ^maVmVrb Ym{_©H$Vo{df`H$ Am{U
Ë`m§À`m AmXam{VÏ`mMo dU©Z Ho$bo Amho. "{ZH$mobg _ZwMr' hm AmUIr EH$ _hÎdmMm naH$s` àdmgr Á`mZo
^maVmbm ^oQ> {Xbr hmoVr. Vmo _wKb Xa~mamÀ`m hmbMmbtMm B.g. 1653 Vo 1708 n`ªV gmjrXma hmoVm.
_wKb Xa~mamMm AmUIr EH$ gmjrXma åhUOo "\«$mpÝgg ~{Z©`a' hm hmoVm. `mÀ`m {bImUmVyZ Am¡a§JOo~À`m
76
H$mimVrb _m{hVr {_iVo. ~{Z©`aÀ`m {bImUmV OJÝZmW nwarÀ`m `mÌoMm CëboI Ho$bm Amho. OJÝZmWnwarÀ`m
8 Vo 9 {Xdg MmbUmè`m `m `mÌog {XS> bmImnojm OmñV `mÌoH$é `oVmV Aer Zm|X Amho.
_wKbH$mbrZ n`©Q>Z (B.g. 1520 Vo B.g. 1857)
_wKbH$mimV ^maVmVrb ApñWa n[apñWVr H$_r Pmë`mZo ^maVr` n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr.
_wKbH$mimV ehao, ì`mnmar noR>m, Am¡Úmo{JH$ H|$Ðo, ~§Xao EH$_oH$mg OmoS>br Jobr hmoVr. _wKb H$mbI§S>mV
ñWmnË`mMm {dH$mg Pmbm hmoVm. gw§Xa Aem H$bmHw$garZr`wŠV Aem CÎmw§J dmñVw {Z_m©U Pmë`m. `m
H$mimVrb gw§Xa H$bm H$m¡eë``wŠV dmñVy§Zr g§nyU© OJmbm _mo{hV Ho$bo. Ë`m_wio n{hë`m§Xm Ym{_©H$ d
ì`mnmam§nwaË`m AgUmè`m n`©Q>ZmÀ`m H$jm é§XmdV OmdyZ _wKbH$mimV dmñVy H$bm nmhÊ`mÀ`m CÔoemZo
n`©Q>Zmg MmbZm {_imbr.
_wKb H$mbI§S>mV n`©Q>H$m§Zm CnbãY Agboë`m gmo`r-gw{dYm :
_wKb gÎmm{Yem§Zr n`©Q>ZnwaH$ {d{dY gmo`r gw{dYm {Z_m©U Ho$ë`m. `m_Ü`o ~m~aZo AmJ«m Vo H$m~yb `m
_mJm©Mr bm§~r _moOyZ 9-9 H$mogmda C§M {_Zma ~Zdbo. VgoM àË`oH$ 18 H$mogmda KmoS>o d S>mH$ KamMr
ì`dñWm Ho$br hmoVr. Á`m_Ü`o KmoS>çm§À`m Mmam-nmÊ`mMr ì`dñWm Ho$br hmoVr. eoaehmMo YmoaU d H$m`©
OZ{hVmMo hmoVo. Ë`mZo AZoH$ gmd©O{ZH$ H$m_o Ho$br. añË`mÀ`m XwV\$m© PmS>o bmdUo VgoM n`©Q>H$m§gmR>r
Y_©emim d {nÊ`mÀ`m nmÊ`mÀ`m gmo`r gw{dYm {Z_m©U Ho$ë`m hmoË`m. Ë`mZo EHy$U 1700 gam`m ~m§Yë`mMm
CëboI gmnS>Vmo. VoWo gd© Y_u`m§Zm amhÊ`mMr d OodÊ`mMr ì`dñWm Ho$br hmoVr. eoaehmZo àË`oH$ gamB©V
"haH$ao' Zo_bo hmoVo. Vo XaamoO {H$_mZ 70-80 _¡b àdmg H$éZ g§Xoe nmohmoM{dÊ`mMo H$m_ H$aV hmoVo. g_«mQ>
AH$~amZoXoIrb àdmem§À`m JaOoH$S>o bj nwa{dbo hmoVo. nyduÀ`m gmoB©-gw{dYm§~amo~a Ë`mZo Y_©emioV
Wm§~Umè`m d añË`mZo àdmg H$aUmè`m àdmem§À`m g§ajUmMr O~m~Xmar H$moVdmbmH$S>o {Xbr hmoVr.
Ohm§{JaÀ`m H$mimV ~§Jmb Vo AmJ«m d AmJ«m Vo AQ>H$ Ago nŠHo$ añVo hmoVo d añË`m§À`m XwV\$m© PmS>o
bmdbr hmoVr. Ë`mMàH$mao añË`mÀ`m H$S>obm àË`oH$ gmS>oVrZ _¡b A§Vamda A§Va Xe©{dUmao Xhm \y$Q> C§MrMo
XJS> C^mabo hmoVo. OwZo nyb XwéñV Hoo$bo hmoVo d H$mhr ZdrZ nyb ~m§Ybo hmoVo. VgoM àdmgr d ì`mnmè`m§À`m
gwa{jVVoMr H$miOr KoVbr OmV hmoVr.
AemàH$mao _wKbH$mbI§S>mV gam`m§Mr d àdmer Wm§~o `m§À`m {Z{_©Vr_wio n`©Q>H$m§Zm Mm§Jë`m
gmo`rgw{dYm CnbãY Pmë`m. `m gam`m d àdmem§À`m gwa{jVVo_wio n`©Q>H$m§À`m hmbMmbr JVr_mZ ~Zë`m.
nwT>rb H$mimV _wKb gÎmoÀ`m èhmgmZ§Va Am{U {~«Q>rem§À`m AmJ_Zm_wio `m gam`m§Zm nmíMmË` nÕVrÀ`m
hm°Q>oëgMo ñdén àmßV Pmbo. 17 ì`m eVH$mV _wKb amÁ`H$V} ho H$mpí_aÀ`m Xè`mImoè`m§À`m àXoe VgoM
n§Om~_Yrb qnOmoa nd©Vm§H$S>o OmUmè`m W§S> hdoÀ`m {R>H$mUr H$mhr H$mi dmñVì` H$aV AgV. Ë`m§Mm CÔoe
Z¡g{J©H$ gm¢X`© nmhÊ`mnojm CÝhmù`mVrb Cî_m ÌmgmnmgyZ _wŠVr {_idUo hm hmoVm. gm_mÝ`V: hr n`©Q>Z
77
{R>H$mUo bm§~À`m nëë`mMr Agë`mZo gm_mÝ` ì`ŠVr Šd{MVM `m {R>H$mUr OmV AgV.
18 ì`m eVH$mVrb ^maVmVrb n`©Q>Z
_moJb gÎmoÀ`m {dKQ>Zm§_wio 18 ì`m eVH$mV N>moQ>rN>moQ>r amÁ` {Z_m©U Pmbr. `m amÁ`mVrb gVVÀ`m
g§Kfm©_wio AR>amì`m eVH$mV n`©Q>Zmg AS>Wio {Z_m©U Pmbo. gVV hmoUmar `wÕo Am{U AR>amì`m eVH$mV
XoemVrb AZoH$ ^mJmV T>mgibobr H$m`Xm gwì`dñWoMr n[apñWVr `m_wio àdmg H$aUo Ìmg>Xm`H$ ~Zbo.
AZoH$ ì`mnmar _mJm©da XamoS>oImoam§À`m g§K{Q>V Q>moù`m H$m`©aV hmoË`m. ì`mnmar d `mÌoH$é§Mo Vm§S>o `m§Mr byQ>_ma
H$aÊ`mV `oV Ago. g_wÐ_mJ} MmbUmè`m ì`mnmamV dmT> Pmbr Agbr Var ApñWaVo_wio A\$Jm{UñVmZ d
nm{e©`m_mJ} MmbUmè`m IwîH$sÀ`m ì`mnmamV _mÌ AS>Wio {Z_m©U Pmbo hmoVo. ì`mnmamà_mUo amOH$s`
KQ>H$m§Mm {dnarV n[aUm_ ehar CÚmoJm§dahr Pmbm. n[aUm_r, {Xëbr, AmJ«m, _Wwam, bmhmoa `m _hÎdmÀ`m
eham§Mm èhmg Pmbm. Ago AgyZhr `wamo{n`Z ì`mnmar H§$nÝ`m§À`m dmT>Ë`m hmbMmbr_wio `wamo{n`Z Xoemer
MmbUmam ì`mnma dmT>VM hmoVm. dñVwV: Varhr AR>amì`m eVH$mÀ`m gwédmVrbm ^maV ho OmJ{VH$ ì`mnma
d CÚmoJ `m§Mo à_wI H|$Ð hmoVo.
`m H$mbI§S>mV _amR>çm§Mo dM©ñd dmT>bo hmoVo. _amR>çm§Mm H$ma^ma N>ÌnVr V\}$ noedo gm§^miV hmoVo.
noedo ho Ym{_©H$ d¥ÎmrMo Agë`m_wio Ë`m§À`m H$mim_Ü`o Ym{_©H$ n`©Q>Z dmT>rg bmJbo hmoVo. noedoH$mimV
Zm{eH$, Í`§~Ho$ída, AZ§Vnya, n§T>anya hr _hÎdmMr Ym{_©H$ n`©Q>Z ñWio {dH${gV Pmbr hmoVr. `oWo _moR>çm
à_mUmV `mÌoH$é ^oQ> XoV hmoVo. `m_wio noeì`m§Zr VgoM gaXmam§Zr `m {R>H$mUr `mÌoH$é§gmR>r {d{dY
gmo`rgw{dYm {Z_m©U Ho$ë`m hmoË`m. CXmhaUmW©, ZXrda KmQ> ~m§Ybo, añË`mda {d{har ImoXyZ àdmem§Zm
{nÊ`mgmR>r nmÊ`mMr gmo`, añË`m§À`m XwV\$m© PmS>o B. H$m_o Ho$br hmoVr. VgoM H$adra amÁ`m_Ü`o H$moëhmnya
ho _hÎdmMo Ym{_©H$ n`©Q>Z ñWi hmoVo. H$adra amÁ`mVrb _hmbú_r, Omo{V~m hr _hÎdmMr Ym{_©H$ n`©Q>Z
ñWio {dH${gV Pmbr hmoVr. `oWrb N>ÌnVtZr `m joÌmMm {dH$mg H$éZ n`©Q>H$m§Zm {d{dY gmo`rgw{dYm
nwa{dë`m hmoË`m.
noedoH$mimV H$mer `mÌobm _hÎd àmßV Pmbo hmoVo. "H$mer' ho qhXy§Mo AË`§V n{dÌ Ago ñWi Amho.
Am`wî`mV Oa _moj {_idmd`mMm Agob Va H$merbm Joë`m{edm` {_iy eH$V Zmhr. Aer qhXy§Mr YmaUm
Agë`mZo Am`wî`mV EH$XmVar H$merbm OmUo åhUOo H$mer`mÌm H$aUo ho qhXyMo H$V©ì` R>aV Ago.
noedoH$mimV H$mer `mÌobm OmUo åhUOo "_hm`mÌog' OmUo Ago g§~moYbo OmV hmoVo. Ooìhm Jmonmiamd nQ>dY©Z
`m§Mr ~m`H$mo gañdVr~mB© H$mer`mÌog OmÊ`mg {ZKmë`m Ë`mdoiog gm§Jbr, Hw$é§XdmS>, JUoedmS>r, h[anya,
VmgJmd, BMbH$a§Or, O_qIS>r, VoaXmi VgoM ZaJw§X, am_XwJ© `m XyaÀ`m {R>H$mUmhÿZ `mÌoH$é {_aOoV Jmoim
Pmbo hmoVo. gm_mÝ` d Jar~ bmoH$m§Zm ñdV§ÌnUo `mÌm H$aUo AdKS> Agë`m_wio H$moUmVar amÁ`mÀ`m d
g§ñWm{ZH$m§À`m ghmæ`mZo `mÌm H$amdr bmJV Ago. n{hbm ~mOramdm§Mr nËZr H$mer~mB© Ooìhm H$mer `mÌog
78
~mhoa nS>ë`m Voìhm {VÀ`m~amo~a Xhm hOma `mÌoH$é hmoVo. Agm VmËH$mbrZ H$mJXnÌm_Ü`o CëboI gmnS>Vmo.
AemàH$mao noedo H$mimV Ym{_©H$ n`©Q>Zmbm _hÎd àmßV Pmbo hmoVo. noedoH$mimV Ym{_©H$ n`©Q>Z ñWir
Ho$boë`m gw{dYm_wio AmOhr n`©Q>H$m§Zm Ë`mMm Cn`moJ hmoVmo. VgoM Ym{_©H$ ^mdZoVyZ H$mer`mÌog MmbZm
{_imbr hmoVr Ago {XgyZ `oVo.
AemàH$mao _Ü``wJrZ H$mbI§S>mV ^maVm_Ü`o {deofV: _wKb H$mbI§S>mV n`©Q>Zmg MmbZm {_imbr.
_wKbm§Zr Ho$boë`m gmo`r gw{dYm_wio n`©Q>H$m§Mm àdmg gwIH$a Pmbm. {dO`ZJa d _amR>m H$mbI§S>mV Ym{_©H$
n`©Q>Zmg MmbZm {Xbm. `mVyZM {d{dY Ym{_©H$ ñWim§da n`©Q>ZnyaH$ gmo`rgw{dYm {Z_m©U Pmë`m.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ 1
àíZ 1 A)
`mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJr ^am.
1) MmH$mMm emoY .......... `m§Zr bmdbm.
1) ^maVr`
2) B{OßV
3) amo_
4) gw_o[a`Z
2) J«rH$m§À`m n`©Q>Z{df`H$ _m{hVr ............. `m _hmH$mì`mV {_iVo.
1) AmoS>rgr
2) B§{S>H$m
3) {S>ñH$ìhar Am°\$ B§{S>`m
4) Qw>[aP_
3) ñnm ho ........... `m n`©Q>Zmer g§~§{YV Amho.
1) Ioi
4)
2) Eo{Vhm{gH$ n`©Q>Z
Travelling Across the Three Seas
3) ^Q>H§$Vr
4) g_wÐ
ho nwñVH$ ............. `m§Zo {b{hbo.
1) \¢$pŠH$ ~{Z©`a 2) \«$mpÝgñH$mo \«o$Aa
3) Om°Z
4) A\$Zm{b {Z{H$Vr
5) ^maVm_Ü`o ............ `m naH$s` àdmem§_wio _Ü``wJrZ H$mimV n`©Q>Zmg MmbZm {_imbr.
1) _mH$m}nmobmo
àíZ 1 ~)
2) dmñH$mo-X-Jm_m
3) H$m`mb
4) BãZ ~VwVm
EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1. Am°qb{nH$ ñnYmªMr gwédmV H$moR>o Pmbr ?
2. J«±S> Qy>a hr g§H$ënZm H$emer g§~§{YV Amho ?
3. H$moUmÀ`m nwñVH$m_wio n`©Q>H$ g_wÐ {dhmamH$S>o AmH${f©V Pmbo ?
4. hf©dY©ZZo H$moUË`m MrZr n`©Q>H$mÀ`m gÝ_mZmW© Y_©n[afX Am`mo{OV Ho$br hmoVr ?
5. OJÝZmW nwar `oWrb `mÌoMm CëboI H$moUË`m naH$s` àdmemZo Amnë`m nwñVH$mV Ho$bm Amho ?
79
3.2.2 AmYw{ZH$ H$mbI§S>mVrb n`©Q>Z ì`dgm`mMm CX`
`wamon_Ü`o n`©Q>Z ì`dgm`mMm Pmbobm CX`
ñdÀN>§XdmXr (Romanticism) H$mbI§S>mÀ`m CX`m_wio {ZgJ©, ^yàXoe Am{U gm¢X`©{df`H$ KQ>H$
`m§À`mH$S>o n`©Q>H$m§Mo bj doYbo. 18 ì`m eVH$mÀ`m gwédmVrg boIH$, H$dr, H$bmH$ma `m§Zr Z¡g{J©H$
OJmÀ`m _yë`m§{df`r {b{hbo. `m_wio gm¢X`m©Zo ZQ>boë`m ^yàXoemÀ`m Jmoï>r, JwT>VmnyU© nd©Vam§Jm, _moR>o g_wÐ
`mVrb AmZ§X{df`H$ Jmoï>r OZ_mZgm§V ngaë`m. `mVyZ bmoH$m§_Ü`o XyaÀ`m d AZ{^k ^y^mJm§{df`r CËgwH$Vm
{Z_m©U Pmbr. `wamon_Ü`o "bm°S>© ~m`aZ' `mZo Amnë`m n`©Q>ZmMm d¥Îmm§V H${dVm_YyZ gm§{JVbm. Ë`m_Yrb
{ZgJ©{df`H$ CËgwH$ ^mdZm§Zr BVam§Zm `m~Ôb {b{hÊ`mg CÚwŠV Ho$bo. VgoM "{dë`_ dS>©ñdW©' `mÀ`m
boIZe¡br_wio àmoËgm{hV hmoD$Z B.g. 1750 nmgyZ B§½b§S>_Ü`o Vù`m§À`m eham§Zm ^oQ>r XoUmè`m§À`m g§»`oV
dmT> Pmbr. `mVyZM AmZ§XàmßVrgmR>r àdmg qH$dm X¡Z§{XZ {XZM`}nmgyZ gwQ>H$m ho KQ>H$ n`©Q>ZmMo _w»` hoVy
~Zbo.
dm{f©H$ gwÅ>r d àdmg
18 ì`m eVH$mV `wamon I§S>mV dm{f©H$ gwÅ>rÀ`m H$ënZm nwT>o Ambr. dm{f©H$ gwÅ>r_wio bmoH$m§Zm àdmgmbm
{ZKUo gmo`rMo R>abo d CËgmhhr dmT>bm. åhUyZ 18 do eVH$ ho àdmgmMo eVH$ g_Obo OmVo. `m eVH$mV
Ym{_©H$ {Xder n«mßV hmoUmè`m gwÅ>rV àdmgmbm {ZKUo gwé Pmbo. OJmV {¼íMZ Y_m©Mm àgma Pmë`m_wio
hr nÕVr dmTy> bmJbr. ('The term holiday derived from holiday was associated with
religious observances.')
18 ì`m eVH$mV Ym{_©H$ gwÅ>rÀ`m CÔoeZohr àdmgmbm MmbZm {_imbr. e{Z `m YmÝ` XodVoMm
CËgdmÀ`m (saturnalia) {Xder amo_ {Zdmgr ZmM, Ym§JS>qYJm d _m¡O H$aV hmoVo. hm {Xdg {S>g|~a
_{hÝ`mV gmOam H$éZ gd© Jar~, lr_§V Ë`mV gh^mJr hmoV d OdiÀ`m Ym{_©H$ ñWimbm ^oQ> XoÊ`mgmR>r
àdmg H$aV hmoVo. B.g. 1552 _Ü`o B§½b§S>_Ü`o ghmì`m ES>dS>©Zo CndmgmMo d Ym{_©H$ {Xdg gmOao
H$aÊ`mgmR>r H$m`Xm nmg Ho$bm hmoVm. hm H$m`Xm AOyZhr ApñVËdmV Amho. AmOhr B§½b§S>_Yrb gmd©O{ZH$
H$m`m©b`o Xwæ`_ H$m`m©b`o H$mhr g§Vm§À`m ñ_¥Vr{XZm{àË`W© ~§X AgVmV. Z§VaÀ`m H$mimV dm{f©H$ gwÅ>r~m~V
doJim {dMma Ambm Vmo Agm H$s, df©^a VoM H$m_ H$éZ WH$ë`mZ§Va gwÅ>rÀ`m H$mimV AmZ§X, _m¡O d
_Zmoa§OZ H$aUo hmo`. Aem àH$mao dm{f©H$ gwÅ>rVyZ n`©Q>Zmg MmbZm {_imbr.
19 ì`m eVH$mVrb n`©Q>Z
19 do eVH$ ho n`©Q>ZmÀ`m B{Vhmgm_Ü`o _hÎdnyU© Amho. `m eVH$mÀ`m gwédmVrg n`©Q>Z ho {H«$`merb
amhÿZ gm_mÝ` OZ_mZg n`©Q>ZmMm AmZ§X KoD$ bmJbm. CXmhaUmW©, Ago åhQ>bo OmVo H$s, Xadfu gmYmaU
40,000 B§J«O ZmJ[aH$ ho `wamon_Ü`o àdmg H$aV hmoVo. VgoM B.g. 1840 Xaå`mZ gmYmaU 1,00,000
80
bmoH$ B§½bre ImS>r Xadfu Amobm§S>V hmoVo. hr g§»`m 20 ì`m eVH$mÀ`m gwédmVrg dmTy>Z 10,00,000
EdT>r Pmbr. 19 ì`m eVH$mV Pmbobr n`©Q>Z dmT> nwT>rb AZoH$ KQ>H$m§À`m n[aUm_m_wio Pmbr.
1. V§ÌkmZmË_H$ \$m`Xo _w»`Ëdo aoëdoMr gwédmV Am{U aoëdoMo ObX {Z_m©U Pmbobo Omio.
2. ImOJr CËnÝZm_Ü`o dmT> VgoM [aH$må`m/\w$agVrÀ`m doioVhr hmoVr.
3. gm_m{OH$ g§H«$_U Oo n`©Q>Zmg àoaUmXm`H$ R>abo.
4. n`©Q>Z ì`dgm`mMr {Z{_©Vr.
5. OZVooMo qH$dm bmoH$m§Mo n`©Q>Z{df` OmJ¥Vr qH$dm AmH$f©U.
19 ì`m eVH$mV n`©Q>ZmÀ`m Pmboë`m dmT>r_wio n`©Q>Z ho 20 ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©_Ü`o gd©ì`mnr
~Zbo.
Wm°_g Hw$H$ :
n`©Q>Z ì`dgm`mMm {dH$mg d ì`mdgm{`H$ H$m¡eë` `m ~m~tMr {Z{_©Vr "Wm°_g Hw$H$' Zo Ho$br. Oar
19 ì`m eVH$mV JQ>mZo n`©Q>ZmMr g§H$ënZm ApñVËdmV hmoVr Var Wm°_g Hw$H$Zo Ë`mbm ì`mdgm{`H$ ñdén
XoD$Z Vo OZgm_mÝ`m§n`ªV nmohmoMdbo. B.g. 1841 Owb¡ _Ü`o Wm°_g Hw$H$Zo n{hbr g\$a 570 àdmem§Zm
EH${ÌV KoD$Z {bgoñQ>a Vo bm°J~amo Xaå`mZ Ho$br. Ë`mÀ`m `m `emZ§Va gmYmaU Mma dfmªZr Hw$H$Zo
ì`mdgm{`H$ VÎdmda ghbr Am`mo{OV H$aÊ`mg gwédmV Ho$br. gwédmVrb Ë`mZo B§½b§S>_Ü`o N>moQ>çm ghbr
emiH$ar _wbm§gmR>r, pñÌ`m§gmR>r, OmoS>ß`m§gmR>r Am{U gd©gm_mÝ`m§gmR>r H$_r IMm©V Am`mo{OV Ho$ë`m. `m
H$mimV aoëdo_YyZ _moR>çm à_mUmV àdmem§Zm Zo-AmU H$aUo eŠ` hmoVo. `mMm \$m`Xm Hw$H$Zo KoD$Z
aoëdo_mbH$m§er {VH$sQ>mÀ`m qH$_Vr~Ôb ~mobUr Ho$br. Z§Va Ë`mZo Amnë`m ì`dgm`mÀ`m à{gÕrgmR>r
ñdV:À`m qàQ>tJ àog_Ü`o Om{hamVr N>mnyZ Ë`m àdmem§Zm dmQ>ë`m. Ë`mZo n`©Q>ZmMr JaO, BÀN>m Am{U àoaUm
`m VrZ ~m~tMo ^m§S>db H$éZ ghbtMo Am`moOZ Ho$bo. B.g. 1848 nmgyZ Hw$H$À`m `m n`©Q>Z ghbrMm
\$m`Xm Xa h§Jm_r 5000 n`©Q>H$m§Zr KoVbm. Hw$H$Zo B.g. 1850 _Ü`o g_wÐn`©Q>ZmMm n{hbm à`ËZ Ho$bm.
Hw$H$Mm _wbJm Om°Z _°gm°Z Hw$H$Zo Ë`mÀ`m~amo~a H$m_ H$aÊ`mg gwédmV Ho$ë`mda Ë`mZo Amnbo joÌ dmT>{dbo.
`m_wio Wm°_g Hw$H$À`m ì`dgm`m_Ü`o {Xdg|{Xdg dmT> Pmbr.
Wm°_g Hw$H$Zo Amnë`m ghbrXaå`mZ J«mhH$m§Mr {deof H$miOr KoVbr. J«mhH$m§Zm n`©Q>Z ghbr amñV
Xam_Ü`o CnbãY H$éZ {Xë`m, VgoM Hw$H$Zo Hw$nZMr gmo` Ho$br. n`©Q>H$ OoWo Wm§~V VoWrb hm°Q>oëg_Ü`o `m
Hw$nZMm dmna H$aVm `oV hmoVm. B.g. 1873 _Ü`o `m nÕVrMm {dñVma H$éZ 'Circular Ticket' (N>mnrb
{V{H$Q>) åhUOo MoH$Mo gwédmVrMo én ApñVËdmV AmUbo. Hw$H$Zo n`©Q>H$m§H$Sy>Z amoI aŠH$_ KoD$Z 'Circular
Ticket' CnbãY H$éZ {Xbo. Hw$H$À`m _m{hVrnÌH$m_Yrb g_mdoe Agboë`m hm°Q>oëg_Ü`o `m {VH$sQ>m§Mo
énm§Va n¡emV H$aÊ`mMr gmo` Ho$br. `m _mÜ`_mVyZ n`©Q>H$m§Zm n¡go gwa{jV R>odÊ`mMm _mJ© {_imbm Am{U
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-6
81
n`©Q>H$m§Zm {dXoer MbZm~ÔbÀ`m XodmU KodmU{df`H$ g_ñ`m Q>miUo eŠ` Pmbo.
Wm°_g Hw$H$À`m H§$nZrÀ`m Mm§Jë`m YmoaUm_wio 1880 À`m Xaå`mZ Ë`mMr 60 H$m`m©b`o g§nyU© OJ^a
{dIwabobr hmoVr. Hw$H$À`m ghbtZm Ë`m H$mimVrb _moR>çm KQ>Zm CXmhaUmW©, OmJ{VH$ _oio, àXe©Zo,
`mÀ`m~amo~a Z¡g{J©H$ gm¢X`©, g§ñH¥$Vr Am{U n`©Q>ZmVrb AmZ§X `m ~m~tMr ~mOmanoR> {_imbr. n°[ag, b§S>Z,
{eH$mJmo Am{U go§Q>bwB©g _Yrb àXe©Zo hr Hw$H$À`m ghbrMr Img AmH$f©Uo R>abr. Hw$H$Zo Ë`mÀ`m
ghbrn¡H$s H$mhtMr _m{hVr "{X Q>mB©åg' `m b§S>Z_Yrb d¥ÎmnÌm_Ü`o à{gÕ Ho$br. `mVyZM OZgm_mÝ`m§Zm
n`©Q>ZmH$S>o nmhÊ`mMr Zdr Ñï>r {_imbr. `m H$mimV Wm°_g Hw$H$ hm n`©Q>Z ghbr Am`mo{OV H$aUmam EH$Q>m
ì`ŠVr ZìhVm. "ga hoÝar byZ' hm gZ 1880 À`m Xaå`mZ pñdPab±S>_Ü`o gwÅ>rÀ`m H$mimV ghbr Am`mo{OV
H$aV hmoVm. Ë`mMà_mUo AZoH$ n`©Q>H$ H§$nZr, H$mo-Am°nao{Q>ìh hm°brS>o Agmo{gEeZ, e¡j{UH$ g§ñWm `m§Zr
n`©Q>Zm§À`m g§Yr CnbãY H$éZ {Xë`m. `m gdmªZr g§K{Q>V[aË`m Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z gm_mÝ`m§n`ªV
nmohmM{dÊ`mMo H$m`© Ho$bo.
AemàH$mao Wm°_g Hw$H$Zo 1850-1900 n`ªV Iè`m AWm©Zo gm_mÝ`mgmR>r n`©Q>Zm§Mr Ûmao Iwbr Ho$br.
aoëdoÀ`m gw{dYm, _moR>r g§ajH$ OhmOo Am{U Hw$H$À`m n°Ho$O Qy>aZo _Ü`_dJu` bmoH$m§Zm _moR>çm à_mUmV
g_mOm~mhoa nS>Ê`mMr ImÌrXm`H$ g§Yr CnbãY H$éZ {Xbr. EHo$H$mir \$ŠV lr_§Vm§Zm n`©Q>ZmgmR>r Iwbo
AgUmao OJ _Ü`_dJu`m§Zm Iwbo Pmbo.
AmYw{ZH$ gd©ì`mnr/OZì`mnr n`©Q>ZmMm CX`
V§ÌkmZ, amOH$s` Am{U gm_m{OH$ Midir_wio {dgmì`m eVH$mÀ`m n{hë`m 50 dfm©À`m H$mbI§S>mV
n`©Q>Z OJ^a {dIwabo OmD$Z n`©Q>Zmbm ì`dgm`mMo ñdén n«mßV Pmbo. Oar XmoZ _hm`wÕm§À`m Xaå`mZ
n`©Q>Zmda \$maM _`m©Xm Amë`m Var n`©Q>ZmMr BÀN>m hr {Xdg|{Xdg dmT>VM Jobr. `wÕmZ§Va ì`ŠVr
àdmgmbm CËgmhr hmoD$Z Ë`mMr `wÕmXaå`mZMr ^rVr Am{U g§~§{YV ~m~r ~mOybm Q>mH$Ê`mMm à`ËZ H$é
bmJbm. XmoZ Xoem§Vrb g§Kf© g§në`mda gd©gmYmaU n[apñWVr {Z_m©U hmoD$Z XmoÝhr XoemV nwZ©g§~§Y àñWm{nV
H$aVmZm n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr.
XmoZ _hm`wÕm_wio AZoH$ V§ÌkmZmË_H$ \$m`Xo n`©Q>Zmbm Pmbo. `wÕmXaå`mZÀ`m H$mhr g§emoYZ d
Zd{Z{_©Vr_wio n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr. CXmhaUmW©, n{hë`m _hm`wÕmZ§Va Á`m OmXm OhmOm§Mr g§»`m
hmoVr VrMo énm§Va gmJar n`©Q>ZmgmR>r H$éZ OhmOmÛmao OJ^«_§Vrg _moR>çm à_mUmV MmbZm {_imbr. gZ
1928 _Ü`o 4,37,000 A_o[aH$Z bmoH$m§Zr g_wÐn`©Q>ZmZo naXoer Joë`mMr Zm|X Amho. `m H$mimV AQ>bm§{Q>H$
Am{U n°{g{\$H$ g_wÐ Amobm§Sy>Z OhmOm§Ûmao n{hë`m d Xwgè`m XOm©Zo àdmg H$aÊ`mg à{gÕr {_imbr. Ooìhm
XiUdiU{df`H$ AÝ` gw{dYm Á`m_Ü`o _moQ>ma d {d_mZm§Mm {dH$mg Pmbm Voìhm g_wÐ _mJ} n`©Q>ZmVrb
à_mU H$_r Ambo. _moQ>ma d {d_mZ godm hr XmoÝhr _mÜ`_o _Ü`_dJmªH$Sy>Z _moR>çm à_mUmV dmnamV AmUbr
Jobr Am{U AemàH$mao AmYw{ZH$ gd©ì`mnr n`©Q>Z ho CX`mg Ambo.
82
^maVm_Ü`o n`©Q>Z ì`dgm`mMm CX`
^maVm_Ü`o n`©Q>Zmg A{YH$ g§`mo{OV én {~«Q>re H$mbI§S>mV {Z_m©U Pmbo. 31 {S>g|~a 1600 _Ü`o
amUr E[bPm~oW {hZo ì`mnmar H§$nZrbm nyd}H$S>rb Xoem§er ì`mnma H$aÊ`mMr gZX {Xbr. B.g. 1608 _Ü`o
b§S>ZÀ`m B©ñQ> B§{S>`m H§$nZrÀ`m ì`mnmar OhmOm§Mm Vm\$m "H°$ßQ>Z {dë`_ hm°H$sÝg' À`m ZoV¥ËdmImbr gwaV
~§XamV nmohMbm. H°$ßQ>Z hm°H$sÝgZo _wKb ~mXehm Ohm§{JaH$Sy>Z ì`mnmamgmR>r nadmZJr {_idbr AemàH$mao
{~«Q>rem§À`m ì`mnmè`mg ^maVmV gwédmV Pmbr. B.g. 1699 n`ªV B§J«Om§Mr ì`mnmar R>mUr AmJ«m,
Ah_Xm~mX, ^S>moM `oWo ñWmnZ Pmbr. gwaV ho B©ñQ> H§$nbrMo _w»`mb` ~Zbo. B.g. 1661 _Ü`o B§½b§S>Mm
Mmëg© Xwgam `mMm {ddmh nmoVw©{JO amOH$Ý`m H°$WarZ Am°\$ {~«JmÝPm {hÀ`mer Pmbm. `m {ddmh {àË`W©
nmoVw©{JO amOmZo "_w~B©' ~oQ> {~«Q>rem§Zm ^oQ> {Xbo. nwT>rbH$mimV "_w~B©' ho {~«Q>rem§Mo _w»`mb` ~Zbo. Ë`m_wio
ì`mnmè`m§À`m _mJm©Zo {~«Q>rem§Zr hiwhiy ^maVm_Ü`o amOH$s` dM©ñd àñWm{nV H$éZ g§nyU© ^maV Xoe Amnë`m
Vmã`mV AmUbm. ^maVm_Ü`o {~«Q>rem§À`m gwYmaUm_wio ^maVr` n`©Q>Zmg ì`mnH$ én àmßV Pmbo.
19 ì`m eVH$mV ^maVmg {d{dY naH$s` àdmem§Zr ^oQ> {Xbr. ^maVm_Ü`o Amboë`m naH$s` àdmímm§Zr
^maVmMm Aä`mg H$éZ ^maVr` g§ñH¥$VrMm àgma Amnë`m XoemV Ho$bm. hm°b§S> nmoVw©Jmb bmoH$m§Zr `wamo{n`Z
^mfm§_Ü`o Ë`m§À`m {bImUmVyZ ^maVmda àH$me Q>mH$bm. 19 ì`m eVH$mV Ambobm naH$s` àdmgr _mH©$
Q´>odZ `mZo ^maVm~Ôb Ago CX²Jma H$mT>bo, "This is indeep India the land of dreams and romance, of
fabulous poverty of splendour and rags of Palaces and hovels...... Cradle of human race, birth
place of human speech, mother of history, grand mother of legends, great grand mother of
naH$s` àdmem§Zr Ho$boë`m Aem dU©Zm_wio
^maVmH$S>o naH$s` àdmgr _moR>çm à_mUmV AmH$f©bo Jobo. 19 ì`m eVH$mV n`©Q>Zmg Zdr {Xem àmßV Pmbr.
`m_Ü`o JQ>mZo n`©Q>Z hr g§H$ënZm éObr. OJ^amVrb n`©Q>H$ `wamon, {_S>b B©ñQ>, \$ma B©ñQ>, ^maV, A_o[aH$m,
Am{\«$H$m `m Xoem§Zm ^oQ>r XoD$ bmJbo. VoWrb ñ_maHo$, å`w{P`åg, Eo{Vhm{gH$ÑîQ>çm _hÎdmÀ`m {R>H$mUm§Zm
^oQ> XoV hmoVo. `m gd© Jmoï>rVyZ ^maVr` n`©Q>Zmg Zdoén àmßV Pmbo.
tradition...... the one land that all men desired to see."
W§S> hdoMr {R>H$mUo
^maVmV W§S> hdoÀ`m n`©Q>Z H|$Ðm§Mm {dH$mg {~«Q>re H$mimV Pmbm. CÝhmù`mV gnmQ> ^yàXoe ~amM
VmnV Agë`m_wio g_erVmoîU H${Q>~§YmVrb B§½b§S>_YyZ Amboë`m {~«Q>rem§Zm hm CÝhmim ÌmgXm`H$ R>aV
Ago. `m H$maUmZoM `m F$VyV C§M nd©V ^mJmVrb {ZgJ©aå` {R>H$mUr dmñVì` H$aÊ`mMr {~«Q>rem§Mr àd¥Îmr
dmT>br. Ë`m_wio ^maVm_Ü`o {~«Q>re gÎmm{Ye d {d{dY g§ñWm{ZH$ amOm§Zr AZoH$ "{hb ñQ>oeZ' {dH${gV
Ho$br. H$mpí_aÀ`m Xè`mImoè`m§nmgyZ Vo n§Om~, CÎma àXoemVrb nd©V_` àXoe Am{U XoemÀ`m nyd}H$S>rb
^mJmV "W§S> hdoMr {R>H$mUo' {dH${gV Ho$br. {~«Q>rem§Zr {g_bm hr CÝhmir amOYmZr ~Zdbr. VgoM `m
H$mimV _gwar, amUrIoV, Xm{O©qbJ, n§M_JT>rÀ`m Q>oH$S>çm hr W§S> hdoMr ñWio CX`mg Ambr. `m_wio
83
^maVr` n`©Q>ZmMo ñdén hiwhiy ~XbV Jobo.
dmhVyH$ d g§nH©$ gmYZm§Mm {dH$mg
^maVm_Ü`o n`©Q>Zmg "S>mH$ ì`dñWo_wio' MmbZm {_imbr. B©ñQ> B§{S>`m H§$nZrÀ`m nmoñQ>b {S>nmQ>©_|Q>V\}$
àdmgmMo gwa{jV AgUmao à{gÕ _mÜ`_ åhUyZ "nmbIr' ì`dñWm {Z_m©U Ho$br. Á`m ì`ŠVtZm øm
_mÜ`_mVyZ àdmg H$amd`mMr BÀN>m Agob Ë`m§Zr Ë`mÀ`m nyd© {Z`mo{OV àdmgm§Mr _m{hVr n§Yam {Xdg
AJmoXa nmoñQ> _mñVabm Úmdr bmJV hmoVr. Mma ì`ŠVtH$Sy>Z Zoë`m OmUmè`m nmbIr_YyZ Ë`m§Mm àdmgmg
gwédmV hmoV Ago. H$mhr R>am{dH$ A§Vamda nmbItMo ^moB© ~Xbbo OmV hmoVo. CÝhmù`m_Ü`o hm àdmg amÌrMm
H$aV Am{U Ë`m§Zm _mJ©Xe©ZmMo H$m`© añË`mVyZ {Xdo KoD$Z {\$aUmao JñVdmbo H$aV hmoVo. _Ü`o _Ü`o
amhÊ`mgmR>r S>mH$ ~§Jë`m§Mr {Z{_©Vr H$aÊ`mV Ambr hmoVr. H$_r doJ d OmñV _Zwî`~imMm dmna `m_wio
nmbIrMm XiUdiUmVrb dmna hr _moR>m I{M©H$ ~m~ hmoVr. E{àb 1850 _Ü`o "Q>§Q>r _yb' `m§Zr n{hbr
"hm°g© S>mH$' ì`dñWm gwé Ho$br. `m ì`dñWoV KmoS>çmdéZ àdmg Ho$bm OmV Ago. hr ì`dñWm n{hë`m
ì`dñWoÀ`m VwbZoV H$_r I{M©H$ d A{YH$ doJdmZ hmoVr. `mM Xaå`mZ Aem Ag§»` XiUdiU H§$nÝ`mMm
CX` ^maVm_Ü`o Pmbm. `m àdmem§À`m ZdrZ gmYZm§_wio n`©Q>H$m§Mm àdmg gwIH$a ~ZV Jobm.
aoëdo_mJm©Mr C^maUr :
^maVmV dM©ñd R>odÊ`mgmR>r {~«Q>rem§Zr XiUdiU, dmhVyH$ B. Mm {dH$mg Ho$bm. Ë`m {dH$mgmMm
\$m`Xm ^maVr` n`©Q>Zmg Pmbm. `mVyZ ^maVm_Ü`o AmYw{ZH$ n`©Q>Zmg MmbZm {_imbr. 19 ì`m eVH$mÀ`m
_Ü`mn`ªV ^maVmV dmhVwH$sMr gmYZo _mJmgbobr hmoVr. ~¡b d KmoS>mJmS>rn`ªVM Vr _`m©{XV hmoVr. {~«Q>re
amÁ`H$Ë`mªZm gwb^ dmhVyH$ ì`dñWm Amdí`H$ Agë`mMr OmUrd bdH$aM Pmbr. Ë`m§Zr ZÚm§_YyZ _moR>çm
OhmOm§Zr dmhVyH$ gwé Ho$br. VgoM añVo gwYmaÊ`mg gwédmV Ho$br. H$bH$Îmm, {Xëbr Xaå`mZÀ`m J«±S> Q´>§H$
amoS>Mo ~m§YH$m_ B.g. 1839 _Ü`o gwé H$aÊ`mV Ambo. 1850 À`m XeH$mV ho H$m_ nyU© Ho$bo. XoemV à_wI
ehao, ~§Xao d ~mOmanoR>m§Zm OmoS>Umao añVo ~m§YÊ`mMo à`ËZ H$aÊ`mV `oD$ bmJbo. AWm©V ^maVmV aoëdo_mJ©
~m§Yë`mZ§VaM dmhVwH$s_Ü`o Iar gwYmaUm KSy>Z Ambr. B.g. 1853 _Ü`o _w§~B© Vo R>mUo hm n{hbm aoëdo_mJ©
dmhVwH$sgmR>r Iwbm Pmbm. B.g. 1869 À`m AIoan`ªV ^maVmV 6,000 {H$._r. bm§~rMo aoëdo_mJ© ~m§YÊ`mV
Ambo. Ë`mZ§Va B.g. 1905 n`ªV 45,000 {H$._r. bm§~rMo aoëdo_mJ© V`ma H$aÊ`mV Ambo.
AemàH$mao añVo d aoëdo_mJm©À`m C^maUr_wio ^maVr` n`©Q>Zmg JVr [_imbr. ^maVmVrb à_wI ehao d
n`©Q>Z ñWio XiUdiUmÀ`m d dmhVwH$sÀ`m _mÜ`_mVyZ EH$_oH$m§Zm OmoS>br Jobr. `m_wio H$_r H$mbmdYrV
OmñV n`©Q>Z ñWio ~KUo eŠ` Pmbo. `mMm n[aUm_ ^maVm_Ü`o n`©Q>Z ho CÚmoJmÀ`m énmZo {dH${gV hmoD$ bmJbo.
gmOªQ> g{_Vr
(The Sargent Committee)
n`©Q>Z {dH$mgmMo Am{W©H$ _hÎd Xwgè`m _hm`wÕmnydu VmËH$m{bZ {~«Q>re gaH$mabm _m{hV hmoVo. Ë`m
Ñï>rZo ^maVmVrb {~«Q>re gaH$maZo `m ì`dgm`mbm CÎmoOZ XoÊ`mMo R>a{dbo. na§Vw Xwgè`m _hm`wÕm_wio hm àíZ
84
H$mhr H$mi ~mOyg nS>bm. Z§Va n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmH$[aVm OmUrdnyd©H$ g§K{Q>V[aË`m à`ËZ H$aÊ`mV Ambo.
`m XoemV n`©Q>Zmbm àmoËgmhZ XoD$Z n`©Q>Z ì`dgm`mMm {dH$mg H$gm H$amdm `mMm {dMma H$éZ Cnm``moOZm
gwM{dÊ`mgmR>r B.g. 1945 _Ü`o Ë`m doiMo {ejU{df`H$ gëbmJma ga Om°Z gmOªQ> `m§À`m AÜ`jVoImbr
EH$ g{_Vr Zo_Ê`mV Ambr. {Vbm "gmOªQ> g{_Vr' åhUVmV. `m g{_VrMm CÔoe n`©Q>ZmÀ`m g§^mì`VoMo
gd}jU H$aUo hm hmoVm. gmOªQ> g{_VrZo Amnbm A§V[a_ Ahdmb Am°ŠQ>mo~a 1946 _Ü`o gmXa Ho$bm. `m
g{_VrZo Xoer d {dXoer n`©Q>H$m§Zm CÎmoOZ d n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m {dH$mgm{df`r H$mhr Cnm` gwM{dbo hmoVo.
`m g{_VrZo {Z_emg{H$` XOm©Mr àm{V{Z{YH$ g§KQ>Zm Agmdr, Aer _hÎdmMr {e\$mag Ho$br. nwT>o `m
g{_VrZo Ago gwM{dbo H$s, n`©Q>ZmMm {dH$mg hm amîQ´>mÀ`m Ñï>rZo A{Ve` _hÎdmMm Agë`mZo `mH$S>o OmVrZo
bj XoÊ`mgmR>r EH$ doJir g§KQ>Zm Agmdr.
gmOªQ> g{_VrZo Ho$boë`m {e\$maerZwgma n`©Q>Zmg§~§Yr nm`m^yV Jmoï>r, XoemV d naXoemV n`©Q>Zmg§~§Yr
Om{hamVr, n`©Q>Z CÚmoJ hmVmiÊ`mgmR>r gd© nmVù`m§darb bmoH$m§_Ü`o nañna g§~§Y, BË`mXtda ^a XoÊ`mV
Ambm. Ë`m_wio ñdmV§Í`mÀ`m nyd©g§Ü`obm ^maVmH$S>o n`©Q>Z CÚmoJm§Mm g§nyU© AmamIS>m CnbãY hmoVm. Ë`mdoir
Xoer d {dXoer n`©Q>H$m§À`m JaOm§À`m nyVugmR>r Xoe^a hm°Q>obm§Mo Omio V`ma Pmbo hmoVo. XoemV nwaoer dmhVyH$
d XiUdiUmMr nÕV hmoVr. ~hþVoH$ n`©Q>Z H|$ÐmH$S>o OmUmao añVo d bmoh_mJ© d H$mhr {R>H$mUr hdmB©_mJ©hr
hmoVo. XoemVrb ~aoM {d_mZVi ho Am§Vaamï´>r` n`©Q>H$ nmohmoMVrb Ago hmoVo, na§Vw Ë`mdoir _Ü`dVu n`©Q>Z
g§KQ>Zm ZìhVr. Ë`m_wio {d{dY n`©Q>Z{df`H$ godm§_Ü`o nañna g§~§Y ZìhVm.
_Ü`dVu n`©Q>Z g§KQ>Zm
(Central Tourist Organisation)
gmOªQ> g{_VrZo Amnbm Ahdmb 1946 _Ü`o gaH$mabm gmXa Ho$bm. gmOªQ> g{_VrÀ`m {e\$maetZwgma
^maVmV "_Ü`dVu n`©Q>Z g§KQ>Zo' Mr ñWmnZm Pmbr. `m g{_VrÀ`m {e\$maetZwgma XoemV {Xëbr,
H$mobH$mVm, _w§~B© d MoÝZB© (_Ðmg) `oWo àmXo{eH$ n`©Q>Z H$m`m©b`o gwé H$aÊ`mV Ambr. EH$ n`©Q>Z dmhVyH$
AñWm`r g{_Vr ñWmnZ H$aÊ`mMr gyMZm Ho$br. ^maV ñdmV§Í` Pmë`mZ§Va gmOªQ> g{_VrÀ`m {e\$maetMr
A§_b~OmdUr _moR>çm à_mUmV H$aÊ`mV Ambr. Iè`m AWm©Zo ^maVr` n`©Q>Z CÚmoJmg MmbZm {_imbr.
n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr
B.g. 1949 _Ü`o dmhVyH$ _§Ìmb`mV n`©Q>Z {dH$mgm{df`r EH$ doJir n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr ñWmnZ
H$aÊ`mV Ambr. `m emIoÀ`m à`ËZmZo XoemV n`©Q>ZmMm {dH$mg hmoD$ bmJbm. Ë`m_wio B.g. 1955-56
_Ü`o `m emIoMm {dñVma H$aÊ`mV Ambm. `m~amo~a `m emIoÀ`m Mma CnemIm H$aÊ`mV Amë`m. `m
emIoH$S>o nwT>rb H$m_o gmon{dÊ`mV Ambr.
1. n`©Q>Z dmhVyH$ {d^mJ `m {d^mJmH$S>o Xoer d {dXoer n`©Q>H$m§À`m H$m`Xoera ~m~r nmhUo, Q´>°ìhb EO§Q>, hm°Q>oëg, {dlm_J¥ho
BË`mXt{df`r AmH$S>odmar Jmoim H$aUo d Ë`m§Mm _m{gH$ Ahdmb gmXa H$aUo hr H$m_o XoÊ`mV Ambr.
85
2. n`©Q>Z àemgZ {d^mJ Am{W©H$ ~m~rA§XmOnÌH$, ZdrZ H$m`m©b`o CKS>Ê`mg§~§Yr H$m_H$mO nmhUo, hr H$m_o gwnyX© H$aÊ`mV
Ambr.
3. n`©Q>Z Om{hamV {d^mJ n`©Q>Z Om{hamVrg§~§Yr ~wbo{Q>Ýg, nmoñQ>g© BË`mXtMr N>nmB©Mr H$m_o nmhUo, n`©Q>Z Om{hamV {d^mJmH$S>o
hr H$m_o XoÊ`mV Ambr.
4. Om{hamV gm{hË` {dVaU {d^mJ n`©Q>Z Om{hamV gm{hË`mMo {dVaU H$aUo ho H$m_ Om{hamVr gm{hË` {dVaU {d^mJmH$S>o XoÊ`mV Ambo.
WmoS>çm H$mbmdYrZ§Va XoemV n`©Q>Z g§MmbZmb` gwé H$aÊ`mMr H$ënZm nwT>o Ambr. na§Vw XoemV n`©Q>ZmMm
VodT>m {dH$mg Z Pmë`mZo hr `moOZm _mÝ` H$aÊ`mV Ambr Zmhr. Ë`mEodOr n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o gwé
H$aÊ`mV Ambr.
n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o
XoemV n`©Q>ZmMm {dH$mg ìhmdm åhUyZ ^maVmV d naXoemV n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o CKS>Ê`mV Ambr.
`mnydu {Xëbr, H$mobH$mVm, _w§~B© d MoÝZB© (_Ðmg) `oWo àmXo{eH$ n`©Q>Z H$m`m©b`o gwé Pmbr hmoVr. `m
H$m`m©b`mMr EH$ gmIir Agmdr åhUyZ AmUIr {R>H${R>H$mUr Aer H$m`m©b`o CKS>Ê`mV Ambr. hr
H$m`m©b`o B.g. 1955 _Ü`o gwé H$aÊ`mV Ambr. `m H$m`m©b`mH$S>o nwT>rb H$m_o XoÊ`mV Ambr.
1) n`©Q>Z H|$Ðm§Mr AÚ`mdV _m{hVr n`©Q>H$m§Zm nwa{dUo.
2) n`©Q>H$mg§~§Yr gd© {d^mJm§er g§nH©$ R>odUo.
3) n`©Q>H$m§Zm gd© àH$maMr _XV H$aUo.
4) n`©Q>H$ gw{dYm§Mm {dH$mg d Ë`m ì`dpñWV nwa{dë`m OmVmV H$m `mH$S>o nmhUo.
5) ñdXoer n`©Q>H$m§À`m Amdí`H$ Ë`m JaOm§Mr nyV©Vm H$aUo.
naXoemVrb H$m`m©b`o
naXoer n`©Q>H$ AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r ^maVmbm naXoemV n`©Q>Z H$m`m©b`o CKS>Uo Amdí`H$ hmoVo.
Ë`mZwgma {S>g|~a 1952 _Ü`o Ý`y`m°H©$ `oWo Ago H$m`m©b` CKS>Ê`mV Ambo. g§`wŠV g§ñWmZmV ho H$m`m©b`
CKS>Ê`m_mJrb CX²Xoe Agm hmoVm H$s, hm Xoe {dH${gV Agë`mZo `m XoemVyZ ^maVmV _moR>çm à_mUmV
n`©Q>H$ `oVrb. `wamon_Ü`o n`©Q>ZmMo n{hbo H$m`m©b` Owb¡ 1955 _Ü`o b§S>Z `oWo gwé H$aÊ`mV Ambo.
AemMàH$mao Am°ñQ´>o{b`m, Ý`yPrb§S> d lrb§Ho$VyZ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r B.g. 1956 H$m`m©b`o
86
gwé H$aÊ`mV Ambr.
n`©Q>Z _§Ìmb`mMr ñWmnZm
n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m gd© ~m~tH$S>o bj XoVm `mdo åhUyZ ^maVmV 1 _mM©, 1958 amoOr dmhVyH$ _§Ìmb`mV
n`©Q>ZmgmR>r EH$ doJio ImVo gwé H$aÊ`mV Ambo. `mMm H$ma^ma EH$m _hmg§MmbH$mH$S>o gmon{dÊ`mV Ambm.
`m _hmg§MmbH$mg _XV H$aÊ`mgmR>r EH$ Cn_hmg§MmbH$ Am[U Mma g§MmbH$ hmoVo. `m§À`mH$S>o àemgZ,
Om{hamVr, àdmg g§nH©$, {Z`moOZ d {dH$mg hr H$m_o XoÊ`mV Ambr. 14 _mM©, 1967 amoOrÀ`m amï´>nVrÀ`m
AmXoemZwgma ^maVmV ñdV§Ì n`©Q>Z d ZmJar hdmB© dmhVyH$ {d^mJmMr ñWmnZm Pmbr. `mgmR>r ñdV§Ì _§Ìmb`
{Z_m©U H$aÊ`mV Ambo. Á`mMm g§nyU© H$ma^ma EH$m nyU©doi _§Í`mH$S>o gmon{dÊ`mV Ambm. AemàH$mao 18
dfm©Z§Va n`©Q>Z ImVo doJio H$éZ Ë`mbm EH$ doJim XOm© XoÊ`mV Ambm. Ë`m_wio n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m
{dH$mgmbm MmbZm {_imbr.
AemàH$mao {~«{Q>em§À`m ^maVmVrb YmoaUm_wio n`©Q>Z ho CÚmoJm§À`m ñdénmV {Z_m©U Pmbo. {~«{Q>em§Zr
^maVm_Ü`o AmYw{ZH$ XiUdiUmÀ`m gmo`rgw{dYm {Z_m©U Ho$ë`m. n`©Q>Zm§À`m {dH$mgmgmR>r emgH$s`
nmVirda à`ËZ gwé Ho$bo. n[aUm_r àmMrZ d _Ü``wJrZ, Ym{_©H$ d ì`mnmamnwaVo _`m©{XV Agbobo n`©Q>Z
{~«Q>re H$mimV ì`mnH$ ñdén àmßV Pmbo Am{U n`©Q>Zm§À`m H$jm é§XmdyZ _Zmoa§OZ Am{U AmZ§XmgmR>r `m
AmYw{ZH$ n`©Q>ZmÀ`m g§H$ënZm ^maVm_Ü`o éOë`m. ñdmV§Í`moÎma H$mimV ^maV gaH$maZo n`©Q>ZmgmR>r ñdV§Ì
{d^mJ gwé H$éZ Ë`mg CÚmoJmMo ñdén àmßV H$éZ {Xbo.
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 2
A) `mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1) Ym{_©H$ {Xder gwÅ>r .......... XoemVyZ gwé Pmbr.
1) A_o[aH$m
2) \«$mÝg
3) B§½b§S>
4) ^maV
2) N>mnrb {VH$sQ>mMr gwédmV ............. `mZo Ho$br.
1) Wm°_g Hw$H$
2) am°~Q>©
3) _°gm°Z
4) Ab~Q>©
3) n§{S>V Zohé§Zr ........... hm J«§W {b{hbm.
1) _mPm bT>m
2) {S>ñH$ìhar Am°\$ B§{S>`m
3) àdmer ^maV 4) gË`mMo à`moJ
4) 1950 _Ü`o Q>§Q>r _yb `mZo ............. H§$nZr ñWmnZ Ho$br.
1) n`©Q>Z
2) dmhVyH$
3) hm°g© S>mH$
87
4) ì`mnmar
5) gmOªQ> g{_Vr ............ `mgmR>r {Z_m©U Ho$br.
1) XiUdiU
2) {ejU
3) n`©Q>Z {dH$mg
4) CÚmoJ {dH$mg
àíZ 2 ~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1. AmYw{ZH$ n`©Q>Z ì`dgm` OZH$ `mbm g§~moYbo OmVo ?
2. pñdPab±S>_Ü`o n`©Q>Z H§$nZr H$moUr ñWmnZ Ho$br ?
3. 20 ì`m eVH$mV n`©Q>ZmMm {dH$mg H$em_wio Pmbm ?
4. ^maVm_Ü`o W§S> hdoMr {R>H$mUo _moR>çm à_mUmV H$moUr {dH${gV Ho$br ?
5. ^maVm_Ü`o n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r gmOªQ> g{_VrMr ñWmnZm H$Yr Ho$br ?
3.2.3
n`©Q>ZmMo n[aUm_
amOH$s` n[aUm_
àmMrZ àdmgmÀ`m VwbZoV AZoH$ Ñ{ï>Zo AmYw{ZH$ n`©Q>Z ì`dgm` {^ÝZ Amho. {deofV: Xwgè`m
_hm`wÕmZ§Va OJmMr nwZa©MZm gwé Pmbr. AZoH$ àH$maMo ~Xb _mZdr OrdZmÀ`m ~hþVoH$ joÌmV PnmQ>çmZo
KSy>Z `oD$ bmJbo. Ë`mMmM EH$ n[aUm_ åhUOo {dgmì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©V PnmQ>çmZo Am§Vaamï´>r`
n`©Q>ZmÀ`m g§~§YmV Pmbobm {dH$mg hmo`. g§`wŠV amï´> g§KmÀ`m Ahdmbmà_mUo 1955 Vo 1965 `m XeH$mV
OJmVrb gw_mao 60 Vo 70 XoemVrb n`©Q>H$m§Mr g§»`m 51 XebjmnmgyZ 157 Xebjmn`ªV dmT>br. B.g.
1990 n`ªV hr g§»`m 1500 Xebj BVH$s Pmbr. AmO OmJ{VH$ n`©Q>H$ g§»`o_Ü`o dm{f©H$ 5 Q>ŠHo$ dmT>
hmoV Amho. IamoIaM n`©Q>Zm_wio OJ EH$ hmoD$ bmJbo Amho. åhUyZM n`©Q>ZmMo amOH$s` n[aUm_ OmUyZ KoUo
Amdí`H$ Amho. n`©Q>Zm_wio 1. XoemXoemVrb g§~§Y gwYmaVmV. EH$m XoemVyZ Xwgè`m XoemV hmoUmè`m n`©Q>Zm_wio Ë`m Ë`m XoemVrb
bmoH$ AZoH$ Ñ{ï>Zo EH$Ì `oVmV. Am§Vaamï´>r` g§~§Y gwYmaÊ`mgmR>r n`©Q>ZmMm Cn`moJ hmoVmo.
2. n`©Q>Zm_wio amOH$s` {dMmam§Mr XodmU-KodmU hmoVo. `mMm Am§Vaamï´>r` {dMmamda Mm§Jbm n[aUm_
hmoVmo.
3. n`©Q>Zm_wio XoemXoem_Ü`o gm_§Oñ` {Z_m©U hmoD$Z amOH$s` VUmd H$_r hmoÊ`mg _XV hmoVo.
4. n`©Q>Zm_wio Am§Vaamï´>r` ghH$m`© dmT>rg bmJÊ`mg ghmæ` hmoVo. OJmV {Za{Zamù`m XoemV EoŠ`
{Z_m©U hmoÊ`mÀ`m Ñ{ï>Zo Am{U {dídem§Vr {Z{_©VrÀ`m Ñ{ï>Zo ho A{Ve` _hÎdmMo Amho.
5. n`©Q>Zm_wio Xoem§_Ybo J¡ag_O Zm{hgo hmoD$Z Am§VaamîQ´>r` gm_§Oñ`mMr d¥Õr hmoVo. Ë`m_wio
OmJ{VH$ EoŠ` d em§VrgmR>r dmVmdaU V`ma hmoVo.
88
6. n`©Q>Zm_wio amOH$s` VmUVUmd H$_r hmoD$Z amï´>r` EH$mË_Vm, ~§Yw^md Am{U gbmoIm dmT>rbm
bmJVmo.
7. n`©Q>Zm_wio XoemXoemVrb gm_m{OH$ AmMma-{dMma ê$T>r-na§nam d gm§ñH¥${VH$ XodmU-KodmU
hmoVo.
8. {dH$gZerb XoemVrb gw{e{jV, ~oamoOJma, ñÌr`m d Aëng§»`m§H$ `m§Zm H$_mB©Mo _mJ© CnbãY
hmoVmV.
9. A{dH${gV XoemVrb ^m§S>dbr Jw§VdUyH$ dmT>Vo.
10. n`©Q>Z hm "AÑí` {Z`m©V' CÚmoJ Agë`mZo Xoem-XoemÀ`m Am`mV {Z`m©VrÀ`m Vmio~§XmVrb
Ag_Vmob H$_r H$aVm `oVmo.
11. n`©Q>Zm_wio {dH$grV Xoem§H$Sy>Z Am{W©H$ AmoK {dH$gZerb XoemH$S>o diVmo, Ë`m§Zm {dH$mgmÀ`m
dmQ>m Iwë`m hmoVmV.
12. Iwë`m AW©ì`dñWo_wio Xoemo-XoemV AZoH$ àH$maÀ`m n[afXm KoVë`m OmVmV. `m n[afXo_wio
hmoUmè`m gm§ñH¥${VH$, ì`mdgm{`H$ d Am{W©H$ AmXmZ-àXmZmMm Ë`m n`©Q>Z ñWimbm, n`m©`mZo
Ë`m n[agambm,
Xoembm \$m`Xm hmoV AgVmo.
13. OmJ{VH$sH$aUm_wio ~hþamï´>r` H§$nÝ`m§Zr VgoM M|~g© Am°\$ H$m°_g© d BVa AZoH$ ì`mdgm{`H$
g§KQ>Zm§Zr OmJ{VH$ ñVamdaMr A{YdoeZo {d{dY {R>H$mUr KoÊ`mMm {ZU©` KoVë`m_wio dhmVwH$
ì`dñWm, Amdmg ì`dñWm `m joÌmV OJ^a àJVr Pmë`mMo {XgyZ `oVo. Aem àH$mao n`©Q>Zmbm
AmO BVa gd© KQ>H$m§nojm _hÎd àmßV Pmbo Amho.
n`©Q>ZmMo gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ n[aUm_
gm_m{OH$ n[apñWVrerhr n`©Q>ZmMm g§~§Y AgVmo Ë`m_wio n`©Q>ZmMo gm_m{OH$ OrdZmda ~aodmB©Q>
n[aUm_ hmoV AgVmV. n`©Q>Z d g_mOmVrb gm_Oñ`, gm_m{OH$ n[adV©Z d em§VVm {Z_m©U H$aUmao EH$
gmYZ Amho. `mVyZ gm_m{OH$ EoŠ` {Z_m©U hmoV AgVo Ago {dMma gZ 1965 _Ü`o _opŠgH$mo `oWo ^aboë`m
"Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z d g§YmaU' (International Tourism and Conservation) `m g§KQ>ZoZo _m§S>bo.
n`©Q>ZmgmR>r n`©Q>H$ ho XoemÀ`m H$mZmH$monè`mVyZ Ambobo AgVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`m-Ë`m§À`m ^mJmVrb
doJdoJù`m OrdZnÕVr Mmbr[aVr, ^mfm, dmJUo B. Mm Zmhr åhQ>bo Va ñWm{ZH$m§da à^md nS>Vmo. naXoemVyZ
`oUmao n`©Q>H$ Va gd©M ~m~VrV {^ÝZ AgVmV. Ë`m§Mmhr gm_m{OH$ n[adV©Zmda n[aUm_ hmoV AgVmo.
n`©Q>Zm_wio gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ ~XbmMr à{H«$`m gwé hmoVo. `m ~XbmMm doJ _§X AgVmo na§Vy `mVyZ H$mhr
~Xb KS>yZ `oVmV ho ZŠH$s, n`©Q>ZmMr gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ KQ>H$m§da H$gmH$gm n[aUm_ KS>Vmo ho Imbrb
_wÚm§déZ Aä`mgVm `oVrb.
89
1) gm_m{OH$ n[adV©Z KS>Vo :
n`©Q>Z {dH$mgmMm hm gdm©V _moR>m gm_m{OH$ n[aUm_ {XgyZ `oVmo. n`©Q>ZmÀ`m {Z{_ËVmZo XoemÀ`m d
OJmÀ`m doJdoJù`m ^mJmVyZ doJdoJù`m Y_©-n§W OmVrMo bmoH$ `oVmV. Ë`m àË`oH$mMo gm_m{OH$ AmMaU
{^ÝZ àH$maMo AgVo. gwYmabobo bmoH$ Ambo H$s Ë`m§À`m~amo~a {d{dY gwYm[aV {dMma àdmh `ody bmJVmV
d Ë`mMm n[aUm_ Agm hmoVmo H$s, ñWm{ZH$ bmoH$m§À`m nma§nm[aH$ nÕVrZo OJÊ`mV ~Xb hmoVmo. OwZo {dMma
~Xbm`bm bmdVmV. OmMH$, ê$T>r, na§nam, {dMma _mJo nSy>Z Zì`m {dMmam§Mr Zì`m Om{Udm§Mr {Z{_©Vr hmoVo.
2) gm_m{OH$ EoŠ` KSy>Z `oVo :
n`©Q>Z H|$Ðmbm ^oQ> XoUmè`m n`©Q>H$m§Mm EH$ gm_m{OH$ _oimdm {Z_m©U hmoVmo. `oWo `oUmao gd©OU
Amnmnbm Y_©-n§W g_mO {dgéZ EH$Ì n`©Q>ZmMm AmZ§X bwQ>VmV. Ë`m_wio n`©Q>Z H|$Ð ho EH$mË_ g_mOmMo
Xe©Z KS>{dUmao H|$Ð ~ZVo. n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr EH$_oH$m ghmæ` H$é Aem ^mdZoZo n`©Q>H$ dmJV
AgVmV. EImXm n`©Q>H$ AS>MUrV gmnS>bm Va ~mH$sMo AZmoiIr n`©Q>H$ gwÕm _XVrbm YmdVmV. hm YS>m
gdmªZm {_iVmo d `mVyZ gm_m{OH$ EoŠ`mMr ^mdZm dmT>rg bmJVo.
3) XoemMr EH$mË_Vm dmT>rg bmJVo :
n`©Q>ZmVyZ amï´>r` EH$mË_VoMr ^mdZm dmT>rg bmJVo H$maU n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr doJdoJù`m
àm§VmVrb bmoH$ EH$Ì `oVmV. Ë`m§Mr ^mfm, Ë`m§Mm Y_©, Ë`m§Mr OmV doJdoJir AgVo. na§Vy n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m
{R>H$mUr EH$ _mZdOmV åhUyZ ho bmoH$ EH$_oH$m§er dV©Z H$aVmV.
4) e¡j{UH$ {dH$mg
~aoMgo n`©Q>H$ gw{e{jV d CÀM Am{W©H$ JQ>mVrb AgVmV. Ë`m§Mm ñWm{ZH$ bmoH$m§da à^md nS>Vmo.
n`©Q>H$m§À`m ghdmgm_wio ñWm{ZH$m§Zm {ejUm~Ôb AmH$f©U {Z_m©U hmoVo. n`©Q>H$m§À`m_wio ñWm{ZH$m§Zm
doJdoJù`m e¡j{UH$ àdmhm§Mr, {ejU g§ñWm, {ejUmÀ`m g§YrMr _m{hVr {_iVo. `mVyZM ñWm{ZH$m§Mm
e¡j{UH$ {dH$mg KSy>Z `oVmo.
5) gm_m{OH$ g§Kf©
n`©Q>Zm_wio gm_m{OH$ g_ñ`m {Z_m©U hmoVmV. n`©Q>Zm_Ü`o VéU n`©Q>H$m§Mr g§»`m OmñV AgVo. H$mhr
doiobm n`©Q>H$ Ho$di _m¡O-_Om, X§Jm H$aÊ`mgmR>r n`©Q>ZñWir `oV AgVmV. BVa n`©Q>H$m§Mr {Q>§Jb H$aUo,
_wbtMr N>oS> H$mT>Uo, _ÚnmZ H$aUo, ñWm{ZH$m§Zm Ìmg XoUo, ì`mdgm{`H$m§À`m ~amo~a ^m§S>U H$aUo `m Jmoï>rVyZ
gm_m{OH$ em§VVm ^§J nmdVo, `mVyZ n`©Q>H$ Am{U ñWm{ZH$ bmoH$ `m§À`mV g§Kf© hmoVmo.
6) JwÝhoJmar dmT>Vo
EImÚm n`©Q>Z ñWir {d{dY ^mJmVyZ n`©Q>H$ `oV AgVmV. ho n`©Q>H$ AZmoiIr {R>H$mUr Agë`m_wio
90
Ë`m§Zm n`©Q>Z H|$ÐmMr \$maer _m{hVr ZgVo. Aemdoir Ë`m§À`m AkmZmMm J¡a\$m`Xm KoD$Z H$mhr Jw§S> bmoH$
Ë`m§Zm bwQ>Ê`mMm à`ËZ H$aVmV. H$mhr doim XyadéZ Amboë`m n`©Q>H$ VéUrda Aem Jww§S> bmoH$m§H$Sy>Z
AË`mMma hmoVmV. `m_wio ñWm{ZH$ àemgZmda `m JwÝhoJmarMm _moR>m VmU nS>V Amho.
7) d¥Õm§Zm {Zd¥ÎmrZ§Va Mm§Jbo OrdZ OJÊ`mg Cn`moJ hmoVmo.
CÚmoJ d ZmoH$è`m§_YyZ {Zd¥Îm Pmbobo bmoH$ Ooìhm Amnë`m Kar d g_mOmV naVmV Voìhm Ë`m§À`mnwT>o
doi Kmb{dÊ`mMm àíZ AgVmo. Ago d¥Õ bmoH$ n`©Q>ZmV gh^mJr Pmbo Va Ë`m§Mo {Zd¥ÎmrZ§Va OrdZ
_Zmoa§OZmË_H$ hmoVo. Ë`m§Mm doi `m n`©Q>ZmVyZ Mm§Jë`m àH$mao OmVmo Am{U Ë`m§Mo Cd©[aV OrdZ Mm§Jë`m
àH$mao OmVo.
8) gm§ñH¥${VH$ {dH$mg KS>yZ `oVmo
n`©Q>Zm_wio g_mOmMo gm§ñH¥${VH$ n[adV©Z hmoV OmVo. n`©Q>Z H|$Ðm_Ü`o Oa AmYw{ZH$ {dMmam§Mo,
gwYmabobo n`©Q>H$ Ambo Va Ë`m {R>H$mUMr _mJmgboë`m {dMmam§Mo n`©Q>H$ gmh{OH$M gwYmaboë`m {dMmam§H$S>o
AmH${f©V hmoVmV. OwÝ`m g§ñH¥$VrMo Xmof emoYbo OmVmV Am{U Zì`m g§ñH¥$VrÀ`m Mm§Jë`m ~mOy pñdH$maë`m
OmVmV. VgoM n`©Q>H$m§_Ü`o gm§ñH¥${VH$ XodmU-KodmU dmT>rg bmJyZ "dgwY¡dHw$Qw>§~H$' hr ^mdZm {Z_m©U hmoVo.
9) gm§ñH¥${VH$ dmañ`mMo OVZ
n`©Q>H$ _moR>çm à_mUmV Eo{Vhm{gH$ ñWim§Zm ^oQ>r XoV AgVmV. `m_wio ñWm{ZH$ àemgZ hr Eo{Vhm{gH$
ñWio OVZ H$éZ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. `m_wio Aem gm§ñH¥${VH$ Eo{Vhm{gH$
dmaem§Mo OVZ n`©Q>Zm§À`m _mÜ`_mVyZ hmoVo.
10) hñVH$bm d hñVì`dgm`mbm MmbZm
n`©Q>H$ {d{dY n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ>r XoV AgVmZm _moR>çm à_mUmV IaoXr H$aV AgVmV. n`©Q>H$ Ë`m
^mJmVrb ñWm{ZH$ hñVH$bm dñVy IaoXr H$aÊ`mg àmYmÝ` XoVmV. `m_wio n`©Q>Zm§À`m _mÜ`_mVyZ na§namJV
MmbV Amboë`m hñVH$bm dñVy§Mm gm§ñH¥${VH$ dmagm OVZ H$éZ R>odÊ`mg _XV hmoVo. VgoM XñVì`dgm`mbm
MmbZm {_iVo.
n`©Q>ZmMm n`m©daUr` KQ>H$mdarb n[aUm_ :
n`m©daU åhUOo _Zwî`mÀ`m g^modVmbMr n[apñWVr hmo`. `m§V hdm, nmUr, O_rZ, àmUr d dZñnVrMm
g_mdoe hmoVmo. `m KQ>H$m§Mo AmH$f©U Agë`m_wio n`©Q>ZmMr {Z{_©Vr Pmbobr Amho. åhUOoM n`m©daU d
n`©Q>Z `m§Mm OdiMm g§~§Y Amho.
n`m©daU ho gm§ñH¥${VH$ d n«mH¥${VH$ KQ>H$ {_iyZ ~Zbobo Amho. n`©Q>H$ ho gmJa {H$Zmao, {ZgJ© gm¡§X`©,
Eo{Vhm{gH$ d nwamVZ dmñVy `mH$S>o AmH${f©V hmoVmV d Ë`mVyZM n`m©daUmMo ZwH$gmZ hmoV AgVo. n`©Q>ZmÀ`m
{dH$mgm~amo~a n`m©daUr` KQ>H$m§V ~Xb hmoV AgVmo. Vo hmoD$ Z`o åhUyZ `m ì`dgm`mMo emñÌr` {Z`moOZ
91
H$aUo Amdí`H$ Amho. n`m©daUmÀ`m {d{dY KQ>H$mda hmoUmam n[aUm_ nwT>rb à_mUo {XgyZ `oVmo.
A) n`©Q>Z d Z¡g{J©H$ dZñnVr
Z¡g{J©H$ dZñnVr KQ>H$ hm EH$ n`©Q>Z {dH$mgmVrb _hÎdmMm ^mJ Amho. {hadrJma dZlr d AmH$f©U
H$aUmè`m O§JbmVrb dZñnVr `m_wio n`©Q>H$ `m ^mJm§Zm ^oQ>r XoV AgVmV. Aem `m KQ>H$m§da n`©Q>Zm§Mo
dmB©Q> n[aUm_ hmoVmV Vo nwT>rbà_mUo 1) n`©Q>Z H|$Ð Oa Z¡g{J©H$ gm¢X`m©Mo {R>H$mU Agob Va Aem {R>H$mUr n`©Q>H$m§Zm {ZgJm©Mm AñdmX
KoVm `mdm `mgmR>r Om{Udnyd©H$ à`ËZ Ho$bo OmVmV. Z¡g{J©H$ gm¢X`m©V ^a KmbÊ`mgmR>r
doJdoJù`m dZñnVtMr dmT> Ho$br OmVo. `m_wio gm¢X`© Va dmT>VoM nU n`m©daUmMm g_Vmob amhÿ
eH$Vmo.
2) n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r {d{dY n`©Q>Z H|$Ðmda H¥${Ì_ Obn`©Q>ZmMr gmo` Ho$br OmVo.
`m {Z{_ÎmmZo nmÊ`mMm dmna d nmÊ`mMo g§dY©Z AmnmoAmnM hmoVo.
3) n`©Q>H$ O§JbmV ^«_§Vr H$arV AgVm§Zm \w$bo, \$io, nmZo VmoS>VmV. Ë`m_wio dZg§nÎmrMr èhmg hmoVo
d dZñnVrÀ`m aMZoda n[aUm_ hmoVmo. VgoM n`©Q>H$ ~è`mM doiobm PmS>m§Mr VmoS> H$éZ V§~ygmR>r
Iw§Q>çm, d eoH$moQ>rgmR>r PmS>m§Mr VmoS> H$aVmV.
4) _Zmoa§OZ, hm°Q>oëg, añVo BË`mXr_wio O§Jbì`mßV, JdVmi joÌmV PnmQ>çmZo KQ> hmoV Amho.
5) n`©Q>H$m§À`mH$Sy>Z H$mhr doiobm O§Jbmg AmJ bmdbr OmVo. Ë`m_wio PmS>o, dobr, \w$bo `m§Mo
_moR>çm à_mUmV ZwH$gmZ hmoVo.
6) n`©Q>H$m§H$Sy>Z O§Jbm_Ü`o Q>mH$boë`m H$Mè`m_wio O{_ZrÀ`m nmofUÐì`mda n[aUm_ hmoVmo d
dZñnVtZm hmZr nmohMVo.
~) n`©Q>Z d àmUrOrdZ
n`©Q>Z {dH$mgmV dÝ` àmUrOrdZ EH$ _hÎdmMm KQ>H$ Amho. ^maVmVrb H$mPra§J A^`maÊ`, {O_ H$m°~Q} >
Z°eZb nmH©$ Aem amï´>r` CÚmZm§Zm n`©Q>H$ Xadfu bmIm|À`m g§»`oZo ^oQ> XoVmV. d newnú`m§À`m gm{ZÜ`mMm
amo_hf©H$ AZw^d KoVmV. na§Vy `m gdmªMm n[aUm_ VoWrb àmUrOrdZmda hmoVmo. Vmo nwT>rbà_mUo 1) n`©Q>H$ O§JbmV dmñVì`mÀ`m doir newnú`m§Zm {d{dY ImÊ`mMo nXmW© Q>mH$VmV `m_wio
newnú`m§À`m gd`r ~Xbë`m AmhoV. H$mhr doiobm `m nXmWmªÀ`m_wio {d{dY AmOma newnjm§Zm
hmoVmV.
2) \$a, H$mVS>r, Mm_S>r, hmS>o, gwio B. àmÊ`m§nmgyZ {_iUmè`m CËnmXZm§Zm Mm§Jbr qH$_V {_iy
bmJë`m_wio Aem newnjm§Mr {eH$ma Ho$br OmVo.
92
3) n`©Q>H$ Z¡g{J©H$ n`©Q>Z ñWim§da newnjm§Mo \$moQ>mo KoVmV, _moR>_moR>çmZo AmdmO d Q>on bmdVmV.
`m AmdmOm_wio newnú`m§À`m nwZ©{Z_m©UmÀ`m H$m`m©da à{VHy$b n[aUm_ hmoVmo.
4) n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmÀ`m ZmdmImbr dZñnVtMr VmoS> _moR>çm à_mUmV Ho$br OmVo. `m_wio
àmUrOrdZmÀ`m gwa{jV ^mJmda AmH«$_U Ho$bo OmVo. `mMm n[aUm_ _mZd d O§Jbr àmUr
`m§À`mV g§Kf© {Z_m©U Pmbm Amho.
H$) n`©Q>Z d àXyfU
n`m©daUr` àXyfU d n`©Q>Z `m§Mm OdiMm g§~§Y Amho. n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgm_wio `m_Ü`o _moR>çm
à_mUmV ^a nS>br Amho. n`©Q>H$ _m¡O_OogmR>r n`©Q>Z ñWir `oVmV Am{U Ë`m§À`mH$Sy>Z Ob, dm`y, hdm `m
KQ>H$mda àXyfUmMo {d{dY n[aUm_ {Z_m©U H$aVmV. ho n[aUm_ nwT>rbà_mUo 1) g_wÐ n`©Q>Z ho n`©Q>H$m§Mo EH$ _w»` AmH$f©U Amho. ^maVm_Ü`o Jmodm, H$moH$U `m ^mJmVrb g_wX«
{H$Zmè`mda n`©Q>H$ _moR>çm à_mUmV ^oQ>r XoVmV. `oWo `oUmè`m n`©Q>H$m§À`mH$Sy>Z Q>mH$boë`m
H$Mè`m_wio VoWrb ObMa àmÊ`mÀ`mda `mMo n[aUm_ hmoD$ bmJbo AmhoV.
2) n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgm_wio nmÊ`mMo àXyfU dmT>V Mmbbo Amho. n`©Q>Z joÌo hr eŠ`Vmo Vir,
Vbmd, ZÚm, gamoda `m {R>H$mUr C^mabr OmVmV. `m_wio n`©Q>H$m§Zr Q>mHy$Z {Xboë`m dñVy, VgoM
hm°Q>oëg _Yrb gm§S>nmÊ`m_wio VoWrb Obme`m§Mo àXyfU dmT>Vo. _hm~ioídamÀ`m doÊUm
VbmdmÀ`m àXyfUmMo n`©Q>Z ho _yi H$maU Amho.
3) n`©Q>H$ hOmamo dmhZmVyZ n`©Q>Z H|$Ðr ^oQ>r XoV AgVmV. `m dmhZm§nmgyZ hdoMo àXyfU KSy>Z `oVo.
dmhZm§À`m nS>boë`m VobmnmgyZ, n`©Q>H$m§À`m CKS>çmdarb _b_wÌmnmgyZ hdm O{_ZrMo àXyfU
hmoVo.
4) n`©Q>H$ H$mhr doiobm n`©Q>Z ñWir _moR>_moR>çmZo AmoaS>Uo, ZmMJmUo H$aVmV. Ë`mM~amo~a dmhZm§Mo
hm°Z© dmOdV AgVmV `m_wio VoWo ÜdZràXyfU hmoVo.
n`©Q>ZmMo Am{W©H$ n[aUm_
n`©Q>Z hm EH$ Am{W©H$ {dH$mg KS>{dUmam EH$ _hÎdmMm CÚmoJ Amho. n`©Q>Zm_wio Am{W©H$ {dH$mgmbm
àM§S> JVr àmßV Pmbr Amho. åhUyZ Am[W©H$ {dH$mgmÀ`m hoVyZo àË`oH$ amï´>mV d amï´>m§VJ©V amÁ`m§_Ü`o
n`©Q>Zmbm àmoËgmhZ XoÊ`mMo à`ËZ Ho$bo OmV AmhoV. n`©Q>Z hm amoOJmam{^_wI CÚmoJ Amho. `mÛmao Hw$eb d
AHw$eb bmoH$m§Zm amoOJma {_iVmo. VgoM `m CÚmoJm§V n`©Q>H$m§Zm Amdí`H$ Agboë`m {d{dY godm n¡emÀ`m
_mo~Xë`m§V nwa{dë`m OmVmV. `m_Ü`o dmhVyH$, XiUdiU, {Zdmg, ^moOZ, IaoXr `m godm§Mm g_mdoe
AgVmo. `m_wio Am{W©H$ {dH$mgmbm MmbZm {_iVo. `mM~amo~a amï´>mÀ`m AW©ì`dñWoda n`©Q>ZmMo n[aUm_ hmoV
93
AmhoV. Ë`m_wio n`©Q>Zmbm Am{W©H$ _hÎd àmßV Pmbo Amho. n`©Q>Zm_wio hmoUmao Am{W©H$ n[aUm_ nwT>rbà_mUo
gm§JVm `oVrb.
1) amoOJma CnbãYVm
n`©Q>Zm_wio doJdoJù`m àH$maMr amoOJmam§Mr CnbãYVm hmoVo. XoemV àg§Jr naXoemVyZ n`©Q>H$ `oV
AgVmV. `m§À`m dmhVyH$sMr, {ZdmgmMr, Amamo½`mMr, àojUr` {R>H$mUo XmI{dÊ`mMr gmo` H$amdr bmJVo.
n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr n`©Q>H$m§À`m godmW© AZoH$ ì`mdgm{`H$ H|$Ðo C^mabr OmVmV. `m gd© H|$Ðm_Ü`o
doJdoJù`m H$m_mÀ`m g§Yr CnbãY hmoVmV. bmoH$m§Zm Amnë`m A§J^yV H$m¡eë`mà_mUo amoOJma {_iy bmJbo
AmhoV. AZoH$m§Zm ñd`§ amoOJmamÀ`m g§Yr CnbãY hmoVmV. `m amoOJma {Z{_©Vr_wio bmoH$m§Zm Mm§Jbr Am{W©H$
àmßVr hmodyZ OrdZ_mZ C§MmdÊ`mbm _XV Pmbr Amho. lr. Eg. _oS>{bH$ `m§Zr Ë`m§À`m 'Economic
Importance of Tourism' `m J«§WmV n`©Q>Z d amoOJma `m g§X^m©V åhQ>bo Amho H$s, Á`m àXoemV
gmYZg§nÎmrMr H$_VaVm Amho VoWo amoOJma CnbãYVm n`©Q>Zm_wio _moR>çm à_mUmda hmoD$ eH$Vo. OJmVrb
AZoH$ {dH$gZ XoemVrb bmoH$m§Zr ~oamoOJmamMr g_ñ`m n`©Q>Zmbm MmbZm XoD$Z amoOJma {Z{_©Vrbm àmoËgmhZ
XoÊ`mMm n«`ËZ Mmb{dbm Amho.
2) ì`mnmamMm {dH$mg
n`©Q>ZmVyZ ì`mnma ì`dgm`mMm _moR>m {dH$mg hmoV AgVmo. n`©Q>H$ n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ>r XoVmo, AZoH$
àojUr` ñWio nmhVmo, doJdoJù`m ImÚm§Mm AñdmX KoVmo. Ë`mM~amo~a n`©Q>Z ñWir Agboë`m doJdoJù`m
d¡{eîQ>çnyU© dñVy§Mr IaoXr H$aV AgVmo. `mVyZ Ë`m^mJmVrb ~mOmanoR>m§Mm {dH$mg hmoVmo. `m_wio ñWm{ZH$
hñVmoÚmoJm§V d Hw$Q>ra CÚmoJm§V {Z_m©U hmoUmè`m dñVy, H$bmHw$garÀ`m dñVy, AmH$f©H$ ^aVH$m_ d {dUH$m_
Ho$bobo H$nS>o, bmH$S>r dñVy, IoiUr B. ì`mnmamÀ`m {dH$mgmbm MmbZm {_iVo. qgJmnya, Zonmi d H$pí_a
hr n`©Q>Z H|$Ðo ~mOmanoR> H$[aVm à{gÕ AmhoV. Ë`m_wio VoWrb Am{W©H$ ì`dñWm _O~yV Pmbr Amho.
3) ì`dgm`mMr ì`mßVr
n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr ì`mnmam~amo~aM ì`dgm`mMr _moR>r dmT> hmoVo. ñd`§amoOJmamMr _moR>r g§Yr
Agë`mZo g^modVmbÀ`m àXoemVyZ d AJXr Xoe^amVyZ AZoH$ ì`mdgm{`H$ n`©Q>Z H|$ÐmH$S>o `odyZ Amnmnbo
ì`dgm` H$aVmV `mVyZ n`©Q>H$m§À`m JaOm ^mJVmV. ImZmdir, hm°Q>oëg, bm±S´>r, _gmO, XiUdiU ì`dgm`
nwa{dUmao, dmhZm§Mr XwéñVr, nm{Hª$J, _mJ©Xe©H$, nmXÌmUo XwéñVr, nm°{be H$aUmao Ago AZoH$ ì`dgm`mMr
{Z{_©Vr hmoVr. n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ ì`dgm`mMr ì`mßVr dmT>V Mmbbobr Amho.
4) àmXo{eH$ {dH$mg
n`©Q>ZmVyZ {_iUmè`m CËnÝZmMm {d{Z`moJ Ë`m àXoemÀ`m Am{W©H$ {dH$mgmH$[aVm hmoVmo. {dH${gV
XoemV `m ì`dgm`mVyZ {_iUmao CËnÝZ BVa CÚmoJm§À`m VwbZoV H$_r AgVo. na§Vw Oo Xoe qH$dm XoemMm Omo
94
^mJ Am{W©H$ÑîQ>çm _mJmgbobm Amho Ë`m àXoemV {dH$mgmÀ`m Ñï>rZo {ZpíMVM _XV hmoVo. ^maVm_Ü`o B.g.
1990 Z§Va A§X_mZ {ZH$mo~ma {Ûng_wh d bj{Ûn `m {R>H$mUÀ`m n`©Q>Z {dH$mgmda ^a XoÊ`mMm à`ËZ
Pmbm d àmXo{eH$ {dH$mg H$aÊ`mMm à`ËZ hmoD$ bmJbm. AemarVrZo OoWo gmYZg§nËVr H$_r Amho qH$dm
CnbãYM Zmhr Aem àXoemV amoOJma d CËnÝZmMo gmYZ åhUOo n`©Q>Z Amho.
5) amï´>r` CËnÝZmV dmT>
n`©Q>H$m§_wio amï´>r` CËnÝZmV dmT> hmoVo. ho CËnÝZ _mbmÀ`m {dH«$sVyZ VgoM godm§VyZ àmßV hmoVo.
n`©Q>Zm§À`m _mÜ`_mVyZ {d{dY ì`dgm`mMm {dH$mg hmoVmo. `m ì`dgm`mÀ`m _mÜ`_mVyZ _moR>m Am{W©H$
{dH$mg hmoV AgVmo. n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ Am{W©H$ {dH$mg Pmë`m_wio amîQ´>r` CËnÝZmV dmT> hmoV OmVo.
n`©Q>H$mÀ`m _mJUrZwgma AW©ì`dñWm {dH${gV hmoVo d _mbmMo CËnmXZ hmoVo. n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ n¡gm hm
A{YH$m{YH$ IoiVm am{hë`m_wio amï´>r` CËnÝZmV dmT> hmoD$Z XoemMr AW©ì`dñWm {dH${gV hmoVo.
6) naH$s` MbZ
à_wI Am{U _hÎdmÀ`m n`©Q>Z H|$Ðm§Zm OJmVrb {Za{Zamù`m Xoem§VyZ AZoH$ n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmV.
naXoemVyZ `oUmao ho n`©Q>H$ Amnë`m XoemVrb MbZ ~amo~a KoD$Z `oVmV. ho naH$s` MbZ XoemÀ`m X¥ï>rZo
_hÎdmMo AgVo. H$maU Xwgè`m Xoem§VyZ Amdí`H$ _mb Am`mV H$aÊ`mgmR>r `m naH$s` MbZmMm Cn`moJ
hmoVmo. {dH$gZerb Xoem§À`m X¥ï>rZo ho naH$s` MbZ _hÎdmMo Amho. `m naH$s` MbZmÀ`m _mÜ`_mVyZ
XoemÀ`m Am{W©H$ {dH$mgmbm _moR>m hmV^ma bmJVmo.
7) bmoH$m§À`m Am{W©H$ j_VoV dmT> hmoVo
n`©Q>Z ì`dgm`mÀ`m {dH$mgm~amo~a bmoH$m§À`m Am{W©H$ j_VoMmhr {dH$mg hmoVmo. n`©Q>Z H|$ÐmV àË`oH$
CÚmoJ, ì`dgm`, ZmoH$ar, ñd`§amoOJma B. _YyZ H$_rVH$_r à_mUm_Ü`o OmñVrV OmñV _mo~Xbm {_iV
AgVmo. Ë`m_wio bmoH$m§Mo XaS>moB© CËnÝZmV dmT> hmoV AgVo. `mVyZ g_mO Am{W©H$ÑîQ>çm gj_ ~ZVmo.
n`©Q>Zm§À`m _mÜ`_mVyZ ñWm{ZH$ bmoH$m§À`m {dH$mgmbm MmbZm [_iyZ Ë`m§Mr Am{W©H$ pñWVr gwYmaVo.
8) gmYZg§nÎmrMm {dH$mg
n`©Q>Z ì`dgm`mMm hm gdm©V _moR>m n[aUm_ nhmd`mg {_iVmo. ñWm{ZH$ gmYZg§nÎmr Or AmVmn`ªV
AJXr _`m©{XV ñdénmV dmnabr OmV Ago qH$dm Or Xwb©{jV AgVo Vr n`©Q>Zm_wio dmnamV `oVo Am{U {VMm
{dH$mg hmoV OmVmo. n`©Q>Z H|$Ðo ñWmnZ Pmbo H$s àojUr` ñWim§Mm emoY KoVbm OmVmo. hOmamo n`©Q>H$ VoWo
^oQ>r XoVmV d Ë`m {R>H$mUmMm {dH$mg KSy>Z `oVmo. n`©Q>Zm{edm` øm Jmoï>rMm Cn`moJ Pmbm ZgVm d VerM
{R>H$mUo nSy>Z am{hbr AgVr. n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ `m ñWm{ZH$ gmYZ g§nÎmrMm {dH$mg hmoÊ`mg _XV
Pmbr Amho.
95
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$. 3
A) `mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1) n`©Q>Zm_wio amï´>m_Yrb .......... VUmd H$_r hmoÊ`mg _XV hmoVo.
1) amOH$s`
2) dmhVyH$
3) XiUdiU> 4) n`m©daU
2) n`©Q>H$m§H$Sy>Z O§Jbm_Ü`o Q>mH$boë`m H$Mè`m_wio O_rZrÀ`m ............. n[aUm_ hmoVmo.
1) _mVrda$
2) nmofUÐì`mda
3) IVmda
4) VUmda
3) n`©Q>ZmVyZ amï´>r` ........... ^mdZm dmT>rg bmJVo.
1) EH$mË_oMr
2) Am{W©H$VoMr
3) VUmdmMr
4) JwÝhoJmarMr
4) n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ gm§ñH¥${VH$ dmagm ñWio ............. hmoVmV.
1) OVZ
2) hmZr
3) Zï>$
4) Xwb©{jV
5) n`©Q>Z ì`dgm`m~amo~a bmoH$m§À`m ............ j_VoMm {dH$mg hmoVmo.
1) amOH$s`
2) _mJmg
3) JwÝhoJmar
4) Am{W©H$
àíZ 3 ~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1. n`©Q>Z hm H$moUVm {Z`m©V CÚmoJ Amho ?
2. n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m _mÜ`_mVyZ gm_m{OH$ EoŠ` {Z_m©U hmoVo Ago {dMma H$moUË`m g§KQ>ZZo o _m§S>bo ?
3. n`©Q>Z ì`dgm`mÀ`m _mÜ`_mVyZ Xoembm H$moUVo MbZ {_iVo ?
4. Jmodm-H$moH$U [H$ZmanÅ>r ^mJmV n`©Q>Zm_wio H$moUË`m g_ñ`m {Z_m©U Pmë`m AmhoV ?
5. n`©Q>Zm_wio gm§ñH¥${VH$ XodmU-KodmU hmoD$Z H$moUVr ^mdZm {Z_m©U Pmbr Amho ?
3.3 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
Qw>[aP_ - n`©Q>Z
Qy>a - àdmg
JmB©S - _mJ©Xe©H$
ñnm - g_wÐ n`©Q>Z
hm°brS>o - gwÅ>r
Saturnalia - e{Z `m YmÝ` XodVoMm CËgd
Romanticism - ñdÀN>§XdmXr
96
Renaissance - nwaéÁOrdZ
H$mbI§S>
3.4 ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZm§Mr CÎmao
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$. 1 Mr CÎmao :
A -1) B{OßV
2) AmoS>rgr
3) g_wÐ
4) A\$Zm{g {Z{H$Vr
5) dmñH$mo-X-Jm_m
~ - 1) J«rH$
4) øy-EZ-Ëg§J
2) e¡j{UH$ n`©Q>Z
3) {dë`_ Q>Z©a
5) \«$mpÝgg ~{Z©`a
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$. 2 Mr CÎmao
A -1) B§½b§S>
4) hm°g© S>mH$
~ - 1) Wm°_g Hw$H$
2) Wm°_g Hw$H$
3) {S>ñH$ìhar Am°\$ B§{S>`m
5) n`©Q>Z {dH$mg
2) ga hoÝar byZ
3) XiUdiU
4) {~«{Q>e
5) 1945
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$. 3 Mr CÎmao
A -1) amOH$s`
4) OVZ
2) nmofU Ðì`mda
3) EH$mË_VoMr
5) Am{W©H$
~ - 1) AÑí` 2) AmV§aamï´>r` n`©Q>Z d g§YmaU 3) naH$s` 4) Obme` àXyfU 5) dgwY¡dHw$Qw>§~H$
3.5 gmam§ e
àmMrZ H$mimnmgyZ àdmg hm _mZdr OrdZmMm EH$ A{d^mÁ` KQ>H$ Amho. àdmgmÀ`m _mÜ`_mVyZ
n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmbm MmbZm [_imbr. _mZdr g§ñH¥$Vr OgOer {dH${gV hmoV Jobr Vem n`©Q>ZmÀ`m
g§H$ënZm ~XbV Joë`m. àmMrZ, _Ü``wJrZ d AmYw{ZH$ H$mimV _mZdmÀ`m {d{dY emoYm_wio n`©Q>Zmg
_moR>çm à_mUmV MmbZm {_iV Jobr. 19 ì`m eVH$m_Ü`o XiUdiUmÀ`m {dH$mgm_wio n`©Q>Zmbm
ì`dgm`mMo ñdén àmßV Pmbo. n{hë`m d Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va OmJ{VH$ n`©Q>Zmg {deof MmbZm {_imbr.
H$maU dmhVwH$s¨À`m {d{dY gmYZm§Mm {deofV: hdmB©, AmYw{ZH$ OhmO `m§À`m_wio H$_rV H$_r doimV OJmV
H$moUË`mhr {R>H$mUr nmohMUo eŠ` Pmbo. 20 ì`m eVH$mV dmT>Vo ZmJarH$aU, Am¡Úmo{JH$aU, amhUr_mZ
{ejUmMm àgma d BVa CÚmoJm§À`m_wio n`©Q>Z ho OmJ{VH$ ì`dgm` ~Zbobm Amho.
n`©Q>Z ì`dgm` AZoH$ joÌm§da n[aUm_ H$aV AgVmo. n`©Q>ZmMo Am{W©H$, gm_m{OH$, n`m©daUr`,
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-7
97
gm§ñH¥${VH$ amOH$s` n[aUm_ nhmd`mg {_iVmV. ho n[aUm_ Mm§Jbo Am{U dmB©Q> XmoÝhr àH$maMo AgVmV.
`m n[aUm_m§Mr ì`mßVr d¡`pŠVH$ nmgyZ Vo AJXr amîQ´>r` nmVirn`ªV Agy eH$Vo.
3.6 gamdmgmR>r àíZ
1. _Ü``wJrZ H$mimV `wamonr`Z n`©Q>ZmMm Pmboë`m {dH$mgmMr _m{hVr Úm.
2. AmYw{ZH$ n`©Q>Z ì`dgm`mMr {Z{_©Vr Wm°_g Hw$H$Zo H$em nÕVrZo Ho$br ?
3. AmYw{ZH$ d OZì`mnr n`©Q>ZmMm CX` H$gm Pmbm ?
4. ^maVmVrb _Ü``wJrZ n`©Q>Z {dH$mgmMr _m{hVr Úm.
5. {~«Q>rem§Zr Ho$boë`m ^maVr` n`©Q>Z {dH$mgmMr _m{hVr Úm.
6. n`©Q>ZmMo amOH$s` n[aUm_ gm§Jm.
7. n`©Q>Z ì`dgm`mda n[aUm_ H$aUmè`m gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ KQ>H$m§Mo ñnïr>H$aU Úm.
8. n`©Q>Z {dH$mg d Am{W©H$ KQ>H$.
3.7 g§X^© J«§W
1. Badan B. S. Harish : Encyclopaedia of Tourism in 21st century.
2. Bhatia A. K. : International Tourism Fundamentals & Parctices.
3. Bhatia A. K. : Tourism Development Principles and Practices.
4. Edmund Swinglehurst : Cook's Tours : The Story of Popular Travel.
5. H$nya {~_bHw$_ma : n`©Q>Z ñWi Ed§ _mZd g§gmYZ {dH$mg
6. d_m© A§Obr : ^maV _o n`©Q>Z {dH$mg Am¡a g§^mdZmE
qqq
98
KQ>H$ H«$. 4
n`©Q>Z Am{U ì`{º$_Îd {dH$mg
Tourism and Personality Development
4.0
C{Ôï>o
4.1
àmñVm{dH$
4.2
{df` {ddoMZ
4.2.1 à^mdr g§^mfU H$m¡eëço
4.2.2 _mJ©Xe©H$mMr H$m¡eë`o
4.2.3 _mJ©Xe©H$mMo AmXam{VÏ`{df`H$ H$m¡eë`o
4.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
4.4 ñd`§AÜ``Z àým§Mr CÎmao
4.5 gmam§e
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7 g§X^© J«§W
4.0
C[Ôï> o :
1. n`©Q>ZmMm {dH$mg hmoÊ`mg g§^mfU H$m¡eë`mMr _XV KoUo.
2. àdmgr EOÝgr§À`m H$m`m©Mr _m{hVr KoUo.
3. n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mMo H$m`© g_OyZ KoUo.
4. n`©Q>Z joÌm_Ü`o AmXam{VÏ`mMo _hÎd ñnï> H$aUo.
5. AmXam{VÏ`mMo n`©Q>Z dmT>rdarb n[aUm_ d Am{W©H$ {dH$mg `mMr _m{hVr KoUo.
6. Eo{Vhm{gH$ n`©Q>ZmMo _hÎd ñnï> H$aUo.
4.1 àñVmdZm :
n`©Q>Zm_Ü`o gwg§dmXmg _hÎdmMo ñWmZ Amho H$maU hm gwg§dmX Oa gw`mo½` nÕVrZo gmYbm Jobm VaM
n`©Q>H$ n`©Q>Zmg OmÊ`mgmR>r V`ma hmoVrb. `m {edm` n`©Q>ZmgmR>r _mJ©Xe©H$mMr ^y{_H$m _hÎdmMr R>aVo. [H§$~hþZm
99
_mJ©Xe©H$mÀ`m ghH$m`m©daM n`©Q>H$m§Zm Amdí`H$ Vr _m[hVr CnbãY hmoVo. H$maU _mJ©Xe©H$ hm EImXçm
ñWimMo g_J«kmZ g§nmXZ Ho$bobm AgVmo. Voìhm Ë`m kmZmMo [H¨$dm _m[hVrMo Ë`mZo `mo½` V§ÌmÀ`m _XVrZo
n`©Q>H$m§Zm gmXarH$aU Ho$bo nm[hOo. {deofV: dmñVdVoMo ^mZ R>odyZ d A{Ve`moº$rMm A{YH$ dmna Z H$aVm
_m[hVr gm§JÊ`mMo H$m¡eëço, _mJ©Xe©H$mMr H$m¡eë`mMr _wb^yV ~m~r d AmXam{VÏ`m~m~VMo H$m¡eëç hçm
_hËdmÀ`m H$gmoQ>çm AmhoV.
AmOÀ`m `wJm_Ü`o H$moUË`mhr joÌmV `eñdr hmoÊ`mgmR>r Omo CÎm_ [H¨$dm à^mdr g§^mfU H$é eH$Vmo
VmoM nwT>o `eñdr Pmbobm [XgVmo. Ooìhm AmnU CÚmoOH$, àmÜ`mnH$, dH$sb, S>m°ŠQ>a, B§{O{ZAa, H$m°ÝQ´>°ŠQ>a,
emgH$s` ZmoH$a, ImOJr ZmoH$a, doJdoJi`m godm^mdr g§ñWm§Mo nXm{YH$mar, H$m¢Q>adaMm {dH«o$Vm, goëg_Z `m
gd© joÌm_Ü`o AmnUmg `eñdr hmoÊ`mgmR>r Amnë`mH$S>o à^mdr g§^mfU H$m¡eëço AmË_gmV H$aUo JaOoMo
AgVo. AmnUmg OrdZmV Mm¡\o$a àJVr H$amd`mMr Agob, ZdZdrZ joÌmV J«mhH$ AmH${f©V H$amd`mMo
AgVrb, Amnbm Zmdbm¡[H$H$ {_idm`Mm Agob, à{gÜXr hdr Agob Va Ë`mgmR>r à^mdr g§^mfU H$m¡eë`mMr
JaO AmoiIyZ Vr H$m¡eëço {dH${gV Ho$br nm[hOoV. `m{edm` {d{dY joÌmV {d{dY [R>H$mUr g_mOm{^_wI
_mJ©Xe©H$ {_iUo hr XoIrb _hÎdmMr ~m~ Amho. H$maU _mJ©Xe©H$m{edm` [XemhrZ OrdZ åhUmdo bmJob.
VgoM àË`oH$ joÌm_Ü`o AmXam{VÏ`m~m~VMr H$m¡eë`ohr ì`dpñWV nma nS>Uo ho XoIrb AË`§V _hËdmMo R>aVo.
hr gd©M H$m¡eë`o `emMr J_H$ AgVmV.
4.2.1 à^mdr g§^mfU H$m¡eë`o :
(Effective Communication Skills)
H$å`w{ZHo$eZ åhUOo g§dmX. hm g§dmX XmoZ ì`ŠVr_Yrb, XmoZ g§ñWm§_Yrb, H§$nZr A§VJ©V, n«{VñnYu
H§$nZr~amo~a, _mÜ`_m§~amo~a AWdm emgZmgmo~V gwÕm Agy eH$Vmo. àË`oH$ joÌmV qH$dm ì`dgm`m_Ü`o Hw$ebVoZo
d Zo_H$m gwg§dmX gmYy eH$Umè`m _mUgm§Mr JaO AgVo. H$mnm}aoQ> H$å`w{ZHo$eZ_Ü`o `mn¡H$s {Zamir H$m¡eë`o
AmË_gmV H$amdr bmJVmV. CÎm_ g§dmX d gwg§dmX gmYVm `oUo. g§^mfU d boIZ H$m¡eë` Agbobr Hw$emJ«
~wÕrMr d H$ënH$ {dMmam§Mr _mUgo hr H$å`w{ZHo$eZMo `e R>adV AgVmV. g§dmX gmYUo ho A{Ve` _hÎdmMo
AgVo H$maU Ë`mÛmao ì`ŠVr ì`ŠVr_Yrb ^mdZm nmohMVmV. {Zamonm§Mr Am{U _m{hVtMr XodmU KodmU hmoVo.
à^mdr g§^mfU H$m¡eë`mgmR>r àW_ dmMZmMr V`mar Agmdr bmJVo. Oo dmMbobo Agob VoM eãXm§dmQ>o gm§JÊ`mMo
H$g~ AmË_gmV H$amdo bmJVo. ^mfoda à^wËd Agmdo bmJVo.
g§^mfU H$m¡eë` AmË_gmV Ho$bobo AgUo hr AmOÀ`m H$mimMr JaO Amho. hm ì`ŠVr_Ü`o Agbobm
_moR>m JwU Amho. ~è`mMdoim AmnU EImÚm Eo{Vhm{gH$ {R>H$mUmbm ^oQ> XoV AgVmo Aem doir Amnë`mbm Ë`m
{R>H$mUm{df`rMr A{YH$ _m{hVr VoWrb _mJ©Xe©H$ (JmB©S>) XoV AgVmo. Vmo H$mhr B{VhmgVÁk ZgVmo na§Vw
AemàH$mao g§^mfU/g§dmX H$aVmo Am{U Amnë`mbm gai Ë`m Eo{Vhm{gH$ {R>H$mUr KoD$Z OmVmo [H§$dm Ë`m àg§Jr
Vmo ñdV: hOa Agë`mgmaIo àg§J H$WZ H$aV AgVmo. H$WmH$WZ H$aUmar ì`ŠVrhr àg§J Ogm KS>bm Amho
VgmÀ`m Vgm Amnë`mg_moa C^m H$aV AgVmV. Voìhm hëbr Ago {d{dY ì`dgm` H$mhr ì`ŠVr Amnë`m
CnOr{dHo$Mo gmYZ åhUyZ {ZdS>V AgVmV.
100
doJdoJù`m `moOZm, doJdoJù`m joÌm_Yrb _m{hVr bmoH$m§n`ªV nmohM{dUo, {d{dY g§ñWm§{df`r bmoH$m§Zm
_m{hVr XoUo ho g§^mfU Hw$eb ì`ŠVr H$moUË`mhr joÌmV Amnë`m à^mdr dmUrZo ghOnUo _m§Sy> eH$Vo.
H$mhrOU ghO ~mobÊ`mVhr EImÚm KQ>ZoMo, dmñVyMo hÿ~ohÿ~ dU©Z H$éZ Amnë`mg_moa Vo C^o H$aV
AgVmV. EImÚm Xw:IX àg§JmMo dU©Z Vmo àg§J Amnë`m S>moù`mg_moa KS>bm Zgbm Var hr _Z hobdyZ Q>mH$Vmo
Voìhm ho gm§JUmè`m ì`ŠVrMo H$m¡eë` AgVo.
àË`oH$mH$S>o g§^mfU H$m¡eë` AgUo hr AmOÀ`m H$mimV JaO Amho. ho H$m¡eë` Am`wî`^amgmR>r Amnbr
gmo~V H$aUmao, _ZmM§ Amamo½` amIUmao, AmË_{dídmg dmT>dUmao, Šd{MVM Am`wî`mMr {Xem ~XbUma,
ñdV:Mr AmoiI H$éZ XoUmao Amho. Voìhm H$moUË`mhr joÌmV Aer g§^mfU`wŠV ì`ŠVr H$m`© H$aVo ho Ë`m joÌmMo
_moR>o `e AgVo. hr H$m¡eë`o n`©Q>Z joÌmV H$er _hÎdnyU© H$m`© H$aVmV Ë`mMm Aä`mg AmnUmg nwT>rb à_mUo
H$aVm `oB©b.
àdmgr EOÝgr :
(Tourist Agencies)
n`©Q>Z hr EH$ godm Amho Am{U Vr AZoH$ nyaH$ KQ>H$m§H$Sy>Z CnbãY hmoVo. Ë`mV hm°Q>ob, àdmg, {Zdmg,
_Zmoa§OZ, AmajU BË`mXr godm§Mm g_mdoe hmoVmo. Mm§Jë`m n`©Q>ZmgmR>r `m godm§_Ü`o g_Ýd` gmYÊ`mgmR>r
g§KQ>H$m§Mr Amdí`H$Vm AgVo. Ago ho g§KQ>Z gaH$mar d ImOJr Aem XmoÝhr joÌmV CnbãY AgVo. amï´>r`
n`©Q>Z g§KQ>Zm, ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i BË`mXr gaH$mar joÌmVrb àd{V©H$m (Agencies) H$m`©aV
AmhoV. EImÚm joÌmV {H$Vrhr AmH$f©H$ n`©Q>Z joÌo Agbr Var Ë`m§Mm {dH$mg Aem g§KQ>Zm§IoarO hmoV Zmhr.
AmYw{ZH$ H$mimV n`©Q>Z hm \$m`Xoera CÚmoJ ~Zbm Amho. `m CÚmoJm_Ü`o dhmVyH$ Am{U àdmgr
EOÝgrbm \$ma _hÎd {Z_m©U Pmbo Amho. Hw$R>ohr n`©Q>Zmbm OmÊ`mMo Pmë`mg n`©Q>H$m§Zm àdmgr EOÝgr_m\©$V
OmUo gmo`rMo R>aVo. OJmV AmO ImOJr àdmgr EOÝgr CX`mg Amboë`m AmhoV. `m EOÝgr n`©Q>H$m§Zm {d{dY
àH$maÀ`m godm XoÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. Ë`m_wio n`©Q>Zmg àdmgr EOÝgrbm \$ma _hÎd Amho. `m àdmgr
EOÝgrMo H$m`© d _hÎd nwT>rbà_mUo gm§JVm `oB©b.
ImOJr àdmgr EOÝgtÀ`m O~m~Xmè`m :
20 ì`m eVH$mÀ`m CÎmamYm©V dmhVyH$ d XiUdiU joÌmVrb J{V_mZVm, OoQ> {d_mZ `wJmMr gwédmV,
amhUr_mZmV Pmbobr dmT>, H$m_mMo H$_r Pmbobo Vmg, n`©Q>ZmV Pmboë`m gwYmaUm Am{U bmoH$m§_Ü`o n`©Q>ZmMr
{Z_m©U Pmbobr AmdS> `m_wio n`©Q>Z joÌmV ImOJr EOÝgtZm _moR>çm à_mUmV dmd {_imbm Amho. gXaÀ`m
EOÝgtZm n`©Q>H$m§Mr {d_mZ godm, aoëdo {VH$sQ> Ama{jV H$aÊ`mnmgyZ Vo Ë`mbm n`©Q>Z ñWim§Mr _m{hVr Ë`mÀ`m
B{Vhmgmg{hV XoÊ`mnmgyZ Vo n`©Q>H$m§Zm IaoXr H$amd`mÀ`m dñVy§n`ªV {d{dY H$m¡eë`mZo O~m~Xmar nma nmS>mdr
bmJVo. ImOJr àdmgr EOÝgrÀ`m godm§Zm gmVË`mZo _mJUr dmTy> bmJbr Am{U Ë`m _mJÊ`m§Mr nyV©Vm hmoD$
bmJë`m_wio OJmV n`©Q>ZmMm {dH$mg PnmQ>çmZo Pmbm. Ë`m_wio ~hþVm§er n`©Q>H$ Amnë`m àdmgmMo {R>H$mU
ImOJr EOÝgrbm XoVmV. VgoM Cd©arV gd© V`mar ImOJr EOÝgrÀ`m _m\©$V Ho$br OmVo.
101
AmYw{ZH$ àdmgr EOÝgr :
àdmgr EOÝgrbm g§^mì` n`©Q>H$mbm Vmo Á`m {R>H$mUr OmD$ BpÀN>Vmo Ë`m n`©Q>Z ñWim~m~V {d{dY
n`m©` Úmdo bmJVmV. n`©Q>H$mZo {ZdS>boë`m n`©Q>ZñWimÀ`m àdmgmMr gd© V`mar H$amdr bmJVo. Á`m_Ü`o
àdmgmMo AmajU, {Zdmg AmajU Am{U BVa godm§Mm g_mdoe hmoVmo. àdmgr EOÝgr `m n`©Q>H$ Am{U Ë`mbm
{d{dY godm nwadUmè`m nwadR>mXma `m§Mm g§nH©$ gmYyZ XoVmV. Aem godm§_Ü`o {d_mZ dmhVyH$ H§$nÝ`m, dmhVyH$
H§$nÝ`m, hm°Q>ob d _Zmoa§OZ B. Mm g_mdoe hmoVmo.
àdmgr EO§Q>mMr ^y{_H$m :
n`©Q>Zm_Ü`o àdmgr EOÝgr AWm©V àdmgr EO§Q>bm \$ma _moR>r ^y{_H$m nma nmS>mdr bmJVo. àdmgr EO§Q>bm
n`©Q>Z ñWim§Mo kmZ d _m{hVr AgUo Amdí`H$ AgVo. Ë`mÀ`m joÌmV Vmo à{e{jV d H$V©ì`Xj Agmdm
bmJVmo. VgoM n`©Q>H$m§Zm {d{dY godm nwa{dUmè`m g§ñWoer Ë`mMm g§nH©$ AgUo Amdí`H$ AgVo. WmoS>Š`mV
àdmgr EOÝgr n`©Q>H$ d Ë`mbm {d{dY godm nwa{dUmè`m nwadR>mXma `m§Mm g§nH©$ gmYyZ XoUo hr _hÎdmMr ^y{_H$m
nma nmS>Vo. Aem godm_Ü`o {d_mZ dmhVyH$, dmhVyH$ H§$nÝ`m, hm°Q>ob d _Zmoa§OZ B. g_mdoe hmoVmo. WmoS>Š`mV
àdmgr EOÝgr AWm©V àdmgr EO§Q> hm darb godm nwa{dUmè`m KQ>H$m§Mm à{V{ZYr AgVmo.
n«dmgr _m{hVrgmR>r VaVyX H$aUo :
ImOJr àdmgr EOÝgrbm n`©Q>H$m§À`m àdmgmMr gd© _m{hVr Úmdr bmJVo. àdmgr AWm©V n`©Q>H$ Á`m
g§X^m©V _m{hVr {dMmaVrb Ë`m {R>H$mUr Vr _m{hVr Úmdr bmJVo. Ë`m_wio àdmgr EOÝgrH$S>o àdmgmÀ`m
{d{dY `moOZm d Ë`mMr _m{hVr Agmdr bmJVo. gXaMr _m{hVr AË`§V AmH$f©H$arË`m d {dH«$s à{V{ZYrÀ`m
ñdénmV nwadmdr bmJVo. àdmgr EOÝgrbm àdmgmMr JaO Am{U Ë`mMm CÔoe `mMrhr _m{hVr Úmdr bmJVo.
àdmgr EO§Q> g§^mfU H$aÊ`m_Ü`o Hw$eb d MVya Agbm nm{hOo. Ë`m§Mo ì`pŠV_Îd AmH$f©H$ Agmdo bmJVo.
Ë`m§Mo AZoH$ ^mfoda à^wËd Agbo nm{hOo.
àdmg_mJm©Mr _m{hVr XoUo :
àdmg EOÝgrbm àdmg_mJm©Mr _m{hVr AË`mYw{ZH$ d AMyH$ Agbr nm{hOo VgoM {Za{Zamù`m dmhVyH$
ì`dñWo_Ü`o g_Ýd` R>odUo, àdmem§Zm àdmg H$m`©H«$_mMr _m{hVr XoUo. àdmem§Zm àdmg_mJm©V n`©Q>Z ñWim§Mr,
^moOZ d {Zdmg ì`dñWoMr _m{hVr EO§Q>Zo XoUo Amdí`H$ AgVo.
ghbrMo {Z`moOZ :
àdmgr EOÝgrMo _hÎdmMo H$m`© åhUOo ghbrMo Am`moOZ H$aUo hmo`. ghbrMo Am`moOZ H$aVmZm Ë`mMo
{Z`moOZ d IM© `m g§~§YrMr _m{hVr n`©Q>H$mbm AWm©V àdmembm Úmdr bmJVo. àdmgr EO§Q>bm à{ejU {Xbobo
AgVo. åhUyZM EO§Q> hm gj_ AgVmo.
102
à{gÕr XoUo :
n«dmgr EOÝgrMm ñdV§Ì à{gÕr {d^mJ AgVmo. àdmg_mJm©_Ü`o à{gÕr hm _hÎdmMm KQ>H$ AgVmo.
àdmgr EOÝgr_Ü`o {d{dY ñVamda à{gÕr XoÊ`mMo H$m_ H$amdo bmJVo. `m{edm` àdmgr {VH$sQ>o H$mT>Uo,
naH$s` MbZmMr VaVyX, {d_m CVaUo B. H$m`© `m àdmgr EOÝgrbm H$amdo bmJVo.
gaH$mar g§KQ>Zm :
The World Travel and Tourism Council :
"OmJ{VH$ àdmg Am{U n`©Q>Z n[afX' hr àdmg Am{U n`©Q>Z CÚmoJmVrb ì`mdgm`H$m§Mr EH$ OmJ{VH$
g§KQ>Zm AgyZ OJ^amVrb 100 hÿZ A{YH$ àdmg Am{U n`©Q>Z H§$nÝ`m§Mo AÜ`j `m g§KQ>ZoMo gXñ` AmhoV.
VgoM 'United Nation World Tourism Organization' hr EH$ Xwgar OmJ{VH$ g§KQ>Zm n`©Q>ZYmoaU dmT>rgmR>r
à`ËZerb AgyZ OdiOdi 154 Xoe `m g§KQ>ZoMo gXñ` AmhoV. `m{edm` 'National Organization' hr
EH$ amï´>r` g§KQ>Zm AgyZ `m g§KQ>ZM
o o H$m`© n`©Q>ZmMo amï´>r` YmoaU R>adUo d Ë`mMr A§_b~OmdUr H$aUo ho Amho.
`m{edm` 1966 _Ü`o ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i (ITDC) d 1975 gmbr _hmamï´>mVrb n`©Q>Z
{dH$mg ìhmdm `mgmR>r emgZmZo "_hmamï´> n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMr' (MIDC) ñWmnZm Ho$br. `m§Mo_m\©$V
n`©Q>Z joÌmMm emoY, {dH$mg, _mJ©Xe©H$ B. H$m`} _hm_§S>imH$Sy>Z Ho$br OmVmV. n`©Q>ZjoÌmVhr Aem {d{dY
g§ñWm Am§Vaamï´>r`, amï´>r`, {d^mJr` d ñWm{ZH$ nmVù`m§da ñWmnZ H$aÊ`mV Amë`m AgyZ Amnmnë`m narZo
Ë`m§Zr n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m {dH$mgmV _mobmMr ^a KmVbobr Amho. `m gd©nmVirda gj_ Aer {d{dY {R>H$mUr
H$m`© H$aUmar _mUgo Agë`m_wio Ë`m§À`mH$S>o AgUmè`m {d{dY JwUm§À`m dmQ>Mmbr _YyZ `m gd© g§KQ>Zm d
n`©Q>ZjoÌmMm {dñVma hmoD$ bmJbm Amho.
àdmgr g§ñWm :
àdmgr g§ñWoMo _w»` H$m_ ghbr Am`mo{OV H$aUo ho Oar Agbo Var `m Am`moOZmgmR>r AZoH$ JmoîQ>tMm
g_Ýd` gmYmdm bmJVmo. AmOH$mb àË`oH$ CÚmoJY§Úm_Ü`o ñnYm© Amho. na§Vw ì`dgm`mMr JwUdÎmm dmT>dUmar
ñnYm© Mm§Jbr AgVo. H$maU `m ñnY}_yio ì`mdgm{`H$ d J«mhH$ `m XmoKm§Mmhr \$m`Xm hmoV AgVmo. Voìhm AmnU
Amnë`m à{VñnYu H§$nZrnojm A{YH$ Mm§Jbr d XO}Xma godm H$er XoD$ hm {dMma àË`oH$mZo Ho$bm Va Ë`mVyZ
àË`oH$mÀ`m godM
o m XOm© dmT>dZy J«mhH$m§Zm CÎm_ godm {_iVo. n`©Q>H$m§Mo joÌ BVHo$ {demb Amho H$s, `m _hmgmJam_Ü`o
àË`oH$mbm ñdV:Mo ñWmZ {Z_m©U H$aVm `oVo Vo hr Xwgè`mÀ`m OmJoda A{VH«$_U Z H$aVm, Ë`mgmR>r Amnë`mH$S>o
g§^mfU H$m¡eë`, Am{VÏ`erbVm d n`©Q>H$m§er AmnbonUm R>odwZ Ë`m§Mm AmZ§X H$gm {ÛJwUrV H$aVm `oB©b ho
g_Obo nm{hOo.
ghbg§MmbH$ :
n`©Q>Z joÌm_Yrb EH$ _hÎdmMr O~m~Xmar nma nmS>Umar ì`ŠVr åhUOo ghbg§MmbH$ hmo`. Ë`m§Zm doJdoJù`m
^y{_H$m nma nmS>mì`m bmJVmV. Ë`m_Ü`o àm_w»`mZo ^moOZì`dñWm, {ZdmgmMr gmo`, àdmem§Mr gw{dYm `m
103
Jmoï>rH$S>o Ë`m§Zm bj Úmdo bmJVo. H$maU VmoM n`©Q>H$m§Mm {_Ì, _mJ©Xe©H$ AgVmo. n`©Q>H$ n`©Q>Zmbm Vo {da§Jwim
åhUyZ OmV AgVmV. VgoM amoOÀ`m YH$mYH$sÀ`m OrdZmVyZ, H$m_mÀ`m ì`mnmVyZ Mma {XdgmMr gdS> H$mTy>Z
n`©Q>H$ Amnë`m narZo AmZ§X bwQ>Ê`mgmR>r, ZdrZ àXoe nhmÊ`mgmR>r, ZdrZ _mUgo OmoS>Ê`mgmR>r, {ZgJm©À`m
{d{dY N>Q>m nmhmÊ`mgmR>r, Eo{Vhm{gH$, àoj{U` ñWio, nmhÿZ \«o$e hmoÊ`mgmR>r n`©Q>Z H$arV AgVmV. Voìhm
Ë`m§Zm `m gd© Jmoï>tMm AmZ§X H$gm XoVm `oB©b `mH$S>o bj XoUo _hÎdmMo AgVo. n`©Q>H$m§Zm Ho$di Ë`m Ë`m
{R>H$mUMo gImob kmZ, _m{hVr, AmZ§X XoUo hm ghbrMm _w»` CÔoe AgVmo Am{U Vmo nyU© H$aÊ`mgmR>r
n`©Q>H$m§Zm _XV H$aUo ho ghb g§MmbH$mMo Iao H$V©ì` AgVo.
n`©Q>H$m§Zm àdmg H§$Q>midmUm dmQy> Z`o åhUyZ Vo {d[dY _mJm©Zo bmoH$m§Mo _Zmoa§OZ, àg§Jr EImÚm ñWimMo
{MÌ H$mT>U,o H${dVm dmMZ, {dZmoX, H$WmH$WZ, AZw^d H$WZ, Z¥Ë`, Ioi B. ^y{_H$m nma H$aV AgVmV. VgoM
AmIboë`m doimnÌH$mà_mUo {Z`moOZ H$aUo d Ë`mMr A§_b~OmdUr H$aUo AJË`mMo AgVo. n`©Q>Zm_Ü`o
EH$mMdoir Xhm KamVrb e§^aOU Am{U Vo XoIrb doJdoJù`m d`moJQ>mVrb _mUgo EH$Ì Amë`mda àË`oH$mMo
g_mYmZ H$aÊ`mgmR>r Qy>a {bS>abm doJdoJù`m ^y{_H$m nma nmS>mì`m bmJVmV. ghbr_Ü`o OmV AgVm§Zm àdmg
_mJm©_Ü`o Am§XmobZo, _moMm©, g§n Ago AZoH$ AS>Wio {Z_m©U hmoV AgVmV. Aem AS>MUr {Z_m©U Pmë`mda
ghbg§MmbH$mZo Ë`m~m~V n`©Q>H$m§Zm {dídmgmV KoUo JaOoMo AgVo. Ë`m§Zm Zoh_rM OmJ¥V ahmdo bmJVo. ghbrMm
H$m`©H$« _ H$mJXmda AmIë`mnmgyZ Vo Vmo àË`jmV A§_bmV AmUÊ`mn`ªV Ë`m§Zm gVH©$ ahmdo bmJVo. ghbg§MmbH$
ho WmoS>o àg§JmdYmZr, H$_r {MS>Umao, PQ>H$Z {ZU©` KoUmao Am{U àË`oH$ doim hgV_wImZo gm_moao OmUmao Agmdo
bmJVmV.
n`©Q>H$m§Zm àgÝZ H$aÊ`mgmR>r Amnë`m_Yrb g§^mfU H$m¡eë` d AmXam{VÏ` _hÎdmMo AgVo. H$maU
n`©Q>H$ n¡go IM© H$éZ Amnë`mH$S>o Ambobo AgVmV. Voìhm Ë`m§À`mer ào_mZo ~mobUo, AmnybH$sMo ZmVo àñWm{nV
H$aUo, Ë`m§Zm AmX~era dmJUyH$ XoUo d Ë`m§Mr H$miOr KoUo `m_wio Vo Amnbo H$m`_MoM J«mhH$ ~Zy eH$VmV.
n`©Q>Z gma»`m godm joÌmVrb CÚmoJ-ì`dgm`mMr _Xma AgVo Vr godm nwadUmè`m ì`pŠVda. ì`ŠVrZo àW_nmgyZ
eodQ>n`ªV n`©Q>H$m§Zm g_OyZ KoU,o Ë`m§Zm gd© àH$maÀ`m godm XoUo ho Ë`m§Zr Amnbo na_H$V©ì` _mZyZ Oa H$m`© Ho$bo
Va Vo Ë`m§Mo H$m`_Mo J«mhH$ ~Zy eH$Vo. `m CÚmoJm_Ü`o Vw_Mr godm ì`dñWm `mo½` Amho H$s Zmhr `mMr nmdVr
AmnUmg Ë`mM {R>H$mUr {_iV AgVo.
VgoM g§MmbH$m§Zm qhXr-B§J«Or~amo~a XoemVrb BVa ^mfm d naH$s` ^mfm CËH¥$ï>> AdJV AgUo JaOoMo
AgVo. dmhVyH$s_Yrb ~maH$mdo, doimnÌH$, ñWmZHo$, [aPìh}eZ Xa hr gd© _m{hVr Ë`mg Agmdr. VgoM Á`m
àXoemV Om`Mo Amho VoWrb {Zdmg-n`©Q>ZmMr g§nU
y © _m{hVr hdr. àË`oH$ n`©Q>Z ñWimVrb g§ñH¥$Vr, MmbrarVr,
ImZnmZ, H$bm, dmL²>_`mMr _m{hVr Ë`mg hdr. naXoer MbZ Xa, ~±H$ ì`dhma, {heo~mMo aoH$m°S>©, {deofV:
g§nH$m©gmR>r H$å`w{ZHo$eZ (g§nH$m©Mr H$bm) ^mfm à^wÎdmgh Amdí`H$ Amho. n`©Q>H$m~amo~a Joë`mZ§Va Ë`m§À`m
JaOm, Ë`m§Mo g_mYmZ, Ë`m§Mo gmB©Q> {gBªJ `m Jmoï>rMo nyU© kmZ AgUo JaOoMo AgVo. `m{edm` ZmoH$am§da dMH$,
_mJ©Xe©Z `m§gh ^m§S>db JwV§ dUwH$sVrb g_O Am{U ì`dgm`mer g§~{§ YV ^{dî`mVrb IMm©Mo ñdén `m {df`rMr
VaVyX `m Jmoï>rhr {dMmamV ¿`mì`mV. {edm` n`©Q>H$ Á`m Jmdr OmUma Ë`m {R>H$mUMo añVo, VoWrb hm°Q>oëg,
104
{ZdmgmÀ`m gmo`r, VoWrb Xa, ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gmoB©, CnbãY ñd`§nmH$ `m JmoïtMm Aä`mg g§MmbH$mZo
Ho$bobm AgVmo.
VgoM g§MmbH$mMo n`©Q>Zm{df`r dmMZ g_¥Õ Agmdo. ~marH$ gmarH$ Eo{Vhm{gH$, ^m¡Jmo{bH$, gm_m{OH$
KQ>Zm, àg§J-ì`ŠVr-ñWmZ `m§Mr ^anya _m{hVr Agboë`m g§MmbH$mMr BVam§da Mm§Jbr N>mn nSy> eH$Vo. VgoM
Ë`m§Mr "~m°S>r b±½doO' _hÎdmMr AgVo. Ë`m§Mo ~mobUo-MmbUo-amhUo `m§da gdmªMo bj AgVo. ñdÀN>nUm, gw§Xa
H$nS>o, {ZgJm©Zo {Xbobr C§Mr, Ë`m§Mr eara`ï>r, AZw^dr ZOaoVrb gVoOnUm, dmŠ`mVrb eãXm§Mr \o$H$, g§dmX
H$m¡eë`, ~mobÊ`mVrb _mX©dVm d ì`mdgm{`H$Vm, é~m~Xma MmbUo d àmg§{JH$ dU©Z Aem AZoH$ Jmoï>r
ì`ŠVr_Îd IwbdVmV d é~m~Xma AmH$f©H$ ì`pŠV_Ëd ì`dgm`mMr JwUdÎmm dmT>dVmV. {edm` Vmo {Zì`©gZr
Agmdm Ë`m§Mo Mm[aÍ` Mm§Jbo Agmdo. bmoH$ _Zmoa§OZmMr EImXr H$bm Ë`mg AdJV Agmdr. Vmo I{M©H$
Zgmdm.
n`©QH$ _m{hVrgmR>r H$m`m©b`mV `oVmV Voìhm Ë`m§À`m H$m`m©b`mVrb gw§Xa n`©Q>ZÑí`o d aMZm nmhÿZ
àW_Xe©Zr Ë`m§Mo _Z Ë`m{R>H$mUr Jw§Vy bmJVo. H$mpí_abm OmUo bm§~ Agbo Var q^Vrdarb H$mí_ra_Yrb Xbgamoda-Jwbm~ ~mJm, {ZgJ© nmhÿZ Xyada OmÊ`mMr Ë`m§Mr _mZ{gH$Vm V`ma hmoVo. åhUyZ g§MmbH$mZo Amnbo
H$m`m©b` gOdmdo. Ë`m§Mo ~mobUo A{V nmëhmirH$ Zgmdo. WmoS>Š`mV n`©Q>ZmMo {MÎmmH$f©H$ {MÌ Ë`mg
J«mhH$mg_moa _m§S>Vm `md`mg hdo. WmoS>Š`mV ZoQ>_Ü`o Ambobm àË`oH$ BÀNy>H$ n`©Q>H$ n¡go ^am`bm V`ma Pmbm
Va n{hë`m H$m_mV g§MmbH$ `eñdr Pmbm Ago åhUVm `oB©b.
Ë`m§À`m ~mobÊ`m_Ü`o, g§^mfUm_Ü`o _mYw`© Agmdo. ßbrO, W±Š`y, JwS>, ZmB©g, Am°\$H$mog,© "gr `y' Ago eãX
n`©Q>H$m§À`m _Zmda N>mn nmS>VmV. n`©Q>Zmbm Om`Mo, "Mbm n¡go H$mT>m' Ago åhUyZ H$moUr bJoM n`©Q>ZmV gh^mJr
hmoV Zmhr. H$moUmMrhr _mZ{gH$Vm V`ma H$aUo hr EH$ g§^mfU H$bm Amho. AmnU BVa H§$nZrer VwbZm Z H$aVm
AmnU H$m` H$m` XoD$ eH$Vmo `mg _hÎd Amho. Ë`m§Zr n`©Q>ZmV {eñV am~dbr nm{hOo. Vmo doiM
o m ^moŠVm Agmdm,
{Z`{_VVm Ë`mZo nmibr nm{hOo. àË`oH$ H$m_ Ë`mMdoir nyU© hmoVo H$s Zmhr `mMr Ë`m§Zr H$miOr KoVbr nm{hOo.
Xoe-naXoemVrb àË`oH$ Qy>aMm Ë`m§Zr gyú_ Aä`mg Ho$bobm Agmdm. H$moUrhr {dMmabobr H$moUVrhr e§H$m
Ë`mbm hOaO~m~rnUo _m§S>Vm `md`mg hdr. Ë`m§À`m AmË_{dídmgm_wio BVam§Mm Ë`mÀ`mdarb {dídmg A{YH$
à_mUmV dmT>Vmo. IMm©À`m gd© Zm|Xr, {edm` {hemo~ Ë`m§À`m AmoR>mda Agmdm. H$moUr `m~m~V e§H$m CnpñWV
Ho$ë`mg Ë`m e§Ho$Mo Ë`mg `mo½` Ë`m nÕVrZo {ZagZ H$aVm `mdo.
g§MmbH$ ho AmYw{ZH$VoMo ^moŠVo AgmdoV. ImZ-nmZ-H$nS>o `m~m~VrV Ho$di Zmhr Va H$mimà_mUo Ë`mZo
H$m_mMo d gmYZm§Mo ñdén ~Xbmdo. gÜ`m H$m°åß`yQ>aMo `wJ Amho Ë`m_wio Ë`m§Zm H$m°åß`wQ>aMo AX²``mdV kmZ
AgUo Amdí`H$ Amho. Am°Z bmB©Z-bm°J bmB©Z, B§Q>aZoQ>, B§Q´>moZob, B _ob, S>oQ>mñQ>moAaoO, do~gmB©Q>, g{MªJ,
g\$sªJ `m Jmoï>r Ë`mbm _m{hV AgUo JaOoMo Amho. H$maU Ka ~gë`mOmJr gd© _m{hVr Ë`mg g§X^m©gmR>r KoVm
`oV.o àË`oH$ Xoe-naXoemVrb Qy>aMm So-Qy>-S>o àmoJ_°« Ë`m§Zm H$aVm Ambm nm{hOo. H$_r IMm©Vrb nU g_mYmZH$maH$
Am{U Amam_era àdmg, dmhZo, Vr {_idÊ`mMr {R>H$mUo, AmajU `m§Mr _m{hVr Ë`mg Agmdr bmJVo.
n`©Q>H$m§Zm WH$ë`m-^mJboë`m§Zm Ja_ OodU bmJVo. àË`oH$mMr Md doJir emH$mhmar-_m§gmhmar-Cndmg,
105
ImÊ`mÀ`m nÜXVr doJù`m, nU gdmªZr EH$Ì ~gdyZ EH${ÌV g_mYmZ XoÊ`mVM Ë`m§Mo ^moOZ H$m¡eë` Amho.
H$mhrdoim _mJm©V Mmoar, bwQ>mbyQ>, ~g-Q´>oZda hëbm, AnKmV Aem Jmoï>tZm Vm|S> XoÊ`mMr qh_V hdr.
WmoSŠ`mV g§MmbH$mMr d¥Îmr gmhgr, YmS>gr, Ë`mJmMr Agmdr bmJVo. `m{edm` n`©Q>Zm_Ü`o n`©Q>H$m§Mr
Ho$ìhmhr Vã`oV {~KSy> eH$Vo. AnMZ, OI_r hmoUo, hmQ>©A°Q°H$, EdT>oM H$m` nU OmJoda JV àmU hmoUo,
Aemàg§Jr JS>~Sy>Z Z OmVm, EoZdoir H$er, H$moR>o, H$moUVr ì`dñWm H$am`Mr `mMr g_`gyMH$Vm Ë`m§Zr
~miJUo Amdí`H$ AgVo. n`©Q>Z ñWim_Yrb d Ym{_©H$ ñWim_Yrb MM©, å`w{P`_, _§{Xao, VrW©joÌo,
_erX, JwéÛmam àË`oH$ {R>H$mUMo àdoemMo {Z`_ _m{hV AgUo JaOoMo AgVo. n`©Q>H$m§Zm em°qnJMm em¡H$
AgVmo. H$moUË`m ñWir H$moUË`m dñVy, H$moR>o ñdñV {_iVmV ho _m{hV Agob Va Ë`m_Ü`o n`©Q>H$m§Mm
\$m`Xm hmoD$Z Vo Amnbo H$m`_MoM J«mhH$ ~Zy eH$VmV.
gdm©V _hÎdmMo H$m_ åhUOo Qy>a _mH}$qQ>J, n`©Q>Z ì`dgm` H$gm {dH$grV hmoB©b, dmT>ob, ^a^amQ> hmoB©b
`mMr nyU© _m{hVr d à`ËZerbVm Ë`mg Agmdr bmJVo. `m{edm` g§MmbH$ (S>m`aoŠQ>a) hm gw{e{jV-J«°Á`wEQ>,
~hþ^mfr, _¥X^y mfr, g§^mfU H$m¡eë` AgUmam, AmH$f©H$ ì`pŠV_Îd Agbobm, H$_©Mmè`m§Zm _mJ©Xe©Z H$aUmam,
AÚ`mdV kmZ AgUmam, VËnaVoZo {ZU©` KoUmam, {heo~r, n`©Q>ZmMm g§nyU© Aä`mg H$aUmam, Mni, CËgmhr,
hgV_wI, BVam§Mr O~m~Xmar KoUmam, YmS>gr, àg§JmdYmZ amIUmam, Ü`o`dmXr Agbm Va n`©Q>Z ì`dgm`mMr
ZŠH$sM ^a^amQ> hmoD$ eH$Vo.
n`©Q>Z g§`moOH$ :
(Tour Organiser)
AmnUmg CÎm_ n`©Q>Z g§`moOH$ (Tour Organiser) ìhm`Mo Agob Va Ë`m§À`mH$S>o nwT>rb JwUm§Mr
Amdí`H$Vm Amho.
1. ì`pŠV_Îd AmH$f©H$ d CËgmhr Agmdo.
2. g§^mfU MmVw`© d {d{dY ^mfm g\$mB©XmanUo ~mobVm `mì`mV.
3. OoWo n`©Q>Zmbm Om`Mo VoWrb g§nyU© ^m¡Jmo{bH$, Eo{Vhm{gH$, amOH$s` _m{hVr Agmdr.
4. VoWrb [aPìh}eZ, añVo, hm°Q>ob, àojUr` ñWio, ~mOmanoR>, em°qnJ g|Q>a, ñWm{ZH$ ImÚ nXmW©,
AÝ`ImÚnXmW©, dmhZì`dñWm, ñWm{ZH$ JmB©S>, àË`oH$ {R>H$mUm§Mo A§Va, ñWm{ZH$ Q´>°ìhb EO§Q>g, gd© Ym{_©H$
àmW©ZmñWio, VoWyZ doJdoJù`m eham§Mo {H$bmo_rQ>g© A§Vao, àoj{U` ñWim§À`m gwQ²>Q>çm, Qw>[añQ> H$m`m©b`,
ñWm{ZH$ a{hdmem§À`m AmoiIr B. Jmoï>tMr {H$_mZ _m{hVr Agmdr.
5. A§VJ©V MbZ, naH$s` MbZmMm Xa d ~±H$ ì`dhma B. _m{hVr Agmdr.
6. Om{hamVrMo AMyH$ kmZ Agmdo.
7. Amnbo n[anÌH$ AmH$f©H$ d AMyH$ _m{hVr XoUmao Agmdo.
8. n`©Q>Znyd© H$m_mMr H$m¡eë`nyU© _m{hVr Agmdr.
9. ñdV:Mo d ñQ>m\$Mo H$nS>o ì`dpñWV d AmH$f©H$ AgmdoV.
106
10. n[apñWVr Zwgma ZdrZ _m{hVr H$éZ KoÊ`mMr {Okmgm Agmdr.
11. gdm©V _hÎdmMr ~m~ åhUOo n`©Q>Z g§`moOH$ hm ñdV: {Zì`©gZr Agmdm.
naXoer Qy>[añQ> AmH${f©V hmoÊ`mgmR>r :
1. naXoer d¥ÎmnÌmV AmH$f©H$ Om{hamVr Úmì`mV.
2. n`©Q>ZñWimMr {ZJm amImdr.
3. naXoer nÕVrMr ^moOZJ¥ho d {Zdmgì`dñWm H$amdr.
4. n`©Q>Zmda AmH$f©H$ nwñVHo$, ZH$meo d {\$ë_g²Mr CnbãYVm H$amdr.
5. Aä`mgy ì`pŠV_Îd Agbobo gaH$ma_mÝ` àmßV H$mog© Ho$bobo JmB©S> AgmdoV.
6. gwYm[aV dmhVyH$ ì`dñWm (~g d añVo) `m§Mr _m{hVr Agmdr.
7. gm§ñH¥${VH$ _oimdo ^admdoV.
8. bmoH$H$bm§Mo {X½Xe©Z d àXe©Z H$amdo.
9. n`©Q>H$m§Mr ñdmJV ì`dñWm H$amdr.
10. ZmdrÝ`nyU© {Z`moOZ (Ho$ai_Yrb ~mQ>o ñnYm©, {ÌnwamMr hÎmr `mÌm, åh¡gyaMm Xgam) H$amdo.
11. dmhZì`dñWm d ñQ>ma hm°Q>ob_Ü`o gdbV Agmdr.
WmoS>Š`mV à^mdr g§^mfU H$m¡eë` hr EH$ H$bm Amho Am{U Ë`mMm Cn`moJ hm°pñnQ>°{bQ>r joÌmV nwaonwa
à_mUmV hmoVmo. `mMm Cn`moJ àm_w»`mZo n`©Q>Z joÌmV OmñV hmoVmo. ~wH$s¨J H$aV AgVmZmM Oa à^mdr g§^mfU
H$m¡eë`o AgVrb Va J«mhH$mbm hgV_wImZo ~wH$s¨J H$amdogo dmQ>ob Am{U nyU© àdmgmda `mMr N>mn nS>ob. àdmg
H$aV AgVmZm `mo½` Vr {R>H$mUo d n`©Q>Z ñWio XmIdVmZm Ë`mMm B{Vhmg Am{U dV©_mZ `m§Mr gm§JS> Kmbmdr
bmJVo Am{U {VWoM CÎm_ g§^mfU H$m¡eë` {XgyZ `oVo. n`©Q>H$ bm°qOJ ~moS>vJMr gw{dYm KoV AgVm§Zm Ë`mg
hgV_wImZo d AmXam{VÏ`m§Zr ZmíVm, OodU `mMr {dMmanyg H$aUo, n`©Q>ZmgmR>r ~mhoa nS>ë`mZ§Va Q>°Šgr, Q>m§Jm,
[ajm, JmS>r B. `m§Mr gmo` H$aUo. VgoM _mJ©Xe©H$ ~ZyZ gd© _m{hVr dñVw{Zð>nÕVrZo XoUo `m {edm` gdm©V
g§^mfU H$m¡eë` ho _hÎdmMr H$m_{Jar ~OmdV AgVo. _mJ©Xe©H$mZo n`©Q>H$m§Zm IaoXr H$aÊ`mgmR>r `mo½` Aem
gaH$mar XwH$mZo `m§Mr `mo½` _m{hVr H$éZ Úmdr. åhUOo J«mhH$m§Mr \$gdUyH$ hmoUma Zmhr. {edm` n`©Q>H$
IaoXrgmR>r ~mhao nS>ë`mZ§Va _moR>_moR>çm em°ntJ _m°ëg_Ü`o XoIrb AmXm{VÏ` d à^mdr g§^mfU H$m¡eë` `m§Mr
{ZVm§V JaO AgVo.
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$. 1
A) `mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1) H$å`w{ZHo$eZ åhUOo .................. hmo`.
107
A) ^mfm
~) g§nH©$
H$) g§dmX
2) à^mdr g§^mfU H$m¡eë`mgmR>r ............... Mr V`mar Agmdr bmJVo.
A) {Z[ajUmMr ~) àdmgmMr
H$) dmMZmMr
3) àdmgr EOÝgrMo _hÎdmMo H$m`© åhUOo .................. Mo Am`moOZ H$aUo hmo`.
A) {heo~mMo
~) _mJ©Xe©H$mMo H$) ghbrMo
4) n`©Q>Z hm AmYw{ZH$ ............ ~Zbm Amho.
A) `mn¡H$s Zmhr ~) CÚmoJ
H$) ì`mnma
5) àdmgr EOÝgr hm godm nwadUmè`m KQ>H$m§Mm ........... AgVmo.
A) à{V{ZYr
~) _mbH$
H$) ZmoH$a
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) g§^mfU H$m¡eë` AmË_gmV Ho$bobo AdJV AgUo hr AmOÀ`m H$mimMr H$m` Amho ?
2) EImÚm joÌmV {H$Vrhr AmH$f©H$ n`©Q>ZjoÌo Agbr Var Ë`mMm {dH$mg H$em{edm` hmoV Zmhr ?
3) n`©Q>Zgma»`m godmjoÌmVrb CÚmoJ-ì`dgm`mMr _Xma H$moUË`m ì`ŠVrda Adb§~yZ AgVo ?
4) ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMr ñWmnZm Ho$ìhm Pmbr ?
5) _hmamï´>mVrb n`©Q>Z {dH$mg ìhmdm `mgmR>r emgZmZo H$moUË`m _hm_§S>imMr ñWmnZm Ho$br Amho ?
4.2.2 _mJ©Xe©H$mMr H$m¡eë`oo
(Guiding Skills)
:
AmYw{ZH$ H$mbI§S>mV n`©Q>Z ì`dgm`mMm PnmQ>`mZo {dH$mg hmoV Amho. [H¨$~hÿZm hm ì`dgm` Z amhVm
CÚmoJ Pmbm Amho. åhUOo [Xdgo§[Xdg `mMo _hËd dmT>V Amho. emgZmH$Sy>Z `m n`©Q>Z ì`dgm`mg CÎmoOZ [Xbo
OmV Amho. ho n`©Q>Z CÎm_, gwb^ d AmZ§XXm`r, g§ñ_aUr` ìhmdo åhUyZ AZoH$ gw{dYm àmá Pmboë`m AmhoV. hm
n`©Q>H$m§Mm àdmg gd© Ñï>rH$moZmVyZ gw`mo½` ìhmdm, n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Zm_Yrb AmZ§X {_imdm, VoWrb B{Vhmg d
{d{dY H$bmJwUm§Mr AmoiI ìhmdr `mgmR>r n`©Q>ZmVrb EH$ _hËdmMm KQ>H$ åhUyZ n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mH$S>o nm[hbo
OmVo. Vmo _mJ©Xe©H$ H$gm Agmdm, Ë`m§À`mH$S>o g§dmX H$m¡eë`o H$go Agmdo, Ë`mMr ^y{_H$m d H$m`} H$moUVr AmhoV
`mMr _m[hVr gXaÀ`m KQ>H$mV hmoUma Amho.
_mJ©Xe©H$mg EImÚm ñWimMo n[anyU© kmZ AgUo Amdí`H$ AgVo. Ë`m_Ü`o ^m¡Jmo{bH$ n[apñWVr, ñWmZ,
hdm_mZ, F$Vw§Mr AZwHy$bVm B. ~m~tMr _m[hVr AgUo Amdí`H$ Amho. H$maU n`©Q>H$ hm _mJ©Xe©H$m§À`m
O~m~XmardaM EImÚm ñWimg ^oQ> XoV AgVmo. Ë`mgmR>r n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mMr O~m~Xmar _hËdmMr AgVo.
n`©Q>H$ EImÚm ñWim~Ôb AWdm {deof àg§Jm~Ôb dmQ>Umè`m AmH$f©Um_wio n`©Q>ZmgmR>r Ambobo AgVmV.
108
~è`mMdoim n`©Q>H$ \$maer V`mar Z H$aVm Kam~mhoa nS>VmV d n`©Q>ZmÀ`m {R>H$mUr nmohMë`mZ§Va g§~§{YV
ñWim§Mr _m{hVr {_i{dÊ`mMm n«`ËZ H$aVmV. Aemdoir n`©Q>H$m§Zm g§~§{YV ñWimMr _m{hVr ZgVo Aemdoir
H$m` H$amdo ho bjmV `oV Zmhr. AWdm nm{hboë`m dmñVy AWdm dñVyMo _hÎd bjmV `oV Zmhr. {edm` g§~§{YV
ñWi nmhÊ`mg H$moRy>Z gwadmV H$amdr, `mgmR>r {H$Vr doi bmJob `mMr `mXrgwÕm n`©Q>H$m§Zm {_idmdr bmJVo.
`m gd© KQ>H$mgmR>r _mJ©Xe©H$mMr Amdí`H$Vm AgVo. {edm` n`©Q>H$m§Zm bw~mS>bo OmÊ`mMr eŠ`Vm Agë`m_wio
n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$m§da Adb§~yZ AgVmV. ~è`mMdoim n`©Q>Z ñWimOdi amhUmè`m ì`ŠVtH$Sy>Z X§VH$Wmda
AmYm[aV _m{hVr XoÊ`mMr doi n`©Q>H$mda `oVo. åhUyZ n`©Q>ZjoÌmV _mJ©Xe©H$ hm _hÎdmMm KQ>H$ AgVmo.
Ë`m_wio B{Vhmg {df`mVrb nXdrYmaH$m§Zm d B{Vhmg {df`mMo kmZ Agboë`m ì`ŠVtZm n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$
åhUyZ H$m_ H$aÊ`mMr CÎm_ g§Yr {_iy eH$Vo.
n`©QH$ _mJ©Xe©H$
(Tourist Guide)
:
n`©Q>H$ Á`m H|$ÐmZm ^oQ> XoVmV Ë`m n`©Q>Z H|$Ðm{df`r n`©Q>H$m§Zm H$moUVrhr _m[hVr ZgVo. n`©Q>Z H|$ÐmMm
B{Vhmg, Ë`mMo _hËd, gÚpñWVrVrb Cn`wº$Vm B. gd© KQ>H$m§Mr _m[hVr Á`m ì`º$sH$Sy>Z {_iVo Ë`m ì`º$rbm
_mJ©Xe©H$ (Guide) Ago åhUVmV.
AmYw{ZH$ H$mbI§S>mV n`©Q>Z ì`dgm`mMm PnmQ>`mZo {dH$mg hmoV Amho. [Xdg|[Xdg Ë`mMo _hËd dmT>V
Amho. emgZmH$Sy>Z OmUrdnyd©H$ n`©Q>Z ì`dgm`mg CÎmoOZ [Xbo OmV Amho. n`©Q>Z CÎm_, gwb^ d AmZ§XXm`r
ìhmdo åhUyZ AZoH$ gmoB©gw{dYm CnbãY H$é [Xë`m OmV AmhoV. n`©Q>Z hm godm ñdénmMm CÚmoJ Amho. `m_Ü`o
n`©Q>H$m§Zm godm Úmd`mÀ`m AgVmV. `m gd© godm XoUmè`m_Ü`o gd© àH$maMo bmoH$ AgVmV. Ë`m§À`m godmdaM hm
CÚmoJ Adb§~Zy Amho. øm godm dmhVyH$, hm°Q>b
o , ^moOZmb`, {Zdmg, aoñQ>ma° Q§ >, _ZmoaO
§ Z B. _mÜ`_mVyZ n`©Q>H$m§Zm
Úmd`mÀ`m AgVmV. Ooìhm BÀNy>H$ n`©Q>H$ Ooìhm _mJ©Xe©H$mH$S>o (à{V{ZYr) `oVmo Voìhm Ë`m n`©Q>H$mg Ë`mbm OoWo
n`©Q>ZmgmR>r OmUma Amho Ë`mgmR>r `oUmè`m IMm©Mm A§XmO, n`©Q>ZmMm àdmg, _w¸$m_mMr [R>H$mUo, ^oQ>r Úmd`mMr
àojUr` ñWio B. Jmoï>tMr _m{hVr ¿`mdr bmJVo. n`©Q>H$m§Mo ñdmJV, Ë`m§Zm Zo AmU H$aUo, Ë`m§Mm Mhm nmUr,
ZmíVm, ^moOZ øm JmoîQ>r doioV hmoUo Amdí`H$ AgVo. n`©Q>H$ d`ñH$a Agë`mg Ë`mMr {deof H$miOr KoUo,
Oéa ^mgë`mg Ë`mbm XdmImÝ`mV ZoUo øm Jmoï>rhr H$amì`m bmJVmV. n`©Q>Z H$mimV àdmg d {Zdmg Amam_Xm`r
AgUo, n`©Q>H$m§Zm Mm§Jë`m àVrMo ^moOZ {_iUo øm Jmoï>r AË`§V _hËdmÀ`m AgVmV. `mgmR>r àdmgr _mJ©Xe©H$
(Tourist Guide) àdmgmMr AmdS> d Ë`mMr _m[hVr AgUmam, A{Ve` hþfma, H$m`©j_ d H$V©ì`Xj, g§`_r,
~hþ^mfr g§KQ>Z MmVw`© Agbobm AgUo JaOoMo AgVo. n`©Q>H$ ho {d{dY OmVr Y_m©Mo AgVmV. Ë`mg AZwgéZ
_mJ©Xe©H$mZo Ë`m§Zm dmJUyH$ [Xbr nm[hOo. VoWo H$moUVmhr ^oX^md hmoVm H$m_m Z`o. AnKmV, AmOma dm BVa
H$R>rU àg§Jr Y¡`m©Zo gd© Jmoï>r hmVmië`mg _mJ©Xe©H$ `eñdr R>aVmo. åhUyZM à{e{jV d n`©Q>ZmMm XrK© AZw^d
AgUmam _mJ©Xe©H$ _hËdmMm AgVmo. Ë`mbm ^m¡Jmo{bH$, gm§ñH¥${VH$, Ym{_©H$, Eo{Vhm{gH$ B. ~m~tMo kmZ
AgUo OéarMo Amho.
n`©Q>Z ñWimda àojUr` Jmoï>r XmI{dÊ`mgmR>r d Ë`m§Mr _m[hVr XoÊ`mg dmQ>mS>o
109
(Guides)
AgVmV.
`m dmQ>mS>`mMo H$m`© _hËdmMo AgVo. `m dmQ>mS>çm§Zm gd© ñWim§Mr g§nyU© _m[hVr d Ë`m§Mm B{Vhmg _m[hV
AgVmo. hr _m[hVr Ë`m§Zr ì`dñWrVnUo n`©Q>H$mnwT>o R>odbr nm[hOo. Ë`mMm B{Vhmg n`©Q>H$mnwT>o g§nyU©nUo OgmÀ`m
Vgm C^m Ho$bm nm[hOo. VgoM n`©Q>H$m§Zr {dMmaboë`m àíZm§Mr CÎmao Ë`m§Zr g_mYmZH$maH$nUo [Xbr nm{hOoV.
åhUyZ n`©Q>Z joÌmV dmQ>mS>çmMo g§^mfU H$m¡eë` (Communication Skills) _hËdmMo AgVo.
n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mMr nmÌVm d JwUdÎmm emgZmÀ`m n`©Q>Z {d^mJmZo {Z{ûMV Ho$ë`m AmhoV. ImOJr
godm^mdr g§ñWm§Zr Am`mo{OV Ho$boë`m {d{dY nmÌVm d MmMUr n[ajm§_Ü`o CÎmrU© Pmë`mZ§Va Ë`mg n`©Q>H$
_mJ©Xe©H$ åhUyZ H$m_ H$aVm `oVo. Ë`mgmR>r EH$ dfm©Mm "[S>ßbmo_m Am°\$ Qw>[aP_,' VgoM ghm _[hÝ`mMo n`©Q>Z
Aä`mgH«$_ {Z{üV Ho$bo AmhoV. Aem narjm d à{ejU nyU© H$aUmè`m ì`º$sg n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ åhUyZ H$m_
H$aVm `oVo. Aem `m _mJ©Xe©H$mH$S>o {d{dY JwUm§Mm g_wƒ` AgUo Amdí`H$ AgVo.
_mJ©Xe©H$mMo ì`pŠV_Îd :
n`©Q>Z ì`dgm`m_Ü`o JmB©S> åhUyZ H$m_ H$aV AgVmZm Ë`m ì`ŠVrMo ì`pŠV_Îd AmH$f©H$, gw§Xa, CËgmhr
Am{U n[aUm_H$maH$ Agmdo. gXaÀ`m n`©Q>Z joÌm_Ü`o H$m`© H$aV AgVmZm _J Vr ì`pŠV ñÌr Agmo AJa nwéf
Agmo Ë`mÀ`m ì`pŠV_Îdm_Ü`o Vr ì`ŠVr ~oS>m¡b Agy Z`o. Va earaàH¥$VrZo Vr gS>nmVi, C§M, ~mobH$s VgoM
VoOñdr S>moio AgUmar hdr. {edm` Ë`m§Mr H$nS>o AJXrM nm§T>ao dm ^bVoM \°$eZo~b Agy Z`oV. hdm_mZmZwgma
Amnbm nmoemI n[aYmZ H$amdm. OmñV ^S>H$ a§JmMr d M_H$Xma H$nS>o n[aYmZ H$aUo Q>mim, gmOob Ago _oH$An
d Ab§H$ma Kmbm. `mo½` _mnmMr H$nS>o dmnaë`m_wio CR>~g H$aVm§Zm qH$dm MmbVm§Zm gmono OmB©b. V§J d AmdiVr
H$nS>o AmnUmg ÌmgXm`H$ R>aVrb. nohamì`mg emo^ob Ago nmXÌmUo Agmdo. AmdmO H$aUmao Agy Z`o. ~oëQ> d
h°Q> emo^ob Aer Agmdr.
S>moù`m§Zm gwImdUmao H$dS>çm§Mo a§J AgmdoV. Ë`m§Mr H$nS>o AJXr V§J dm EH$X_ gwigwirV ZgmdoV.
nwéfm§Zm \w$bgyQ> Am{U pñÌ`m§Zm gmYo ì`pŠV_Îd IwbdUmao _§X a§JmMo n§Om~r S´>og dm EAa hmoñQ>og gma»`m gw§Xa
{gëH$ gmS>çm n`©QH$m§Mo ZoV¥Ëd H$aUmè`m VéU _wbr dmné eH$VmV. VéU VéUrÀ`m Ho$gm§Mr R>odU Mohè`mbm
emo^Umar Agmdr. gXaÀ`m Jmoï>rgmR>r EH$Xm H$m hmoBZ© m ã`wQ>r{e`ZMm gëbm ¿`mdm. Moham AmZ§Xr _ZmMm Amagm
Amho. _ZmV {H$Vrhr Xw:I, doXZm, Ìmg, WH$dm Agbm Var Vmo n`©Q>H$mg_moa _m§S>md`mMm ZgVmo. `mCbQ> AmnU
pñ_V H$arV àW_ ñdmJV Am{U Mohè`mda AmZ§X IoidrV g§^mfU gwé H$amdo. g§^mfUmMm eodQ> hgV IoiVM
H$amdm. Amnë`mer ~mobV AgVmZm Hw$Umbm AdKS> d ^rVr dmQ>m`bm ZH$mo. (H$å`w{ZHo$eZ) g§nH©$ ho n`©Q>ZmV
Amdí`H$ Ago H$m¡eë` Amho. `oWo ghb gwé Pmë`mnmgyZ ghb Vo g§nno `ªV Amnbm g§nH©$ n`©Q>H$m§er H$gm Amho
`mda ghbrMo AY} `e Adb§~yZ Amho. n`©Q>Zm_Ü`o _mJ©Xe©H$m§Zo "dobH$_', "W±Š`y', "JwS>' Aem eãXm§Mm dmna
Ho$ë`mg n`©Q>H$m§Zm Ë`m ì`pŠV~Ôb AmXamMr ^mdZm {Z_m©U hmoV.o {Xdg^am_Ü`o n`©Q>H$m§er AmnybH$sZo, AmXamZo,
AmZ§XmZo gd© _m{hVr H$WZ H$amdr. bmoH$g§nH$m©Mr H$bm AdJV H$amdr, _Ywa ^mfm, {dMmaboë`m àË`oH$ àíZmMo
g_mYmZH$maH$ CÎma, {edm` ì`dgm`mMr n[anyU© _m{hVr Agë`m{edm` J«mhH$mMo _Z di{dVm `oUma Zmhr.
'Consumer is the King in the market.' J«mhH$ hm IamoIa amOm AgVmo Ë`mbm amOmgmaIrM dmJUyH$
Úmdr bmJVo. VaM _m¡{IH$ bmoH${à`Vm ngaVo.
110
n`©Q>ZñWimMm _mJ©Xe©H$ AWdm JmB©S> hm Ë`m {R>H$mUÀ`m n`©Q>Z CÚmoJmMm EH$ _hÎdmMm ^mJ AgVmo.
nydu n`©Q>ZmÀ`m `m joÌmV H$m_ H$aÊ`mgmR>r \$maOU CËgwH$ Zgm`Mo H$maU àË`oH$mbm àdmg à{V{ZYr, g\$a
Am`moOH$, {d_mZ godm qH$dm Vmam§{H$V hm°Q>ob e¥§IboVM åhUOo g§K{Q>V d n`m©`mZo gwa{jV joÌmV H$m_ H$am`Mr
BÀN>m AgVo. nU AmVm JmB©S>À`m H$m_mgmR>rhr _moR>çm g§»`oZo _wbo-_wbr `m joÌmV _moR>çm à_mUmV gh^mJr
hmoD$ bmJbr AmhoV.
JmB©S>-hm XoemMm amOXyV :
(Tourist Guide)
n`©Q>ZjoÌm_Ü`o _mJ©Xe©H$ AWdm JmB©S> hmoÊ`mgmR>r {H$_mZ nmÌVm d à{ejU Amdí`H$ AgVo. {edm`
Ë`m§À`m A§JmV H$mhr JwU d H$m¡eë`o _wimVM Agmdr bmJVmV. n`©Q>Z CÚmoJm_Ü`o H$m_ H$aUmè`m gdmªZmM
Ë`m§Mo ì`pŠV_Îd ho AmZ§XXm`r Ano{jV AgVo. Amnbo JmB©S> n`©Q>H$m~amo~a {H$ëbo, _§{Xao, dñVyg§J«hmb`o,
Eo{Vhm{gH$ dmñVy, ~mJm, ~oQ>o Aem {d{dY ñWir {\$aV AgVmV. `m gd© KQ>H$m§Mr gm§Jmonm§J Ë`mM~amo~a XoemV
Mmbboë`m KS>m_moS>r, Am§Vaamï´>r` nmVirda ~XbUmar g{_H$aUo ({deofV: ~amo~aÀ`m n`©Q>H$m§À`m XoemVrb
n[apñWVr d Amnë`m XoemMo Ë`m§À`mer AgUmao amOH$s` g§~§Y) `m§Mrhr AmoiI JmB©S>bm Agmdr bmJVo.
H$YrH$Yr ^maVmV `oUmao n`©Q>H$ _ZmV AJXr MwH$sÀ`m H$ënZm KoD$Z `oVmV. dgmhVdmXmZ§Va à{gÕ Pmbobo
^maVm~ÔbMo gm{hË`, àgma_mÜ`_o d {MÌnQ> `m_YyZ Amnbr à{V_m Ë`m§À`m _ZmV V`ma Pmbobr AgVo.
åhUyZ JmB©S>bm ~è`mM doim Ë`m§À`m {dZmoXr qH$dm bm{OadmÊ`m àíZm§Zm Vm|S> Úmdo bmJVo, àg§Jr amOH$s`
àíZmdéZ AS>MUrMm àg§J nwT>o `odw eH$Vmo. åhUyZ g_`gyMH$Vm Am{U _wËgÔo{Jar A§JmV ~mUdyZ KoVbobm
JmB©S> hm g_a àg§J n`©Q>H$m§À`m ^mdZm Z XwImdVm {Z^mdyZ KodwZ Omdy eH$Vmo. åhUyZ Amnë`m XoemMr à{V_m
CÁdb R>odÊ`mV Vmo _mobmMr H$m_{Jar ~Omdy eH$Vmo.
_mJ©Xe©H$mH$S>o {d{dY ^mfoMo kmZ, ^mfoda à^wËd, {_iyZ{_giyZ dmJÊ`mMr d¥Îmr d MQ>H$Z Amnbogo
H$éZ KoÊ`mMo H$m¡eë` hohr JwU AgUo JaOoMo AgVmV. H$maU Vmo Ë`mÀ`m `emMr Jwé{H$ëbr AgVo. _mJ©Xe©H$mg_moa
àË`oH$doir doJdoJio n`©Q>H$ AgVmV. àË`oH$mMo ñd^md, JwUXmof doJdoJio AgVmV. H$YrH$Yr n`©Q>H$m§Mm {d{MÌ
d amJrQ> g_yh ^oQ>Vmo. _J Aemdoir ñdV:Mr à{VîR>m gm§^miyZ, {MH$mQ>rZo d em§VnUo, n`©Q>H$m§Zm Z XwImdVm gd©
n[apñWVrVyZ _mJ© H$mT>mdm bmJVmo. `oWo JmB©S>Mr Iar narjm AgVo. `mV `eñdr hmoUo \$ma _hÎdmMo AgVo.
H$maU Ë`m `emn`emda n`©Q>H$m§À`m _ZmVbr Ë`m n`©Q>Z ñWim§Mr, n`m©`mZo XoemMr à{V_m R>aUma AgVo. AmZ§Xr
d V¥ßV n`©Q>H$ Ë`m n`©Q>ZñWimMm, XoemMm H$m`_Mm {_Ì d g{XÀNy>H$ ~ZyZ naV OmVmo. JmB©S> hm Amnë`m XoemMr
g§ñH¥$Vr d g_mOmMm à{V{ZYr-amOXyV AgVmo Ago Ë`m AWm©Zo åhQ>bo OmVo.
n`©Q>H$, _mJ©Xe©H$ åhUyZ B{VhmgmMo {dÚmWu ho H$m_ CÎm_ àH$mao nma nmSy> eH$VmV. Ë`mgmR>r Ë`m§MoH$S>o
H$moUVo JwU d g§dmX H$m¡eë` H$go Agmdo Ë`mMr ^y{_H$mXoIrb hr _hÎdmMr R>aV AgVo. Voìhm gwédmVrg
n`©Q>Zm_Yrb `mMr ^y{_H$m H$er Agmdr `mMr _m[hVr nwT>rbà_mUo KoVm `oB©b.
111
n`©Q>Zm_Yrb _mJ©Xe©H$mMr ^y{_H$m :
(Role of Guide)
1) n`©Q>Z H|$ÐmMr AMyH$ _m[hVr :
n`©Q>Z _mJ©Xe©H$ Á`m Á`m n`©Q>Z Ho|$Ðmbm ^oQ> XoVmV Ë`m {df`r n`©Q>H$m§Zm g§nyU© {~ZMyH$ d AMyH$
_m[hVr XoVmo. XoemVrb, naXoemVrb n`©Q>H$m§Zm Á`m n`©Q>Z ñWim§Mr _m[hVr ZgVo Ë`m~Ôb _mJ©Xe©H$ AmZ§XmZo
_mJ©Xe©Z H$aVmV. WmoS>Š`mV _mJ©Xe©H$ ho H$_rV H$_r eãXmV, H$_r IMm©V Cn`wŠV d AMyH$ _m{hVr XoVmV.
_mÌ emgZmMm _mÝ`VmàmßV H$mog© Ho$bobm JmB©S> Agmdm.
2) n`©Q>Z H|$Ðm{df`r gImob kmZ :
~è`mMdoim n`©Q>H$ Ho$di _Zmoa§OZ, {ZgJm©Mm AmñdmX KoUo `m CÔoemZo n`©Q>Z H$aVmV. Ago AgyZ
~è`mM doim kmZmO©Z hm _w»` CÔoe AgVmo. CXm. EImXm Eo{Vhm{gH$ ñWimbm ^oQ> [Xë`mZ§Va VoWrb B{Vhmg
g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r n`©Q>H$ gj_ ZgVmo. Aem doir _mJ©Xe©H$mMr JaO ^mgVo. WmoS>Š`mV n`©Q>H$ H|$Ðm{df`r
gImob _m[hVr, kmZ d ñnï>rH$aU ho _mJ©Xe©H$mH$Sy>Z {_iV AgVo. EImÚm {R>H$mUr n`©Q>H$ Joë`mZ§Va Ë`m§Zm
_mJ©Xe©H$mH$Sy>Z g§~§{YV n`©Q>Z ñWimMr g{dñVa _m{hVr {_iy eH$Vo. g§~§{YV _m{hVr_wio Ë`m§À`m kmZmV ^a
nS>Vo.
3 ) n`©Q>H$m§Mr H$miOr d O~m~Xmar :
Á`m Ho|$Ðmbm n`©Q>H$ ^oQ> XoVmV VoWrb g§nyU© ^mJmMr _m[hVr n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mbm AgVo. Ë`m_Ü`o naXoer
n`©Q>H$m§Zm Mm§Jbm Amhma, MhmnmZ, AË`mdí`H$ godm, {H$\$m`Vera XamV H$moR>o CnbãY AgVmV `mMr _m[hVr
_mJ©Xe©H$mbm AgVo. H$mhr [R>H$mUr n`©Q>H$m§À`m Amamo½`mMm YmoH$m {Z_m©U Pmbm Va Aem [R>H$mUr _mJ©Xe©H$ hm
g§ajH$ åhUyZ H$m`© H$arV AgVmo åhUOo _mJ©Xe©H$ hm Ho$di Amnbm ì`dgm` Z nmhVm n`©Q>H$mMr H$miOr d
O~m~Xmar KoV AgVmo. Aem doir Vmo OmV, nmV, Y_©, n§W, ^mfm nhmV Zmhr.
4 ) _mJ©Xe©H$mMo _hÎd :
n`©Q>Z H|$Ð d Ë`mÀ`m AmgnmgMr Eo{Vhm{gH$ àojUr` ñWio XmI{dÊ`mgmR>r d _m[hVr XoÊ`mgmR>r AZoH$
ì`ŠVtZr _mJ©Xe©H$ Agm noem {ñdH$mabm Amho. _mJ©Xe©H$mH$S>o {d{dY JwU AgUo Amdí`H$ AmhoV. _w»`Ëdo
H$éZ àdmgmMr AmdS,> H$m`©j_ d H$V©ì`XjVm, g§`_r, ~hþ^mfr, g§KQ>Z MmVw`© Ambobm n`©Q>H$ _hËdmMm
R>aVmo. H$moUË`mhr àH$maMo n`©Q>ZñWi Agbo Var Ë`mbm B{Vhmg AgVmo Am{U B{VhmgmMr _m§S>Ur H$aÊ`mMo
emñÌewÕ kmZ Agboë`m _mJ©Xe©H$mH$Sy>Z Aer _m{hVr Mm§Jë`m àH$mao {_iy eH$Vo.
n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$m§Mr JwU d¡{eï>ço :
1 ) B{VhmgmMr CÎm_ _m[hVr d AmdS> :
Amnë`m ^maV Xoembm àmMrZ, g_¥ÜX d d¡^dembr na§nam bm^br Amho. {g§Yy g§ñH¥$Vr, ~m¡ÜX, O¡Z, Jwá,
_m¡`,© gmVdmhZ, dmH$mQ>H, amï´>H$y Q>, {ebmhma, `mXd, gwbVmZ, _wKb, ~hm_Zr, _amR>m, B§JO
« B. H$mbI§S>m_Yrb
112
amOdQ>tMr Ym{_©H$, gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$ ñWio, amOYmZr, Jwhm, boUr, ñVyn, [H$„o, ñ_maHo$, _§[Xao, amOdmS>o,
`m gdmªMr _m[hVr n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mg AgUo Amdí`H$ Amho. {edm` _hmamï´>mbm g_¥ÜX B{VhmgmMm dmagm
bm^bm AgyZ A{O§R>m, doéi, H$mb}, ^mOo, gmaZmW H$mbmVrb d {edH$mimVrb [H$„o {edZoar, qghJS>,
nwa§Xa, am`JS>, àVmnJS>, qgYwXÿJ©, _wéS>, O§{Oam B. [H$„o d gh`mÐrMo {ZgJ©gm¢X`© nmhÊ`mgmR>r AmdOw©Z ^oQ>
XoVmV. `m{edm` gh`mÐr_Yrb KmQ>, {eIao, nR>mao, B. `m gdmªMr _m[hVr B{Vhmg _mJ©Xe©H$mg AgUo JaOooMo
AgVo. `m _m[hVrÀ`m AmYmaoM n`©Q>H$m§Zm _mJ©Xe©H$ g_mYmZr R>ody eH$Vmo.
2) n`©Q>H$m§Zm n`©Q>ZmgmR>r ào[aV H$aUmam :
n`©Q>H$mbm OJmVrb {d{dY n`©Q>Z ñWio nmhÊ`mgmR>r ào[aV H$aUo Amdí`H$ Amho. AmOÀ`m Y¸$mYŠH$sÀ`m
OrdZm_Ü`o _mZ{gH$ ñdmñÏ`mgmR>r, AmZ§X _Zmoa§OZgmR>r d VmU VUmdmVyZ _wº$Vm {_idÊ`mgmR>r n`©Q>Z H$aUo
Amdí`H$ Agë`mZo _mJ©Xe©H$mZo Î`m§Zm Ver àoaUm XoUo Amdí`H$ Amho. g_Om _mJ©Xe©H$ EImÚm _§{Xamg AJa
dmñVyg n`©Q>H$m§Zm VoWo KoD$Z OmVmo Aem doir H$mhr n`©Q>H$m§Zm g§~{§ YV ñWimMo kmZ ZgVo. Aem doir _mJ©Xe©H$mZo
g§~§{YV ñWimMm B{Vhmg n`©Q>H$m§nwT>o {Od§V C^m Ho$bm Va Aemdoir n`©Q>H$ Ë`m H$mimV OmdyZ g§nyU© _m{hVr
J«hU H$aVmV Aemdoir _mJ©Xe©H$ gdmªZm hdmhdmgm dmQy> bmJVmo.
3 ) à^mdr g§^mfU H$m¡eë`, ^mfmkmZ d à^wËd :
^maVmbm g§nÞ Aer àmMrZ, Eo{Vhm{gH$ d gm§ñH¥${VH$ na§nam Amho. Ë`m_wio Amnë`m XoemV {d{dY ^mfm
~mobUmao bjmdYr n`©Q>H$ ^maVmV n`©Q>ZmgmR>r `oVmV. Ë`m§Mo n`©Q>Z gdm}Vmonar g_mYmZr hmoÊ`mgmR>r n`©Q>H$
_mJ©Xe©H$mMr Amdí`H$Vm AgVo. Ë`mgmR>r _mJ©Xe©H$mg CÎm_ B§J«Or, [h¨Xr, _amR>r d àmXo{eH$ ^mfo§Mo kmZ d
Ë`m ^mfoda à^yËd AgUo Amdí`H$ AgVo. `m{edm` OnmZ, MrZ, O_©Z, \«$mÝg `m XoemMo n`©Q>H$ `oV Agë`mZo
B§J«Orgmo~V OmnZrO, Mm`ZrO, \«|$M, O_©Z `m ^mfm§Mo g§^mfU kmZ _mJ©Xe©H$mg Agë`mg `m joÌmV CÎm_
H$m_{Jar ~OmdVm `oVo. ^mfm hoM n`©Q>H$ d _mJ©Xe©H$ `m§À`mVrb Xþì`mMo à^mdr _mÜ`_ Amho. n`©Q>H$mgmR>r
g§dmX gmYVmZm Ë`mMr ^mfme¡br CÎm_, gw§Xa d ñnï> AgUo JaOoMo Amho. _mJ©Xe©H$mMo {dMma, AmMma d Cƒma
Mm§Jbo AgmdoV. ^maVmV {d{dYVm Agë`m_wio Xoer n`©Q>H$ ~amo~a gwg§dmX gmYÊ`mgmR>r [h¨Xr d B§J«Or ^mfm§Mo
kmZ Amdí`H$ Amho.
Amnë`m Xoem_Ü`o {dXoer n`©Q>H$ Ooìhm `oVmV Ë`mn¡H$s ~hþVHo $ n`©Q>H$m§Zm B§JO
« r ^mfoMo kmZ AgVo. Ë`m_wio
_mJ©Xe©H$mMo B§J«Orda à^wËd AgUo JaOMo AgVo. àmXo{eH$ d ñWm{ZH$ n`©Q>H$mgmR>r ~mobr^mfm, _amR>rda
à^yËd AgUo H«$_àmá R>aVo. _mJ©Xe©H$mMr ^mfm, AmoKdVr, agmi, gmYr, gmonr d n`©Q>Z ñWimMo {Od§V dU©Z
H$aUmar Agmdr.
4 ) ^maVr` g§ñH¥$Vr d {d{dY H$bm§Mr AmoiI :
àmMrZ H$mimnmgyZ Vo Adm©MrZ H$mimn`ªV Amnë`m g§ñH¥$Vrda AZoH$m§Mr AmH«$_Uo Pmbr Var Vr [Q>Hy$Z
AmhoV. {d{dY d§e, Y_© d g§ñH¥$VrMo ~mhoéZ Ambobo bmoH$ `m g§ñH¥$Vrer EH$én Pmbo AmhoV. {dH$gZerb
g§ñH¥$VrÀ`m d¡{eï>çm§Mo, H$bm H$m¡eë`m§Mo, àmXo{eH$ OrdZ d¡{eï>çm§Mo, Ë`m§À`m na§nam, Mmbr[aVr d [admO
113
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-8
`m§Mo kmZ n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mg AgUo Amdí`H$ Amho. `m{edm` ñWmnË`H$bm, {eënH$bm, {MÌH$bm,
g§JrVH$bm B. Mr AmoiI AgUo Amdí`H$ Amho. VgoM A{O§R>m boUr, doéiMo H¡$bmg _§[Xa d boUr, gmaZmW
`oWrb ñVyn, amOñWmZ_Yrb amOdmS>o, amOYmZr \$Îmonya {eH«$s, AmJ«m `oWrb VmO_hmb, {dOmnyaMm JmobKw_Q>,
_XþamB©Mo _rZmjr _§[Xa, H$moUmH©$Mo gy`©_§[Xa B. Mm B{Vhmg d Ë`mVrb H$m¡eë`mMr _m[hVr _mJ©Xe©H$mbm AgUo
Amdí`H$ AgVo. Ë`m{edm` n`©Q>H$m§Mm \$m`Xm hmoUma Zmhr.
5) gd©JwU g§nÞ :
n`©Q>Z _mJ©Xe©H$ hm n`©Q>H$ KQ>H$m_Yrb _hÎdmMm KQ>H$ Agë`m_wio Vr ì`ŠVr gd©JwU g§nÞ AgUmar
hdr. {edm` Ë`m§À`mH$S>o Cƒ Z¡{VH$ _yë`o AgUo JaOMoo Amho. Vmo Zoh_r gH$mamË_H$ d AmZ§Xr Agbm nm[hOo.
VaM Vmo n`©Q>H$ bmoH$m§Zm Mm§Jbo _mJ©Xe©Z H$é eH$Vmo. {edm` Ë`m§À`mH$S>o Z¡{VH$Vm XoIrb hdr AgVo.
6 ) Cƒma ñnï> AgmdoV :
n`©Q>H$m§Zm Ooìhm doJdoJi`m n`©Q>Z ñWim§Mr _m[hVr XoV AgVmo Voìhm Ë`§mMo Cƒma ñnï> d AW©nUy ,© dñVy{Zð>
AgUo JaOMoo AgVo. VaM g_moaÀ`m _mUgm§Zm Ë`mnmgyZ AmZ§X {_iy eH$Vmo. {edm` CXmhaUo XoV AgVmZm
Vr ñnï> d dñVy{Zï> AgUo JaOMoo AgVo.
7) n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aUmao ì`{º$_Îd :
n`©Q>H$mH$S>o nm[hbo AgVm Ë`m§Zm n`©Q>Z _mJ©Xe©H$mH$Sy>Z H$moUVr Anojm Amho. Vr Ë`m§Mr Anojm H$er
nyU© H$aVm `oB©b ho _mJ©Xe©H$mZo AMyH$nUo AmoiIbo nm[hOo. {edm` Ë`m§Zr H$moUË`mhr ñWim§Mr _m[hVr XoVmZm
Vr _m[hVr gË` d {dídmgmh© Agmdr d Ë`mMo {ddoMZ ho {dñVmamZo Úmdo. àg§J gm§JVmZm Ë`m_Ü`o
H$mbmZwH«$_mMo gmVË` d gwg§JVdma AgUo JaOoMo Amho. _m{hVr gm§JV AgVmZm Ë`m§À`m ^mfo_Ü`o MT> CVma,
{dZmoXr ~wÜXr d Vmo AmZ§Xr d Zoh_rM CËgmhr Agmdm. Ë`mZo n`©Q>H$mg n`©Q>Z ñWimH$S>o OmñVrV OmñV
AmH${f©V Ho$bo nm[hOo. _mJ©Xe©H$ hm Amnbm g_mO, àXoe d Xoe `m§Mo à{V{ZYrËd H$aV AgVmo Voìhm Ë`m§À`m
à{Vð>og ~mYm `oB©b Ago Ë`m§Mo dV©Z Agy Z`o. AÝ`Wm MyH$sMo g§Xoe Omdy eH$VmV.
8) n`©Q>H$mgmR>r gd© gmoB© gw{dYm CnbãY H$aUmao ì`{º$_Îd :
n`©Q>Z H$mimV n`©Q>H$m§Zm {d{dY godm nwadmì`m bmJVmV. `m_Ü`o dmhVyH$ H§$nÝ`m, hm°Q>ob MmbH$,
{Zdmg, dmhVyH$Xma (Q>°Šgr, _moQ>ma B.) `m§À`mH$Sy>Z {_iUmè`m godm§Mm g_mdoe AgVmo. øm godm XO}Xma d
[H$\$m`Vera AgUo _hËdmMo AgVo. øm godm {OVŠ`m CÎm_ nwa{dë`m OmVrb {VVŠ`m A{YH$ à_mUmV
n`©Q>H$ Ë`m à{V{ZYrH$S>o AmH¥$ï> hmoVrb.
9) n`©Q>H$m_Ü`o ñZoh^md dmT>dUmao JwU$ :
n`©Q>H$m_Ü`o AmnybH$r, ào_^md dmT>dUmam _mJ©Xe©H$ oAgmdm. VaM n`©Q>ZmMm AmZ§X [×Jw{UV hmody
eH$Vmo. AÝ`Wm n`©Q>H$m_Ü`o hodoXmdo, amJ, bmo^ ho ^md dmT>rg bmJë`mg n`©Q>ZmMm CÔoe Ag\$b hmoVmo.
114
10) OmJ{VH$ g§ñH¥$VrMo AmH$bZ :
n`©Q>Z _mJ©Xe©H$mg Oa OmJ{VH$ B{VhmgmMo Am{U g§ñH¥$VrMo kmZ Agë`mg Vr ì`º$s `m joÌmV Amnbm
à^md d Zmdbm¡[H$H$ H$é eH$Vmo. Ë`m_wio Amboë`m n`©Q>H$m§er åhUOo Xoer AgmoV AJa {dXoer AgmoV Ë`m§À`mer
_¡ÌrMo ñZohg§~§Y {Z_m©U H$é eH$VmV.
11) Z¡{VH$VoMr OmonmgZm :
n`©Q>H$ ì`º$sMo Ogo Mm[aÍ` CÎm_ Agmdo VgoM _mJ©Xe©H$mMo XoIrb CÎm_ Mm[aÍ` g§nÞ Agmdo. Ë`m§Mo
dV©Z gä` Agmdo. H$maU Vmo Or [R>H$mUo XmIdVmo Ë`mMo Vo à{V{ZYrËd H$aV AgVmV.
12) _mJ©Xe©H$mMo Mm[aÍ` :
H$moUË`mhr ì`dgm`m_Ü`o H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrMo Mm[aÍ` ewÕ Agmd`mg hdo AgVo. VgoM n`©Q>Z joÌmVhr
H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrMo Mm[aÍ` ewÕ AgUo JaOoMo AgVo. H$maU n`©Q>Zm_Ü`o gmo~V VéU-VéUr AgVmV.
{d{dY d`moJQ>mVrb pñÌ`m AgVmV. Ë`m§Mm gm§^mi d gwa{jVVm _hÎdmMr AgVo. gXaÀ`m ì`dgm`m_Ü`o H$m_
H$aUmar ì`ŠVr ì`gZm{YZ Amho ho Oar H$ibo Var n`©Q>H$ Ë`mMm g§nH©$ Q>miVmV. H$mhr doim n`©Q>H$m§H$S>o
Xwb©j H$éZ _wbtZm KoD$Z em°qnJ_Ü`o {\$aUo, Ë`m§À`merM Jßnm _maUo. AJXr gmÜ`m gmÜ`m Jmoï>tH$S>o nU
n`©Q>H$ gwú_ ZOaoZo ~KV AgVmV. Z§Va Vmo MM}Mm {df` ~ZVmo. ñdÀN>-{ZVi Mm[aÍ` Agboë`m ì`pŠVgmo~V
n`©Q>H$ {ZYm©ñV AgVmV. doiàg§Jr Vr ì`ŠVr àmUnUmbm bmdyZ Xwgè`mgmR>r Ë`mJ H$am`bm _mJo nwT>o ~KV
Zmhr.
13) ñ_aU Am{U ghZeŠVr :
n`©Q>Z ì`dgm`mV añVo, ì`ŠVr, Xa, ñWio øm_Yrb A§Va, VoWrb doim, qH$_Vr, àË`oH$mMr Zm§do, nÎmo,
\$moZ Z§~g© `m gd© Jmoï>r JmB©S>bm _m{hVr AgUo JaOoMo AgVo. Ë`mMr ñ_aUeŠVr VëbI Agmdr bmJVo.
n`©Q>ZmV AZoH$ ì`ŠVter Ë`m§Mm g§~§Y `oV AgVmo. H$maU `oWo ì`ŠVr {VVŠ`m àH¥$Vr AgVmV. Ë`m§À`m
ñd^mdmer, _mJUrer OwidyZ ¿`mdo bmJVo. WmoS>o CUo nS>bo Va n¡go XoUmao n`©Q>H$ ^m§S>m`bm CR>VmV. eãXmZo
eãX dmT>dVmV åhUyZ Aemdoir n`©Q>Zm_Ü`o H$m_ H$aV AgVm§Zm em§V ñd^md, AmZ§XXm`r ì`pŠV_Îd d ghZerb
dV©Z Agmdo bmJVo.
14) g§JUH$mMo kmZ :
H$moUË`mhr joÌm_Ü`o, H$m`m©b`m_Ü`o AJa ñdV:Mm ì`dgm` H$amd`mMm Agob Va AË`mYw{ZH$ g§JUH$mMo
kmZ AgUo JaOoMo Amho. hëbr OJmVrb gd© ñWim§Mr _m{hVr do~gmB©Q>da AgVo. Am°ZbmB©Z [aPìh}eZ H$aVm
`oVo. ~gë`m OmJr hm°Q>oëgMo nÎmo {_iVmV. Ë`m§Mo Xa H$iVmV. CnbãY é_Mr _m{hVr {_iVo. hm°Q>obMo ~yH$s¨J
H$aVm `oVo. `m{edm` H$m°åß`wQ>a_Ü`o hëbr Q´>rnà_mUo n°Ho$O AgVmV. g_Om H$mí_raÀ`m \$mB©b_Ü`o Jobo H$s
H$mpí_aMr BË`§^yV _m{hVr {_iVo. hdr Agë`mg qàQ>ada Ë`mMr H$m°nrnU H$mT>Vm `oVo. `m{edm` n`©Q>Z
H$m`m©b` AmVm B©-_ob d B§Q>aZoQ>er OmoS>bo Jobobo Amho. Ë`m{edm` n`©Q>ZñWim~Ôb {dñV¥V _m{hVr XoUmar,
115
nañna à{VgmX ÜdZr`§ÌUm d XyaÜdZr godm gd© H$m`m©b`mV dmnabr OmV Amho Am{U "Qy>[aP_ BZ B§{S>`m S>m°Q>
H$m°_' ho g§Ho$V ñWi {Xdg|{Xdg bmoH${à` hmoV Mmbbo Amho.
_mJ©Xe©H$mMr {ZdS> H$er H$amdr :
n`©Q>ZñWir AZoH$ {R>H$mUr AmOy~mOybm JmB©S>g² AmnUmg nhmd`mg {_iVmV. {edm` Ë`m§À`mH$S>o
AmoiInÌo d à_mUnÌo AgVmV. Vr n`©Q>H$m§Zm XmIdyZ AmnU Ë`m {R>H$mUMo A{YH¥$V gaH$ma_mÝ` JmB©S> Agë`mMo
n`©Q>H$m§g AmnUmg ^mgdÊ`mV `oVo. nU àË`jmV ho JmB©S>g² VoWrb BVa \w$Q>H$i hñVH$bm {dH«o$Vo, \o$ardmbo
Am{U XwH$mZXma Aem ÌmgXm`H$ bmoH$m§gmaIoM AgVmV. Ë`m_wio Aem bmoH$m§À`mda {dœmg Z R>odVm ñWm{ZH$
n`©Q>Z H$m`m©b`mV `mo½` Vr \$s AmJmD$ ^éZ nadmZmYmaH$ JmB©S>Mr {ZdS> n`©Q>H$m§Zr H$amdr. Aà{e{jV JmB©S>g_² i
w o
Ë`m ñWim~Ôb A§{Va§OrV d MyH$sMr _m{hVr {Xbr OmD$Z n`©Q>H$m§Mr {Xem^yb hmoÊ`mMm g§^d AgVmo. `m{edm`
Aem JmB©S>H$Sy>Z AZ{^k n`©Q>H$m§Zm nyd© {Z`mo{OV nÕVrZo R>aboë`m XwH$mZmV hñVH$bm d BVa dñVy IaoXrgmR>r
àd¥Îm Ho$bo OmVo d AJXr AìdmÀ`m gìdm qH$_VrÀ`m dñVy Ë`m§À`m Jù`mV _méZ Ë`mda ^bo _moR>o H${_eZ
{_idbo OmVo. Ago àH$ma hmoD$ Z`oV `mgmR>r `mo½` Aem JmB©S>Mr {ZdS> H$amdr. AemàH$mao gd© JwUg§nÞ Agm
_mJ©Xe©H$ Agë`mg Vmo EH$ CÎm_ _mJ©Xe©H$ åhUyZ AmoiIbm Omdy eH$Vmo.
n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$m§Mr H$m`} :
n`©Q>Z joÌmV H$m_ H$aUmè`m n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mg {d{dY àH$maMr H$m`} H$amdr bmJVmV. H$maU Vo gdmªMo
à{V{ZYrËd H$aVmV. Aem ì`º$sg AZoH$ O~m~Xmè`m nma nmS>mì`m bmJVmV. `mgmR>r Ë`m§Zm n`©Q>Z ñWim§Mo kmZ
AgVo. dmhVyH$, àdmg, {Zdmg B. Mr _m[hVr Agë`m{edm` Vmo à{V{ZYrËd H$é eH$V Zmhr. Ë`m_yio Ë`m§Zm
Imbrb H$m`} nma nmS>mdr bmJVmV.
1 ) n`©Q>Z ñWim§Mr n[anyU© _m[hVr XoUo :
{d{dY n`©Q>Z ñWim§H$S>o bmoH$m§Mm H$b AgVmo. Ë`mgmR>r _mJ©Xe©H$mg ^m¡Jmo{bH$, Eo{Vhm{gH$, Ym{_©H$,
gm§ñH¥${VH$ B. n`©Q>Z ñWim§Mr g§nyU©, AÚ`mdV d AMyH$ _m[hVr AgUo JaOoMo AgVo. `m§À`m AmYmao n`©Q>H$
_mJob Vr _m[hVr n`©Q>H$m§g X`mdr bmJVo. hr _m[hVr Ë`m§Zr n`©Q>H$mnwT>o AmH$f©H$[aË`m _m§S>Uo ho Iao _mJ©Xe©H$mMo
H$m`© AgVo. Ë`m§Zm n`©Q>H$m§Mm hoV,y Ë`mMr JaO ho Ë`mbm OnVm Ambo nm[hOo. Ë`mgmR>r ^mfoMo kmZ, g§dmX MmVw`©
d à^mdr ì`{º$_Ëd Ë`§mÀ`mH$S>o AgUo JaOMoo AgVo.
2 ) àdmg {df`H$ _mJ©Xe©Z :
n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mMo Iao H$m`© àdmgmMr _m[hVr nwa{dUo ho AmhoM. {edm` n`©Q>H$ àdmgmg {ZKÊ`mnydu
Ë`m§Mr nydV© `mar, Ë`m§Zm àdmgm_Ü`o bmJUmao AË`mdí`H$ gm[hË`, AmOmanUmVrb Am¡fYo, CbQ>rdarb Jmoi`m,
àdmgmMm _mJ©, {dlm§VrMr [R>H$mUo, _mJm©V nhmÊ`mgmaIr àoj{U` ñWio, MhmnmZ, ZmíVm, ^moOZ, {ZdmgmMr
ì`dñWm, IaoXrMr [R>H$mUo B. Mr _m[hVr n`©Q>H$m§Zm _mJ©Xe©H$m§Zr [Xë`mg g§~§YrV n`©Q>H$m§Mm àdmg
gwì`dñWrV hmoB©b d _mJ©Xe©H$mg Xþdm {_iob.
116
3) doioMo {Z`moOZ :
ghb qH$dm n`©Q>Z åhQ>bo H$s Am`moOZ d nyd©{Z`moOZ{edm` H$moUVrhr ghb `eñdr hmoV Zmhr.
{Z`moOZmVrb `eñdrVoda ghbrMo `emn`e Adb§~yZ AgVo åhUyZ n`©Q>H$ Ooìhm KamVyZ ~mhoa nS>VmV
VoìhmnmgyZ Vo n`©Q>H$ Kar nmohMon`ªVÀ`m Xaå`mZÀ`m H$mimVrb doioMo {Z`moOZ H$aUo d Ë`mà_mUo gd© H¥$Vr
H$aUo ho _mJ©Xe©H$mMo àW_ H$V©ì` AgVo.
4) n`©Q>Z {Z`moOZ d Ë`m~m~VÀ`m IMm©Mr _m[hVr :
àdmgmMo Am`moOZ H$aV AgVmZm n`©Q>H$mbm gwadmVrnmgyZ Vo eodQ>n`ªV `oUmè`m IMm©Mo {Z`moOZ d
`oUmè`m IMm©Mr V§VmoV§V _m[hVr n`©Q>H$mbm Úmdr. VgoM àdmg, Mhm, ZmíVm, ^moOZ, {Zdmg, àojUr`
[R>H$mUr nhmUo B. g§^mì` IMm©Mr _m[hVr X`mdr. ~è`mM doir ZdZdrZ [R>H$mUo nhmV AgVmZm Anojonojm
OmñV IM© `oVmo Aem doir n`©Q>H$ ZmamO hmoVmV. Voìhm n`©Q>ZmMo V§VmoV§V {Z`moOZ H$éZ AnojrV IMm©Mo
A§XmOnÌH$ V`ma H$éZ X`mdo. Ë`mgmR>r _mJ©Xe©H$ hÿema Agmdm bmJVmo.
5) {VH$sQ>m§À`m AmajUmMr gmo` :
H$mhr doim AZoH$ H§$nÝ`m ñdV:À`m dmhZmÛmao (_moQ>mar) ghbr d n`©Q>Zo Am`mo{OV H$aVmV. `mgmR>r aoëdo
d {d_mZm§Mo AmajU _hËdmMo AgVo. {Za{Zamio n`©Q>H$ Amnë`m Am{W©H$ n[apñWVrZwgma Xþæ`_ d àW_ loUrVyZ
àdmg H$aVmV. Ë`mZwgma ho AmajU doiVo hmoUo JaOoMo AgVo. Voìhm ho AmajU H$aVmZm _mJ©Xe©H$mH$S>o doimnÌH$m§Mo
kmZ AgUo OéarMo AgVo.
6 ) MbZmMr AXbm~Xb :
àË`oH$ XoemV doJdoJir MbZ nÜXVr ApñVËdmV AgVo. Ooìhm àdmgr H§$nÝ`m Xþgè`m XoemV ghbr Am`mo{OV
H$aVmV Voìhm MbZmMm àíZ CX²>^dVmo. åhUyZ MbZmMr AXbm~Xb H$aVmZm _mJ©Xe©H$mbm naH$s` MbZ,
àdmgr YZmXoe (Traveller's Cheques) B. Mo kmZ AgUo Amdí`H$ Amho. Ë`mà_mUo Ë`m§Zr n`©Q>H$m§Zm _XV
Ho$br nm[hOo.
7 ) {d_o CVa{dUo :
àdmgm_Ü`o hmoUmao AnKmV, Ë`m_wio hmoUmar {O{dVhmZr, gm_mZm§Mr _moS>VmoS>, B. Mo {d_o CVa{dbo OmVmV.
ho H$m`© H$aÊ`mgmR>r _mJ©Xe©H$mMr n`©Q>H$m§Zm _XV ¿`mdr bmJVo. {deofV: naH$s` n`©Q>Zm{df`r {då`mMr AË`§V
Amdí`H$Vm AgVo.
ñd`§AÜ``Z àý H«§$. 2
A ) `mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1) AmYw{ZH$ H$mbI§S>mV n`©Q>Z ì`dgm`mMm PnmQ>çmZo ................. hmoV Amho.
1) CX`
2) {dH$mg
3) èhmg
117
2) n`©Q>Z _mJ©Xe©H$ hm --------- KQ>H$mVrb _hËdmMm KQ>H$ Amho.
1) ñWi
2) g§Xoe
3) n`©Q>H$
3) --------- hm Amnbm g_mO, àXoe d Xoe `m§Mo à{V{ZYrËd H$aV AgVmo.
1) _mJ©Xe©H$
2) n`©Q>H$
3) amOXÿV
4) n`©Q>H$ ------- `m§Mo Iao H$m`© àdmgmMr _m[hVr nwadUo ho AgVo.
1) {ejH$
2) g_mO
3) _mJ©Xe©H$
5) n`©Q>H$ ì`ŠVrMo Ogo Mm[aÍ` CÎm_ Agmdo VgoM --------- XoIrb CÎm_ Mm[aÍ` g§nÝZ Agmdo.
1) àdmgr
2) _mJ©Xe©H$mMo 3) `mn¡H$s Zmhr
~ ) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) n`©Q>Z ñWimda àojUr` Jmoï>r XmIdÊ`mgmR>r d Ë`m§Mr _m{hVr XoÊ`mgmR>r H$moUmMr JaO AgVo ?
2) H$moUË`m H$mimnmgyZ Vo Adm©MrZ H$mimn`ªV Amnë`m g§ñH¥$Vrda AZoH$m§Mr AmH«$_Uo Pmbr ?
3) n`©Q>H$m§Zr JmB©S>Mr {ZdS> H$er H$amdr ?
4) emgZmH$Sy>Z OmUrdnyd©H$ H$moUË`m ì`dgm`mg CÎmoOZ {Xbo OmV Amho ?
5) Á`m H|$Ðmbm n`©Q>H$ ^oQ> XoVmV VoWrb g§nyU© _m{hVr H$moUmg AgVo ?
4.2.3 AmXam{VÏ`{df`H$ H$m¡eë`o
(Hospitality Skills)
AZmoiIr ì`º$s qH$dm J«mhH$mbm àmW{_H$ godm-gw{dYm nwadUo Am{U Ë`§mMo AmZ§XmZo ñdmJV d
AmXam{VÏ` H$aUo åhUOo Hospitality qH$dm AmXam{VÏ` qH$dm nmhþUMma hmo`. qH$dm J«mhH$ Am{U _mbH$
`m§Zm OmoS>Umam Xwdm åhUOoM AmXam{VÏ` hmo`. VgoM n`©Q>H$mÀ`m_Yrb {dídmgmMo ZmVo `m§Mr OnUyH$ H$aUmao
ZmVo åhUOoM Hospitality hmo`. AmXam{VÏ` hmoÊ`m_Ü`o qH$dm Hospitality Industry _Ü`o Aem g§ñWm§Mm
{H$§dm H§$nZrMm g_mdoe hmoV AgVmo H$s, Á`m bmoH$m§Zm AÞ, nmUr Am{U {Zdmam `m JaOm Aem bmoH$m§Zm
nwadVmV Oo Amnë`m KamnmgyZ bm§~ AgVmV. Aem g§ñWm_Ü`o \$mñQ>\y$S>, H$mopëS´>¨Šg, ZmíVm, OodU, Ý`mhar
`m§Mm g_mdoe hmoVmo. `m_Ü`o àm_w»`mZo n`©Q>H$ MH«$mMmhr g_mdoe hmoVmo.
n`©Q>Z joÌmV A{VÏ`mMo AgmYmaU _hËd Amho. n`©Q>H$ åhUOo "A{VWr' A=Zmhr, {VWr=dma {Xdgdoi Á`m§Mr `oÊ`mgmR>r qH$dm OmÊ`mgmR>r {Z{üV doi qH$dm dma ZgVmo Vmo (A-{VWr) hmo`. nmhþÊ`m§Mo ñdmJV
H$aUo hr ^maVr` g§ñH¥$Vr Agë`mZo "A{VWr Xodmo ^§d' ho dmŠ` Amnë`m g§ñH¥$VrMo à{V{ZYrËd H$aVo. Kar
nmhþUo Amë`mZ§Va Ë`m§Mo ñdmJV H$aÊ`mMr Amnbr g§ñH¥$Vr OJX²{d»`mV Amho. Ë`mMà_mUo ^maVmV `oUmè`m
naXoer nmhþÊ`m§Mo ñdmJV d AmXam{VÏ` H$aÊ`mMr g§Yr Amnë`mbm hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r_wio {_iVo. hr
B§S>ñQ´>r AmVm {~PZog B§S>ñQ´>r Pmbr Amho. Ë`m_wio nmhþÊ`m§Mm AmXa gËH$ma H$aÊ`mMm d Ë`m§Mr M§mJbr
118
~S>XmñV R>odÊ`mMm _moR>m ì`dgm` Zmdmê$nmbm `oV Amho.
`m B§S>ñQ´>r_Ü`o n`©Q>Z ñWio, hdmB© dmhVwH$ Am{U hm°Q>ob `m {VÝhr joÌmMm g_mdoe hmoVmo. hr {VÝhrhr
joÌo EH$_oH$mer OmoS>bobr AmhoV. `m joÌm_Ü`o H$m_ H$aUmar _mUgo Ajae: ~mobÊ`mMm ì`dgm` H$aVmV
hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>rbm AmO OJ^amV Iyn _hÎd àmá Pmbo Amho. `m joÌm_Ü`o AãOmdYr S>m°bg©Mr
CbmT>mb hmoV AgVo.
AmXam{VÏ` CÚmoJmMr d¡{eîQ>ço :
AmXam{VÏ` CÚmoJmÀ`m d¡{eï>m_Ü`o CËnmXZ d CÚmoJ `m§Mm g_Ýd`, Xwhoar g§^mfU,
_mZdr ZmVo
g§~§YrMr OnUyH$, gm§ñH¥${VH$ {d{dYVm, amoOJmam§Mr g§Yr Aem _hÎdnyU© Jmoï>tMm g_modeo hmoVmo. Ë`mMr
_m{hVr nwT>rbà_mUo XoVm `oB©b.
1) CËnmXZ d CÚmoJ g_Ýd` :
EImXm n`©Q>H$ hm°Q>ob_Ü`o Joë`mZ§Va Ë`mbm OodU, Zmïm, MhmnmZ `m{edm` ahmUogmR>r hm°Q>ob ê$_
{_iVo. `m ì`{V[aº$ J«mhH$ g§Vwï> hmoÊ`mgmR>r Ë`mMo AmXam{VÏ` Ho$bo OmVo. J«mhH$mbm godm XoVmZm CËnmXZ d
CÚmoJ `m§Mm g_Ýd` gmYbm OmVmo. Ooìhm J«mhH$ hm°Q>ob_Ü`o OmVmo Voìhm Ë`mbm KoVboë`m ImÊ`m{nÊ`m
ì`{V[aº$ Ë`mbm {Xboë`m godm gw{dYoMohr {~b {Xbo OmVo. åhUOoM `oUmè`m {~bm_Ü`o XmoÝhrMmhr g_mdoe
hmoVmo. `eñdr AmXam{VÏ`m_Ü`o Ho$di nwa{dë`m OmUmè`m godo ì`{V[aº$ Ë`m H$em nÕVrZo nwa{dë`m OmVmV ho
A{Ve` _hÎdmMo AgVo. VoWo H$m_ H$aUmam H$_©Mmar dJ© Am{U godm nwadÊ`mMr nÕV hr A{Ve` _hÎdmMr
~m~ AgVo.
2 ) Xwhoar g§^mfU :
AmXam{VÏ` CÚmoJm_Ü`o CËH¥$ï> godm nwadm`Mr Agob Va Xwhoar g§^mfU H$m¡eë` A{Ve` _hÎdmMo
R>aVo. ho Xwhoar g§^mfU AWm©VM J«mhH$ Am{U godm nwadUmam H$_©Mmar dJ© `m§À`m_Yrb g§^mfU AgVo. ho Iyn
_hÎdmMo Amho. H$maU `m g§^mfUm_YyZM J«mhH$mbm AgUmè`m JaOm Am{U Anojm H$_©Mmar dJ© g_OmdyZ
KoD$Z Ë`mZwgma H$m`© H$ê$ eH$Vmo. `mVyZ J«mhH$mbm EHy$U Ambobo AZw^d `mMm Aä`mg H$ê$Z Ë`mÑï>rZo
nwT>rb {Z`moOZ H$aVm `oVo. `m CÚmoJm_Ü`o g_yhH$m`© Am{U Ë`m§À`m_Yrb _m{hVrMr XodmUKodmU EH$mM
g§ñWo_YyZ AWdm Xwgè`m g§ñWo_Ü`o Ho$br OmVo.
3 ) _mZdr ZmVo g§~§YmMr OnUyH$ :
J«mhH$m§Zr g§VwîR> hmoD$Z nwÝhm nwÝhm Amnë`mH$S>o `oUo `mda hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r Mmbbobr AgVo.
J«mhH$m§er gXmgd©H$mi ZmVo {Q>Hy$Z am{hbo Va Ë`mMm \$m`Xm gw{dYm nwa{dUmè`m g§ñWobm hmoVmo. Aem `m
g§ñWoMm Zm§dbm¡{H$H$ hm J«mhH$m§À`m à{gÕrZo hmoV AgVmo. H$mhr g§ñWm Amnbm R>am{dH$ J«mhH$ dJ© Amnë`mH$S>o
Zoh_r `mdm d AmnU nwa{dboë`m godm gw{dYoZo g§Vwï> ahmdm d Amnbm \$m`Xm ìhmdm `mgmR>r `m `moOZm qH$dm
ŠbwßË`m ~ZdV AgVmV. J«mhH$mMo _Z qOH$Ê`mgmR>r Ë`m§À`mer {_ÌÎdmMo g§~§Y àñWm{nV H$amdo bmJVmV.
Ë`mM~amo~a d¡`{º$H$ bj Am{U `mo½` Vr H$miOr ¿`mdr bmJVo.
119
4) gm§ñH¥${VH$ {d{dYVm :
hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r d n`©Q>Z `m§Mo ZmVo OdiMo d AVyQ> Ago Amho. `m {d^mJm_Ü`o gm_m{dð>
AgUmè`m bmoH$m§Zm EH$_oH$m§er {dMmam§Mr XodmUKodmU H$aVm§Zm gm§ñH¥${VH$ {d{dYVoMm AZw^d `oVmo. gXa
g§ñWo_Ü`o H$m_ H$aUmè`m H$_©Mmar dJm©bm {d{dY àm§VmVrV qH$dm {d{dY gm§ñH¥${VH$ nmíd©^y_r AgUmè`m
bmoH$m§er gVV {dMmam§Mr XodmUKodmU H$amdr bmJVo. H$mhr doiobm _ZmV AgUmè`m Ym{_©H$ ê$T>r, na§nam
_Yrb ^oX^md qH$dm doJio {dMma `m_YyZ J¡ag_O hmoD$ eH$VmV. åhÿUZ `oWo H$m`©aV Agboë`m
H$_©Mmè`mZo Iwë`m _ZmZo Aem {ddmXmVyZ gmo`rñH$a[aË`m _mJ© H$mT>mdm. CXm. H$mhr Y_m©_Ü`o _m§gmhma dÁ`©
AgVmo. Va Aemdoiobm Ë`m Ë`m aoñQ>m°a§ÝQ>Zr emH$mhar OodUmMm n`m©` CnbãY H$ê$Z Úmdm. OoUoH$ê$Z J«mhH$
g§Vwï> hmoB©b. Voìhm Ym{_©H$ {dMma Am{U `mo½` Vmo g_Ýd` gmYyZ `m_YyZM H$_©Mmar dJm©Zo Amnbr g{hîUyVm
d amï´>r` EH$mË_Vm Onbr nm{hOo. hm gwÕm EH$ AmXam{VÏ`mMmM$^mJ Amho.
5) amoOJmamMr g§Yr :
hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r hm CÚmoJY§Úmbm nwaH$ Agë`m_wio `oWo \$ma _moR>çm à_mUmda _Zwî`~imMr JaO
AgVo. J«mhH$ Am{U H$_©Mmar dJ© `m§Mo `mo½` à_mU Agmdo bmJVo. S>m`qZJ aoñQ>m§aÝQ>_Ü`o d n§MVmam§{H$V
hm°Q>ob_Ü`o ho à_mU OmñV AgVo. _wimV hm°Q>ob ì`dgm` n`©Q>Zmda AmYmabobm Amho. n§MVmam§{H$V
hm°Q>obnmgyZ gmÜ`m hm°Q>obn`ªV qH$dm hm°Q>ob MoZZo hm ì`dgm` _moR>çm à_mUmVnU H$aVm `oVmo. amOH$s` H$m`©,
ì`mnma, gìhug `m {Z{_ÎmmZo bmoH$ hm°Q>obMm Aml` KoVmV. `m ì`dgm`m_wio doQ>g©, ñd`§nmH$s, H°$ßQ>Zg²,
_°ZoOg©, g\$mB©dmbo, Ymo~r, Bbo{ŠQ´>eZ, EH$mnojm AZoH$ bmoH$m§Zm amoOJmamMr g§Yr {_iVo.
AmXam{VÏ` Am{U n`©Q>Z `m§Mm g§~§Y :
`mnydu C„oI Ho$ë`mà_mUo AmXam{VÏ` CÚmoJ d n`©Q>Z CÚmoJ `m§Mm EH$_oH$m§er nañna g§~§Y AgVmo
H$maU n`©Q>Zm_Ü`o gm_m{dð> Agboë`m bm°qOJ Am{U \y$S> gìhug (AÞgw{dYm) `m~amo~aM n`©Q>Z {ZJS>rV
godm CXm. hdmB© dmhVyH$ Am{U Wr_nmH©$ `m godm§Mm g_mdoe hmoVmo. hm°pñnQ>°{bQ>r Am{U n`©Q>Z B. Mm g_mdoe
AgUmè`m godm-gw{dYm CXm. H«w$Pgodm, hdmB© dhmVwH$godm, aoëdo gw{dYm, hm°Q>ob, n`©Q>Zmà_mUoM AmXam{VÏ`
n`©Q>H$ Am{U An`©Q>H$ `m§À`m JaOm§er {ZJS>rV Amho. `mnydu C„oI Ho$ë`mà_mUoM hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r_Ü`o
hm°Q>ob, aoñQ>m°a§Q>, VgoM ImÚ nXmW©, {eVno`o Am{U {Zdmam nwadUmè`m g§ñWm d g§KQ>Zm `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
ho CËnmXZ Am{U `m gw{dYm \$º$ ~mhoaÀ`mM J«mhH$m§Zm Zmhr Va ñWm{ZH$ J«mhH$m§ZmXoIrb nwadmì`m
bmJVmV. hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>rO_Ü`o AgUmè`m bmoH$m§Zr Imbrb C{ÔîQ>ço Amnë`m S>moù`mg_moa R>odbr
nm{hOoV. hoM Iao AmXam{VÏ` AgVo.
(1) `oUmè`m J«mhH$m§Mo àgÞ _wÐoZo ì`º$se: ñdmJV H$aUo.
(2) J«mhH$m§Mo `mo½` Vo g_mYmZ H$aUo.
(3) `mnwT>ohr ~OoQ> A§VJ©V AerM gw{dYm nwa{dbr OmB©b ho nhmUo.
gH$mamË_H$ (hmoH$mamË_H$) \$m`Xo :
1) AmXam{VÏ`m_Yrb {d{dY H$[a`aMr g§Yr :
120
doJmMo dmT>Umè`m hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r Am{U Qw>[añQ> B§S>ñQ´>rO_wio d Ë`mÀ`m {dH$mgm_wio ZdZdrZ hm°Q>ob
d aoñQ>m°a§Q> J«mhH$m§À`m JaOm nwadrV AmhoV. ho {MÌ \$ŠV {dXoemVrb Zmhr Va Amnë`m XoemVgwÕm Amho.
ZdrZ `wdmdJm©bm `m_wio amoOJmamMr g§Yr CnbãY Pmbr Amho. CXm. àW_ Xe©Zr ñdmJ{VH$m, ê$_ AQ>oÝS>§Q>,
Q>o{b\$moZ Am°naoQ>a, [aPd}eZ, AmajU gw{dYm, ~ob_Z, S>moAa_Z, {~PZog g|Q>a Agmo{gEQ²>g, doQ>g©, hmoñQ>
d hmoñQ>og H°${e`a, \y$S>aZa, A°à|{Q>g, Qy>a JmB©S>, Qy>a EñH$m°Q>©, Q´>ìhb EO§Q>, BìhoÝQ> goëg d H$ñQ>_a gìhug.
2) doJdoJù`m nmíd©^y_r AgUmè`m bmoH$m§Zm ZmoH$ar {_idÊ`mMr g§Yr :
hm°pñnQ>°{bQ>r godoMo `e ho H$_©Mmar Am{U J«mhH$ `m_Yrb g§~§Ymda Adb§~yZ AgVo. `m
CÚmoJm_Ü`o H$m_ H$aUmè`m bmoH$m§Mm Aem AZoH$ bmoH$m§er g§~§Y `oV AgVmo. Oo {d{dY g§ñH¥$Vr d
doJdoJù`m nmíd©^y_rVyZ Ambobo AgVmV. `oWo H$m_ H$aUmè`m§Mm AZw^d hm AmìhmZmË_H$ AgVmo. nU
Ë`mM~amo~a H$m`©nyVuMo g_mYmZgwÕm {_iVo. åhUyZM AmOMm `wdm dJ© `mH$S>o AmH${f©V hmoVm§Zm {XgV Amho.
3) XrK©H$mbrZ H$[a`aMm {dH$mg :
`m joÌmVrb amoOJma g§Yr AJXr doJmZo dmT>V AmhoV Am{U àË`oH$ Q>ßß`mda Amnë`m AZw^d d
na\$m°_©da ~T>Vr {_iÊ`mMr g§Yr AgVo. EImÚm hm°Q>ob_Ü`o EImÚmZo Oa g_Om ê$_ AQ>oÝS>§Q> åhUyZ gwadmV
Ho$br Agob Va Vmo Amnë`m H$V©¥Ëdmda hþemarZo VoWrb _°ZoOa nXmn`ªV Pon KoD$ eH$Vmo.
*
H$_©Mmè`m§Zm {_iUmao A{V[aº$ \$m`Xo :
BVa CÚmoJY§Xo qH$dm ì`dgm`mnojm hm°Q>ob d \y$S> Am°naoeZ_Ü`o H$m_ H$aUmè`m ñQ>m\$bm _m{gH$ nJmam
{edm` dm{f©H$ ~moZg, BÝeyaÝg `m ì`{V[aº$ BVa AZoH$ \$m`Xo {_iVmV. hm°Q>ob d aoñQ>m°a§Q> ñQ>m\$bm Ë`m§À`m
H$m_mÀ`m {XdgmV XmoZ doiÀ`m OodUmMr gw{dYm AgVo Va H$mhr hm°Q>ob ñQ>m\$bm {S>ñH$m¢Q> aoQ> qH$dm
Agmo{gEQ> aoQ> ê$_ ~wH$ Ho$ë`mZ§Va A{V[aŠV \$m`Xo {_iVmV. hr gw{dYm EH$mM ~«°MÀ`m OJ^amVrb {d{dY
hm°Q>obgmR>r CnbãY AgVo.
*
ZH$mamË_H$ ~m~r :
n`©Q>Z joÌmV {eâQ>dH©$ hr gm_mÝ` ~m~ Amho. gH$mir d g§Ü`mH$miÀ`m bmJmonmR> {eâQ>²g, amÌnmir
d gmd©O{ZH$ gwQ>çm§Mm A^md Aem AZoH$ ZH$mamË_H$ ~m~r `m joÌmV AmhoV. gUmgwXrÀ`m {XdgmVgwÕm
H$m_ H$amdo bmJV AgyZ H$m_mMo Vmg OmñV AgVmV. VgoM {gPZÀ`m {XdgmV OmXm H$m_mMo Vmg d
H$_©Mmè`m§Mr H$_VaVm `m_wio Amamo½`mda Am{U H$m¡Qw>§{~H$ OrdZmda `mMm n[aUm_ hmoVmo. `oWo H$m`©aV
AgUmè`m ñQ>m\$H$Sy>Z VËna d Cƒ XOm©À`m H$m_mMr Anojm Ho$br OmVo. J«mhH$mbm Z VmQ>H$iV R>odVm VËna
godm nwadmdr bmJVo. `mMm _mZ{gH$ d emar[aH$ Vmn `ody eH$Vmo. `m joÌmVrb H$[a`aÀ`m gwadmVrbm
H$_©Mmè`m§Zm VH«$mar d {MS>boë`m J«mhH$m§À`m amofmg nmÌ ìhmdo bmJVo. `oWo AZoH$ ^mfm§_Yrb g\$mB©Xma
g§^mfU H$m¡eë` Agmdo bmJVo. Am{U R>am{dH$ H$m¡eë`o AmË_gmV H$amdr bmJVmV. Am{U ho Oa Zgob Va
_mÌ H$_r nJmamda ZmoH$ar H$amdr bmJVo.
H$_r XOm©À`m ZmoH$è`m :
hm°Q>ob B§S>ñQ´>rO_Ü`o ~è`mM ZmoH$è`m øm H$_r nJmamÀ`m AgVmV. BVa CÚmoJY§ÚmÀ`m VwbZoV bmoH$m§Zm
121
`m {d^mJmVrb ZmoH$ar H$_r _mZmÀ`m dmQ>VmV. Ë`mM~amo~a bmoH$m§À`m _ZmV Agm J¡ag_O AgVmo H$s,
hm°Q>ob B§S>ñQ´>r_Ü`o H$m_ H$aUo åhUOo Xwgè`mMr Iwem_V H$aUo Ago AgVo. Voìhm `m BVa AZoH$ ZH$mamË_H$
~m~r_wio nXdrYa bmoH$ `m Y§Úm_Ü`o Amnbo H$[aAa H$ê$ nhmV ZmhrV.
hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r_Ü`o H$[aAagmR>r Amdí`H$ ~m~r :
hm°pñnQ>{° bQ>r B§S>ñQ>r© _Ü`o H$[aAa H$ê$Z Amnbm Zmdbm¡{H$H$ {_idUogmR>r àW_ AmnU ñdV:bm nmaIbo
nm{hOo. Ë`mZ§Va Amnë`mH$S>o ñ_mQ>©Zog, g§dmX H$m¡eë`, N>mn nmS>Umao ì`{º$_Îd, A~mb d¥Õm§er gwg§dmX
gmYÊmoMr H$bm, ~mobUo AX~era, EoZdoir `oUmam {~H$Q> àg§J Vmê$U ZoÊ`mMr j_Vm, hOaO~m~rnUm d
dº$eranUm B. JwUm§Zr g§nÞ AgUmar ì`ŠVr `oWo Amnbo H$[aAa H$ê$ eH$Vo.
*
n`©Q>Z ì`dgm` :
n`©Q>Z ì`dgm`m_Ü`o n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ hm Iyn _hËdmMm Xwdm AgVmo. H$maU nyU©nUo ZdIo AgUmè`m
n`©Q>H$m§Zm Ë`m§À`m AmdS>rÀ`m ñWim§Mo Xe©Z KS>dUo, ehamV qH$dm ZJam_Ü`o {\$adyZ AmUUo VgoM Eo{Vhm{gH$
dmñVy XmIdUo Ë`mMr _m{hVr XoUo, ~mJ~JrMo `m§Zm ^oQ>r XoUo, Ym{_©H$ ñWim§Zm ^oQ>r XoUo, dñVy g§J«hmb` d
AmQ>© J°bar XmIdUo `m gd© H$m_m§Mm `mV g_mdoe hmoVmo. `m joÌmV `oÊ`mgmR>r CËH¥$ð> g§^mfU H$m¡eë`o AgUo
AË`mdí`H$ Amho. Ë`mM~amo~a MmaMm¡KmV ~mobÊ`mMr H$bm AdJV Agmdr bmJVo. Am{U B{Vhmg d ^mfoMo
kmZ AgUo Amdí`H$ AgVo. Qw>[añQ> JmB©S>Mm ì`dgm` hm _mog_r Agë`m_wio H$m_mÀ`m VmgmV ~Xb hmoV
AgVmV. `m ì`dgm`m_Ü`o {OÔ, {MH$mQ>r, àm_m{UH$nUm d H$ï> H$aÊ`mMr V`mar B. JwU AgUo Amdí`H$
AgVo. H$mhr Qw>[añQ> JmB©S> ho nJmar ZmoH$ar H$aVmV. Va H$mhr JmB©S> ñdV:Mo ñdV: ImOJrnUo H$m`© H$aVmV.
n`©Q>H$m§Zm Amnë`m XoemVë`m gwX§ a dmñVy, {ZgJ©aå` ñWio, àmMrZ dmñVy, dñVygJ§ h« mb` XmIdUo Am{U
Ë`mMm B{Vhmg Am{U Im{g`V gm§JUo ho H$m_ H$[aAa åhUyZ {ZdS>Vm `oVo. ho H$m_ Vgo IwnM ½b°_ag AgyZ
Ë`m_Ü`o _ohZV ^anya Amho. ñdV:bm bmoH$mg_moa ì`º$ H$am`Mo Agë`m_wio hgè`m Mohè`m§M, {\$Q>ZogM
_hËdhr Amho Am{U _w»` ^mJ åhUOo Ë`m§À`mH$S>ohr CËH¥$ï> g§^mfU H$m¡eë` AgUo JaOoMo AgVo.
n`©Q>Z , hdmB© dmhVwH$ Am{U hm°Q>ob `m {VÝhr joÌm§Mm g_mdoe hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r_Ü`o hmoVmo. hr
{VÝhthr joÌo EH$_oH$m§er OmoS>bobr AmhoV. `m joÌm_Ü`o H$m_ H$aUmar _mUg§ Ajae: ~mobÊ`mMm ì`dgm`
H$aVmV. hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>rbm AmO OJ^amV IynM _hÎd àmá Pmbo Amho. `m {R>H$mUr AãOmdYr
S>m°bg©Mr CbmT>mb `m joÌmV hmoVo.
Amnbm H$b AmoiIyZ nXdr KoVmZm§M Oa hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>rO _Ybm ì`mdgm{`H$ H$mog© Ho$bm Va
Ë`m_Ü`o CÎm_ H$[aAa H$aVm `oV.o gÜ`m hm°pñnQ>{° bQ>r B§S>ñQ>r© ho H$[aAaMo EH$ Mm§Jbo joÌ åhUyZ nwT>o `oV Amho.
Ho$di Xhmdr Am{U ~mamdr Pmbobr _wbo AmO AZoH$ Zm_m§{H$V n`©Q>Z g§ñWm§_Ü`o Qw>a {bS>a qH$dm Qw>a EñH$m°Q>©
åhUyZ `e {_idV AmhoV. hm°Q>ob _°ZoO_|Q> H$ê$Z Ë`m_Ü`o Mm§Jbo H$m_ H$ê$Z XmIdV AmhoV.
AmOH$mb hdmB© dmhVyH$ joÌmVhr _hÎdmMr H$m_{Jar ~OmdV AmhoV. gÜ`m OmJ{VH$ AW©H$maUmVbm
hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>rMm dmQ>m 3.5 {Q´>{b`Z S>m°ba BVH$m Amho. Ë`m_wio OJ^amVrb Am{U Ë`mM~amo~a
^maVmVrb `m B§S>ñQ´>r_Yrb CbmT>mb {Xdgo§{Xdg dmT>V Amho.
122
^maVmV n`©Q>ZmMm {dH$mg (~hma) :
n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo gdm©V A{YH$ ObX {dH${gV hmoUmè`m Xoem§_Ü`o OJmV ^maVmMm {Vgam H«$_m§H$
bmJVmo. XoemVrb n`©Q>H$m§À`m g§»`oV dmT> Pmë`m_wio, VgoM naXoer n`©Q>H$m§Mm AmoK ^maVmH$S>o dmT>V
Agë`m_wio naH$s` MbZ {_idyZ XoUmar EH$ CÎm_ B§S>ñQ´>r åhUyZ n`©Q>Z B§S>ñQ´>rOMo Zmd nwT>o `oV Amho.
BZH«o$S>o~b B§{S>`m qH$dm AVwë` ^maV `m Om{hamVrÀ`m _mÜ`_mVyZ H|$Ð gaH$maZo Ë`mbm ~i {Xbo Amho. `oWo
n`©Q>ZmMr {Za{Zamir joÌo g_moa `oV AmhoV. VgoM ^maVmnmgyZ H$mpí_a-Hw$by-_Zmbrn`ªV, Jmoì`mnmgyZ bohbS>mIn`ªV n`©Q>Zm§Mr hOmamo {R>H$mU§ AmhoV. {VWo amoO hOmamo n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmV. Amnë`m XoemVë`m {ZgJ©
gm¢X`m©Mm, àmMrZ dmñVy§Mm, OVZ Ho$boë`m R>oì`mMm AmñdmX KoVmV. Oå_y H$mpí_a gma»`m g§doXZerb
amÁ`mgh ^maVmV A§XmOo 41 hOma bmoH$ n`©Q>Z joÌmV H$m_ H$arV AmhoV. H$_r XamV ghbrbm ZoD$Z
AmUUmar hm°{bS>o n°Ho$Og VgoM ñdñV Pmbobr hdmB© dmhVyH$ Am{U `m Aem AZoH$ H$maUm§ ~amo~aM n`©Q>Z
n°Ho$Og XoUmè`m g§ñWm _Yë`m bmoH$m§Zr Ho$bobo AmXam{VÏ` Am{U Mm§Jbo {Z`moOZ `m Jmoï>r_wio bmoH$m§Mr
XyadaMr ghb Am§ZXmV Am{U {dZmgm`mg nma nS>Vm§Zm {XgV Amho. Ë`m_wio Xoem_Yrb _Ü`_dJ©hr _moR>çm
à_mUmdahr naXoemMr g\$a H$aV Agë`m_wio `m joÌmV gÜ`m VoOr Amho. ^maVmVrb CÎm_ n`©Q>Z ñWim~amo~aM
qgJmnya, _bo{e`m, ~±H$m°H$, MrZ Aem Am{e`mB© Xoem§_Yë`m n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ>r XoÊ`mMohr à_mU A{bH$S>o
dmT>bo Amho. EdT>oM Zìho Va `wamon, A_o[aH$m Am{U Am°ñQ´>o{b`m I§S>Xo{Ib AmVm n`©Q>ZmnmgyZ Xya am{hbobm
Zmhr. Ë`m§Mo CÎm_ CXmhaU åhUOo gZ 2007 _Ü`o XoemVrb Xhm bmImhÿZ A{YH$ n`©Q>H$ naXoemMo n`©Q>Z
H$ê$Z Ambobo {XgVmV.
Qw>[aP_ H§$nÝ`mZm _Zwî`~imMr JaO :
`m joÌmVbr dmT>Vr CbmT>mb nmhÿZ Mm§Jë`m Qw>g© A°ÊS> Q´>°ìhëg H§$nÝ`m XoIrb Zm§dmê$nmbm `oV AmhoV.
doJdoJir ìh|Mg© H$aÊ`mV Ë`m§Mmhr CËgmh dmT>Vmo Amho. n`©Q>Zmbm OmUmè`m bmoH$m§Mm H$b AmoiIyZ AbrH$S>o
Ë`m§Zm Ë`§mÀ`m AmdS>rZwgma doJdoJir n°H$o Org {Xbr OmV AmhoV. Á`m§Zm {ZgJm©À`m gm{ÞÜ`mV OmdyZ M§mJë`m
nÕVrZo CnMma ¿`m`Mo AgVrb Ë`m§À`mgmR>r _o{S>H$b Qw>[aP_, gmhgmMr AmdS> AgUmè`m§gmR>r A°S>ìh|Ma
Qw>[aP_, {Zdm§V amhÊ`mMr AmdS> AgUmè`mgmR>r ho[aQ>oP Qw>[aP_ d dobZog Qw>[aP_, XodXe©Zmbm OmUmè`mgmR>r
{nbJ«r_oO Qw>[aP_, eoVmdaM JmdamZ AÞImÊ`mMr VgoM eoVm_Ü`o _Z_wamX ^Q>H$Ê`mMr AmdS> AgUmè`m§gmR>r
A°J«r Qw>[aP_, JmdmH$S>rb OrdZ Á`m§Zm AZw^dm`Mo Amho Ë`m§À`mgmR>r ê$ab Qw>[aP_, O§JbmV Om`Mr VgoM
dmK qH$dm AÝ` àmUr OdiyZ nmhÊ`mMr AmdS> AgUmè`m§gmR>r dmB©ëS> bmB©\$ Qw>[aP_ Aer ZdZdrZ
n°H$o Org {Xbr OmV AmhoV. na§Vw `m joÌmV `m`Mo Agob Va Ë`m§Mo ì`{º$_Ëd, MmVw`,© kmZ, ~mobUo `m gdm©bm
_hÎd Amho.
n`©Q>Z joÌmV S>mo_o{ñQ>_ A°ÊS> B§Q>aZ°eZb J«wn EO§Q>, _mH}$qQ>J A{gñQ>§Q>, _mH}$qQ>J S>m`aoŠQ>a, Qw>a EñH$m°Q>©,
{V{H$Q>tJ, Q´>°ìhb H$ÝgëQ>§Q>, g_ynXoeH$ `mgmR>r _Zwî`~imMr _moR>çm à_mUmda Amdí`H$Vm AgVo. VgoM
gd©gm_mÝ` bmoH$m§Zm qH$dm àW_M naXoer OmUmè`m ì`º$s¨Zm pìhgm, nmgnmoQ>©Mr H$m_o H§$Q>midmUr dmQ>VmV.
~è`mMXm pìhgm H$gm H$mT>m`Mm, nmgnmoQ>© H$gm H$mT>m`Mm, {d_mZmÀ`m {V{H$Q>mgmR>r H$moUH$moUVr H$mJXnÌo
bmJVmV `mMo kmZ ZgVo. Aemdoir hr H$m_o Oa H$moUr H$ê$Z {Xbr Va Vo Ë`m§À`m Ñï>rZo gmo`rMo AgVo.
{\$aÊ`mMr AmdS> Zmhr, nU AmnU BVam§er _moOŠ`m ^mfoV Mm§Jbm g§dmX gmYy eH$V Agbmo, Va
123
{V{H$Q>tJ_Ü`ohr AmnU H$m_ H$ê$ eH$Vmo. gÜ`m ^maVmV ~hþamï´>r` H§$nÝ`m qH$dm _m{hVr V§ÌkmZ B§S>ñQ´>rO
_moR>çm à_mUmda Cä`m ahmV AmhoV. {VWo H$m_ H$aUmè`m H$_©Mmar dJm©bm naXoemV OmÊ`mMr AZoH$doim
g§Yr {_iVo. `mgmR>r Ë`m H§$nÝ`m§MrM pìhgm {S>nmQ>©_|Q>g AgVmV. Ë`m pìhgm {S>nmQ>©_o§Q>_Ü`o CÎm_ nJmamda
H$m_ H$amÊ`mMr g§Yr {_iy eH$Vo. ~rnrAmo_Ü`o \$m°[aZ EAa bmB©Ýg àmogogog AgVmV. {OWo Mm§Jbo n°Ho$O
{_iy eH$Vo. \$º$ {eâQ> S>çwQ>r H$aÊ`mMr BÀN>m Agmdr bmJVo. {edm` Qw>[aP_ joÌm_Ü`o goëg H$mD§$Q>adahr
H$m_ H$aVm `ody eH$Vo.
Qw>a EñH$m°qQ>J :
Qw>[aP_ joÌmVrb gdm©V ½b°_ag H$m_ åhUOo Qw>a EñH$m°qQ>J hmo`. ñdV:À`m {IemVrb EH$hr n¡gm IM©
Z H$aVm Qw>a EñH$m°Q>© åhUyZ gd© OJ nmhVm `oVo. ~mamdr Pmbobo AZoH$ {dÚmWu AmO AZoH$ Qw>[aP_
H§$nÝ`m_Ü`o CÎm_ Q>þa EñH°$mQ>© qH$dm Qw>a {bS>a åhUyZ H$m_ H$aV AmhoV. AZoH$ Zm_d§V H§$nÝ`m_Ü`o `mjoÌmV
~aoM {dÚmWu AZw^dmZo ehmZo hmoD$Z à{e{jV Pmbobo AmhoV. H$maU Ë`m§Zm ho Q´>oqZJ Iao Qw>adaM {_iVo.
Voìhm _moR>çm Am{U Zm_m§{H$V g§ñWm§_Ü`o Qw>a EñH$m°Q>© åhUyZ H$m_ H$am`M§ Agob Va Ë`§mZm àË`j {\$ëS>daM
à{ejU {_iy eH$Vo. `oWoM Qw>a EñH$m°Q>© (Qw>a {bS>a) ho AZw^dmZo ehmUo hmoVmV. AmnU àdmg H$aV AgVm§Zm
H$moUË`m d`mo½mQ>mVrb bmoH$m§er H$go ~mobUo-MmbUo H$amdo ho g_OVo. H$mhrdoim àdmgmÀ`m Xaå`mZ H$mhr
g§H$Q>o Ambr Va Vr hmVmiÊ`mMr H$m¡eë` {\$ëS>daM {_iV AgVo.
Q´>°ìhb Qw>[aP_ B§S>ñQ´>r_Ü`o Oa goëg {S>nmQ>©_|Q> _Ü`o H$m_ H$am`Mo Agob Va _mÌ `oWrb H$m_mMr
~o{gH$ _m{hVr Agmdr bmJVo. Ë`mgmR>r Q´>°ìhb A°ÊS> Qw>[aP_er {ZJS>rV Agm EImXm H$mog© H$aUo Amdí`H$
AgVo. gXaMo joÌ _moR>o {dñVmarV Agbo Var Ë`m_Ü`o H$m_ H$aÊ`mgmR>r Amnë`mH$S>o ^anya H$m_ H$aÊ`mMr
V`mar, ñdV:_Yrb H$m_mZwén ~Xb KS>dÊ`mMr j_Vm hdr. H$mhr Qw>[aP_ H§$nÝ`m§_Ü`o C_oXdmamMr narjm
KoVbr OmVo. Ë`m_Ü`o {dÚmÏ`mªMr ~mobÊ`mMr T>~, Xoh~mobr, H$m_mdarb {Zð>m, àm_m{UH$nUm, qhXr-B§J«Or_amR>r qH$dm ñWm{ZH$ ^mfm§Mr OmU Am{U _w»` åhUOo CËgmh `m JmoîQ>r _hÎdmÀ`m _mZë`m OmVmV.
~è`mMdoim EImXm {dÚmWu EImÚm H§$nZr_Ü`o H$m_ H$aV Agob na§Vw Aem {dÚmÏ`m©Mo B§J«Or g§^mfU
ì`dñWrV Zgob Va Ë`mbm Vo gwYmaÊ`mgmR>r _mJ©Xe©Z H$aUmè`mhr H$mhr H§$nÝ`m AgyZ Ë`m§À`mH$S>o Ë`m§Zm
à{ejU dJm©H$Sy>Z à{e{jV Ho$bo OmVo. _mÌ Ë`m§Zr Vo AmË_gmV H$aUo Amdí`H$ AgVo.
B{Vhmgm~amo~a ^yJmobmMo kmZ Amdí`H$ :
Qw>[aP_ B§S>ñQ´>r_Ü`o H$[aAa H$am`Mo Agob Va Aem ì`ŠVrg Eo{Vhm{gH$ d ^m¡Jmo{bH$ kmZ AgUo
Amdí`H$ AgVo. OJm_Yrb AZoH$ I§S>mVrb Xoe, VoWrb ^mfm-g§ñH¥$Vr-ImU{nU `m{edm` VoWrb AZoH$
Eo{Vhm{gH$ d àojZr` ñWio Ë`mMr d¡{eîQ>ço H$m` AmhoV. {edm` VoWo `o-Om H$er H$amd`mMr `m gd© Jmoï>rMo
kmZ Agë`m{edm` Vmo n`©Q>H$m§Zm IaoIaw o _mJ©Xe©Z H$é eH$V Zmhr. {edm` Ë`m§À`m e§H$mMo {ZagZ H$é eH$V
Zmhr. `m joÌmV _Zwî`~imMr Iyn _mJUr Amho. VgoM `m joÌmV H$mog© Ho$boë`m ~è`mM ì`ŠVrH$S>o {S>J«r
AgVo na§Vw Zo_H§$ kmZ Ë`m§Zm _m{hV Agy eH$V Zmhr. Ë`m_Ü`o Qw>g© H$em Am°naoQ> H$aVmV, nona S>m°Š`w_|Q>oeZ
Hgo H$amdo, n`©Q>H$m§Zm Zo_Ho$ H$m` hdo Amho. `mMo Zo_Ho$ kmZ ZgVo. {edm` S>m°ba, `oZ, nm¢S> Aem
OJ^amVrb MbZm§Mr _m{hVr Am{U ^maVmÀ`m én`mMm _oi KmbVm `oUo Amdí`H$ Amho. ~è`mMdoim `mMo
124
_mJ©Xe©Z Qw>[aP_ H§$nZr H$aV AgVo _mÌ hr H$bm AmZ§XmZo AmË_gmV H$aUo JaOoMo AgVo. WmoS>Š`mV
OJmÀ`m B{Vhmg ^yJmobmnmgyZ Vo ñWm{ZH$ ~m~tgh ì`pŠV_Îd {dH$mgmMo AÚ`mdV AZoH$ Jmoï>rMo Q´>oqZJMo
kmZ {Xbo OmVo.
àdmg d n`©Q>Z
(Travel and Tourism)
:
n`©Q>Z hm Ho$di ^maVmVrbM Zìho Va OmJ{VH$ ñVamdarb AJ«Ur godm XoUmam CÚmoJ Amho. nydu
àdmg, n`©Q>Z d hm°Q>ob aoñQ>ma§Q> CÚmoJmbm åhUmdr Ver g_mO_mÝ`Vm d à{VîR>m ZìhVr. Aem àH$maMm
ì`dgm` gwé H$aUo qH$dm VoWo ZmoH$ar H$aUo \$mago à{Vð>oMo _mZbo OmV ZìhVo. na§Vw AmVm ho {MÌ nyU© ~Xbbo
Amho. AJXr A_o[aH$m, MrZgma»`m àJV _hmgÎmm d OnmZ gma»`m V§ÌkmZ d CÚmoJm_Yrb AJ«Ur
XoemnmgyZ B§S>moZo{e`m, _bo{e`m, qgJmnya, H$mo[a`m, _m°[aeg, ñnoZ, nmoVw©Jmb, pìhEVZm_ Am{U H§$~mo{S>`m
gmaIo {M_yH$bo Xoe Xo{Ib `m ñnY}V _moR>çm B©î`}Zo CVabo AmhoV. Xadfu AãOmdYr S>m°bg©Mr CbmT>mb
KS>dyZ AmUUmar H$amoS>mo Xoer-naXoer n`©Q>H$m§Mr ~mOmanoR> H$m~rO H$éZ Amnë`m n`©Q>Z ñWim§H$S>o Vo bm|T>o
didyZ XoemÀ`m J§JmOirV naH$s` MbZmMr ^a Q>mH$Ê`mgmR>r `m gd© {dH${gV d A{dH${gV Xoem§_Ü`o
O~aXñV ñnYm© {Z_m©U Pmbr Amho.
^maVmV `m CÚmoJmMm nm`m ñdXoerÀ`m VËdm§Zr ào[aV Pmbobo Q>mQ>m CÚmoJ g_yhmMo g§ñWmnH$ lr
O_eoXOr ZgImOZr Q>mQ>m `m§Zr 1902 _Ü`o B§{S>`Z hm°Q>oëg H§$nZr {b{_Q>oS>Mr åhUOo _w§~B©_Yrb VmO
hm°Q>obMr ñWmnZm H$éZ KmVbm. AmO `m g_yhmMr Xoe-naXoemV Mm¡Vrg {R>H$mUr à{V{ð>V Aer 54
Vmam§{H$V hm°Q>oëg d aoñQ>m°a§Q> AmhoV. lr O_eoXOr aVZOr XmXm ^mB© C\©$ Oo.Ama.S>r. Q>mQ>m `m§Zr `mÀ`mhr nwT>o
EH$ nmD$b Q>mH$V "Q>mQ>m EpìhEeZ gpìh©gMr' ñWmnZm Ho$br. gZ 1932 _Ü`o Ë`m§Zr bhmZ "nwg_m°W'
{d_mZm_YyZ AJXr OwO~r XiUdiU `§ÌUoÀ`m _XVrZo H$amMr-Ah_Xm~mX-_w~§ B©-~oëbmar-MoÝZB© hr n{hbr
_hÎdmH$m§jr AmH$me Pon KoVbr. d n{hë`mM dfu Xhm hOma én`o Z\$m {_idbm. AmO Amnbr E`a B§{S>`m
hr Am§Vaamï´>r`, B§{S>`Z EAabmB©Ýg `m Xoer VgoM OoQ>, ghmam, EAa S>oŠH$Z gma»`m AZoH$ ImOJr {d_mZ
H§$nÝ`m Xoembm ZmJar (àdmgr-n`©Q>H$, S>mH$, _mb, CËnmXZo ~°JoO B. gmR>r) dmhVyH$sMo AZoH$ n`m©`
CnbãY H$éZ XoV AmhoV. `mMo gd© lo` `m CÚmoJmMo OZH$ ^maVaËZ lr. Oo. Ama. S>r. Q>mQ>m `m§Zm OmVo.
Q>mQ>mÀ`m nyd© {~«{Q>e _mbH$m§À`m go{gb hm°Q>ob_Ü`o ŠbmH©$ åhUyZ ZmoH$ar H$aUmao lr _mohZqgJ C\©$ E_.
Eg. Amo~ao m°` `m§Zrhr AerM ñdßZo ~KV Vo {OWo ZmoH$ar H$aV hmoVo Vo hm°Q>b
o {dH$V KoD$Z Amo~ao m°` hm°Q>b
o g_yhmMr
ñWmnZm Ho$br. Ë`mZ§Va Ë`m§Zr nwT>rb H$mimV _moR>çm YS>mS>rZo `m g_yhmMm {dñVma Ho$bm. gÜ`m VmO à_mUo
Amo~oam°` g_yhmMr Xoe-naXoemV doJdoJù`m àH$maMr AÇ>mdrg Vmam§{H$V hm°Q>oëg, aoñQ>m°a§Q>, àdmg-n`©Q>Z
H§$nÝ`m, {dÎm g§ñWm, gëbmJma g§ñWm, {d_mZ H§$nÝ`mgmR>r ImZnmZ godm, hm°Q>ob ì`dñWmnZmMr à{ejU
g§ñWm Agm àM§S> _moR>m {dñVma Ho$bobm Amho. ^maVr` hm°Q>ob CÚmoJmMo g§ñWmnH$ d hm°Q>ob ì`mdgm{`H$m§À`m
g§KQ>ZoMo àdV©H$ åhUyZ nX²^yfU am`~hmXya lr E_. Eg. Amo~oam°` `m§Mo Zmd AmO àË`oH$ hm°Q>ob ì`mdgm{`H$
AmXamZo KoVmV. VgoM Q´>°ìhb H$m°nm}aoeZ Am°\$ B§{S>`mMo g§ñWmnH$ lr Zar H$Q>Jam `m§Zrhr _w§~B©_Ü`o n{hbr
^maVr` EOÝgr gwé H$éZ {VÀ`m Xoe-naXoemV emIm ngadyZ _moR>m {dñVma Ho$bm.
Á`m H$mimV n`©Q>Z ì`mdgm{`H$mbm gaH$ma Xa~mar Hw$Ur {dMmaV ZìhVo Aem H$mimV gwadmV H$éZ
125
^maVr` n`©Q>Z CÚmoJmbm amï´>r` d Am§Vaamï´>r` ñVamda à{Vð>m {_idyZ XoÊ`m_mJo `m darb {VÝhrhr ì`ŠVtMo
\$ma _moR>o `moJXmZ Amho. AmO OJmV H$m`©aV Agboë`m _Zwî`~imn¡H$s Xhm Q>ŠHo$ _mUgo EH$m n`©Q>Z
CÚmoJmV gm_mdbr AmhoV. åhUOo Am{W©H$ \$m`Úm~amo~a ZmoH$è`m d amoOJmamMr ImU åhUyZ BVa CÚmoJmnojm
daMm H«$_m§H$ àdmg-n`©Q>Z CÚmoJ {Vgè`m H«$_m§H$mda {XgVmV. `m joÌmV H$m_ H$aUmar àË`oH$ ì`ŠVr
AË`§V _hÎdmMr AgVo. `m joÌmVrb Amnë`m J«mhH$dJm©er AgUmao ZmVo _O~yV ìhmdo, Amnbm J«mhH$ dJ©
gVV dmT>V Agmdm VgoM Amnbr CËnmXZo d godm§_wio Vmo Zoh_r Iye hmoV ahmdm d hr Iwer {Xdg|{Xdg
dmT>VM Omdr ho àË`oH$ ì`mdgm{`H$m§Mo C{Ôï> AgVo. åhUyZM J«mhH$mÀ`m g§nH$m©V `oUmam àË`oH$ bhmZ_moR>m
H$_©Mmar `oWo _hÎdmMm AgVmo. `oWo gH$mamË_H$ Ñï>rH$moZ, CËgmh, O~m~Xmar d d¡`pŠVH$ ~m§{YbH$sMm
Ü`mg AgUmam H$m_Jma dJ© hdm AgVmo. Ë`m§À`mH$S>o doJdoJio H$m¡eë`o AgUo Amdí`H$ AgVmV. Yra,
{MH$mQ>r, {díbofUmË_H$ {M{H$ËgH$ ~wÕr, gm§{KH$ H$m¡eë`o A§Jr AgUmar ~{h_w©I ì`pŠV_ÎdmMr _wbo_wbr `oWo `eñdr hmody eH$VmV.
hm°Q>ob B§S>ñQ´>r :
hm°Q>ob hr g§H$ënZm \$ma àmMrZ Amho. B.g. nydu ghmì`m eVH$mV inn ho Zmd àMbrV hmoVo. nydu
`wamonr`Z XoemV ImOJr Hw$Qw>§~mVrb àdmem§Zm PmonÊ`mMr ì`dñWm inn _Ü`o H$arV AgV. nwT>o `wamonmV
Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va bmoH$m§Mo ì`dgm`m{Z{_Îm àdmg dmT>bo d n`©Q>H$m§À`m JaOm dmTy bmJë`mnmgyZ hm°Q>ob
B§S>ñQ´>rOMo {~O éObo Am{U AmO `m CÚmoJmZo Amnbr ì`mßVr g§nyU© OJ^a ngabr Amho. n§Yamì`mgmoimì`m eVH$m_Ü`o ^maVmV Y_©emim, _wgm\$saImZm, gamB© `m ZmdmZo {ZdmgñWmZm§Mr ì`dñWm CnbãY
hmoVr. Z§Va nwT>o ~moS>vJ hmD$g, S>mH$ ~§Jbmo, JoñQ> hmD$g, aoñQ>m°a§Q>, Q>r hmD$g, H$m°\$seoH$-~ma, H±$Q>rZ,
[agm°Q>©, _moQ>b, hm°Q>ob `m g§H$ënZm CX`mg Amë`m.
Hotel
eãXmMr ì`wËnÎmr b°{Q>Z eãX
Amho. ''Latine
Hospital
Am{U \«|$M eãX
Astorie
`m eãXmnmgyZ Pmbobr
word hospitum. (the hall in monasteries where guest were accorded
Aem empãXH$
ì`wËnÎmrVyZM hm°Q>ob `m eãXmbm {deof én `odwZ Ë`mMr nU ñdV§Ì ì`m»`m AmH$mambm Ambr. Hotel is
hospitality) become French hospice, then hostel and eventually hotel.''
defined as 'a place where a traveller can receive food and shelter provided he can
pay for it'.
EImXm àdmgr Xwgè`m {R>H$mUr OmdyZ {d{eð> OmJr qH$_V XoD$Z OodU KoVmo, {Zdmg H$aVmo Ë`m
ñWmZmbm hm°Q>ob Ago åhUVmV. `m{edm` Xwgar ì`m»`m 1934 _Ü`o {~«Q>re em°n A°ŠQ>Zwgma Residental
hotel means premises for the reception of guests and travellers desirous of travelling
and sleeping therein.
{Zdmgr A{VWrJ¥h åhUOo Aer OmJm H$s Or nmhþÊ`m§À`m ñdmJVmMr OmJm AgVo Am{U àdmgr VoWo
amhVmV qH$dm PmonVmV, Ago {ZdmgñWmZ hmo`. Va oxford _Ü`o `m eãXmMo {ddaU 'a house werein
travellers stay Ago Ho$bo Amho. Hotel `m eãXmMr {Z{_©Vr {ZíMrVM host and hospitality `m
eãXmVyZ Pmbobr Amho.
126
n`©Q>Z joÌmV Am{VÏ`mMo AgmYmaU _hÎd Amho. hm°Q>ob B§S>ñQ´>rMo _hÎd A{VÏ`mda Adb§~yZ Amho.
n`©Q>H$m§er _¡ÌrÀ`m gX²^mdZoZo dmJyZ Ë`m§Mm AmXa-gËH$ma H$aUo hmM n`©Q>ZmMm Y_© Amho. ^maVmV "ñQ>ma'
hm°Q>oëgÀ`m XOm©g§~§Yr ñnï> {Z`_ AmhoV. n`©Q>H$mÀ`m gwIgmo`tMm XOm© H$gm Agmdm `m{df`r OmJ{VH$
nmVirda EH$ ^y{_H$m R>abobr Amho. OmJ{VH$ n[apñWVrMm {dMma H$éZ emgZmZo hm°Q>ob CÚmoJm§Zm gm§àV
_mH}$Q>, g^modVmbMo dmVmdaU, CO}Mr ~MV, Q>mH$mD$ dñVy§Mo {ZdmaU dm Ë`mnmgyZ nwZ©CËnmXZ VgoM
emararH$ An§JmgmR>r gw{dYm `m Jmoï>tMm {dMma H$aÊ`mMo AmdmhZ Ho$bobo Amho. àH$ënmÀ`m nmVirda Am{U
hm°Q>ob `m g§koÀ`m ñdénmV Amdí`H$ g§H$ënZm ApñVËdmV AmhoV. hm°Q>obMm XOm©, dJuH$aU (Hotels
Classification) darb {dMmamda AmYmabobo AmhoV. hm°Q>b
o Zo CnbãY H$éZ {Xboë`m gwIgmo`r-gw{dYm§Mo d
godm§Mo narjU H$éZM XOm© R>adbm OmVmo. hm XOm© nmM dfmªgmR>r AgVmo. Aem hm°Q>oëgMr AMmZH$nUo
VnmgUr H$éZ VoWo `mo½` Ago {Z`_m§Mo nmbZ Ho$bo Zgë`mg Ë`mÀ`m XOm©Mm {dMma Ho$bm OmVmo.
Am{VÏ` (Hospitality) hm OwZm ì`dgm` Amho. Am{VÏ` KaJyVr Agmdo Ago dmQ>Vo. nU `m
ì`dgm`mMo ñdén Kamà_mUoM AgVo. ì`mnma, {Zdmg, àdmg, OodU, gwIgmo`r `m Jmoï>rMm Am{VÏ`m§er
{ZpíMV g§~§Y AgVmo. AmnU àdmgmVyZ Kar OmD$Z {H$ëbrZo Xma CKS>mdo d nmohmoMbmo EH$XmMo Kar åhUyZ
œmg gmoS>mdm Agm AmË_{dídmg hm°Q>ob_Ü`o CVaVm§Zm dmQ>md`mbm hdm Amho. hm°Q>ob_Yrb XadmOm CKS>bm
d AmV CXmg, ^H$mg EH$m§V dmQ>V Agob Va KamMr ga Ë`mbm `oUma Zmhr. ''Hospitality industry
offers travellers a home away from home'' Am{VÏ` ì`dgm` àË`oH$ àdmembm hm OUy H$m`
"KamnmgyZ bm§~ Amë`mda Xwgao KaM' XoUo AgVmo. Amnbo Ka Am{U hm°Q>ob `mV \$magm \$aH$ n`©Q>H$mbm
OmUdm`bm ZH$mo. ""Am{VÏ` ì`dgm` åhUOo EImXm JQ> H$s Omo n`©Q>ZmV qH$dm _Zmoa§OZmV dm dmhVwH$sV
ì`ñV AgVmo. Am{VÏ`mV _¡{ÌnyU© ñdmJV, ào_inUm `m§Mm g_mdoe hmoVmo.''
*
H$mhr hm°Q>oëg_Ü`o ì`dñWm hmoB©n`ªV dmQ> ~KUmè`m§Zm e±noZ {Xbo OmVo.
*
H$mhr hm°Q>ob_Ü`o \$bmhma _mo\$V AgVmo.
*
H$mhr hm°Q>ob_Ü`o gH$mir \$bmhma _mo\$V {Xbm OmVmo.
*
H$mhr hm°Q>ob_Ü`o gH$mir àË`oH$mÀ`m ~wQ>mbm MH$MH$sV nm°brg H$éZ {Xbo OmVo.
*
H$mhr {R>H$mUr àdmem§Mo Jwbm~nwîn XoD$Z ñdmJV Ho$bo OmVo.
Aem àH$mao doJdoJù`m `wŠË`m `moOyZ n`©Q>H$m§Zm Iye R>odVm `oVo. hrM ~m~ Ë`m hm°Q>obMo H$m`_Mo
d¡{eîQ>ç R>aVo. Hospitality is defined as a friendly respecting and treatment of stranger
"AZmoiIr A{VWrg Úmd`mMm gÝ_mZ dm dmJUyH$ åhUOoM Am{VÏ` hmo`.'
n`©Q>Z ì`dgm`mV No Hotels, No tourism Ago {dYmZ Ho$bo OmVo. Voìhm IamoIaM hm°Q>obÀ`m
ApñVËdm{edm` n`©Q>H$m§Mr {Zdmggmo` hmoD$M eH$V Zmhr. n`©Q>Zmbm OmÊ`mnydu n`©Q>H$ hm°Q>ob ~wH$ H$aVmV.
Z§VaM n`©Q>Zmbm gwadmV H$aVmV. Am{VÏ` ì`dgm`mbm Hotel industry Ago Zmd Amho. hm°Q>ob hm Ho$di
ì`dgm` Zmhr Va Vmo EH$ CÚmoJ Amho. `mV BVa CÚmoJmà_mUo Production (dñVyMo CËnmXZ) àË`jmV hmoV
Zmhr na§Vw godm§Mo CËnmXZ dñVy CËnmXZm BVHo$M _hÎdmMo AgVo. `m godmVyZM _moR>çm à_mUmV `oWo
127
amoOJmamMr {Z{_©Vr hmoV AgVo.
àdmg-n`©Q>ZmMm H$Um Agbobm hm°Q>ob ì`dgm` :
nydu àdmg-n`©Q>Z-hm°Q>ob `m CÚmoJmbm åhUmdr Ver à{Vð>m ZìhVr. nU AmO `mMo ñdén ~XbyZ
XoemVrb EH$ AJ«Ur CÚmoJ åhUyZ Zmdménmbm Ambm Amho. nydu `wamon d A_o[aHo$Vrb bmoH$ _moR>çm g§»`oZo
n`©Q>ZmgmR>r ~mhoa nS>V. nU AmVm bhmZ_moR>o Am{e`mB© Xoe, Am{\«$H$m, Am°ñQ´>o{b`m, OnmZ d a{e`m_Yrb
Zì`mZo ñdV§Ì Pmboë`m amï´>mVrb n`©Q>H$ OJ^a àdmgmbm ~mhoa nSy> bmJbo AmhoV. åhUyZ naXoer Vmam§{H$V
hm°Q>ob e¥§Ibm§Mo bj Am{e`mH$S>o doYbo Jobo. ^maVr` hm°Q>ob CÚmoJm_Ü`o AmO Vmam§{H$V loUr_Ü`o {H$_mZ
EH$ bmI Imoë`m§Mr JaO AmoiIyZ gaH$maZo naH$s` Jw§VdUyH$ d ImOJrH$aUmMo _mJ© Iwbo Ho$ë`m_wio _w§~B©,
nwUo, ~§Jbmoa, {Xëbr, H$bH$Îmm ehamV nyduÀ`m VmO, Amo~oam°`, AemoH$ `m Xoer e¥§Ibm ~amo~a Ë`m_Ü`o
_°[aAm°Q>, _o[a{S>`Z, ao{Zgm°agma»`m ZdZdrZ ~hwamï´>r` Vmam§{H$V hm°Q>obMr ^a nS>VmZm {XgVo. eham~amo~a
XyañW Eo{Vhm{gH$ n`©Q>ZñWio, {hbñQ>oeZ, g_wÐ{H$Zmao, Y_©ñWio Agm AZoH$ {R>H$mUr [agm°Q>©g, _moQ>oëg,
Amamo½`Ym_o, `mÌr{Zdmg, V§~y {Zdmg, ZyVZrH$aU Ho$bobo {H$ëbo-amOdmS>o hdoë`m Aem d¡{dÜ`nyU© n`m©`r
Amdmg ì`dñWm§Mm {dH$mg hmoV Jobm d naXoer n`©Q>H$mgmR>r Vohr EH$ à_wI AmH$f©U ~ZyZ Jobo. `m§À`mVrb
ñnYm© {dYm`H$ Amho H$maU Ë`m_wio CÚmoJm_Yrb godm§Mo d¡{dÜ` dmT>Vo, Ë`m§Mm XOm© gVV C§MmdV amhVmo
d VéU _wbm_wbtZm H$[a`aÀ`m {dnyb g§Yr CnbãY hmoVmV.
Vmam§{H$V hm°Q>ob, {d_mZgodm VgoM àdmg-n`©Q>Z ñWim_Ü`o ZmoH$ar {_idÊ`mgmR>r CÎm_ ì`pŠV_Îd
Agmdo bmJVo. doJdoJù`m {eâQ>_Ü`o {d{dY àH$maÀ`m H$R>rU àg§JmV Xoer-naXoer A{VWter g§dmX
gmYV Ë`m§Zm ì`dñWrV godm nwadyZ g§Vwï> H$aÊ`mMr O~m~Xmar àË`oH$ bhmZ_moR>çm hm°Q>ob ì`mdgm{`H$m§da
AgVo. åhUyZ {~H$Q> àg§Jm_Ü`ohr em[aarH$ d _mZ{gH$ g§VwbZ CÎm_ amIy eH$Umao, Amamo½`nyU©, ñdÀN>
d ZrQ>ZoQ>Ho$ ì`pŠV_Îd `oWo Ano{jV AgVo. `m ì`dgm`mVrb Zì`m KS>m_moS>r, hm°Q>ob_Yrb gd© ^mJ,
Ë`m§Mr H$m`} d ñdV: H$amd`mÀ`m H$m_mMr g§nyU© _m{hVr Agmdr bmJVo. ghH$mè`m§Zm ~amo~a KoD$Z H$m_
H$aUo, g§^mfUMmVw`©, {dZ_«Vm, {ZU©`j_Vm, àg§JmdYmZ, g§doXZerbVm, dŠVeranUm d gdm©V _hÎdmMo
åhUOo godm^mdrd¥Îmr A§Jr ~mUdyZ ¿`mdr bmJVo. hm°Q>ob ì`dgm`mV A{VWr hm Xod AgVmo. Voìhm `m
Xodmbm `mo½` doir Ë`mÀ`m JaOoZwgma `mo½` godm nwadyZ àgÝZ H$éZ ¿`mdo bmJVo. VaM Ë`mMr nmdbo
nwÝhm nwÝhm Amnë`m hm°Q>obH$S>o diUma AgVmV.
hm n`©Q>Z-hm°Q>ob CÚmoJmVrb _hÎdmMm H$mZ_§Ì
AgVmo. `oWo MyH$ H$moUmMrhr Agmo, Ag§Vwï> Pmbobm EImXm nmhÿUm Ë`m hm°Q>obH$S>o H$m`_Mr nmR>
{\$adyZ ñnY©H$ hm°Q>ober ZmVo OmoS>Vmo. EdT>oM Zìho Va _ZmV IXIXUmar Ag§Vwï>Vm BVa XhmOUm§nwT>o
~mhoa H$mTy>Z hm°QobMr {dœmgmh©Vm YmoŠ`mV AmUVmo. ho Hw$R>ë`mhr hm°Q>obbm nadS>Ê`mgmaIo ZgVo.
åhUyZ n`©Q>Z-hm°Q>ob ì`dgm`mV _Zwî`~i {ZdS>V AgVm§Zm Ë`m§À`mer AmnybH$sMr, AmXam{VÏ`mMr
^y{_H$m OmonmgZo JaOoMo AgVo.
'A Service delayed is a service denied'
`oWo H$m_ H$aUmè`m ì`ŠVrMo ì`pŠV_Îd åhUOo Ë`mMm Moham hm Zoh_rM hgV_wI AgUo JaOoMo Amho
H$maU Moham hm Va Amnë`m ì`pŠV_ÎdmMm Amagm Amho. hm°Q>ob_Yrb nmhþÊ`mbm g_mYmZ XoÊ`mgmR>r,
128
Ë`mbm Iyf H$aÊ`mgmR>r d Ë`mMm Ah§ g§Vwï> H$aÊ`mgmR>r VËna d hgV_wI ì`mdgm{`H$m§Mr JaO AgVo.
'Service with a Smile' ho XadmZ, ~ob~m°` nmgyZ Vo OZab _°ZoOan`ªV àË`oH$ hm°Q>ob ì`mdgm{`H$m§Mo
~«rXdmŠ` AgVo.
hm°Q>ob d Ë`m§Mo dJuH$aU :
hm°Q>ob åhUOo EH$ Aer pñWa g§ñWm Or J«mhH$mbm `mo½` _mo~Xë`m_Ü`o amhUo, ImUo Am{U PmonÊ`mMr
`mo½` gmo` CnbãY H$éZ XoV.o hm°Q>b
o åhUOoM EH$ ì`mnmar g§ñWm Or ahmUoMr, ImÊ`mMr d BVa gw{dYm nwadV
AgVo. `m hm°Q>obMo XmoZ àH$ma AgVmV. Ë`m_Ü`o bŠPar hm°Q>ob d ~OoQ> hm°Q>ob hmo`. H$mhr Xoem_Ü`o hm°Q>ob ho
H$mhr _Ü`_dJu` Hw$Qw>~§ mMr JaO ^mJdUoMo gmYZ hmoV.o Oer Am{W©H$ n[apñWVr gwYmaV Jobr Am{U Imoë`m§Mr
_mJUr dmT>V Jobr Vgo hm°Q>obMo àH$ma hr dmT>V Jobo. Ë`m_Ü`o ì`mnmar dJm©gmR>r ñnoeb hm°Q>ob d H$m¡Qw>§{~H$
H$m`©H«$_ AWdm gwÅ>rgmR>r {Z`mo{OV hm°Q>ob Ago àH$ma nS>V Jobo. `m_Ü`o ~«°ÝS> {Q>H$dÊ`mMr ñnYm© gwé Pmbr.
hm°Q>obm§À`m {d{dY àH$mam_Ü`o ñQ>mB©bnmgyZ gìhugn`ªV bŠParnmgyZ {~PZog n`ªV, [agm°Q>©nmgyZ Vo Q>mdwZ
hmD$g n`ªV {d{dY àH$ma {d^mJbo Jobo. EH$m ñQ>°ÊS>S>© é__Ü`o ~oS>, ~mWé_ gw{dYm, em°da, Q>obr\$moZ,
Q>r.ìhr. {_Zr~ma `m§Mm g_mdoe AgVmo. Ë`m§Zm XoÊ`mV `oUmè`m gw{dYm§_Ü`o bm±S´>r d S´>m`pŠbqZJ godm
nwa{dë`m OmVmV. hëbr Va J«mhH$m§Zm dm`abog H$m°åß`yQ>a ZoQ>dH©$Mr gw{dYmhr nwa{dbr OmVo. OmñVrVOmñV
hm°Q>ob_Ü`o J«mhH$m§gmR>r aoñQ>m°a§Q> d ~mg©Mr XoIrb gw{dYm AgVo. Oa Vo hm°Q>ob _moR>çm ehamV d n`©Q>Z
joÌmOdi ì`mnmar {OëømV [H§$dm {d_mZVimOdi AgVrb Va øm gw{dYm VoWo CnbãY AgVmV.
hm°Q>ob dJuH$aUmMo KQ>H$ :
*
H$m`© : {_Q>r§J d BVa H$m`©
*
ñWmZ : CXmhaU eharH|$Ðo
*
qH$_V : ~OoQ> qH$dm bŠPar
*
(_mH}$Q>) {d^mJ : ~mOma {d^mJ CXm. gwÅ>rbm `oUmao n`©Q>H$
*
hm°Q>obMm AmH$ma : CXm. Imoë`m§Mr g§»`m
*
ñQ>m\$ d H$_©Mmar `m§Mo à_mU : CXm. H$_©Mmar XmoZ Imoë`m§gmR>r
*
{S>PmB©Z : Am§Va~mø aMZm d d¡{eîQ>ço
*
aoQ>tJ : n§MVmam§H$sV AWdm W«r Vmam§H$sV
*
CnbãY àm°nQ>uMo doJionU
hm°Q>obMo àH$ma
1. ehañWrV hm°Q>ob :
d¡{eîQ>ço
Ago hm°Q>ob ehamÀ`m _Ü`dñVrV AgVo.
`m_Ü`o {~PZog hm°Q>ob, ewQ>©g, {Zdmgr, BH$m°Zm°_r (AW©),
_Ü`_dJu` d bŠPar Aem hm°Q>obm§Mm g_mdoe hmoVmo.
129
E_.E.2-B{Vhmg/n`©Q>Z-9
2. Cnehar hm°Q>ob :
Aer hm°Q>ob H$_r _mb_ÎmoMr AgVmV Or J«mhH$m§Zm nyU©
godm XoVmV Am{U Cnehar dgmhVrV ñWmnZ Pmbobr AgVmV.
3. {d_mZVimOdiMr hm°Q>ob :
Aem hm°Q>obMr C^maUr hr Img H$éZ {d_mZàdmg H$aUmè`m
àdmgm§gmR>rM AgVo. `oWo AZoH$ gw{dYm§Mo {_lU AgVo. hr
hm°Q>ob J«mhH$m§Zm {d_mZVimnmgyZ Zo-AmU H$aÊ`mMr godm
gw{dYm nwadVmV.
4. hm`do hm°Q>ob qH$dm _moQ>ob :
Aem hm°Q>obm§Mr aMZm hr amÌr àdmg H$éZ Wm§~m KoUmè`m
àdmem§gmR>r AgVo OoWo AJXr àmW{_H$ gw{dYm CnbãY
AgVmV. Aem hm°Q>obÀ`m ~mhoa nmH$sªJgmR>r ~arMer OmJm
amIyZ R>odbobr AgVo. _moR>çm hm°Q>obnojm `mMm AmH$ma bhmZ
AgVmo d hr hm°Q>ob ehamnmgyZ d ZJamnmgyZ ~mhoa AgVmV.
5. H$Ýìhe©Z hm°Q>ob :
Aem hm°Q>ob_Ü`o Imoë`m§Mr g§»`m OmñV AgVo. ahmÊ`mÀ`m
ì`{V[aŠV {_Q>tJ d g_ma§^ `mgmR>r A{V[aŠV OmJm AgVo.
`oWo {Xë`m OmUmè`m godm§_Ü`o bm°ÝS´>r, {~PZog g|Q>a, {d_mZ
godm, Mmo{dgVmg é_ gìhug CnbãY AgVo.
6. H°${gZmo hm°Q>ob :
Aem hm°Q>obm§Mm Cn`moJ _Zmoa§OZmË_H$ÑîQ>çm hmoVmo. `oWo ÚwV
IoiÊ`mMr ì`dñWm AgVo. VgoM _Zmoa§OZmË_H$ Ioim§Mr
aobMob AgVo. `mM~amo~a CÀM^«y gw{dYm d ImÊ`m{nÊ`mMr
VgoM em°ntJ H$aÊ`mMr gw{dYm AgVo.
7. argm°Q>© hm°Q>ob :
Ago hm°Q>b
o {Zdm§V OmJr, ehamnmgyZ Xya {Zdm§V {R>H$mUr dgbobr
AgVmV. `oWo bm§~yZ J«mhH$ dJ© hm {dlm§VrgmR>r `oV AgVmo.
d ~amM H$mi `oWo Wm§~V AgVmo. `oWo ImÚ àH$mam~amo~a
{eVno`m§Mr gw{dYm AgVo.
8. ñnm hm°Q>ob :
Aer hm°Q>ob ehamV AWdm ehamÀ`m ~mhoa dgbobr AgVmV
`m_Ü`o ahmÊ`mMr ì`dñWm, ñnm Q´>rQ>_|Q> H$m`©H«$_ Am{U
ImÚnXmW© CnbãY AgVmV. Ë`mM~amo~a {dlm§Vr VmUVUmd
{Z`moOZ, {\$Q>Zog, dOZ {Z`moOZ, ^ma {Z`moOZ, `moJm `m§Mm
g_mdoe AgVmo. `oWo H$m_ H$aUmè`m ñQ>m\$_Ü`o AmhmaVÁk,
Woam{nñQ>, _gmO H$aUmar ì`m`m_ VÁk d {\${O{e`Z `m§Mm
g_mdoe AgVmo.
9. ã`w{Q>H$ hm°Q>ob
hr hm°Q>ob bmB©\$ ñQ>mB©b åhUyZ AmoiIbr OmVmV. Ë`m§Mr
Am§Va~mø aMZm doJir AgVo. CÀM^«y bmoH$m§gmR>r hr hm°Q>ob
AgVmV. hr IamoIaM amOoemhrM hm°Q>oëg AgVmV.
130
darb gd© àH$mam_Ü`o AmXam{VÏ`mZo hm°Q>b
o Mmbdbo OmVmV. åhUyZM hm°Q>b
o ì`dgm`m_Ü`o AmXam{VÏ`m§Mr
JaO AgVo. `m JaOo_YyZ AmXam{VÏ`mda AmYmarV AZoH$ ì`dgm`m§Mr dmT> Pmbobr {XgyZ `oV.o Ë`mMo EH$_od
H$maU åhUOo àË`oH$ hm°Q>b
o À`m àH$mam_Ü`o nmhÿUo Amboë`m doino mgyZ Vo nmhÿUo OmB©n`ªV Ë`m§À`mer AmXam{VÏ`mMr
dmJUyH$ qH$dm Ë`m§Mr ~S>XmñV R>odë`m_wio hm ì`dgm` {Xdg|{Xdg àJVr nWmda Amho.
hm°Q>ob B§S>ñQ´>r_Ü`o H$[aAagmR>r g§Yr :
Qw>[aP_ Am{U hdmB© B§S>ñQ´>rOà_mUo _hÎdmMr hm°Q>ob B§S>ñQ´>rO Amho. hr Qw>[aP_ B§S>ñQ´>rObm OmoS>bobr
Amho. `m joÌmV gVV Hw$eb _Zwî`~imMr JaO AgVo. VgoM ho joÌ ^anya n¡gm {_idyZ XoUmao joÌ Amho.
g_wÐmVrb H«w$PdaÀ`m ZmoH$è`m, _moR>_moR>çm hm°Q>oëg_Ü`o H$m_ H$aÊ`mMr g§Yr `m H$maUm_wio AbrH$S>o VéU
{nT>r _moR>çm à_mUmda hm°Q>ob B§S>ñQ´>rH$S>o diy bmJbr Amho. ^maVmV ~m§Ybr OmUmar _moR>_moR>r hm°Q>oëg, Xoer
CnhmaJ¥hm§Mm naXoemVrb dmT>Vm ngmam Am{U naXoer hm°Q>obm§Mr XoemV {Z_m©U hmoUmar gmIir, `m_wio hm°Q>ob
_°ZoO_|Q>À`m H$[aAaM§ {j{VO {dñVmé bmJbobo Amho. ^maVr` CnhmaJ¥hmMm {dñVma _moR>çm à_mUmV hmoV
Agë`m_wio `oWo _moR>çm à_mUmda ZmoH$arMr g§Yr Amho. _moR>_moR>çm H«y$Pda ~oH$ar, \y$S> {S>nmQ>©_|Q>_Ü`o H$m_
H$am`bm {_iVo Am{U _{hZm A§XmOo XrS> bmI S>m°bg© n`ªV nJma {_iVmo.
`m joÌmV BÀNw>H$ AgUmè`m§gmR>r aoñQ>m°a§Q> _°ZoO_|Q>, ñQw>S> Om°BªQ> _°ZoO_|Q>, H«y$P {en hm°Q>ob _°ZoO_|Q>, hm°Q>ob
A°S>{_{ZñQ>oeZ A°ÊS> Ho$Q>[a¨J, BpÝñQ>Q>çyeZb A°ÊS> B§S>{ñQ´>Ab Ho$Q>[a¨J, EAabmB©Z Ho$Q>[a¨J A°ÊS> Ho${~Z
gpìh©gog, _°Ý`w\°$ŠMa A°ÊS>> gßbm`g© Am°\$ hm°Q>ob A°ÊS> aoñQ>m°a§Q>, hm°Q>ob A°ÊS> Ho$Q>[a¨J {d^mJ CXmhaUmW©aoëdo, AmåS>© \$mog}g, {_{ZñQ>o[a`b H$ÝìhoÝeÝg Aem {d{dY {R>H$mUr g§Yr CnbãY AmhoV. VgoM hm°Q>ob A°ÊS>
Ho$Q>[a¨J _°ZoO_|Q> H$mog}ggwÕm CnbãY AmhoV. Xoem~mhoa d {dXoemVhr `m joÌmV H$m_ H$aUoMr g§Yr {_iVo.
_mÌ Ë`mgmR>r ñdV:bm nmaIbo nm{hOo.
KamnmgyZ Xoemn`ªV {OWo {OWo _Zwî`~i H$m`©aV Amho {VWo {VWo hm°pñnQ>°{bQ>rbm g§Yr Amho. EH$eo
EH$drg H$moQ>rda bmoH$g§»`m Agboë`m ^maVmMm {dH$mgmMm Xa 9% n`ªV nmohMë`m_wio _Zwî`~imMm nwaonya
dmna hm°pñnQ>°{bQ>rgma»`m _hÎdmÀ`m joÌmV H$aVm `ody eH$Vmo. VgoM ^maVmVrb 55.1% bmoH$g§»`m 18 Vo
35 d`moJQ>mV _moS>Vo. `m gd© VéUm§_Ü`o H$ënH$Vm, ~w{Õ_Îmm, H¥$Vr{ebVm Am{U ZoV¥Ëdj_Vm Agë`m_wio
Ë`mMm dmna hm°pñnQ>°{bQ>r ì`dñWmnZm_Ü`o H$aVm `oVmo. `m Zì`m {nT>r_Ü`o AmË_{dídmg, _hÎdmH$m§jm, C{Ôð>
JmR>Ê`mMr YS>mS>r d MmH$moar~mhoa OmD$Z H$m_ H$aÊ`mMo YmS>g d AË`yÀM ^amar KoÊ`mMr V`mar Agë`m_wio
Ë`m§À`m ñdßZm§Zm _yV© én XoÊ`mMr {OÔ ho joÌ n«XmZ H$aVo. `m joÌmV `eñdr hmoÊ`mgmR>r CÎm_ g§dmXH$m¡eë`,
{díbofUmË_H$ {dMma H$aÊ`mMr j_Vm, ^mfoda à^wËd, {ZU©`j_Vm, ZoV¥Ëd, g§JUH$ H$m¡eë`, VH©$ewÕ
{dMma H$aÊ`mMr j_Vm Am{U g§»`mË_H$ JwUdÎmm `m§Mm {_bm\$ AgUo AË`§V Amdí`H$ Amho. OgOgo
Am{W©H$ joÌ dmT>V OmB©b VgVgo `m joÌmMo _hÎd d¥ÕtJV hmoV OmUma Amho.
hm°Q>ob ì`dñWmnZ
(Hotel Management) :
hm°Q>ob ì`dñWmnZmMo \«§$Q> Am°{\$g ho __©ñWmZ AgyZ n`©Q>H$mMm n{hbm àdoe
`oWo AgVmo. `oWo _°ZoOa AgVmo. `oWo n`©Q>H$mMo AmXam{VÏ` `mo½` [aVrZo hmoV AgVo. `oWo a{OñQ>a_Ü`o Zm|X
hmoV AgVo. ho ñWmZ gw§Xa gOdbobo AgVo. `oWo dma§dma nmobrg ^oQ> XoV Agë`m_wio `oWo hþfma ì`ŠVrMr
Zo_UyH$ Ho$bobr AgVo. `oWo n`©Q>H$ Ho$ìhm Ambm, Ho$ìhm Jobm d Ë`mMo {~b dgyb H$aUo hr `m Am°{\$gaMr
131
1.
Front Office :
O~m~Xmar AgVo.
H$jmV ì`pŠV_Îd gw§Xa d é~m~Xma Agboë`m VéU qH$dm VéUr H$m_
H$aVmV. `m§Mo ì`pŠV_Îd Zoh_r AmZ§XXm`r, ~mobUo _Yya d ñd^mdmV g§`_nUm AgVmo.
2.
Receptionist : ñdmJV
Amë`mda Ë`mMo [aPd}eZ nmhÿZ Ë`m§Zm bJoM é_ XoU.o Ë`m§Mo gm{hË` Ë`m§À`m
ImobrV nmohMdUo, VgoM naXoer àdmgr Agob Va Ë`mÀ`m nmgnmoQ>©Mr VnmgUr H$aUo, nÎmm Zm|XdUo,
`oÊ`mOmÊ`mgmR>r d gmB©Q> {gBªJgmR>r dmhZmMr ì`dñWm H$aUo, VgoM n¡go Z XoVm Vmo n`©Q>H$ hm°Q>ob gmoS>Uma
Zmhr hr O~m~Xmar MoH$ BZ da AgVo.
3.
Check in : n`©Q>H$
ì`dñWmnZm_Yrb hm _hÎdmMm ^mJ AgyZ n`©Q>H$ `oWo Amë`mZ§Va
Ë`m§À`m é_Mr ì`dñWm hmD$g{H$ntJ {d^mJmbm H$amdr bmJVo. {edm` é_ Q>mnQ>rn R>odUo, é_Mr ñdÀN>Vm,
~oS>Mr ñdÀN>Vm, T.V., B§Q>aH$m°_ \$moZ VgoM é__Yrb gd© ~m~tMr nyV©Vm H$amdr bmJVo.
4.
House-keeping : hm°Q>ob
hm°Q>ob_Yrb ho XmoÝhr {d^mJ _hÎdmMo AgyZ `oWo amoOMm _oZy
R>admdm bmJVmo. `m {R>H$mUr ìhoO-Zm°ZìhoO àH$ma AgVmV. `oWo Self Service, Counter Service,
Table Service Ago àH$ma AgVmV. Aem gd©M {R>H$mUr n`©Q>H$m§Mo AmXam{VÏ` Ho$bo OmVo.
5.
Food and Drink Service :
hdmB© dmhVyH$ :
Qw>[aP_ Am{U hm°Q>ob B§S>ñQ´>r BVH$sM _hÎdmMr hdmB© B§S>ñQ´>r Amho. hr B§S>ñQ´>r Qw>[aP_ B§S>ñQ´>rOer
OmoS>bobr Amho. ^maVmV B§{S>`Z EAa bmB©ÝgMo _moR>o Omio ngabobo Amho. Ë`mM ~amo~a OoQ> EAadoO, ghmam
EAadoO Aem BVahr hdmB© àdmgr {d_mZ H$§nÝ`m H$m`©aV AmhoV.
naXoer Am{U CÀM ahmUr_mZmÀ`m Ñï>rZo hdmB© dmhVwH$rbm _hÎd Amho. hdmB© dmhVyH$ _hmJ Agbr
Var Vr ObX d Amam_Xm`r AgVo. åhUyZ gm§n{ÎmH$ pñWVr Mm§Jbr Agbobo bmoH$ hdmB© _mJ} n`©Q>ZñWir
OmUo ng§V H$aVmV. `mgmR>r Mm§Jë`m n`©Q>ZñWimn`ªV hdmB© dmVyH$sMr gmo` _hÎdmMr AgVo. nd©Vr` joÌmVrb
d g_wÐmV ~oQ>mdarb n`©Q>Z ñWimn`ªV bdH$a nmohMÊ`mÀ`m Ñï>rZohr `m dmhVwH$sbm _hÎd Amho. dmhVwH$sMr
H$m`©j_Vm, n`©Q>H$m§Mr gm§n{ÎmH$ pñWVr øm Jmoï>rhr _hÎdmÀ`m AgVmV. _Ü`_ d Jar~ dJm©bm _hmJS>r
dmhVwH$sMr gmYZo nadS>Umar ZgVmV. OoWo Aer _hmJ dmhVwH$sMr gmYZo AgVmV VoWo n`©Q>ZmV gh^mJr
hmoUmam dJ© ~hþYm lr_§V AgVmo. _Ü`_ d Jar~ dJm©Mr g§»`m IynM H$_r AgVo.
hm°Q>ob {d^mJmà_mUoM EAanmoQ>© gìhugMm Xo{Ib hdmB© dmhVwH$s_Ü`o g_mdoe AgVmo. `m_Ü`o gXa
{d^mJmVªJV Imbrb à_mUo Ë`m§Zm H$m`} H$amdr bmJVmV.
1. hdmB©VimnmgyZ Vo hm°Q>obn`ªV Zo-AmU H$aÊ`mMr ì`dñWm H$aUo.
2. {d_mZmZo Amboë`m nmhþÊ`m§Mo ñdmJV H$aUo.
3. nmhÿÊ`m§À`m e§H$mMo {ZagZ H$aUo.
4. hm°Q>ob ~wH$s¨JÀ`m g§X^m©V MMm© d ì`dhma H$aUo.
5. hdmB© {d^mJmVrb nmhÿÊ`m§Zm godm-gw{dYm nwadUo.
132
6. An§J bmoH$m§gmR>r ìhrbMoAaMr ì`dñWm H$aUo.
7. {d_mZVimdéZ nmhÿÊ`m§Zm Zo-AmU H$aÊ`mgmR>r S´>m`ìha CnbãY H$éZ XoUo.
8. n`©Q>ZmgmR>r JmB©S>Mr gw{dYm CnbãY H$éZ XoUo.
9. nmhÿÊ`m§À`m JmS>çm nmH$sªJMr gmo` H$aUo.
10. nmhÿÊ`m§À`m Imobr_Ü`o dV©_mZnÌo, nÌo, \°$Šg, _ogoO Am{U nmg©b B. gw{dYm nwadUo.
11. na{H$` MbZm§Mr AXbm~Xb H$aÊ`mMr ì`dñWm H$aUo.
12. nmhÿÊ`m§Mr d¡`pŠVH$ _m{hVrMr H$mJXnÌo R>odUo.
13. n¡emMo ì`dhma gm§^miÊ`mgmR>r nmhþÊ`m§Zm _XV H$aUo.
14. nmhþÊ`m§Zm Imobrn`ªV gmo~V H$aUo Am{U ImobrVrb gw{dYm§Mr _m{hVr XoUo.
H$[aAa H$aÊ`mg g§Yr :
`wdm {nT>rbm gÜ`m `m joÌmV _moR>r g§Yr CnbãY Pmbr Amho. H$maU gaH$maZo hdmB© dmhVwH$sda 15%
gwQ> {Xbr Amho. _Ü`_dJu` bmoH$m§Mm Am{W©H$ ñVa C§Mmdë`m_wio A{bH$S>o hdmB© dmhVyH$ hr ZdbmMr Jmoï>
am{hbobr Zmhr. Ë`m_wio EAa B§{S>`m, B§{S>`Z EAabmBÝg ~amo~a BVahr EAa bmBÝg_Ü`o doJdoJù`m àH$maMo
H$m_ H$aUmè`m§Zm ^anya g§Yr CnbãY AmhoV.
EAam°Zm°{Q>H$b B§{O{ZA[a¨JMo {ejU KoVboë`m {dÚmÏ`mªnmgyZ CÎm_ ì`pŠV_Îd Agboë`m nU ~mamdrZ§Va
hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>rer {ZJS>rV ì`mdgm{`H$ à{ejU KoVboë`m {dÚmÏ`mªn`ªV gdmªZm hdmB© joÌmV Mm§Jbr
g§Yr Amho. JwUmA^mdr [H§$dm Am{W©H$ H$maUm§_wio nm`bQ> hmoÊ`mgmR>rM§ qH$dm Ë`m XOm©M {ejU KoD$ Z
eH$boë`m, nU `m joÌmV `oÊ`mMr Vrd« BÀN>m AgUmè`m {dÚmÏ`mªgmR>r `oWo AZoH$ g§Yr CnbãY AmhoV. _wbr
EAahmoñQ>og, J«mD§$S> hmoñQ>og, Va _wb§ EAa ng©Z åhUyZ H$m_ H$é eH$VmV. ~mamdrZ§Va hm H$mog© H$aVm `oVmo.
dëS>© _°qnJ, Q>mB©_ H°$ëŠ`wboeZ, {V{H$qQ>J, EAabmB©Ýg H$moS²>g, {gQ>r H$moS²>g Aem AZoH$ Jmoï>r `mì`m
bmJVmV.
J«mD§$S> hmoñQ>og :
_wbtZm hdmB© gw§Xar åhUOoM EAa hmoñQ>og hmoÊ`mMr Iyn BÀN>m AgVo. H$maU {d_mZmV hdmB© gw§Xar
AgVo. na§Vw gXaÀ`m OmJr {damO_mZ hmoÊ`mgmR>r Amnbr C§Mr, Moham d Amnë`m A§JmVrb JwU B. Mm {dMma
H$aV ZmhrV Am{U hdmB© gw§Xar hmoÊ`mÀ`m {ZH$fm_Ü`o Ë`m {R>H$mUr Omdw eH$ë`m ZmhrV Va Ë`m§Zm Z¡amí` `oVo
Am{U Ë`m ho joÌ gmoSy>Z XoVmV. Ë`m_wio {ejU KoVbobo dm`m OmVo Ë`m_wio Aem {dÚm{W©ZtZm b±S> hmoñQ>og,
J«mD§$S> hmoñQ>ogMr hr Mm§Jbr g§Yr Amho. {d_mZVimda J«mC§S> hmoñQ>ogZm H$m_ H$amdo bmJVo Am{U Ë`m§M
H$m_hr hdmB© gw§Xar BVHo$M _hÎdmMo AgVo.
Am`mQ>m
(IATA)
:
gXaMr g§KQ>Zm Am§Vaamï´>r` nmVirdaMr AgyZ Vr OJmVë`m gd© àdmgr {d_mZ dmhVyH$sda XoIaoI
133
H$aÊ`mMo H$m_ H$aVo. Am`mQ>mZo OJ^amVë`m hdmB© dhmVyH$s g§X^m©V à{ejU XoUmè`m _moR>çm H§$nÝ`m§er
H$ama H$éZ H$mhr H$mog}g AmIbo AmhoV. Ë`m_wio Am`mQ>mer g§~§{YV g§ñWm§_Ü`o Am§Vaamï´>r` nmVirdaMo
H$mog}g KoVbo OmVmV. Aem g§ñWm§_Ü`o à{ejU KoVboë`m {dÚmÏ`mªZm Ë`m_wio AWm©VM OJ^amVë`m
EAabmBZg_Ü`o AZoH$ àH$maÀ`m g§Yr {_iy eH$VmV.
WmoS>Š`mV n`©Q>Z, hdmB© dmhVyH$ Am{U hm°Q>ob `m {VÝhr joÌmMm g_mdoe hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>pñQ´>_Ü`o hmoVmo.
hr VrZhr joÌo EH$_oH$m§er OmoS>bobr AmhoV. `m joÌm_Ü`o H$m_ H$aUmar _mUgo Amnë`m A§JmVrb gwßV
JwUm§_Ü`o _moR> _moR>çm nXmda H$m`©aV AmhoV. Ë`m_wio `m B§S>ñQ´>rbm AmO OJ^amV Iyn _hÎd àmßV Pmbobo
{XgyZ `oVo. `oWo AãOmdYr S>m°bg©Mr CbmT>mb `m joÌmV hmoV Amho.
d¡ÚH$s` godm
(Hospital & Health Care)
:
n`©Q>Z-hm°Q>b
o ì`dgm`mà_mUo PnmQ>çmZo {dH${gV hmoUmam d H$amoS>mM
| r JwV§ dUwH$ VgoM CbmT>mb KS>dUmam
Xoem_Yrb EH$ _hÎdmMm CÚmoJ åhUOo Amamo½` godm hmo`. XoemVrb bmoH$g§»`m PnmQ>çmZo dmT>V Mmbë`m_wio
^maVr`m§Zm Amamo½`godm§Mr dmT>Vr JaO AmhoM. {edm` _Ü`-nydH©o $S>rb Xoe, BñÌm`b, Am{\«$H$Z CnI§S>mVrb
Zì`mZo {dH${gV hmoUmè`m XoemVrb é½U CnMma H$éZ KoÊ`mgmR>r _moR>çm g§»`oZo `oWo `oD$ bmJbo AmhoV.
`m_YyZM "_o{S>H$b Qy>[aP_' ZmdmMm Zdm n`©Q>Z àH$ma dmTy> bmJbm Amho. ZdZdrZ emñÌr` emoYm§_wio
AmYw{ZH$ _mZdmMo OrdZ_mZ XrK©H$mi Pmbo nU Zì`m ì`mYr, Zdo amoJhr OÝ_mbm Ambobo {XgVmV. _J
Ë`mdaMo AJ{UV Cnm`, MmMÊ`m, Am¡fYo d WoanrO ho gd© nm{hbo AgVm `m joÌmV ì`dgm` d H$[aAaÑîQ>çm
AZoH${dY g§Yr CnbãY AmhoV Ago {XgVo.
Á`m {dÚmÏ`mªZm CÎm_ _mH©$g² {_iyZhr _o{S>H$bbm àdoe {_iV Zmhr Ë`m§Zr {Zame Z hmoVm AÝ`Ì à`ËZ
H$amdm. gXaÀ`m joÌm_Ü`o S>mа Q>anmgyZ Zg}g, EŠg-ao d BVa V§Ìk, n°Wm°bm°{OñQ> d Ë`mMo ghmæ`H$ H$_©Mmar,
{\${OAmoWoa{nñQ>, A°Š`wnoeZb Woa{nñQ>, gëbmJma, ì`dñWmnH$ Aer AJXr dm°S>©~m°`n`ªV AmnUmg g§Yr
{_iy eH$Vo. Amamo½` n`©Q>Z (Health Tourism) hr n`©Q>ZmMr AmÚemImM åhUVm `oB©b. hm°pñnQ>b_Yrb
AË`mYw{ZH$ godmgw{dYm, Am§Vaamï´>r` XOm©Mo ^maVr` S>m°ŠQ>g©, XiUdiUmMr doJdmZ gmYZo d _mJ©, Vmam§{H$V
Amdmg ì`dñWm, ñWm{ZH$ dhmVyH$ godm, Am¡fY XwH$mZm§À`m e¥§Ibm, ImZnmZ godm Am{U `m gd© godm§Mo
EH${ÌV "n°Ho$O' nwa{dUmao àdmgr à{V{ZYr `m§À`m ì`mdgm{`H$ J{UVmda AmYmabobo Amho. B.g. 2012
n`ªV d¡Ú{H$` n`©Q>Zm_YyZ ^maVmbm Xhm hOma H$moQ>r S>m°bg©Mr H$_mB© Va n§Mdrg bmI bmoH$m§Zm ZmoH$ar d
amoOJmamMr g§Yr CnbãY Pmbr hmoVr. Ë`mdéZ `m CÚmoJmÀ`m ì`mßVrMr H$ënZm `oB©b. Ho$ai_Yrb àË`oH$
n`©Q>ZñWir hm°Qoëg_YyZ Mmbdbr OmUmar Am`wd}{XH$ Amamo½` H|$Ðo n`©Q>H$m§Mo à_wI AmH$f©U R>abr AmhoV.
{edm` ö{fHo$e `oWrb Am§Vaamï´>r` `moJ _hmoËgdmbm ^anya nmhþUo hOoar bmdVmZm {XgV AmhoV. `m{edm`
H¥${f-n`©Q>Z, dmagm n`©Q>Z, gmhgr n`©Q>Z, Ym{_©H$ n`©Q>Z, Amamo½` n`©Q>Z, {H«$S>m n`©Q>Z Aem n`©Q>ZmÀ`m
doJdoJù`m àH$mam_Ü`o VoWrb H$m`© H$aUmè`m gd© g§~§{YV godH$mnmgyZ Vo CÀM ñVamn`ªV H$m`© H$aUmè`m
gd© bmoH$m§n`ªV Ë`m§À`mVrb g§^mfU H$m¡eë`, Ë`m§Zm _mJ©Xe©Z H$aUmao _mJ©Xe©H$ VgoM doJdoJù`m
àH$mamVrb AmXam{VÏ` B. JwUm§_wio n`©Q>Z joÌmV {Xdg|{Xdg hm _moR>m CÚmoJ hmoV Mmbbm Amho.
134
ñd`§AÜ``Z àý H«§$. 3
A) `mo½` n`m©` {ZdSy>Z [aH$må`m OmJm ^am.
1) hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r hm CÚmoJY§Úmbm nwaH$ Agë`m_wio `oWo \$ma _moR>çm à_mUmda ................. Mr
JaO AgVo.
1) OmJoMr
2) n¡emMr
3) _Zwî`~imMr
2) n`©Q>ZÀ`mÑï>rZo gdm©V A{YH$, ObX {dH${gV hmoUmè`m Xoem_Ü`o OJmV ^maVmMm --------- H«$_m§H$
bmJVmo.
1) 1bm
2) 2am
3) 3am
3) ^maVr` hm°Q>ob CÚmoJmMo g§ñWmnH$ d hm°Q>ob ì`mdgm{`H$m§À`m g§KQ>ZoMo n«dV©H$ åhUyZ --------`m§Mo Zmd AmO àË`oH$ hm°Q>ob ì`mdgmB©H$ AmXamZo KoVmV.
1) E_. Eg. Amo~oam°`
2) O_eoXOr Q>mQ>m
3) {Yé^mB© A§~mZr
4) ^maV gaH$maZo hdmB© dhmVyH$sda ------- % gyQ> {Xbr Amho.
1) 10
2) 15
3) 20
5) --------- _Yrb àË`oH$ n`©Q>Z ñWir hm°Q>ëo g_YyZ Mmbdbr OmUmar Am`wd{} XH$ Amamo½`H|$Ðo n`©Q>H$m§Mo
à_wI AmH$f©U R>abr AmhoV.
1) amOñWmZ
2) JwOamW
3) Ho$ai
~ ) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) nmhÿÊ`m§Mo ñdmJV H$aUo hr ^maVr` g§ñH¥$Vr Agë`m_wio H$moUVo dmŠ` Amnë`m g§ñH¥$VrMo à{V{Z{YËd
H$aVo ?
2) ñdV:À`m {IemVrb EH$hr n¡gm IM© Z H$aVm H$moUË`m ì`ŠVrg g§nyU© OJ nhmVm `oVo ?
3) H$moUË`m ì`dgm`m_Ü`o No Hotels, No tourism Ago {dYmZ Ho$bo OmVo ?
4) H$moUVr g§KQ>Zm Am§Vaamï´>r` nmVirdaMr AgyZ Vr OJmVrb gd© àdmgr {d_mZ dmhVyH$sda XoIaoI H$aÊ`mMo
H$m_ H$aVo ?
5) H$moUË`m {R>H$mUmg "Am§Vaamï´>r` `moJ _hmoËgdmbm' ^anya nmhÿUo hOoar bmdVmV ?
nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW©
AmXam{VÏ` - nmhþUMma, ñdmJV.
Tourist - n`©Q>H$.
JmB©S>
Hostels - n`©Q>H$m§Mo
- _mJ©Xe©H$.
135
{ZdmgñWmZ.
Iao n`©Q>H$ - kmZ àmárgmR>r àdmg H$aUmao.
Rest House - n`©Q>H$m§Mo
Crus - bŠPar~moQ>
Ticket - àdmg
qH$dm âbmoqQ>J [agm°Q>©.
{ZdmgñWmZ.
nadmZm.
ñd`§AÜ``Z n«íZm§Mr CÎmao
ñd`§AÜ``Z àíZ Z§.1 CÎmao
A) 1) g§dmX
2) dmMZmMr
~) 1) JaO
2) g§KQ>Zm{edm`
3) ghbrMo
4) CÚmoJ
5) à{V{ZYr
3) godm nwadUmè`m ì`ŠVrda
4) 1966
5) _hmamï´> n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i
ñd`§AÜ``Z àíZ Z§.2 CÎmao
A) 1) {dH$mg
2) n`©Q>H$
3) _mJ©Xe©H$
4) _mJ©Xe©H$
5) _mJ©Xe©H$mMo
~) 1) JmB©S>Mr
2) àmMrZ
3) nadmZmYmaH$
4) n`©Q>Z
5) n`©Q>Z _mJ©Xe©H$mbm
ñd`§AÜ``Z àíZ Z§.3 CÎmao
A) 1) _Zwî`~imMr
2) 3 am
3) E_. Eg. Amo~oam°` 4) 15%
~) 1) "A{VWr Xodmo ^§d' 2) Qy>a EñH$m°Q>© 3) n`©Q>Z
5) Ho$ai
4) IATA (Am`mQ>m) 5) ö{fHo$e
gmam§e :
g_mOmVrb ì`º$sbm Amnbm CXa{Zdm©h H$aÊ`mgmR>r doJdoJi`m g_ñ`m§Zm gm_moao Omdo bmJVo. H$mhr
_§S>ir ì`dgm`mV, ZmoH$ar, Y§ÚmgmR>r, ì`mnma {ejU n`©Q>Z B. [R>H$mUr amoOJmamMr g§Yr emoYVmV. Voìhm
AbrH$S>rb H$mimV H$moUË`mhr joÌmV AmnUmg `eñdr hmoÊ`mgmR>r Amnë`mH$S>o à^mdr g§^mfU H$boMo kmZ
Agob Va Aer ì`º$r Amnë`m OrdZm_Ü`o Z¸$sM `eñdr hmoVo. hr à^mdr g§^mfU H$bm AdJV H$aÊ`mgmR>r
{d{dY ^mfoMo kmZ, eãX^m§S>ma, eãXgm_Ï`©, AmË_{dídmg, dmMZmMr JaO, ^mfodarb à^yËd, _moOHo$ ~mobUo
`mo½` {Z`moOZ, doioMo {Z`moOZ, ñdV:Mr Xoh~mobr, Ü`o`{ZpíMVr, Amnbm nmofmI, AmYw{ZH$ _m[hVr d V§ÌkmZ
`m gd© Jmoï>t Amnë`mH$Sy>Z nyU© Pmë`mVa AmnU Z¸$sM OrdZm_Ü`o `eñdr hmody eH$Vmo. `mgmR>r `m~m~tMr
nyV©Vm hmoUo JaOoMo Amho. `mbm n`©Q>Z joÌ hr AndmX Zmhr. `m{edm` AmYw{ZH$ H$mbI§S>mV n`©Q>Z joÌm_Ü`o
PnmQ>`mZo {dH$mg hmoV Amho. [H¨$~hÿZm hm ì`dgm` Z amhVm hm CÚmoJ Pmbm Amho. n`©Q>H$m§Mm àdmg gd©Ñï>rZo
gw`mo½` ìhmdm, n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Zm_Yrb AmZ§X {_imdm, VoWrb B{Vhmg, g§ñH¥$Vr d {d{dY H$bmJwUm§Mr AmoiI
hmoÊ`mgmR>r n`©Q>ZmVrb AË`§V _hËdmMr ì`º$s åhUOo n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$ hmo`. _mJ©Xe©H$mH$S>o g§dmX H$m¡eë`,
Ë`m§Mr ^y{_H$m, Ë`m§Mr JwU d¡{ímï>`m§Zr n[anyU© Agob Va AZoH$ n`©Q>H$ Ë`m§À`m _Vmà_mUo dmJVmV. H$maU
n`©Q>H$ ho _mJ©Xe©Zm{edm` {d{dY ñWim§Zm ^oQ> Xody eH$V Zmhr. Ë`m_wio JmB©S>Zm Amnbr ^y{_H$m ì`dñWrV
nma nmS>mdr bmJVo. AZoH$ n`©Q>H$m§Mo AmXam{VÏ` [H§$dm nmhÿUMma hm ì`dñWrV hmoUo JaOoMo Amho. `m
136
nmhÿUMmam_Ü`o [H¨$dm AmXam{VÏ`m_Ü`o n`©Q>H$ åhUOo Amnbo X¡dV g_OyZ Ë`m§À`mer dmJbo nm[hOo H$maU hoM
Amnbo àMmaH$ AgVmV. n`©Q>H$m§Zm gd© ñWim§Mr {~ZMyH$ _m[hVr [Xbr nm[hOo. H$moUmg H$moUVo [R>H$mU
AmdS>ob ho àË`oH$ n`©Q>H$m§da Adb§~yZ Agë`m_wio Ë`m§À`m BÀN>mà_mUo Ë`m§Zm gd© godm gw{dYm {Z_m©U H$aUo
åhUOo Ë`m§Mo AmXam{VÏ` hmo`. n`©Q>H$ ì`ŠVr n`©Q>Zmg {ZKV AgVm§Zm Ë`m§Zm {VH$sQ> ~yH$s¨JnmgyZ Vo Kar
`oB©n`ªV gd© {R>H$mUMo AmXam{VÏ` Pmë`mg n`©Q>H$ gdmªZm Xwdm XoVrb.
gamdmgmR>r àý :
A) Imbrb àým§Mr CÎmao {bhm.
1) B{VhmgmVrb n`©Q>Zm_Ü`o g§^mfU H$m¡eë` H$go Cn`wŠV R>aVo Ë`mMr _m{hVr Úm.
2) n`©Q>Zm_Yrb àdmgr EOÝgrMr _m{hVr Úm.
3) n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mMr JwUd¡{eîQ>ço gm§Jm.
4) n`©Q>H$ _mJ©Xe©H$mMr H$m`} ñnï> H$am ?
5) n`©Q>Z joÌmVrb hm°pñnQ>°{bQ>r B§S>ñQ´>r~m~V g{dñVa MMm© H$am.
~) Q>rnm {bhm.
1) n`©Q>Z ì`dgm`m_Yrb amoOJmamMr g§Yr
2) n`©Q>Z CÚmoJ
3) n`©Q>Zm_Yrb _mJ©Xe©H$mMr ^y{_H$m
4) hm°Q>ob B§S>ñQ´>r-n`©Q>ZmMm H$Um
5) hdmB© dhmVyH$
g§X^© J«§W :
1)
Tourism in India, V. N. Gupta.
2)
India - A Tourist Pardise, Manoj Das.
3)
Tourism Evolution Scope, Nature and Organization - Editor, P. C. Sinha.
4)
Tourism : Principles - A. K. Bhatia
5)
Tourism & Development - A. K. Bhatia.
6) {MVmar à_moX-n«dmgr {_ÌI§S> 10 dm, n`©Q>Z; {MVmar Q´>°ìhëg A°ÊS> Qy>g© R>mUo-2007.
7)
Tourism & Hotel Industry - Puri Manohar.
qqq
137
© Copyright 2026 Paperzz