M.A Part II Sociology : Globalization and Society

{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
E_. E. ^mJ-2 : g_mOemñÌ nona-SOE 021
OmJ{VH$sH$aU Am{U g_mO
(Globalization and Society)
go{_ñQ>a 3 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2014-15 nmgyZ)
KQ>H$ 1
OmJ{VH$sH$aU Am{U Ë`mMr J{V_mZVm
(Globalization and its Dynamics)
KQ>H$ g§aMZm
1.0 C{ÔîQ>o
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 OmJ{VH$sH$aUmMm AW©
1.2.2 OmJ{VH$sH$aUmMr à^oXH$ d¡{eîQ>ço
1.2.3 OmJ{VH$sH$aU Am{U OmJ{VH$ ^m§S>dcemhr
1.2.4 OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo Am{U VmoQ>o
1.3 gmam§e
1.4 ñ_aUmW© g§km
1.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.6 ñdmÜ`m`
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
1.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Vwåhmg:
OmJ{VH$sH$aUmMm AW© ñnîQ> H$aVm `oB©c.
OmJ{VH$sH$aUmMr à^oXH$ d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVrc.
OmJ{VH$sH$aU d OmJ{VH$ ^m§S>dcemhr `m§À`mVrc g§~Y§ mMo AmH$cZ hmoB©c.
OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo d VmoQ>o `m§Mo AmH$cZ hmoB©c.
1.1 àmñVm{dH$
`m nona_Ü`o Vwåhr OmJ{VH$sH$aU d g_mO `m§Mo AÜ``Z H$aUma AmhmV. H$moUVmhr g_mO
AmnUmg ñW¡`© àmßV ìhmdo `mgmR>r à`ËZerc AgVmo. VWm{n, H$moUVmhr g_mO H$YrM nyU©V…
ñWra ZgVmo. Ë`m_Ü`o gVV n[adV©Z hmoV AgVo. g_mOmVrb g§ñWm, g§KQ>Zm, {Z`_Zo, _yë`o,
1
AmMma{dMma, BË`mXr_Ü`o ~Xb hmoV AgVmV d `m ~Xbm§_wio g_mOmÀ`m g§aMZoVhr ~Xb hmoV
AgVmV. g_mOmÀ`m g§aMZoV hmoUmè`m ~Xbmg gm_m{OH$ n[adV©Z Ago åhUVmV. g_mOemñÌ ho
g_mOmMm Aä`mg H$aVo. g_mOmMm Aä`mg H$aVmZm g_mOmMr g§aMZm H$er Amho ho Ogo
Aä`mgmdo bmJVo VgoM g_mOÀ`m g§aMZoV H$go ~Xb hmoVmV ho XoIrb Aä`mgmdo bmJVo. _mZd
g_mOmV ~Xb KS>dyZ AmUUmè`m {d{dY à{H«$`m gVV gwê$ AgVmV. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va _mZd
g_mOmV Am¡Úmo{JH$sH$aU, ZmJ[aH$aU, nmpíM_mÎ`H$aU, AmYw{ZH$sH$aU Aem AZoH$ à{H«$`m gwê$
Pmë`m. `m à{H«$`m§Mm à^md nSy>Z _mZd g_mOmV Am_ybmJ« n[adV©Z KSy>Z Ambo. OmJ{VH$sH$aU hr
XoIrb AerM EH$ à{H«$`m Amho. `m à{H«$`o_wio OJmVrb gd© g_mOmV AZoH$ bjUr` d _hËdnyU©
~Xb KSy>Z `oÊ`mg MmbZm {_imbr Amho. Ë`m_wio OmJ{VH$sH$aUmMm g_mOmda nS>Umam à^md
Aä`mgUo Amdí`H$ R>abo Amho. `mVyZM g_mOemñÌk, AW©emñÌk, amOH$s` {dMmad§V,
amÁ`H$V}, g_mOgwYmaH$, gm_m{OH$ H$m`©H$V}, CÚmoOH$, àemgH$ BË`mXr _§S>ir
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m AÜ``ZmH$S>o dibobo AmhoV.
1.2 {df` {ddoMZ
OmJ{VH$sH$aU hr gÚ…H$mbrV à{H«$`m AgyZ Vr OJ^a gwê$ Amho. Am¡Úmo{JH$sH$aU,
nmpíM_mÎ`H$aU d AmYw{ZH$sH$aU `m à{H«$`m§Mm {dñVmarV Agm nwT>Mm Q>ßnm åhUOo OmJ{VH$sH$aU
hmo`. 1980 Z§Va B§½b§S>, \«$mÝg, a{e`m, Am°ñQ´>o{b`m BË`mXr XoemV Am{W©H$ gwYmaUoMo dm nwZa©MZoMo
Oo H$m`©H«$_ gwê$ Pmbo, Ë`mVyZ OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$ Pmbr. OmJ{VH$sH$aU hr g§nyU©
OJmMr EH$M ~mOmanoR> {Z_m©U H$aUmar à{H«$`m Amho. qH$dm OmJ{VH$ AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aUmar
à{H«$`m Amho. Ë`m_wio Vr _ybV… Am{W©H$ à{H«$`m R>aVo. VWm{n, `m à{H«$`og Am{W©H$ n¡by~amo~aM
amOH$s`, gm_m{OH$, e¡j{UH$, gm§ñH¥${VH$, n`m©daU{df`H$ Ago AZoH$ n¡by AmhoV. åhUyZ Vr
EH$ gd©ñneu d g§H$sU© Aer à{H«$`m Amho. Aem `m à{H«$`oMo ñdê$n AmnU `m n{hë`m KQ>H$mV
g_OmdyZ KoUma AmhmoV. Ë`mgmR>r `m KQ>H$mMo Mma {d^mJ nmS>bo AmhoV. n{hë`m {d^mJmV
OmJ{VH$sH$aUmMm AW©, Xþgè`m {d^mJmV Ë`mMr à^oXH$ d¡{eîQ>ço, {Vgè`m {d^mJmV
OmJ{VH$sH$aU d OmJ{VH$ ^m§S>dbemhr d Mm¡Ï`m {d^mJmV OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo d VmoQ>o `m§Mo
{ddoMZ Ho$bobo Amho.
1.2.1 OmJ{VH$sH$aUmMm AW©
(Meaning of globalization)
OmJ{VH$sH$aU hr AË`§V g§H$sU© d _mZdr OrdZmÀ`m {d{dY n¡byer g§~§{YV AgUmar Aer
à{H«$`m Amho. Ë`m_wio OmJ{VH$sH$aUmMm AW© ñnîQ> H$aUo gmono Zmhr. doJdoJiçm Aä`mgH$m§Zr
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m ì`m»`m doJdoJiçm ÑpîQ>H$moZmVyZ Ho$boë`m AmhoV. Ë`mn¡H$s H$m§hr ì`m»`m
nwT>rbà_mUo AmhoV.
1. {XnH$ Zæ`a - EImÚm amîQ´>mMo Am{W©H$ ì`dhma Ë`mÀ`m ^m¡Jmo{bH$ d amOH$s` gr_oÀ`m ~mhoa
{dñVmarV H$aÊ`mMr à{H«$`m åhUOo OmJ{VH$sH$aU hmo`.
2
2. ldUHw$_ma qgJ - Am§VaamîQ´>r` ñVamda gd© amîQ´>m§Mr EH$M ~mOmanoR> {Z_m©U H$ê$Z VoWo
OJmVrb gmYZgm_J«rMo d ^m§S>dbmMo gwb^ A[^gaU {Z_m©U H$aUo åhUOo OmJ{VH$sH$aU
hmo`.
3. g§`wŠV amîQ´>g§KmÀ`m npíM_ Am{e`mgmR>r Agboë`m Am{W©H$ d gm_m{OH$ Am`moJmÀ`m _Vo
- dñVy, ^m§S>db, godm, Am{U l_ `m§Mm àdmh gwb^ H$aÊ`mgmR>r amîQ´>m§À`m gr_m§_Yrb
AS>Wio H$mTy>Z Q>mH$Uo dm H$_r H$aUo åhUOo OmJ{VH$sH$aU hmo`.
4. OmJ{VH$ ~±H$ - OmJ{VH$sH$aU åhUOo A) Cn^mo½` dñVy§À`m gd© dñVy§À`m Am`mVrdarb {Z`§ÌU g_má H$aUo.
~) Am`mV ewëH$mMo Xa H$_r H$aUo.
H$) gmd©O{ZH$ CÚmoJm§Mo ImOJrH$aU H$aUo hmo`.
darb Mmahr ì`m»`m `m Am{W©H$ ÑpîQ>H$moZmVyZ Ho$boë`m AmhoV. H$m§hr {dÛmZm§Zr
OmJ{VH$sH$aUmMr ì`m»`m doJù`m ÑpîQ>H$moZmVyZ Ho$bobr Amho.
5. A°ÝWZr {JS>oÝg - OJmVrb {d{dY bmoH$m§_Ü`o d joÌm_Ü`o dmT>V AgUmar nmañnm[aH$Vm d
nañna{Z^©aVm åhUOo OmJ{VH$sH$aU hmo`. hr nmañnm[aH$Vm Am{W©H$ d gm_m{OH$ g§~Y§ mVrb
VgoM ñWiH$mimVrb A§Va {_Q>dyZ Q>mH$Vo.
6. E_. Aë~«mo Am{U B© qH$J - Á`m à{H«$`oÛmao OJmVrb bmoH$ EH$mM g_mOmV EH${ÌV hmoVmV,
Ë`m à{H«$`og OmJ{VH$sH$aU Ago åhUVmV.
7. ~m`{bg Am{U pñ_W - OJmVrb doJdoJi`m àXoemVrb bmoH$m§_Ü`o dmT>V OmUmao Am{W©H$,
gm_m{OH$, Am¡Úmo{JH$, ì`mnmar d gm§ñH¥${VH$ g§~Y§ Xe©{dUmar ì`mnH$ à{H«$`m åhUOo
OmJ{VH$sH$aU hmo`.
8. JrbnrZ - à^wÎdembr amîQ´>m§Zr {dH$gZerb amîQ´>m§da Amnbr AW©ì`dñWm d g§ñH¥$Vr
bmXÊ`mMm Ho$bobm à`ËZ åhUOo OmJ{VH$sH$aU hmo`.
9. M§ÐH$m§V I§S>mJio - OJmVrb {d{dY bmoH$, amîQ´>o dm g_mO `m§À`m_Ü`o Agboë`m ^m¡Jmo{bH$
d amOH$s` gr_m§Mo Cëb§KZ H$éZ Ë`m§Zm OmJ{VH$ ñVamda Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$,
gm§ñH¥${VH$ ì`dhma _wŠVnUo H$aÊ`mg dmd XoD$Z EH$M OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$aUo
åhUOo OmJ{VH$sH$aU hmo`.
darb {d{dY ì`m»`m§À`m AmYmao OmJ{VH$sH$aUmMm AW© AmnUmg VrZ X¥pîQ>H$moZmVyZ gm§JVm
`oB©b.
A) Am{W©H$ ÑpîQ>H$moZmVyZ OmJ{VH$sH$aU åhUOo OmJ{VH$ AW©ì`dñWm {Z_m©U H$ê$Z
{VÀ`mer gd© amîQ´>m§À`m AW©ì`dñWm OmoS>Uo qH$dm EH$mË_ H$aUo hmo`.
3
~) gm_m{OH$ ÑpîQ>H$moZmVyZ OmJ{VH$sH$aU åhUOo OJmVrb {d{dY bmoH$, amîQ´>o dm g_mO
`m§À`mV Am{W©H$, gm_m{OH$, amOH$s`, gm§ñH¥${VH$ g§~§Y àñWm{nV H$ê$Z Ë`m§Zm EH$mM
OmJ{VH$ ì`dñWoV gm_rb H$aUo hmo`.
H$) amOH$s` ÑpîQ>H$moZmVyZ OmJ{VH$sH$aU åhUOo {dH${gV Aem à^wÎdembr amîQ´>m§Zr Amnbr
Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ Ü`o`YmoaUo BVa amîQ´>m§Zm ñdrH$mamd`mg
bmdUo hmo`.
WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aU hr OJmVrb {d{dY bmoH$, amîQ´>o d g_mO `m§À`mVrb Am{W©H$,
amOH$s`, gm_m{OH$, e¡j{UH$, gm§ñH¥${VH$ g§~§YmMr OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$aUmar à{H«$`m
Amho.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check your progress) H«$. 1
A) ~hþn`m©`r àíZ (Multiple choice questions)
1) gm_m{OH$ n[adV©Z åhUOo H$m`?
A) gm_m{OH$ n[adV©Z
~) g_mOg§aMZoVrb n[adV©Z
H$) gm_m{OH$ OrdZmVrb n[adV©Z
S>) g§ñH¥$VrVrb n[adV©Z
2) H$moUË`m H$m`©H«$_mVyZ OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwé Pmbr?
A) g_mOgwYmaUoÀ`m H$m`©H«$_mVyZ
~) Am{W©H$ nwZa©MZoÀ`m H$m`©H«$_mVyZ
H$) amOH$s` gwYmaUoÀ`m H$m`©H«$_mVyZ
S>) gm§ñH¥${VH$ n[adV©ZmÀ`m H$m`©H«$_mVyZ
3) Am{W©H$ÑîQ>çm OmJ{VH$sH$aU åhUOo H$m`?
A) OmJ{VH$ AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aUo
~) OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$aUo
H$) {dH${gV amîQ´>m§Mr YmoaUo ñdrH$maUo
S>) ñWm{ZH$ AW©ì`dñWm àñWm{nV H$aUo
4) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUË`m gr_m§Mo Cëb§KZ hmoV Amho?
A) gm_m{OH$-gm§ñH$¥{VH$
~) Am{W©H$-Am¡Úmo{JH$
H$) ^m¡Jmo{bH$-amOH$s`
S>) ì`mnma-dm{UÁ`
5) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUVr amîQ´>o Amnbr Ü`o`YmoaUo BVa amîQ´>m§da bmXrV AmhoV.
A) A{dH${gV amîQ´>o
~) {dH$gZerb amîQ´>o
H$) amîQ´>amÁ`o
S>) {dH${gV Aer à^wÎdembr amîQ´>o
6) OmJ{VH$saU hr H$moUË`m àH$maMr à{H«$`m Amho.
A) gmYr
~) gwb^
H$) g§H$sU©
S>) ñdm^m{dH$
4
1.2.2
OmJ{VH$sH$aUm§Mr à^oXH$ d¡{eîQ>ço
(Distinctive
Characteristics
of
Globalization)
OmJ{VH$sH$aUmMm AW© d ì`m»`m Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr Ë`mMr à^oXH$ d¡{eîQ>ço
g_OmdyZ KoUma AmhmV. àñVmdZoV åhQ>ë`mà_mUo OmJ{VH$sH$aU hr Am¡Úmo{JH$sH$aU,
nmpíM_mÎ`H$aU, AmYw{ZH$sH$aU `m§À`mà_mUoM gm_m{OH$ n[adV©Z KS>dyZ AmUUmar EH$ à{H«$`m
Amho. VWm{n; OmJ{VH$sH$aU hr BVa à{H«$`m§hÿZ ~arMgr AmJirdoJir Aer à{H«$`m Amho. H$maU
Vr à{H«$`m BVa à{H«$`mnojm A{YH$ ì`mnH$, gmd©{ÌH$, gd©ñneu d g§H$sU© qH$dm Jw§VmJw§VrMr Aer
à{H«$`m Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oMo doJionU g_OÊ`mgmR>r {VMr à^oXH$ qH$dm ì`dÀN>oXH$
d¡{eîQ>ço Aä`mgUo Amdí`H$ R>aVo. EImÚm dñVyMo à^oXH$ d¡{eîQ>ç åhUOo Ago d¡{eîQ>ç H$s Oo
\$ŠV Ë`mM dñVyMo d¡{eîQ>ç AgVo d AÝ` dñVy§Mo ZgVo. qH$dm Agohr åhUVm `oB©b H$s EImÚr
dñVy {VÀ`m Á`m d¡{eîQ>çm_wio BVa dñVynmgyZ doJir R>aVo qH$dm Vr dñVy d BVa dñVy§_Ü`o ^oX
H$aVm `oVmo Ë`mg à^oXH$ d¡{eîQ>ç Ago åhUVmV. OmJ{VH$sH$aUmMr Aer H$m§hr d¡{eîQ>ço AmhoV
H$s Á`m§À`m_wio hr à{H«$`m BVa à{H«$`m§nmgyZ doJir Amho ho bjmV `oVo. OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m
d BVa à{H«$`m `m§À`mV ^oX Xe©{dUmar OmJ{VH$sH$aUmMr Or d¡{eîQ>ço AmhoV Ë`m§Zm
OmJ{VH$sH$aUmMr à^oXH$ d¡{eîQ>ço Ago åhUVm `oV.o OmJ{VH$sH$aUmMr H$m§hr R>iH$ Aer à^oXH$
d¡{eîQ>ço nwT>rbà_mUo AmhoV.
1) OmJ{VH$ AW©ì`dñWoMr {Z{_©Vr - g§nyU© OJmgmR>r EH$M AW©ì`dñWm åhUOoM
OmJ{VH$ AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aUo ho OmJ{VH$sH$aUmMo n{hbo d¡{eîQ>ço Amho. `m à{H«$`oV
OmJ{VH$ ì`mnmamdarb qZ~©Y Xÿa H$ê$Z {d{dY amîQ´>m§À`m AW©ì`dñWm hçm OmJ{VH$ AW©ì`dñWoer
EH$mË_ H$aUo A{^àoV Amho. OmJ{VH$sH$aUmV {d{dY amîQ´>m§Vrb ^m§S>db, V§ÌkmZ, ~mOmanoR>m,
l_, dñVy d godm BË`mXtMo EH$sH$aU H$ê$Z {demb AmH$ma Agboë`m OJmMo àË`j ì`dhma
H$aÊ`mgmR>r EH$m bhmZ IoS>çmV ê$nm§Va hmoUo Ano{jV Amho. `m à{H«$`oV XoemMr AW©ì`dñWm
OmJ{VH$ AW©ì`dñWoer OmoS>ë`mZo H$moUË`mhr XoemVrb CËnmXrV dñVy OJmV H$moR>ohr {dH«$sgmR>r
CnbãY hmoD$ bmJbr Amho. Ë`m_wio g§nyU© OJmgmR>r EH$M ~mOmanoR> V`ma hmoD$Z OJ ho OUy EH$
IaoXr{dH«$sMo g§Hw$b (Shopping Complex) ~Zbo Amho. ^maVmgma»`m {dH$gZ{eb
Xoem§À`mÑîQ>rZo OmJ{VH$sH$aU åhUOo naH$s` H§$nÝ`m§Zm ^maVmV {d{dY joÌmV Jw§VdUyH$ H$aÊ`mgmR>r
gmoB©gw{dYm CnbãY H$ê$Z XoUo, ^maVr` H§$nÝ`m§Zm naH$s` H§$nÝ`m§À`mghH$m`m©Zo CÚmoJ C^maÊ`mg
nadmZJr XoUo, OH$mV d Am`mV ewëH$ H$_r H$ê$Z Am`mVrÀ`m CXmarH$aUmMo H$m`©H«$_ am~{dUo,
naH$s` ^m§S>db, V§ÌkmZ d Hw$eb _Zwî`~i `m§Mo ñdmJV H$aUo hmo`. AemàH$mao OmJ{VH$
~mOmanoR> qH$dm AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aUo ho OmJ{VH$sH$aUmMo _hÎdmMo d¡{eîQ> Amho.
2) OmJ{VH$ ì`dñWoMr {Z{_©Vr - gmYmaUV… OmJ{VH$sH$aU hr EH$ Am{W©H$ à{H«$`m
_mZbr OmVo. VWm{n, Am{YH$ ì`mnH$ ÑîQ>rZo {dMma Ho$ë`mg Vr EH$ gm_m{OH$ à{H«$`m Amho ho
bjmV `oVo. H$maU `m à{H«$`oV OJmVrb {d{dY g_mOm§Mo EH$sH$aU H$ê$Z EH$ OmJ{VH$ ì`dñWm
(World or global system) {Z_m©U H$aUo Ano{jV Amho. `mg§X^m©V OmO© _m°S>obñH$s åhUVmV H$s
hr OJmVrb {d{dY g_mOm§Zm EH$m OmJ{VH$ ì`dñWoV AmUUmar à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oZo
5
bmoH$m§Zm OJmV H$moR>ohr _wŠVnUo ñWbm§Va H$aÊ`mMo ñdm§VÍ` {_idyZ {Xbo Amho. dmhVwH$sMr àJV
gmYZo _w~bH$ à_mUmV CnbãY Pmë`mZo Ago ñWbm§Va dmT>V Mmbbo Amho. ì`mnma, CÚmoJ,
ZmoH$ar, n`©Q>Z BË`mXrÀ`m {Z{_ÎmmZo bmoH$ OJmV H$moR>ohr ñWbm§Va H$é bmJbo AmhoV. Ë`m§Mr
OrdZe¡br EH$gmaIr ~ZV Mmbbr Amho. Ë`m§À`m AmH$m§jm, gd`r, _yë`o `m§À`mV g_ê$nVm `oD$
bmJbr Amho. g§àofU _mÜ`_o d _m{hVr-V§ÌkmZmMo Omio `m_wio {d[^Þ amîQ´>m§Vrb bmoH$m§_Ü`o
ËdarV Am§Va{H«$`m hmoD$ bmJë`m AmhoV. OJmV H$moR>ohr KS>boë`m KQ>ZoMm à^md g§nyU© OJmda nSy>
bmJbm Amho. EH$m XoemV dm g_mOmV CX²^dbobr g_ñ`m hr g§nyU© OJmg Amnbr g_ñ`m dmQy>
bmJbr Amho. `mMm n[aUm_ åhUyZ {d{^Þ g_mOmVrb dm XoemVrb bmoH$m§V Am{W©H$, gm_m{OH$,
gm§ñH¥${VH$ g§~§Y àñWm{nV hmoD$Z Vo dmTy> bmJbo AmhoV. bmoH$m§À`m _mZ{gH$ H$jm ê§$XmdyZ
Ë`m§À`mda AgUmè`m ^m¡Jmo{bH$ d amOH$s` gr_m ZîQ> hmoV AmhoV. ñWiH$mimMo A§Va H$_r hmoD$Z
""{dídMr _mPo Ka'' hm X¥pîQ>H$moZ àË`jmV gmH$mê$ bmJbm Amho. n[aUm_r, OmJ{VH$ ì`dñWm
{Z_m©U hmoÊ`mg MmbZm {_imbr Amho.
3) CXmarH$aU d ImOJrH$aU `m à{H«$`m§Zm MmbZm - OmJ{VH$sH$aUmV CXmarH$aU d
ImOJrH$aU `m§Zm _moR>r MmbZm {_imbr Amho. OmJ{VH$ ~±Ho$À`m _Vo Va Am{W©H$ CXmarH$aU H$aUo
d gaH$mar CÚmoJm§Mo ImOJrH$aU H$aUo åhUOoM OmJ{VH$sH$aU hmo`. CXmarH$aU d ImOJrH$aU `m
XmoZ OmJ{VH$sH$aUmer g§b§½Z AgUmè`m à[H«$`m AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV {d{dY
amîQ´>m§Zm Am{W©H$ CXmarH$aUmMo d ImOJrH$aUmMo YmoaU ñdrH$maUo ^mJ nS>bo Amho. H$maU `m XmoZ
à[H«$`m§{edm` OmJ{VH$sH$aU hmoUo eŠ` Zmhr. åhUyZ `m XmoZ à{H«$`m§Mo ñdê$n WmoS>Š`mV g_OmdyZ
KoD$.
CXm[aH$aU - CXm[aH$aU åhUOo EImÚm JmoîQ>rdarb {Z~ªY dm {Z`§ÌUo H$mTy>Z Q>mH$Uo qH$dm
H$_r H$aUo hmo`. Am{W©H$ CXmarH$aU åhUOo Am{W©H$ à{H«$`odarb {Z~ªY dm {Z`§ÌUo H$mTy>Z Q>mH$Uo
dm H$_r H$aUo hmo`. M§ÐH$m§V I§S>mJio `m§À`m _Vo CËnmXZ, {dVaU, {d{Z_`, Cn^moJ, Jw§VdUyH$,
l_nwadR>m BË`mXr Am{W©H$ à{H«$`m§da Agbobo AZmdí`H$ emgH$s` {Z~ªY, {Z`§ÌUo d {Z`_Zo
A{YH$m{YH$ {eWrb qH$dm H$_r H$aUo åhUOo CXmarH$aU hmo`. E_. am_ZOZo`wb `m§À`m _Vo
Am{W©H$ CXmarH$aU åhUOo Jw§VdUyH$, Am`mV d CËnmXZ `mda Agbobo AZmdí`H$ {Z~ªY, {Z`§ÌUo
d nadmZo _moS>rV H$mT>Uo hmo`. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à[H«$`oV {d{dY amîQ´>m§Zr Am{W©H$ à{H«$`m§da
AgUmao A{ZîQ> {Z~ªY EH$Va {eWrb Ho$bo AmhoV qH$dm H$mTy>Z Q>mH$bo AmhoV. CXmarH$aUmÀ`m
à{H«$`oV CÚmoJm§Zm nadmZm _wŠV H$aUo, naH$s` Jw§VdUyH$sg nadmZJr XoUo, {Z`m©Vrdarb {Z~ªY
CR>dyZ Am`mV _wŠV H$aUo, naH$s` MbZmMo ì`dhma {Z`§ÌU _wŠV H$aUo, {dXoer ~±H$mZm àdoe
XoUo, H$anÜXVr gmYr d gmonr H$aUo, ^m§S>db d ZmUo~mOmamV nmaXe©H$Vm AmUyZ Ë`mÛmao naH$s`
Jw§VdUyH$ AmH${f©V H$aUo BË`mXr VaVwXr Ho$ë`m OmV AmhoV.
ImOJrH$aU - g§Hw${MV AWm©Zo ImOJrH$aU H$aUo åhUOo emgH$s` (gmd©O{ZH$) CÚmoJmMr
_mbH$s ImOJr joÌmH$S>o XoUo Va ì`mnH$ AWm©Zo ImOJrH$aU H$aUo åhUOo emgH$s` CÚmoJmÀ`m
_mbH$shŠH$mV ~Xb H$ê$Z qH$dm ~Xb Z H$aVmhr Ë`mMo ì`dñWmnZ d {Z`§ÌU ImOJr joÌmH$S>o
XoUo hmo`. M§ÐH$m§V I§S>mJio `m§À`m _Vo ImOJrH$aU åhUOo gmd©O{ZH$ CÚmoJmMr _mbH$s ImOJr
6
joÌmH$S>o qH$dm Ë`mM CÚmoJmVrb H$_©Mmè`m§H$S>o XoUo qH$dm Vmo CÚmoJ ^mS>onQ²>Q>rZo ImOJr joÌmg
Mmb{dÊ`mg XoUo hmo`. S>r. Ama. n|S>go `m§À`m _Vo XoemÀ`m Am{W©H$ ì`dhmamVrb emgZmMm qH$dm
gmd©O{ZH$ joÌmMm gh^mJ H$_r H$aUo åhUOo ImOJrH$aU hmo`. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV
{d{dY amîQ´>o ImOJrH$aUmMo YmoaU am~dy bmJbr AmhoV. 1970 nyduM B§½b§S>_Ü`o AamîQ´>r`H$aU
(Denationalization) `m ZmdmZo ImOJrH$aUmg gwédmV Pmbr. _mJm©aoQ> W°Ma (B§½b§S>À`m
VËH$mcrZ n§VàYmZ) `m§Zr B§½b§S>_Ü`o AZoH$ gaH$mar CÚmoJ ImOJr joÌmH$S>o gmon{dbo. 1980 Z§Va
\«$mÝg, Am°ñQ´>o{b`m, OnmZ, VwH©$ñWmZ `m XoemZ§r Va {_ImB©b Jm~m}Moìh `m§Zr a{e`mV ho YmoaU
am~{dbo. nwT>o BVahr gmå`dmXr amîQ´>m§Zr (nmob§S>, é_m{Z`m, ~ëJo[a`m B.) gaH$mar CÚmoJmMo
ImOJrH$aU Ho$bo. AmO OmJ{VH$sH$aUmV gh^mJr Pmboë`m ~hþVoH$ {dH$gZ{eb amîQ´>m§Zr
ImOJrH$aUmg gwédmV Ho$br Amho. WmoS>Š`mV CXmarH$aU d ImOJrH$aUmMo YmoaU ñdrH$maUo ho
OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ _hÎdmMo d¡{eîQ> Amho.
4) {d{dY _mÜ`_o - OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m hr {d{dY _mÜ`_m§À`mÛmao JVr_mZ Pmbobr
Amho. hr _mÜ`_o nwT>rbà_mUo AmhoV.
A) Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zm - CXm. OmJ{VH$ ~±H$, Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr.
~) àmXo{eH$ g§KQ>Zm - CXm. A_o[aH$Z amÁ` g§KQ>Zm, Am[\«$H$Z EoŠ` g§KQ>Zm, `wamo{n`Z
_wŠV ì`mnma g§K, gmH©$ BË`mXr.
H$) ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io - CXm. nm±S²>g, `w{Z{bìha, noßgr, H$moH$m-H$mobm B.
S>) {~JaemgH$s` g§KQ>Zm - CXm. AåZoñQ>r B§Q>aZ°eZb, aoS>H«$m°g, ñH$mD$Q²>g A±S> JmB©S>² g,
_mZdr hŠH$ Am`moJ B.
B©) OZg§àofU gmYZo - CXm. d¥ÎmnÌo, ao{S>Amo, XÿaXe©Z, {MÌnQ>, B§Q>aZoQ>, BË`mXr.
darb {d{dY _mÜ`_m§_wio OJmVrb {d{dY amîQ´>m§V dm g_mOmV Am{W©H$, gm_m{OH$,
amOH$s`, gm§ñH¥${VH$ g§~Y§ _moR>`m à_mUmV {Z_m©U hmoD$Z Ë`m g§~Y§ mV gVV dmT> hmoV Amho. VgoM
amîQ´>mamîQ´>mVrb d g_mOmg_mOmVrb nañnamdb§~Zhr dmT>V Mmbbo Amho. `mMm n[aUm_ åhUyZ gd©
amîQ´>o d g_mO ho EH$mM OmJ{VH$ ì`dñWoV gm_rb hmoD$ bmJbo AmhoV. WmoS>Š`mV {d{dY
_mÜ`_m§À`mÛmao OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_imbr Amho.
5) {dH${gV amîQ´>m§Mo à^wÎd - OmJ{VH$sH$aUmV gd© OJmMr EH$M qH$dm gm_mB©H$ Aer
Am{W©H$, gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoV Amho. VÎdV… `m Zì`m OmJ{VH$ ì`dñWoV
gd© amîQ´>m§Mm g_mZ gh^mJ Ano{jV Amho. na§Vw àË`jmV _mÌ gdmªMm g_mZ gh^mJ AmT>iV
Zmhr. A_o[aH$m, \«$mÝg, B§½b§S>, O_©Zr, OnmZ, BQ>br, H°$ZS>m d a{e`m `m AmR> {dH${gV amîQ´>m§Mo
OmJ{VH$sH$aUmV à^wÎd dm dM©ñd (Dominance) {Z_m©U Pmbobo Amho. g§`wŠV amîQ´>g§K (UNO)
OmJ{VH$ ~±H$ (WB) Am§VaamîQ´>r` ZmUo {ZYr (IMF) OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm (WTO) BË`mXr
Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zm hçm `m AmR> {dH${gV amîQ´>m§À`m à^mdmImbr AmhoV. Ë`m_wio hr {dH${gV
amîQ´>o Amnbr Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ Ü`o`YmoaUo d _yë`o BVa amîQ´>m§da bmXV
7
AmhoV. BVa amîQ´>o hr {dH$gZ{eb Agë`mZo Vr Ë`m§À`m {dH$mgmgmR>r `m {dH${gV amîQ´>m§da d
Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zmda _XVrgmR>r Adb§~yZ AmhoV. Ë`m_wio Ë`m§Zm {dH${gV amîQ´>mMo dM©ñd
ñdrH$mamdo bmJV Amho. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV {dH${gV amîQ´>m§Mo {dH$gZ{eb
amîQ´>m§da à^wÎd {Z_m©U Pmbo Amho. Ë`m_wio Zì`m OmJ{VH$ ì`dñWoV Ag_Vmob AmT>iVmo.
6) J{V{ebVoV dmT> - OmJ{VH$sH$aUmV ì`pŠVMr ì`mdgm{`H$ d ^m¡Jmo{bH$ J{VerbVm
_moR>çm à_mUmda dmT>br Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV dmhþVyH$sÀ`m d XiUdiUmÀ`m àJV
gmYZm§Mm _moR>m {dñVma KSy>Z Ambm Amho. naXoe àdmgmdarb {Z~ªY {eWrb Pmbo AmhoV VgoM hm
àdmg ñdñVhr Pmbm Amho. Ë`m_wio ì`mnma, ì`dgm`, {ejU, n`©Q>Z, ZmoH$ar BË`mXrÀ`m
{Z{_ÎmmZo ì`ŠVr OJmV H$moR>ohr ñWbm§Va H$é bmJbr Amho. amÁ`XoIrb ì`ŠVrbm Ë`mgmR>r _XV d
àmoËgmhZ XoV Amho. VgoM Cƒ JwUVÎmoÀ`m naH$s` ì`ŠVtZm {d{dY amîQ´>o Am_§{ÌV H$é bmJbr
AmhoV. H$mhr amîQ´>m§Zr Va Xþhoar ZmJ[aH$Îd XoUo gwê$ Ho$bo Amho. `mMmM AW© Agm H$s, nydu
ì`ŠVrMm {dMma EH$m {d{eîQ> amîQ´>mMm ZmJ[aH$ åhUyZ hmoV Ago. AmO _mÌ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
à{H«$`oV ì`pŠVMm {dMma hm A{Ib _mZd g_wXm`mMm gXñ` åhUyZ hmoD$ bmJbm Amho. Ë`m_wio
ì`ŠVr hr A{YH$ J{Verb (Mobile) d A{YH$ OmJ{VH$ (Global) ~Zbr Amho. `mMmM
n[aUm_ åhUyZ Hw$Qw>§~, Jmd, àm§V, amîQ´> BË`mXr~m~VMo ào_ {ZîR>m d ~m§{YbH$sMr ^mdZm {eWrb
hmoV Mmbbr Amho. WmoS>Š`mV ì`ŠVrÀ`m J{VerbVoV dmT> hmoUo ho OmJ{VH$sH$aUmMo _hÎdnyU©
d¡{eîQ>ç R>abo Amho.
7) Am_ybmJ« ~XbmMr à{H«$`m - OmJ{VH$sH$aU hr g§nyU© _mZd g_mOmV Am_ybmJ« ~Xb
KS>dyZ AmUUmar à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oV CÚmoJ, ì`mnma, eoVr, {dÎm, l_nwadR>m, V§Ì{dÚm,
XiUdiU, ñWbm§Va, OrdZ_mZ, emgZì`dñWm, {ejUì`dñWm, {ddmh, Hw$Qw>§~, H$bm, H«$sS>m,
_yë`o, ^mfm, g§ñH¥$Vr, n`m©daU Aem gd©M joÌmV doJmZo ~Xb KSy>Z `oD$ bmJbo AmhoV. Ë`m_wio
OJmMm H$m`mnmbQ> hmoD$ bmJbm Amho.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check your progress) H«$. 2
A) ~hþn`m©`r àíZ (Multiple choice questions)
1) gmYmaUV… OmJ{VH$sH$aU hr H$moUË`m àH$maMr à{H«$`m Amho?
A) Am{W©H$
~) gm_m{OH$
H$) Am¡Úmo{JH$
S>) gm§ñH¥${VH$
2) ì`mnH$ ÑpîQ>Zo {dMma H$aVm OmJ{VH$sH$aU hr H$moUË`m àH$maMr à{H«$`m Amho?
A) Am{W©H$
~) amOH$s`
H ) gm_m{OH$
S>) gm§ñH¥${VH$
3) 1970 nyduÀ`m B§½b§S>_Ü`o H$moUË`m ZmdmZo ImOJrH$aUmg gwédmV Pmbr?
A) amîQ´>r`H$aU ~) H|$ÐrH$aU
H$) {dH|$ÐrH$aU S>) AamîQ´>r`H$aU
4) aoS>H«$m°g H$m` Amho?
A) àmXo{eH$ g§KQ>Zm
~) emgH$s` g§KQ>Zm
8
H$) g§àofU _mÜ`_
S>) {~JaemgH$s` g§KQ>Zm
5) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUË`m amîQ´>m§Mo à^wÎd AmT>iVo?
A) A{dH${gV ~) {dH${gV
H$) {dH$gZerb S>) darb gd©
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1)
2)
3)
4)
5)
OmJ{VH$sH$aUmMm AW© gm§Jm.
CXmarH$aUmMr ì`m»`m Úm.
ImOJrH$aU åhUOo H$m`?
a{e`mV ImOJrH$aUmMo YmoaU H$moUr am~{dbo?
~hþamîQ´>r` _hm_§S>imMr XmoZ CXmhaUo gm§Jm.
1.2.3 OmJ{VH$sH$aU Am{U OmJ{VH$ ^m§S>dbemhr
(Globalization and world
Capitalism)
OmJ{VH$sH$aUmMm AW© d d¡{eîQ>ço Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmJ{VH$sH$aU d OmJ{VH$
^m§S>dcemhr `m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmV. Am{W©H$ÑîQ>çm OmJ{VH$sH$aU hr à{H«$`m XoemMr
AW©ì`dñWm hr OJmÀ`m AW©ì`dñWoer EH$mË_ H$aÊ`mMr à{H««$`m Amho. `m à{H«$`oV OmJ{VH$
ì`mnmamdarc {Z~ªY Xÿa H$ê$Z g§nyU© OJmgmR>r EH$M AW©ì`dñWm åhUOoM OmJ{VH$ AW©ì`dñWm
{Z_m©U H$aUo A{^àoV Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV hr Or OmJ{VH$ AW©ì`dñWm {Z_m©U
H$amd`mMr Amho Vr ^m§S>dcemhr `m àH$maMr AW©ì`dñWm Amho. Xþgè`m eãXmV gm§Jmd`mMo
Pmë`mg Ago åhUVm `oB©c H$s OmJ{VH$sH$aU hr g§nyU© OJmV ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm
nga{dÊ`mMr à{H«$`m Amho. ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoMm OJ^a àgma d àMma qH$dm dmT> d
{dñVma H$aUo ho OmJ{VH$sH$aUm_Ü`o A{^àoV Amho. Ë`m_wio OmJ{VH$sH$aU d ^m§S>dcemhr
`m§À`mVrc g§~§Y g_OmdyZ KoUo `m {R>H$mUr Amdí`H$ R>aVo. Ë`mgmR>r àW_ AW©ì`dñWm åhUOo
H$m` d AW©ì`dñWoMo {d{dY àH$ma WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$.
AW©ì`dñWoMm AW© d ì`m»`m : _mZd Amnë`m {d{dY JaOm ^mJ{dÊ`mgmR>r Z¡g{J©H$
gmYZgm_J«rMm Cn`moJ H$arV AgVmo. nU _mZdmÀ`m JaOm A_`m©X AgyZ Ë`m ^mJ{dÊ`mMr gmYZo
_mÌ _`m©{XV AgVmV. A_`m©X JaOm d _`m©{XV gmYZo `m§Mm _oi H$gm Kmcmd`mMm hm
_mZdmnwT>rc _hÎdmMm àíZ AgyZ `m àíZmg Am{W©H$ àíZ Ago åhUVmV. hm àíZ gmoS>{dÊ`mgmR>r
_mZd Oo dV©Z qH$dm {H«$`m H$aVmo Ë`mg Am{W©H$ dV©Z qH$dm Am{W©H$ {H«$`m åhUVmV. Am{U `m
Am{W©H$ dV©ZmMo qH$dm {H«$`m§Mo g§KQ>Z, {Z`_Z d {Z`§ÌU H$aÊ`mgmR>r _mZdmZo Or ì`dñWm {Z_m©U
Ho$cr Amho {VcmM AW©ì`dñWm Ago åhUVmV. AW©ì`dñWoMm AW© A{YH$ ñnîQ> hmoÊ`mgmR>r
{VÀ`m H$m§hr ì`m»`m nmhÿ.
9
1) M§ÐH$m§V I§S>mJio : _mZdr JaOm§À`m nyV©VogmR>r Amdí`H$ AgUmè`m dñVy d godm `m§Mo
CËnmXZ, {dVaU, {d{Z_` d Cn^moJ `m§À`mer g§~§{YV AgUmè`m g§aMZm§Mr d à{H«$`m§Mr ì`dñWm
åhUOo AW©ì`dñWm hmo`.
2) ê$W ~wZPoc : _mZdmÀ`m ^m¡{VH$ ApñVËdmer g§~§{YV AgUmè`m g_ñ`m§À`m g§X^m©V
_mZdmÀ`m EHy$U dV©ZmMo Ho$coco g§KQ>Z åhUOo AW©ì`dñWm hmo`.
3) Om°Z Š`y~a : Á`m ì`dñWoV g_mO Ë`m§À`m l_{d^mOZmMo d nañnamdc§~ZmMo g§KQ>Z
KS>dyZ AmUVmV {Vcm AW©ì`dñWm Ago åhUVmV.
AW©ì`dñWoMo àH$ma : OJmVrc àË`oH$ g_mOmMr qH$dm XoemMr ñdV…Mr Aer AW©ì`dñWm
AgVo. OJmVrc {d{dY AW©ì`dñWm§Mo VrZ àH$ma nmS>coco {XgVmV.
A) ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm (Capitalist economy) : Á`m AW©ì`dñWoV CËnmXZ
gmYZm§da ImOJr ì`ŠVtMr _mcH$s d {Z`§ÌU AgVo VgoM Ë`m§Mm Cn`moJ ImOJr Z\$m
H$_mdÊ`mgmR>r Ho$cm OmVmo Ë`m AW©ì`dñWog ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm Ago åhUVmV. àm. cm°H$
`m§À`m _Vo _mZd{Z{_©V Am{U {ZgJ©{Z{_©V ^m§S>dcmda ImOJr _mcH$s AgUo d Ë`mMm Cn`moJ
ImOJr Z\$m H$_mdÊ`mgmR>r H$aUo hr d¡{eîQ>ço Agcoë`m Am{W©H$ g§KQ>Z ì`dñWog ^m§S>dcemhr
åhUVmV.
^m§S>dcemhrMr d¡{eîQ>ço :
1) ^m§S>dcemhrV CËnmXZ gmYZo hr ImOJr _mcH$sMr AgVmV.
2) àË`oH$mg ImOJr _mc_Îmm YmaU H$aÊ`mMm, Vr dmagmhŠH$mZo g§H«${_V H$aÊ`mMm d {VMr
{dëhodmQ> cmdÊ`mMm hŠH$ AgVmo.
3) CËnmXZ ho OmñVrV OmñV Z\$m {_i{dÊ`mgmR>r Ho$co OmVo.
4) Cn^moŠVm (J«mhH$) hm gmd©^m¡_ AgVmo. åhUOo Cn^moŠË`m§À`m AmdS>rZwgma CËnmXZ Ho$co
OmVo.
5) qH$_V `§ÌUoÛmao Am{W©H$ ì`dhmamMo {Z`§ÌU hmoV AgVo.
6) `m AW©ì`dñWoV ì`mnma MH«$ (VoOr_§XrMo MH«$) AmT>iVo.
7) _mJUr nwadR>çmÀ`m VÎdmZwgma CËnmXZ hmoVo.
8) Am{W©H$ ì`dhmamV emgH$s` hñVjon ZmH$macm OmVmo.
9) g_mOmV Am{W©H$ {df_Vm _moR>çm à_mUmV AgVo BË`mXr.
A_o[aH$m, O_©Zr, OnmZ, \«$mÝg, H°$ZS>m, Am°ñQ´>o{c`m BË`mXrV ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm
Amho.
10
~) g_mOdmXr AW©ì`dñWm (Socialist economy) : Á`m AW©ì`dñWoV CËnmXZgmYZm§da
g_mOmMr _mcH$s d {Z`§ÌU AgVo d Ë`m§Mm Cn`moJ hm g§nyU© g_mOmÀ`m {hVmgmR>r Ho$cm OmVmo
Ë`m AW©ì`dñWog g_mOdmXr AW©ì`dñWm Ago åhUVmV.
g_mOdmXr AW©ì`dñWoMr d¡{eîQ>ço :
1)
2)
3)
4)
5)
6)
7)
8)
`m AW©ì`dñWoV CËnmXZ gmYZm§da g§nyU© g_mOmMr _mcH$s AgVo.
g_mOmcm CÎmaXm`r AgUmè`m g_mOmÀ`m à{V{Z{YÛmao CËnmXZ gmYZm§Mo g§MmcZ hmoVo.
ImOJr Z\$m H$_mdÊ`mEodOr g_mOmÀ`m JaOm nyU© H$aÊ`mÀ`m CÔoemZo CËnmXZ Ho$co OmVo.
gdmªZm g_mZ g§Yr CncãY H$ê$Z XoD$Z g_Vm àñWm{nV H$aÊ`mda ^a {Xcm OmVmo.
{Z`moOZ~ÕnUo Am{W©H$ {dH$mg gmÜ` H$aÊ`mda ^a {Xcm OmVmo.
dJ©{dhrZ g_mOì`dñWm àñWm{nV H$aUo ho `m AW©ì`dñWoMo Ü`o` AgVo.
A{Z~ªY ImOJr _mc_Îmm ~miJÊ`mg nadmZJr ZgVo.
emofU_wŠV g_mOì`dñWm {Z_m©U H$ê$Z gm_m{OH$ Ý`m` àñWm{nV H$aÊ`mMo Ü`o` AgVo.
nyduÀ`m gmopìhEV a{e`m, nmoc§S>, ê$_m{Z`m, ~ëJ[a`m, PoH$moñcmìhm{H$`m BË`mXr XoemV
g_mOdmXr AW©ì`dñWm hmoVr. AmVm CÎma H$moar`m, Š`w~m `mgma»`m amîQ´>mV hr AW©ì`dñWm Amho.
3) {_l AW©ì`dñWm (Mixed economy) : Á`m AW©ì`dñWoV CËnmXZ gmYZm§da
g_mOmMr åhUOo gaH$maMr VgoM ImOJr ì`ŠVtMr Aer XmoKm§Mrhr _mcH$s AgVo {Vcm {_l
AW©ì`dñWm Ago åhUVmV.
{_l AW©ì`dñWoMr d¡{eîQ>ço :
1) `m AW©ì`dñWoV ^m§S>dcemhr d g_mOdmXr `m XmoÝhr àH$maÀ`m AW©ì`dñWoVrc JwUm§Mm
ñdrH$ma d Xmofm§Mm AñdrH$ma Ho$cm OmVmo.
2) gmd©O{ZH$ joÌm~amo~aM ImOJr joÌmVhr CÚmoJY§Xo C^maÊ`mg nadmZJr AgVo. Ë`m_wio
gmd©O{ZH$ joÌ d ImOJr joÌ `m§Mo ghmpñVËd `m AW©ì`dñWoV AgVo.
3) gmd©O{ZH$ {hVmÀ`mÑîQ>rZo ImOJr joÌmda H$m§hr {Z~ªY d {Z`§ÌUo KmcÊ`mMm A{YH$ma
gaH$macm AgVmo.
4) Am{W©H$ {df_Vm H$_r H$aUo, H$m_Jma dJm©Mo H$ë`mU H$aUo, emofUmnmgyZ ì`ŠVtZm g§ajU
XoUo, J«mhH$m§Zm Amnë`m AmdS>rZwgma dñVy IaoXr H$aÊ`mMo ñdmV§Í` XoUo BË`mXr VaVwXr
gaH$maÛmao Ho$ë`m OmVmV.
5) _ŠVoXmarcm Amim KmcÊ`mMo H$m_hr gaH$ma H$aVo.
ñdmV§Í`àmßVrZ§Va ^maVmZo {_l AW©ì`dñWoMm ñdrH$ma Ho$cm.
11
OmJ{VH$sH$aU Am{U ^m§S>dcemhr
darc VrZ àH$maÀ`m AW©ì`dñWon¡H$s ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm hr OJmVrc ~hþg§»`
Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH${gV amîQ´>m§_Ü`o Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm
Agcoë`m amîQ´>m§Mo à^wËd AgyZ hr ^m§S>dcemhr amîQ´>o Amncr Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$ d
gm§ñH¥${VH$ YmoaUo d _yë`o BVa amîQ´>m§da cmXrV AmhoV. åhUOoM ^m§S>dcemhrMm OJ^a dmT> d
{dñVma H$aÊ`mMm à`ËZ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oÛmao H$arV AmhoV. Ë`m_wio OmJ{VH$sH$aUmMr
à{H«$`m d ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm `m§Mm OdiMm g§~Y§ Amho.
OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m Ver ZdrZ Zmhr. A°S>_ pñ_W `m AW©emñÌkmZo Am{W©H$ {dH$mgmg
MmmcZm XoÊ`mgmR>r A{Z~ªY VÎdmMm nwañH$ma H$ê$Z CXmarH$aU, d OmJ{VH$sH$aU `m à{H«$`m gwê$
H$aÊ`mMr {e\$mag Ho$cr. VgoM Ë`mZo ì`ŠVrcm amoOJma {ZdS>Ê`mMo ñdmV§Í` Úmdo d Xoem§VJ©V d
naH$s` ì`mnma _wŠV Agmdm Agohr gwM{dco. pñ_WÀ`m `m gwMZm§Mr A§_c~OmdUr Ho$ë`mZo
B§½c§S>À`m ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoMm {dH$mg Pmcm. _wŠV Am§VaamîQ´>r` ì`mnma d {dXoer
Jw§VdUyH$sg nadmZJr hr OmJ{VH$sH$aUmMr XmoZ joÌo {dMmamV KoVë`mg gwdU©n[a_mUmÀ`m H$mimV
åhUOo A§XmOo 1890 Vo 1913 `m n{hë`m _hm`wÕmnyduÀ`m H$mimV ì`mnma-Y§ÚmÀ`m dmT>rVyZ
OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$M hmoVr Ago åhUVm `oVo. `wamo{n`Z amîQ´>o d Ë`m§À`m dgmhVr `m§À`mV
AZwH«$_o ^m§S>dc d H$ÀMm _mc `mVyZ XodKod MmcyM hmoVr. `m à{H«$`oVyZ ^m§S>dcemhrÀ`m H$m§hr
cjUm§Mm {eaH$md dgmhVtÀ`m AW©ì`dñWo_Ü`o Pmcm.
VWm{n, A{Z`§{ÌV ^m§S>dcemhrV VgoM CXmarH$aU d OmJ{VH$sH$aU `m à{H«$`m§_Ü`o
H$m_Jmam§Mo emofU hmoVo. {edm` ^m§S>dcemhrVrc A§V{d©amoYm_wio ^m§S>dcemhr H$mogiy eH$Vo Ago
{dMma gmå`dmXr {dMmad§V H$mc© _mŠg© `mZo _m§S>c.o _mŠg©À`m {dMmam§Mm à^md nSy>Z a{e`m, MrZ
d nyd© `wamonmVrc nmoc§S>, ê$_m{Z`m, ~ëJo[a`m, h§Joar, PoH$moñcmoìhmo{H$`m, CÎma H$moar`m BË`mXr
amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$ ì`dhmamda gaH$maMo nyU© {Z`§ÌU AgUmar g_mOdmXr AW©ì`dñWm CX`mg
Amcr. Am{U OJm§_Ü`o ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm d g_mOdmXr AW©ì`dñWm `m XmoZ nañna{damoYr
AW©ì`dñWm àM{cV Pmë`m.
1930 _Ü`o OJmV Am{W©H$ _hm_§Xr Amcr. `m _hm_§XrMo {dícofU H$ê$Z Ho$Ýg `m
AW©emñÌkmZo Am{W©H$ _§Xrg d ~oH$marg Amim KmcÊ`mgmR>r ^m§S>dcemhrÀ`m H$m`©nÕVrV
gaH$maMm hñVjon Agmdm d CXmarH$aUmg Amim Kmcmdm Ago gyM{dco. Ë`mZwgma B§½c§S>Zo
Am{W©H$ ì`dhmamda {Z~ªY KmVco. Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va Am{W©H$ ì`dhmamda gaH$maMo {Z`§ÌU
Agmdo hm {dMma à^mdr R>acm d Am{W©H$ {Z`moOZmMo YmoaU AZoH$ Xoem§Zr ñdrH$maco.
Xþgè`m _hm`wÕmZ§Va nydu nmaV§Í`mV Agcocr amîQ´>o åhUOoM dgmhVr `m ñdV§Ì Pmë`m.
Amncm Am{W©H$ {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r H$m§hrZr {dH$mgmMo ^m§S>dcemhr àmê$n Va H$m§hrZr
g_mOdmXr àmê$n ñdrH$maco. ^maVmgma»`m amîQ´>mZo `m XmoÝhr àmê$nmVrc Mm§Jë`m VÎdm§Mm g_Ýd`
AgUmao {_l AW©ì`dñWm ho {dH$mgmMo doJio àmê$n ñdrH$maco. Am{U H$mhr CÚmoJ ho gmd©O{ZH$
(gaH$mar) joÌmgmR>r amIrd R>odyZ ~mH$sMo CÚmoJ ImOJr joÌmgmR>r Iwco R>odco. VWm{n, ImOJr
CÚmoJm§Zr gaH$maÀ`m Am{W©H$ YmoaUmÀ`m Mm¡H$Q>rV amhÿZM ì`dhma H$amdoV Ago ~§YZ KmVco.
12
AemàH$mao Xþgè`m _hm`wÕmZ§Va OJmV ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm, g_mOdmXr AW©ì`dñWm d
{_l AW©ì`dñWm Aem VrZ àH$maÀ`m AW©ì`dñWm ApñVÎdmV Amë`m. `m àË`oH$
AW©ì`dñWo_Ü`o H$mhr JwU Xmof AmhoV. AH$m`©j_Vm, J¡aH$ma^ma, ^«îQ>mMma, XßVa{Xa§JmB©
(cmc{\$V) BË`mXr Xmofm§_wio g_mOdmXr AW©ì`dñWoVrc VgoM {_l AW©ì`dñWoVrc gmd©O{ZH$
joÌmVrc åhUOoM gaH$maÀ`m _mcH$sMo CÚmoJ VmoQ>çmV Joco. Ë`m_wio AZoH$ Xoem§V J§^ra Am{W©H$
g§H$Q>o CX²^dcr. `m g§H$Q>m§da _mV H$aÊ`mgmR>r B§½c§S>, A_o[aH$m `mgma»`m amîQ´>m§Zr Am{W©H$
ì`dhmamdarc A{ZîQ> {Z~ªY Xÿa H$ê$Z CXmarH$aUmMo YmoaU ñdrH$maco. VgoM gmd©O{ZH$ CÚmoJ
ImOJr joÌmH$S>o gmon{dÊ`mMo åhUOoM ImOJrH$aUmMo YmoaU ñdrH$maco. 1970 nyduM
AamîQ´>r`H$aU (Denationalization) `m ZmdmZo B§½c§S>_Ü`o ImOJrH$aUmMr à{H«$`m gwê$ Pmcr.
B§½c§S>À`m n§VàYmZ _mJm©aoQ> W°Ma `m§Zr ImOJrH$aUmMm nwañH$ma H$ê$Z VoWrc AZoH$ CÚmoJ d
Ë`mVrc H$_©Mmar ImOJr joÌmH$S>o gmon{dco. B§½c§S>À`m AZw^dmZo ào[aV hmoD$Z nwT>o 1980 _Ü`o
\«$mÝgZo d Ë`mZ§Va Am°ñQ´>o{c`m, OnmZ, VwH©$ñWmZ `m amîQ´>m§Zrhr ImOJrH$aUmMo YmoaU ñdrH$maco.
gmopìhEQ> a{e`mVrc gaH$mar CÚmoJm§Mr AYmoJVr hmoD$Z g_mOdmXr AW©ì`dñWm {Ii{Iir
Pmcr. 1988 _Ü`o amîQ´>mÜ`j åhUyZ {ZdSy>Z Amcoë`m {_ImB©c Jm~m}Moìh `m§Zr "noaoñÌmoB©H$m d
½cmgZmoñV' `m g§H$ënZm ñdrH$mê$Z CXmarH$aU, ImOJrH$aU d OmJ{VH$sH$aU `m§Mm ñdrH$ma
Ho$cm. `mMm n[aUm_ åhUyZ gmopìhEV a{e`mgh ê$_m{Z`m, nmoc§S>, ~ëJo[a`m BË`mXr amîQ´>m§Vrc
g_mOdmXr AW©ì`dñWm YS>mYS> H$mogië`m d VoWrc gaH$mar CÚmoJm§Mo ImOJrH$aU H$aÊ`mV
Amco. MrZZohr amOH$s` joÌmV g_mOdmXr ì`dñWm H$m`_ R>odcr. nU Am{W©H$ joÌmV CXmarH$aU
d ImOJrH$aU ñdrH$maco. nwT>o Q>m§Pm{Z`m, {Mcr, AëOo[a`m, ~«mPrc hm±JH$m±J, qgJmnya, _opŠgH$mo,
V¡dmZ BË`mXr amîQ´>m§Zrhr CXmarH$aU d ImOJrH$aU ñdrH$maco. AemàH$mao darc amîQ´>m§_Ü`o `m
à{H«$`m§À`m _mÜ`_mVyZ ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoMr AZoH$ d¡{eîQ>ço ñdrH$maÊ`mV Amcr.
^maVmV ñdmV§Í`àmßVrZ§Va {_l AW©ì`dñWm ñdrH$macr. gmd©O{ZH$ VgoM ImOJr joÌmV
_moR>_moR>o CÚmoJ C^maco. Am{W©H$ ì`dhmamda gaH$maMo {Z`§ÌU R>odco, {Z`moOZ~Õ {dH$mgmMo YmoaU
n§Mdm{f©H$ `moOZm§À`m _mÜ`_mVyZ am~{dco. nU 1950 Vo 1990 `m 40 dfm©À`m H$mimV gaH$mar
{Z`§ÌUo d Am{W©H$ {Z`moOZ `m§Mm \$m`Xm hmoÊ`mnojm VmoQ>mM A{YH$ Pmcm. gmd©O{ZH$ CÚmoJ
VmoQ>çmV Joco. naH$s` McZgmR>m KQ>cm. Xm[aÐç, ~oH$mar _hmJmB© dmT>V Jocr. 1991 _Ü`o
Am{W©H$ g§H$Q> CX²^dco. Ë`mVyZ ~mhoa nS>Ê`mgmR>r OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrH$S>o H$O©
_m{JVco Am{U Vo XoVmZm `m g§ñWm§Zr KmVcoë`m AQ>rZwgma ^maVmZo CXmarH$aU, ImOJrH$aU d
OmJ{VH$sH$aU `m§Mm ñdrH$ma Ho$cm. AemàH$mao ^maVmZohr ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoVrc AZoH$
VÎdo d YmoaUo `m à{H«$`m§À`m _mÜ`_mVyZ ñdrH$macr. AmO Ho$di 6 CÚmoJY§Xo gaH$mar joÌmgmR>r
amIrd R>oD$Z ~mH$sMo gd© CÚmoJ ImOJr joÌmgmR>r Iwco Ho$co AmhoV. naH$s` Jw§VdUwH$sg nadmZJr
{Xcr Amho. {Z`m©Vrdarc {Z~ªY CR>dyZ Am`mV _wŠV Ho$cr Amho. EH§$XarV {_l AW©ì`dñWoMo
ApñVËd Zm__mÌ am{hco AgyZ ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoMm à^md dmT>cm Amho.
13
AemàH$mao OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oÛmao ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoMm OJ^a àgma Ho$cm OmV
AgyZ nydu H$m§hr amîQ´>m§nwaVr _`m©{XV Agcocr ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm hr OmJ{VH$ AW©ì`dñWm
~Z{dÊ`mMo à`ËZ hmoV AmhoV.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
A) ~hþn`m©`r àíZ gmoS>mdm.
1) OmJ{VH$sH$aU hr g§nyU© OJmV H$moUVr AW©ì`dñWm nga{dÊ`mMr à{H«$`m Amho?
A) g_mOdmXr ~) {_l
H$) {Zdm©hàYmZ S>) ^m§S>dcdmXr
2) ñdmV§Í`àmßVrZ§Va ^maVmZo H$moUVr AW©ì`dñWm ñdrH$macr?
A) ^m§S>dcemhr ~) g_mOdmXr
H$) {_l
S>) gmå`dmXr
3) B§½c§S>_Ü`o AamîQ´>rH$aUmMr à{H«$`m H$moUr gwê$ Ho$cr?
A) M{M©c
~) _mJm©aoQ> W°Ma H$) Jm~m}Moìh
S>) ¼wMoìh
4) gmopìhEQ> a{e`mV H$moUr ½cmgZmoñV d noaoñÌmoB©H$m `m à{H«$`m gwê$ Ho$ë`m?
A) Jm~m}Moìh
~) ¼wMoìh
H$) `ocpËgZ
S>) nwVrZ
5) A_o[aHo$V H$moUË`m àH$maMr AW©ì`dñWm Amho?
A) g_mOdmXr ~) {_l
H$) ^m§S>dcdmXr S>) gmå`dmXr
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1)
2)
3)
4)
5)
AW©ì`dñWm åhUOo H$m`?
H$moUË`m AW©ì`dñWoV ImOJr d gmd©O{ZH$ joÌm§Mo ghmpñVÎd AmT>iVo?
^maVmZo H$moUË`m gmcr OmJ{VH$sH$aUmMo YmoaU ñdrH$maco?
MrZ_Ü`o gÚm H$moUË`m joÌmV g_mOdmXr ì`dñWm Amho?
H$moUË`m AW©ì`dñWoV ì`mnmaMH«$ AmT>iVo?
1.2.4 OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo Am{U VmoQ>o (Advantages (benifits) and Disadvantages of
Globalization)
OmJ{VH$sH$aUmMm AW©, d¡{eîQ>ço d OmJ{VH$sH$aU d OmJ{VH$ ^m§S>dbemhr `m§Mm g§~§Y
BË`mXtMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo d VmoQ>o Aä`mgUma AmhmV.
H$m§hr Aä`mgH$m§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m hr ZdrZ Zmhr. A°S>_ pñ_W `m B§J«O
AW©emñÌkmZo Am{W©H$ {dH$mgmg MmbZm XoÊ`mgmR>r CXmarH$aU, ImOJrH$aU d OmJ{VH$sH$aUmMm
nwañH$ma Ho$bm. pñW_À`m {e\$magrMr A§_b~OmdUr H$ê$Z B§½b§S>Zo OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oMr
gwédmV Ho$br hmoVr. VWm{n, 1980 Z§Va OJmV OmJ{VH$sH$aUmMo dmao OmoaXmanUo dmhÿ bmJbo.
14
OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$ hmoD$Z AmO gw_mao 35 df} CbQ>br AmhoV. `m 35 dfm©À`m
AZw^dmÀ`m AmYmao AmnUmg OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo d VmoQ>o nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVrb.
OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo 1) Am¡Úmo{JH$sH$aUmg MmbZm - OmJ{VH$sH$aUm_wio {dH$gZ{eb amîQ´>m§V
Am¡Úmo{JH$sH$aUmg _moR>r MmbZm {_imbr Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV CÚmoJmMr H$m`©j_Vm
d ñnYm©Ë_H$Vm dmT>{dÊ`mgmR>r AZoH$ BîQ> {ZU©` KoÊ`mV Ambo AmhoV. CXm. nadmZm nÜXVrMo
{Z_y©bZ H$aUo, gmd©O{ZH$ joÌmVrb amIrd CÚmoJm§Mr g§»`m H$_r H$aUo, naH$s` Jw§VdUyH$sg dmd
XoUo, _ŠVoXmar H$m`ÚmV gwYmaUm H$aUo, H$a ì`dñWm gwYmaUo BË`mXr. `m gd© CXma {ZU©`m§_wio
ZdrZ CÚmoJ C^maUo, OwÝ`m CÚmoJm§Mo {dñVmarH$aU H$aUo, CÚmoJmMo d¡{dÜ`H$aU H$aUo, naH$s`
H§$nÝ`mgh g§`wŠV CÚmoJ C^maUo, CÚmoJm§Mo {dbrZrH$aU H$aUo, Ë`m§Mo hñVm§VaU H$aUo
BË`mXr~m~VMo ñdmV§Í` CÚmoJnVtZm {_imbo. Ë`m_wio Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr JVr dmTy>Z Am¡Úmo{JH$
{dH$mgmg d amoOJmad¥Õr hmoÊ`mg _XV Pmbr Amho. CXmarH$aUm_wio naH$s` Jw§VdUyH$, V§ÌkmZ,
ì`dñWm{H$` H$m¡eë`, H$ƒm _mb BË`mXtMr Am`mV dmTy>Z ñWm{ZH$ CÚmoJm§Mr H$m`©j_Vm d
ñnYm©Ë_H$ eŠVr dmT>Ê`mMr eŠ`Vm {Z_m©U Pmbr Amho. ^maVmMm {dMma H$aVm OmJ{VH$sH$aUm_wio
^maVmV AZoH$ naH$s` VgoM ñWm{ZH$ H§$nÝ`m§Zr Zdo CÚmoJY§Xo gwê$ Ho$bo AmhoV. VgoM gÚmÀ`m
CÚmoJm§Mm {dñVma Ho$bm Amho. CXm. \$moS>© d hþ§S>mB© `m H§$nÝ`m§Zr _moQ>ma H$maImZo C^mabo Va
Am`Q>rgr, qhXþñWmZ {bìha, noßgr, H$moH$m-H$mobm, {nPm-hQ> `m H§$nÝ`m§Zr ImÚnXmW© d
erVno`mMo H$maImZo H$mT>bo. ImOJrH$aUmÀ`m à{H«$`oÛmao AmOmar gaH$mar CÚmoJ ImOJr CÚmoOH$m§Zm
Mmb{dÊ`mg {Xbo d Ë`m_wio `m AmOmar CÚmoJm§Mr CËnmXH$Vm, H$m`©j_Vm d JwUdÎmm gwYmabr.
A§VJ©V d ~{hJ©V dmhVwH$sdarb AZmdí`H$ qZ~©Y d IM© H$_r Ho$ë`mZo n`©Q>Z d hm°Q>oqbJ
CÚmoJm§Mm {dH$mg KSy>Z `oV Amho. naH$s` H§$nÝ`m§er ñnYm© H$aÊ`mgmR>r ñWm{ZH$ CÚmoJm§Zm Amnbr
CËnmXZj_Vm H$m`©j_Vm _mbmMm XOm© B. gwYmaUo ^mJ nS>V Amho. Ë`m_wio Xoer CÚmoJm§_Ü`ohr
gwYmaUm hmoÊ`mg MmbZm {_imbr Amho.
2) ~mOmanoR>m§Mm {dñVma - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV naH$s` ^m§S>db, V§ÌkmZ, V§Ìk,
ì`dñWmnZ BË`mXtZm EH$m amîQ´>mVyZ Xþgè`m amîQ´>mV ghO àdoe {_iy bmJbm Amho. VgoM àË`oH$
amîQ´>mVrb CÚmoOH$m§Zm naH$s` ~mOmamV ^m§S>db C^maÊ`mg d Ë`m§Mr CËnmXZo naH$s` ~mOmanoR>oV
{Z`m©V H$aÊ`mg nadmZJr {Xë`mZo amîQ´>r` d Am§VaamîQ´>r` ~mOmanoR>oV {ZH$mon ñnYm© {Z_m©U hmoÊ`mg
MmbZm {_imbr Amho. AemàH$mao OmJ{VH$sH$aUm_wio Xoer CËnmXZm§À`m ÑîQ>rZo ~mOmanoR>m
{dñVmarV Pmë`m AmhoV.
3) naH$s` ì`mnmamV d¥Õr - OmJ{VH$sH$aUm_wio amîQ´>m§Zm Amnbm naH$s` ì`mnma _wŠV
H$amdm bmJV Amho. Ë`m_wio Am`mV-{Z`m©Vrdarb {Z~ªY Xÿa Pmbo AmhoV. VgoM Am`mV H$amV
H$nmV H$amdr bmJbr Amho. VgoM Amnbo MbZ n[adV©Zr` H$amdo bmJbo Amho. `m Cnm`m§_wio
amîQ´>m§Mm naH$s` ì`mnma doJmZo dmT>bm Amho. naH$s` ì`mnma dmT>ë`mZo `m amîQ´>m§Mm naH$s`
MbZgmR>r (J§JmOir) dmT>bm Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio {d{dY amîQ´>m§Mm Ho$di naH$s` ì`mnmaM
dmT>bm Zmhr Va Ë`m ì`mnmamMo ^m¡Jmo{bH$ÑîQ>çm d¡{dÜ`H$aU Pmbo Amho. åhUOo nydu H$mhr amîQ´>o
15
WmoS>çmM naH$s` amîQ´>m§er ì`mnma H$arV hmoVr. AmO Vr OJmVrb {d{dY Xoem§er ì`mnma H$ê$
bmJbr AmhoV. CXm. ^maV nydu Ho$di B§½b§S>, O_©Zr, OnmZ, H°$ZS>m, A_o[aH$m, a{e`m BË`mXr
_moOŠ`mM amîQ´>m§er ì`mnma H$arV Ago. OmJ{VH$sH$aUm_wio AmO ^maV darb amîQ´>m§~amo~aM _Ü`nyd©
amîQ´>m§er (BamH$, gm¡Xo Aao{~`m, Hw$doV, Xþ~B© B.) d Am{\«$H$Z amîQ´>m§er (X. Am{\«$H$m, Ho${Z`m,
KmZm, Q>m§Pm{Z`m, BWmo{n`m B.) ì`mnma H$ê$ bmJbm Amho. b°Q>rZ A_o[aH$Z amîQ´>m§erhr ì`mnma
dmT>{dÊ`mMr g§Yr ^maVmg Amho. naH$s` ì`mnmamMo ^m¡Jmo{bH$ joÌ {dñVmaë`mZohr naH$s` J§JmOir
dmT>V Amho.
4) Cn^moŠË`m§Mm \$m`Xm - OmJ{VH$sH$aUm_wio Cn^moŠË`m§Mm (J«mhH$m§Mm) \$m`Xm hmoV
Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio Am`mV Xa H$_r Pmë`mZo EImÚm amîQ´>mV åhUOoM ñWm{ZH$ ~mOmanoR>oV
naXoemVrb {d{dY XO©oXma dñVy (CXm. dñÌo, IoiUr, ~°½O, nmXÌmUo, XþMmH$s-MmaMmH$s dmhZo,
Q>r.ìhr goQ>, dm°qeJ _{eZ, {\«$O, _mo~mB©b h±S>goQ>, g§JUH$, b°nQ>m°n B.) {dnyb à_mUmV `mo½`
qH$_VrV CnbãY Pmboë`m AmhoV. Ë`m_wio bmoH$m§Zm Amnë`m AmdS>rÀ`m dñVy IaoXr H$aVm `oD$
bmJë`m AmhoV Ë`m_wio J«mhH$ hm ~mOmamMm amOm ~Zbm Amho.
5) amoOJma d¥Õr - OmJ{VH$sH$aUm_wio bmoH$m§Zm {deofV… Cƒ{ejrVm§Zm d Hw$eb ì`ŠVtZm
amoOJmamÀ`m ZdZdrZ g§Yr CnbãY Pmboë`m AmhoV. CÚmoJ, ì`mnma, ì`dñWmnZ, dmhVyH$,
g§àofU, _m{hVr-V§ÌkmZ Aem {d{dY joÌmV Ag§»` ZmoH$è`m CnbãY Pmboë`m AmhoV. Aem
amoOJma dm ZmoH$è`mgmR>r Amdí`H$ AgUmao {ejU XoUmè`m {d{dY {ejUg§ñWmhr gwê$ Pmë`m
AmhoV. {dH$gZ{eb amîQ´>mVrb Cƒ{ejrV Vê$Um§Zm Xoemo{dXoemV AmH$f©H$ doVZ XoUmao amoOJma
{_iy bmJbo AmhoV.
6) godmjoÌmMm {dñVma - OmJ{VH$sH$aUm_wio godmjoÌmMmhr _moR>çm à_mUmda {dñVma Pmbm
Amho. dmhVwH$sÀ`m joÌmV ImOJr Jw§VdUyH$ gwê$ Pmë`mZ añVo d _hm_mJ© `m§Mr pñWVr gwYmabr
Amho. hdmB© dmhVwH$sVhr ImOJr d naH$s` H§$nÝ`m§Zr Jw§VdUyH$ Ho$ë`mZo hdmB© dmhVwH$sMr
gw{dYmhr gwYmabr Amho. bmoh_mJ© d Ob_mJ© gw{dYm§_Ü`ohr bjUr` gwYmaUm Pmbr Amho. ~±H$m d
{dÎmg§ñWm§Zm ñdm`ÎmVm {_imë`mZo B§Q>aZoQ> ~±qH$J, EQ>rE_ gw{dYm, H$moR>ohr Jobo Var ~±qH$J gw{dYm
(any where banking facility) BË`mXr gw{dYm bmoH$m§Zm {_iy bmJë`m AmhoV.
OmJ{VH$sH$aUm_wio g§àofU (Communication) joÌmVhr H«$m§Vr KSy>Z Ambr Amho. XÿaÜdZr,
_mo~mB©b, B§Q>aZoQ> BË`mXrMo Omio {dUbo Jobo Amho. Ë`m_wio OJmVrb H$moUË`mhr ì`ŠVrer ËdarV
g§nH©$ gmYUo eŠ` Pmbo Amho. ñnY}_wio _mo~mB©b godm ñdñV hmoD$Z gm_mÝ`mVrb gm_mÝ` _mUyghr
_mo~mB©b dmnê$ bmJbm Amho. Q>nmbgodoM ImOJrH$aU hmoD$Z Hw$[aAa H§$nÝ`mÛmao ËdarV Q>nmb
nmohM{dVm `oV Amho. OmJ{VH$sH$aUmV OJmVrb Zm_m§{H$V {ejUg§ñWm§Zm BVa amîQ´>mV Amnë`m
emIm CKS>Ê`mg nadmZJr {_imë`mZo VoWrb {dÚmÏ`mªZm Cƒ XOm©Mo {ejU KoÊ`mMr g§Yr CnbãY
Pmbr Amho. {edm` `m naH$s` {ejUg§ñWmer hmoUmè`m ñnY©oV {Q>H$Ê`mgmR>r ñWm{ZH$
{ejUg§ñWm§Zm Amnbm e¡j{UH$ XOm© gwYmaUo ^mJ nS>V Amho. `mVyZ {ejUjoÌmVrb gwYmaUm§Zm
JVr {_iV Amho. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUm_wio godmjoÌ {dñVmabo Amho d Ë`m_wiohr amoOJma d¥Õr
Pmbr Amho.
16
7) gmOm{OH$-gm§ñH¥${VH$ g§~Y§ mV dmT> - OmJ{VH$sH$aUm_wio {d{^Þ amîQ´>mVrb bmoH$
nañnam§À`m amîQ´>m§Zm ^oQ>r XoD$ bmJë`m AmhoV. {ejU, amoOJma, n`©Q>Z, BË`mXrÀ`m {Z{_ÎmmZo OJmV
H$moR>ohr ñWbm§VarV hmoD$ bmJbo AmhoV. n[aUm_r OJmVrb {d{dY bmoH$ d amîQ´>o `m§À`mV Ho$di
Am{W©H$ ghH$m`m©MoM Zìho Va gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ ghH$m`m©Mohr g§~§Y dmT>V Mmbbo AmhoV. `m
g§~§Ymdarb amOH$s` d ^m¡Jmo{bH$ gr_m Xÿa Pmë`m AmhoV. Ë`m_wio OJ Iyn Odi Ambo Amho.
amîQ´>mamîQ´>mVrb `m ghH$m`m©_wio g§nyU© OJ ho OUy EH$ IoS>o ~Zbo Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio
OmJ{VH$ IoS>çmMo (Global village) ñdßZ àË`jmV CVaÊ`mg MmbZm {_imbr Amho.
OmJ{VH$sH$aUmMo VmoQ>o OmJ{VH$sH$aUmMo VmoQ>o nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVrb.
1) ñWm{ZH$ CÚmoJmg _maH$ - OmJ{VH$sH$aU ho ñWm{ZH$ CÚmoJmg _maH$ R>aV Amho.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV CÎm_ JwUVÎmoÀ`m naH$s` dñVy _w~bH$ à_mUmV d dmOdr XamV
ñWm{ZH$ ~mOmanoR>oV CnbãY hmoV AmhoV. ñWm{ZH$ dñVy§bm `m naH$s` dñVy§er ñnYm© H$aUo eŠ`
hmoV Zmhr. Ë`m_wio ñWm{ZH$ CÚmoJmV _§Xr `oD$Z Vo AmOmar nS>V AmhoV. H$m§hr ñWm{ZH$
CÚmoOH$m§Zr Va Amnbo CÚmoJ naH$s` H§$nÝ`m§Zm {dHy$Z Q>mH$bo AmhoV. naH$s` H§$nÝ`m§Zr
Om[hamVrÀ`m Omoamda ñWm{ZH$ ~mOmanoR>m H$m~rO Ho$ë`mZo ñWm{ZH$ CÚmoJY§Úm§Mr {deofV…
bKwCÚmoJm§Mr ñWm{ZH$ ~mOmanoRoV {nN>ohmQ> Pmbr Amho.
2) ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Mr _ŠVoXmar - OmJ{VH$sH$aUm_wio ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Mr AZoH$ joÌmV
_ŠVoXmar {Z_m©U hmoV Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV A_o[aH$m, npíM_ `wamo{n`Z amîQ´>o, OnmZ
BË`mXr_Yrb AZoH$ H§$nÝ`m§Zr {dH$gZerb amîQ´>mVrb _hÎdmMo CÚmoJ Amnë`m Vmã`mV KoD$Z
ñWm{ZH$ CÚmoOH$m§Zm ~mOmanoR>oVyZ hþgH$mdyZ bmdbo Amho. àM§S> ^m§S>db, AË`mYw{ZH$ V§ÌkmZ,
CÎm_ ì`dñWmnH$s` H$m¡eë`, AmH$f©H$ Om{hamV~mOr BË`mXrÀ`m Omoamda ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Zr
OmJ{VH$ ~mOmamVrb _moR>m {hñgm H$m~rO Ho$bm Amho.
3) ~oamoOJmarV dmT> - AZoH$ {dH$gZ{eb amîQ´>m§V _wimVM amoOJmamÀ`m g§Yr H$_r AmhoV.
Ë`m_wio ~oamoOJmarMo à_mUo ~aoM Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio ~oamoOJmarMo ho à_mU dmT>Ê`mg hmV^ma
bmJbm Amho. naH$s` dñVy§er ñnYm© H$ê$ eH$V Zgë`mZo AZoH$ ñWm{ZH$ CÚmoJ AmOmar qH$dm ~§X
nSy>Z Ë`mVrb H$m_Jma ~oamoOJmar (~oH$ma) ~Zbo AmhoV. ImOJrH$aUmÀ`m YmoaUm_wiho r H$m_Jma
H$nmV hmoD$Z AZoH$ H$m_Jma ~oH$ma Pmbo AmhoV. bKwCÚmoJm§Mr {nN>ohmQ> Pmë`mZohr ~oH$marV dmT>
Pmbr Amho.
4) {df_VoV dmT> - OmJ{VH$sH$aUm_wio Am{W©H$ VgoM gm_m{OH$ {df_Vm dmT>br Amho.
OmJ{VH$sH$aUm_wio Á`m amoOJmamÀ`m g§Yr CnbãY Pmë`m AmhoV Ë`m§Mm \$m`Xm Ho$di Cƒ
e¡j{UH$ nmÌVmYmaH$ ì`ŠVtZm hmoV Amho. ~S>o eoVH$ar, CÚmoOH$ d ì`mnmar `m à{H«$`oV _mbm_mb
hmoV AmhoV. Ë`m§À`m VwbZoV bhmZ eoVH$ar, eoV_Oya, AHw$eb H$m_Jma, X{bV, Am{Xdmgr
BË`mXr Xþ~©b KQ>H$ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV am{hbobo AmhoV. Ë`m_wio lr_§V dJ©
A{YH$ lr_§V Va Jar~ dJ© A{YH$ Jar~ hmoV Amho. lr_§V dJ© M¡Z H$ê$ bmJbm Amho Va Jar~
17
dJm©g _yb^yV JaOm ^mJ{dUohr AdKS> Pmbo Amho. n[aUm_r, Am{W©H$ d gm_m{OH$ {df_Vm dmT>V
Amho.
5) {dH$gZerb amîQ´>m§Mr byQ> - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV {dH${gV Xoe CXm. A_o[aH$m
d `wamo{n`Z amîQ´>o hr {dH$gZerb amîQ´>m§Mr byQ> H$arV AmhoV. am°`bQ>r, Z\$m, H$Om©darb ì`mO
BË`mXr ê$nmZo {dH$gZerb XoemV {_i{dbobo CËnÞ Amnë`m XoemV nmR>dyZ {dH${gV amîQ´>o hr byQ>
H$arV AmhoV.
6) H$O©~mOmarnUmV dmT> - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à[H«$`oV {dH$gZerb amîQ´>m§À`m
H$O©~mOmarnUmV dmT> Pmbr Amho. OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo {ZYrH$Sy>Z H$O© KoVmZm
{dH$gZerb amîQ´>m§Zm CXmarH$aUmMo d ImOJrH$aUmMo YmoaU ñdrH$maUo ^mJ nS>Vo ho YmoaU
am~{dVmZm naH$s` ^m§S>db, V§ÌkmZ, dñVy d godm `m§Mr Am`mV H$amdr bmJVo. Am`mV dmT>ë`mZo
H$O© \o$S>Ê`mgmR>r nwÝhm H$O© H$mT>mdo bmJVo. n[aUm_r, hr amîQ´>o H$Om©À`m {di»`mV AS>H$br
AmhoV. CXm. _opŠgH$mo, ~«mPrb, {Mbr, AO]{Q>Zm `m§Mm H$O©~mOmarnUm dmT>bm Amho.
7) n`m©daUmMr g_ñ`m - OmJ{VH$sH$aUm_wio n`m©daUmMr g_ñ`m A{YH$ J§^ra ~Zbr
Amho. ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m d CÚmoJnVr ho OmñVrV OmñV \$m`Xm dm Z\$m {_i{dÊ`mÀ`m hoVwZo
Z¡g{J©H$ gmYZgm_J«rMm ñd¡anUo dmna H$arV AmhoV. n`m©daUmMo g§ajU d g§dY©Z H$aÊ`mEodOr
hdm, nmUr, ^y_r, ÜdZr `m§Mo àXÿfU dmT>{dV AmhoV, O§JbVmoS> H$arV AmhoV. Ë`m_wio Vmn_mZ
d¥ÕrMr g_ñ`m CJ« ~Zbr Amho.
8) g_mOdmX d H$ë`mUH$mar YmoaUmg gmoS>{MR²>R>r - OmJ{VH$sH$aUm_wio {dH$gZerb amîQ´>o
g_mOdmXr d H$ë`mUH$mar YmoaUmg gmoS>{MR²>R>r XoD$ bmJbr AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmV Am{W©H$
gwYmaUm§Mo H$m`©H«$_ am~{dÊ`mgmR>r {dH$gZerb amîQ´>m§Zm OmJ{VH$ ~±H$, Am§VaamîQ´>r` ZmUo {ZYr d
A_o[aHo$gmaIr ~S>r amîQ´>o `m§À`mH$Sy>Z H$O© d BVa _XV ¿`mdr bmJVo. hr _XV XoVmZm `m g§ñWm d
~S>r amîQ´>o {dH$gZerb amîQ´>m§da AZwXmZmV Am{U H$ë`mUH$mar `moOZm§V H$nmV H$amdr, g_mOdmXr
CnH«$_ ~§X H$amdoV `mgma»`m AQ>r bmXV AmhoV. {dH$gZerb amîQ´>m§Zm `m AQ>tMo nmbZ H$aUo
^mJ nS>V Amho. Ë`mVyZM H$m_Jma H$nmV H$aUo, H§$ÌmQ>r nÜXVrZo H$m_Jma ^aVr H$aUo, noÝeZ d
{d_m gw{dYm ~§X H$aUo, AÞYmÝ`, J°g, IZrO Vob BË`mXrdarb AZwXmZ ~§X H$aUo BË`mXr Cnm`
`moOZm Ho$ë`m OmV AmhoV. Ë`m_wio `m amîQ´>m§Vrb Jar~m§Zm AmVm H$moUrM dmbr am{hbobm Zmhr.
_hÎdmMr åhUOo BVam§Zm AW©ì`dñWm _wŠV H$aÊ`mg d AZwXmZo ~§X H$aÊ`mg gm§JUmar A_o[aH$m
ñdV…_mÌ Amnë`m CÚmoJm§Zm g§ajU d eoVH$è`m§Zm AZwXmZo XoV Amho. hr XþQ>ßnr ZrVr AÝ`m`H$maH$
Amho.
9) gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ joÌmda A{ZîQ> à^md - OmJ{VH$sH$aUmMm {dH$gZerb
amîQ´>m§À`m gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ joÌmda A{ZîQ> à^md nS>V Amho. `m amîQ´>m§Vrb bmoH$m§Mo
AmMma{dMma, lÕm_yë`o, gd`r, A{^d¥Îmr, OrdZnÜXVr BË`mXrV A{ZîQ> n[adV©Z hmoV Amho.
ì`ŠVrdmX, Cn^moŠVmdmX, Cn`wŠVVmdmX `m _yë`m§Mm à^md dmT>V Amho. Ë`m_wio g_îQ>rdmX
gm_m{OH$ ~m§{YbH$s, amîQ´>mMo {hV, ñdg§ñH¥$Vr A{^_mZ, BË`mXtMm à^md KQ>V Amho. `m
amîQ´>mVrb ZdrZ {nT>r hr VoWrb hdm_mZmg à{VHy$b R>aob Aem ImÊ`m{nÊ`mÀ`m d nmofmImÀ`m
18
Amhmar OmV Amho. {dH${gV amîQ´>mVrb dñVy§Mo d Mm{barVrMo A§YmZwH$aU hmoD$ bmJbo Amho. B§J«Or
^mfmMo à^wÎd dmTy>Z Xoer ^mfm§Mo _hÎd VéU {nT>rg dmQ>oZmgo Pmbo Amho.
10) nm`m^yV gw{dYm§H$S>o Xþb©j - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Zm nm`m^yV
godm§_Ü`o (drO, nmUrnwadR>m, añVo dmhVyH$, g§àofU BË`mXr) Jw§VdUyH$ H$aÊ`mg nadmZJr {Xbr
Amho. VWm{n, `m H§$nÝ`m nm`m^yV godmgw{dYm§_Ü`o Jw§VdUyH$ H$aÊ`mH$S>o Xþb©j Ho$bo Amho.
Ë`mEodOr M¡ZrÀ`m dñVy§Mo (CXm. dm°qeJ _{eZ, Q>r.ìhr goQ>, H$m°åß`wQ>a, b°nQ>m°n, _moQ>ma gm`H$br,
_moQ>ma BË`mXr) CËnmXZ H$aÊ`mda ^a XoV AmhoV. Ë`m_wio J[a~m§Mm \$m`Xm hmoÊ`mEodOr lr_§Vm§Mo
M¡ZrMo MmoMbo nwa{dbo OmV AmhoV.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check your progress) H«$. 4
A) ~hþn`m©`r àíZ (Multiple choice questions)
1) H$moUË`m B§J«O AW©emñÌkmZo CXmarH$aU, ImOJrH$aU d OmJ{VH$sH$aU `m§Mm nwañH$ma
Ho$bm?
A) Ho$Ýg
~) pñ_W
H$) _mŠg©
S>) amoñQ>mo
2) OmJ{VH$sH$aUm_wio ~mOmamMm amOm H$moU ~Zbm Amho?
A) J«mhH$
~) CËnmXH$
H$) ì`mnar
S>) {dH«o$Vm
3) OmJ{VH$sH$aUm_wio H$moUVo ñdßZ àË`jmV CVaÊ`mg MmbZm {_imbr Amho?
A) OmJ{VH$ amÁ`
~) OmJ{VH$ amîQ´> H$) OmJ{VH$ ZJa S>) OmJ{VH$ IoS>o
4) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUmMr _ŠVoXmar {Z_m©U hmoV Amho?
A) amîQ´>r` H§$nÝ`m§Mr
~) ~hwamîQ´>r` H§$nÝ`mMr
~) ñWm{ZH$ H§$nÝ`m§Mr
S>) emgH$s` H§$nÝ`m§Mr
5) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUË`m YmoaUmg gmoS>{MR²>R>r {Xbr OmV Amho?
A) ^m§S>dbdmXr
~) ì`ŠVrdmXr
H$) g_mOdmXr
S>) bmoH$emhrdmXr
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {bhm.
1) H$moUË`m gmbmZ§Va OJmV OmJ{VH$sH$aUmMo dmao OmoaXmanUo dmhÿ bmJbo?
2) OmJ{VH$sH$aUm_wio H$moUË`m ì`ŠVtZm amoOJmamÀ`m ZdZdrZ g§Yr CnbãY Pmë`m
AmhoV?
3) H$moUV KQ>H$ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV am{hbobo AmhoV?
4) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUË`m amîQ´>m§Mm H$O©~mOmarnUm dmT>bm Amho?
5) OmJ{VH$sH$aUm_wio H$moUË`m _yë`m§Mm à^md dmT>V Amho?
19
1.3 gmam§e
`m KQ>H$mV AmnU OmJ{VH$sH$aUmMm AW©, d¡{eîQ>ço, OmJ{VH$sH$aU d ^m§S>dcemhr
`m§À`mVrc g§~§Y Am{U OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo-VmoQ>o BË`mXtMr MMm© Ho$cr Amho. OmJ{VH$sH$aU
hr Am{W©H$ÑîQ>çm gd© OJmMr EH$M AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mMr à{H«$`m Amho. gm_m{OH$ÑîQ>çm
OmJ{VH$sH$aU hr OJmVrc gd© cmoH$ d g_mO `m§Zm EH$m OmJ{VH$ ì`dñWoV gm_rc H$aÊ`mMr
à{H«$`m Amho. Va amOH$s`ÑîQ>çm OmJ{VH$sH$aU hr à^wÎdemcr amîQ´>m§Zr Ë`m§Mr Ü`o`YmoaUo BVa
amîQ´>m§Zm ñdrH$mamd`mg ^mJ nmS>Umar à{H«$`m Amho. OmJ{VH$sH$aUmMr nwT>rc d¡{eîQ>ço Vwåhr
Aä`mgcocr AmhoV.
1) g§nyU© OJmgmR>r EH$M AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aUo.
2) OJmVrc {d{dY g_mOm§Zm EH$m OmJ{VH$ ì`dñWoV AmUUo.
3) CXmarH$aU d ImOJrH$aUm§Zm MmcZm XoUo.
4) {d{dY _mÜ`_m§Ûmao OmJ{VH$sH$aU JVr_mZ hmoV Amho.
5) OmJ{VH$sH$aUmV {dH${gV amîQ´>m§Mo à^wÎd AmT>iVo.
6) OmJ{VH$sH$aUm_wio ì`ŠVrMr ì`mdgm{`H$ d ^m¡Jmo{cH$ JVr{ecVm dmT>cr Amho.
7) OmJ{VH$sH$aU hr Am_ycmJ« ~Xc KS>dyZ AmUUmar à{H«$`m Amho.
`mZ§Va Vwåhr OmJ{VH$sH$aU d OmJ{VH$ ^m§S>dcemhr `m§À`mVrc g§~§Y Aä`mgcocm Amho.
AmO OJmV ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm, g_mOdmXr AW©ì`dñWm d {_l AW©ì`dñWm Aem VrZ
àH$maÀ`m AW©ì`dñWm AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_mVyZ OJmV ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm
àgm[aV Ho$cr OmV Amho. nyduÀ`m AZoH$ amîQ´>m§Zr g_mOdmXr AW©ì`dñWoMm Ë`mJ H$ê$Z
^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm ñdrH$macr Amho. {_l AW©ì`dñWm Agcoë`m ^maVmZohr ^m§S>dcemhr
AW©ì`dñWoÀ`m AZoH$ d¡{eîQ>çm§Mm ñdrH$ma Ho$cm Amho. gdm©V eodQ>r Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMo
\$m`Xo-VmoQ>o Aä`mgcoco AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo nwT>rcà_mUo AmhoV. 1)
Am¡Úmo{JH$sH$aUmg MmcZm {_imcr Amho. 2) ~mOmanoR>m§Mm {dñVma hmoV Amho. 3) naH$s`
ì`mnmamV d¥Õr hmoV Amho. 4) Cn^moŠË`m§Mm \$m`Xm hmoV Amho. 5) amoOJmamÀ`m ZdrZ g§Yr CncãY
hmoV AmhoV. 6) godmjoÌmMm {dñVma hmoV Amho. 7) {d{^ÝZ amîQ´>m§Vrc cmoH$m§_Ü`o gm_m{OH$gm§ñH¥${VH$ g§~Y§ {Z_m©U hmoV AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmMo nwT>rc VmoQ>o AmhoV. 1) OmJ{VH$sH$aU
ñWm{ZH$ CÚmoJmg _maH$ R>aV Amho. 2) ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Mr _ŠVoXmar {Z_m©U Pmcr Amho. 3)
~oamoOJmar dmT>V Amho. 4) {df_Vmhr dmT>V Amho. 5) {dH${gV amîQ´>o {dH$gZerc amîQ´>m§Mr cyQ>
H$arV AmhoV. 6) {dH$gZerc amîQ´>m§Mm H$O©~mOmarnUm dmT>cm Amho. 7) n`m©daUmMr g_ñ`m
J§^ra ~Zcr Amho. 7) {dH$gZerc amîQ´>o g_mOdmX d H$ë`mUH$mar YmoaUmg gmoS>{MÇ>r XoD$
cmJcr AmhoV. 9) gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ joÌmda A{ZîQ> n[aUm_ hmoV AmhoV. 10) nm`m^yV
gw{dYm§H$S>o Xwc©j hmoV Amho.
20
1.4 ñ_aUmW© g§km
Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr : emñÌr` emoYmVyZ CX`mg Amcoë`m `§Ìm§Mm d V§Ìm§Mm CÚmoJY§ÚmV _moR>çm
à_mUmda dmna Pmë`mZo CËnmXZ nÕVrV Pmcoco Am_ycmJ« ~Xc.
Am¡Úmo{JH$sH$aU : _moR>_moR>o CÚmoJY§Xo C^maÊ`mMr à{H«$`m.
ZmJarH$aU : J«m_rU cmoH$g§»`oMo ehar {d^mJmH$S>o hmoUmao ñWcm§Va.
nmpíM_mÎ`rH$aU : nmpíM_mÎ` g§ñH¥$VrMo {~Ja nmpíM_mÎ` cmoH$m§Zr AZwH$aU H$aÊ`mMr
à{H«$`m.
AmYw{ZH$sH$aU : {dH${gV amîQ´>m§Vrc Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ ~m~tMo {dH$gZerc
amîQ´>m§Zr Ho$coco {ddoH$m{YîR>V AZwH$aU.
ì`mdgm{`H$ JVr{ecVm : EH$m ì`dgm`mVyZ Xwgè`m ì`dgm`mV àdoe H$aUo.
^m¡Jmo{cH$ JVr{ecVm : EH$m ^m¡Jmo{cH$ joÌmVyZ Xwgè`m ^m¡Jmo{cH$ joÌmH$S>o OmUo.
CXmarH$aU : Am{W©H$ ì`dhmamdarc {Z~ªY H$mTy>Z Q>mH$Uo dm {eWrc H$aUo.
ImOJrH$aU : gmd©O{ZH$ joÌmVrc CÚmoJm§Mo ImOJr joÌmH$S>o hñVm§VaU H$aUo.
{dH${gV amîQ´>o : XaS>moB© VgoM amîQ´>r` CËnÝZ IynM OmñV AgUmar amîQ´>.o
{dH$gZerc amîQ´>o : {dH$mgmMr à{H«$`m gwê$ Pmcocr amîQ´>.o
_ŠVoXmar : EImÚm JmoîQ>rda {d{eîQ> ì`ŠVrMm dm g_yhmMm EH$m{YH$ma {Z_m©U hmoUo.
Cn^moŠVm : Cn^moJ KoUmar ì`ŠVr åhUOo J«mhH$.
1.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
àíZ 1 : ~hþàíZm§Mr CÎmao
1) ~ 2) ~
3) A
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
4) H$
5) ~
6) H$
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) A 2) H$
3) S > 4) S> 5) ~
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao.
1) OmJ{VH$ AW©ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mMr à{H«$`m.
2) Am{W©H$ ì`dhmamdarc {Z~ªY H$mTy>Z Q>mH$Uo dm {eWrc H$aUo.
21
3) gmd©O{ZH$ CÚmoJ ImOJr joÌmH$S>o hñVm§VarV H$aUo.
4) {_ImB©c Jm~m}Moìh
5) nm±S²>g, noßgr, H$moH$m-H$mocm
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) S>
2) H$
3) ~
4) A
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao.
1) _mZdmÀ`m Am{W©H$ dV©ZmMo g§KQ>Z, {Z`_Z d {Z`§ÌU
2) {_l AW©ì`dñWm
3) 1991
4) amOH$s` joÌmV
5) ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoV
ñd`§ AÜ``Z àíZ-4
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) ~ 2) A 3) S> 4) ~ 5) H$
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) 1980 Z§Va
2) CÀM{ejrV d Hw$ec ì`ŠVtZm
3) Xw~©c KQ>H$ d§{MV am{hco AmhoV.
4) {dH$gZerc amîQ´>m§Mm
5) ì`ŠVrdmX, Cn^moŠVmdmX, Cn`wŠVVmdmX
1.6 ñdmÜ`m`
àíZ 1 Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1) OmJ{VH$sH$aUmMr ì`m»`m XoD$Z Ë`mMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
2) OmJ{VH$sH$aU d OmJ{VH$ ^m§S>dcemhr `mda MMm© H$am.
3) OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo-VmoQ>o {deX H$am.
22
5) H$
àíZ 2 Q>rnm {chm
1)
2)
3)
4)
5)
OmJ{VH$sH$aUmMm AW©
AW©ì`dñWoMo àH$ma
OmJ{VH$sH$aUmMo \$m`Xo
OmJ{VH$sH$aUmMo VmoQ>o
CXmarH$aU d ImOJrH$aU
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
Appadurai, Arjun (1997) Modernity a Large : Cultural Dimensions of
Globalization, Oxford University Press, New Delhi.
Waters, Malcolm (1996) Globalization, London, Routledge
Z{cZr n§{S>V, OmJ{VH$sH$aU Am{U ^maV-cmoH$dmL²>_`
M§ÐH$m§V I§S>mJio, B. 12 dr g_mOemñÌ, àH$m{eH$m gm¡. _m`mXodr I§S>mJio, gm§Jcr.
23
KQ>H$ 2
OmJ{VH$sH$aUmMr _mÜ`_o
(Agencies of Globalization)
KQ>H$ g§aMZm
2.0 C{ÔîQ>o
2.1 àmñVm{dH$
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io, Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm (OmJ{VH$ ~±H$, Am§VaamîQ´>r`
ZmUo{ZYr Am{U BVa)
2.2.2 amîQ´>-amÁ`o, g§àofU gmYZo Am{U ~mOmanoR>
2.2.3 {~JaemgH$s` g§KQ>Zm
2.3 gmam§e
2.4 ñ_aUmW© g§km
2.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.6 ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
2.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Vwåhmg:
~hþamîQ´>r` _hm_§S>io d Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm `m§Mr OmJ{VH$sH$aUmMr _mÜ`_o åhUyZ
Agcocr ^y{_H$m g_OmdyZ KoVm `oB©c.
amîQ´>-amÁ`o, g§àofU gmYZo d ~mOmanoR> `m§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrc ^y{_H$m ñnîQ> H$aVm `oB©c.
{~JaemgH$s` g§KQ>ZmMr OmJ{VH$sH$aUmMo _mÜ`_ åhUyZ Agcocr ^y{_H$m {deX H$aVm
`oB©c.
2.1 àmñVm{dH$
n{hë`m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMm AW©, d¡{eîQ>ço, \$m`Xo d VmoQ>o BË`mXr g_OmdyZ
KoVco AmhoV. AmVm `m Xþgè`m KQ>H$mV Vwåhmcm OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m J{V_mZ H$aUmè`m
24
{d{dY _mÜ`_m§Mo ñdê$n d ^y{_H$m g_OmdyZ ¿`md`mMr Amho. Á`m KQ>H$m§À`m qH$dm gmYZm§À`m
_mÜ`_mVyZ OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m J{V_mZ hmoV Amho, {Vcm MmcZm {_iV Amho. Ë`m KQ>H$m§Zm
dm gmYZm§Zm OmJ{VH$sH$aUmMr _mÜ`_o Ago åhUVmV. OmJ{VH$sH$aU hr AË`§V ì`mnH$ d J{V_mZ
Aer à{H«$`m Amho. OJmVrb doJdoJiçm g_mOmVrb, amîQ´>mVrb d I§S>mVrb bmoH$m_Ü`o Am{W©H$,
amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ g§~§Y àñWm{nV H$ê$Z ho g§~§Y gVV d¥qÕJV H$aUmar {d{dY
_mÜ`_o AmhoV. `m _mÜ`_m§À`mÛmao OJmVrb bmoH$ ho EH$m OmJ{VH$ ì`dñWoV EH${ÌV `oV AmhoV.
OJmVrb ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io (H§$nÝ`m), OmJ{VH$ ~±H$, Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr, OmJ{VH$ ì`mnma
g§KQ>Zm `mgma»`m {dÎmr` g§ñWm, OJmVrb {d{dY amîQ´>-amÁ`o, g§àofU gmYZo, ~mOmanoR>,
{~JaemgH$s` g§KQ>Zm BË`mXr OmJ{VH$sH$aUmMr à_wI _mÜ`_o AmhoV. `m _mÜ`_m§Zr
OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m àdmhr ~Zdbobr Amho. `m _mÜ`_m§Mo ñdê$n d OmJ{VH$sH$aUmVrb
Ë`m§Mr ^y{_H$m Vwåhr `oWo g_OmdyZ KoUma AmhmV.
2.2 {df` {ddoMZ
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_m§Mo ñdê$n d ^y{_H$m g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r `m KQ>H$mMo VrZ {d^mJ
nmS>bobo AmhoV. n{hë`m {d^mJmV ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io d Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm `m§Mo ñdén d
Ë`m§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m ñnîQ> Ho$bobr Amho. Xþgè`m {d^mJmV amîQ´>-amÁ`o, g§àofU
gmYZo d ~mOmanoR> `m§Mo OmJ{VH$sH$aUmMr _mÜ`_o åhUyZ {ddoMZ Ho$bobo Amho. {Vgè`m {d^mJmV
{~JaemgH$s` g§KQ>ZmMo ñdén d Ë`m§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m {deX Ho$bobr Amho.
2.2.1 ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io d Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm
(Multinational Corporations and
International Finance Agencies)
àmñV{dHo$V Z_yX Ho$ë`mà_mUo ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io d Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm hr
OmJ{VH$sH$aUmMr _hÎdmMr Aer à_wI _mÜ`_o AmhoV.
A) ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io (Multi-National Corporations-MNCs)
~hþamîQ´>r` _hm_§S>io(`m§ZmM ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m Agohr åhUVmV.) hr OmJ{VH$sH$aUmMr à^mdr
_mÜ`_o AgyZ Ë`m§À`mÛmao OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg åhUOoM OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m
J{V_mZ hmoÊ`mg _moR>r MmbZm {_imbobr Amho. `m _hm_§S>im§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m qH$dm
`moJXmZ g_OmdyZ KoÊ`mnydu Ë`m§Mr ì`m»`m, d¡{eîQ>ço, CX` d {dñVma WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoUo
`mo½` R>aVo.
~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mr ì`m»`m 1) M§ÐH$m§V I§S>mJio … EH$m amîQ´>mV _w»` ì`dñWmnH$s` H$m`m©c` Agcoë`m nU Amnë`m
emIm§_m\©$V BVa AZoH$ amîQ´>m§V Am{W©H$ ì`dhma H$aUmè`m CÚmoJg§ñWog ~hþamîQ´>r` _hm_§S>i Ago
åhUVmV.
2) g§`wŠV amîQ´>o : Omo CÚmoJ Amnë`m Xoemì`{V[aŠV BVa Xoem§Vhr CËnmXZ d godm {dV[aV
H$aVmo Ë`mg ~hþamîQ´>r` _hm_§S>i Ago åhUVmV.
25
3) Am§VaamîQ´>r` H$m_Jma g§KQ>Zm : ~hþamîQ´>r` _hm_§S>imMo _hÎdmMo cjU åhUOo Ë`mMo
_w»` ì`dñWmnH$s` H$m`m©c` EH$m Xoem§V àñWm{nV AgVo Va BVa AZoH$ Xoem§_Ü`o Ë`mÀ`m
ì`dgm`mMm H$ma^ma MmcVmo.
4) dm°cog Am{U dm°cog : XmoZ qH$dm A{YH$ Xoem§_Ü`o ì`dgm`m§Mo _mcH$shŠH$ AgUmè`m
d Ë`m§Mo ì`dñWmnZ H$aUmè`m _hm_§S>img ~hþamîQ´>r` _hm_§S>i Ago åhUVmV.
AmO OJmV CËnmXZ, ì`mnma, godm, _m{hVr-V§ÌkmZ, ì`dñWmnZ BË`mXr joÌmV hOmamo
~hþamîQ´>r` _hm_§S>io H$m`©aV AgyZ Ë`m§À`m cmImo emIm d CnemIm OJmVrc {d{^ÝZ XoemV
ngacoë`m AmhoV. OJmVrc gw_mao 20 Q>ŠHo$ CËnmXZ d 70 Q>ŠHo$ ì`mnma `m _hm_§S>im_m\©$V
hmoVmo. (B.g. 2001 À`m OmJ{VH$ Jw§VdUyH$ AhdmcmZwgma OJmV gw_mao 63,000 ~hþamîQ´>r`
_hm_§S>io d Ë`m§À`mer g§c½Z Agcoë`m 8,22,000 emIm hmoË`m.) A_o[aH$m, B§½c§S>, \«$mÝg,
O_©Zr, BQ>cr, Am°ñQ´>o{c`m, H°$ZS>m, OnmZ, a{e`m, H$mo[a`m, V¡dmZ, qgJmnya, MrZ BË`mXr à_wI
XoemVrc ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io AmhoV. ^maVmVhr AZoH$ ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io AgyZ Ë`m§À`m emIm
AZoH$ XoemV H$m`©aV AmhoV. `w{Z{cìha, H°$S>~ar, nm±S²>g, H$mocJoQ>, _°ŠS>m°c, S>Zcm°n, {\${cßg,
~«wH$ ~m±S>, noßgr, H$moH$mH$mocm, {ZßnmZ S>oÝamo, g°_g§J, Zmo{H$`m, ìhc©nyc, Ec.Or. BË`mXr Amnë`m
n[aM`mMr Agcocr ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io AmhoV. ^maVmVrc gmd©O{ZH$ joÌmVrc (CXm. Voc d
Z¡g{J©H$ dm`y Am`moJ) VgoM ImOJr joÌmVrc (CXm. BÝ\$mogog, {dàmo, [acm`Ýg B.) AZoH$
_hm_§S>io dm H§$nÝ`m `m ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m AmhoV.
~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mm CX` d {dñVma : AmO OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV ~hwamîQ´>r`
_hm_§S>imMo _hÎd d à^md IynM dmT>cocm Amho. VWm{n, Ë`m§Mm CX` \$ma nyduM Pmcocm
{XgVmo. B.g. 1453 nydu `wamon d nm¡dm©Ë` Xoe `m§À`mV IwîH$sÀ`m _mJm©Zo ì`mnma Mmco. 1453
_Ü`o VwH$s© cmoH$m§Zr H$m°ÝñQ>{Q>Zmonc `m ehamda H$ãOm Ho$cm d hm IwîH$sMm _mJ© ~§X Ho$cm. Ë`m_wio
`wamonmVrc amÁ`H$V} d ì`mnmar `m§Zr nyd}H$S>rc Xoem§H$S>o OmUmè`m Oc_mJm©Mm emoY KoÊ`mg YmS>gr
Icmem§Zm _XV d àmoËgmhZ {Xco. `mVyZM 1498 _Ü`o dmñH$mo-X-Jm_m `m nmoVw©JrO IcmemZo
^maVmH$S>o `oUmam Oc_mJ© emoYcm. n[aUm_r B§½c§S>, nmoVw©Jmc, S>oÝ_mH©$, \«$mÝg BË`mXr `wamo{n`Z
amîQ´>mV ^maVmgh AÝ` nm¡dm©Ë` Xoemer ì`mnma H$aÊ`mÀ`m CÔoemZo AZoH$ H§$nÝ`m ñWmnZ Ho$cm. 31
{S>g|~a 1600 amoOr B§½c§S>_Ü`o ñWmnZ Pmcocr ""B©ñQ> B§{S>`m H§$nZr'' hr Ë`mn¡H$sM EH$ hmoVr. `m
H§$nÝ`m åhUOo ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§À`m dm _hm_§S>imÀ`m CX`mMr gwédmV hmoVr. nwT>o 19 ì`m
eVH$mÀ`m AIoaÀ`m H$mimV Aem AZoH$ H§$nÝ`m CX`mg Amë`m. _mÌ Ë`m§Mo H$m`©joÌ Ho$di
`wamon, A_o[aH$m `m Xoem§nwaVoM _`m©{XV hmoVo. {dgmì`m eVH$mÀ`m àma§^mnmgyZ ~hþamîQ´>r`
_hm_§S>im§Mr g§»`m hiyhiy dmTy> cmJcr. Xþgè`m _hm`wÕmZ§Va _mÌ Ë`m§Mr g§»`m _moR>çm doJmZo
dmTy> cmJcr. EdT>oM Zìho Va Ë`m§Mo CËnmXZ, ì`mnma, Am{W©H$ CcmT>mchr àM§S> dmT>V Jocr.
~hþamîQ´>r` _hm_§S>imÀ`m dmT>rMr H$maUo nwT>rcà_mUo AmhoV.
1) V§ÌkmZmMm {dH$mg : AmYw{ZH$ H$mimV ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io hr g§emoYZ H$ê$Z Zdo
V§ÌkmZ emoYyZ H$mT>VmV. `m ZdrZ V§ÌkmZmÀ`m gmømZo H$_r IMm©V gw~H$ d {dnyc CËnmXZ
H$aVmV. `m {dH${gV V§ÌkmZmMm g§nyU© \$m`Xm CR>{dÊ`mgmR>r Amnë`m XoemVrc ~mOmanoR> Ë`m§Zm
26
Anwar nS>Vo. åhUyZ Amnë`m CËnmXZmMo H$m`©joÌ {dñVmaÊ`mgmR>r d Ë`m_Ü`o d¡{dÜ` AmUÊ`mgmR>r
hr _§S>io BVa XoemV Amnë`m emIm CKS>VmV.
2) dmT>Vm IM© ^mJ{dUo : ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io hr g§emoYZ, à`moJ, ì`dñWmnZ, Om{hamV
BË`mXrda àM§S> IM© H$aVmV. hm IM© Ho$di EH$mM XoemVrc ~mOmanoR>oVyZ dgyc hmoUo eŠ` ZgVo.
åhUyZ hr _§S>io BVa XoemV CËnmXZ gwê$ H$aUo, VoWrc CÚmoJm§er H$ama H$ê$Z g§`wŠV àH$ën
C^maUo, BË`mXr _mJ© Adc§{~VmV.
3) ñnYm© : AmO ~hþamîQ´>r` _hm_§S>im_Ü`o Vrd« ñnYm© Amho. `m ñnY}V {Q>H$Ê`mgmR>r Ë`m§Zm
H$_r IMm©V A{YH$ XO}Xma CËnmXZo d Mm§Jcr godm nwa{dUo ^mJ nS>V Amho. åhUyZ ho _§S>io
{d{dY XoemV Amnbo àH$ën gwê$ H$aVmV. Ë`m_wio AZoH$ \$m`Xo hmoVmV CXm. ~mOmanoR>oOdi
CËnmXZ Ho$ë`mZo {dH«$sì`dñWm gwb^ d H$m`©j_ hmoVo. {d{dY XoemVrb bmoH$m§À`m ng§VrZwgma
CËnmXZmV ~Xb H$aVm `oVmo. {dH${gV Xoem§nojm {dH$gZerb Xoem§V H$_r doVZmV H$_©MmardJ©
CnbãY hmoVmo. åhUyZ {dH${gV XoemVrb _hm_§S>io {dH$gZerb XoemV Amnë`m emIm CKS>VmV.
`mCbQ> {dH${gV XoemVrb AË`mYw{ZH$ V§ÌkmZ, ì`dñWmnH$s` H$m¡eë`o d BVa gmo`rgw{dYm
{_i{dÊ`mgmR>r {dH$gZerb XoemVrb _hm_§S>io {dH${gV XoemV CËnmXZ gwê$ H$aVmV. AemàH$mao
ñnYm© _hm_§S>im§Zm ~hþamîQ´>r` ~ZÊ`mg ^mJ nmS>V Amho.
4) dmhVyH$, g§àofU d _m{hVr VÌkmZ… `m VrZ joÌmVrb àJVr_wiohr EH$m XoemVrb
_hm_§S>img BVa XoemV Amnbo àH$ën gwê$ H$aUo gmono Pmbo Amho. AË`mY{ZH$ g§àofU `§ÌUo_wio
{d{dY XoemVrb àH$ënm§À`m H$m`m©V g_Ýd` gmYVm `oVmo. ObXJVrÀ`m dmhVyH$ gmYZm§_wio
^m§S>db, V§ÌkmZ, H$m_Jma B. EH$m XoemVyZ Xþgè`m XoemV ËdarV nmR>{dVm `oVmV. CËnmXZo ËdarV
OmJ{VH$ ~mOma noR>oV nmohM{dVm `oVmV.
5) CXmarH$aU d ImOJrH$aU… 1980 Z§Va AZoH$ Xoem§Zr CXmarH$aU d ImOJrH$aUmMo
YmoaU ñdrH$mabo. AW©ì`dñWodarb A{ZîQ> {Z~ªY Xÿa Ho$bo. naH$s` ^m§S>dbmg _wŠV àdoe {Xbm.
gmd©O{ZH$ CÚmoJ ImOJr joÌmH$S>o gmon{dUo gwê$ Ho$bo. Am`mV{Z`m©V gwb^ Ho$br. Ë`m_wio
~hþamîQ´>r` _hm_§S>imMr dmT> d {dñVma hmoÊ`mg MmbZm {_imbr.
~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io hr OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m J{V_mZ H$aÊ`mV nwT>rbà_mUo ^y{_H$m nma
nmS>rV AmhoV.
1) `m _hm_§S>im§À`m emIm AZoH$ XoemV AmhoV. hr _§S>io Á`m XoemV H$_r Amho VoWo
CËnmXZ H$aVmV d Á`m XoemV ~mOmanoR> Amho VoWo {dH$VmV. `m _hm_§S>imÀ`m emIm AZoH$ XoemV
AgyZ Ë`m§À`mV Am{W©H$ ì`dhma hmoVmV. {edm` hr _§S>io {d{dY Xoem§À`m eoAa ~mOmamV ^m§S>db
Jw§V{dVmV. Ë`m_wio hr _hm_§S>io {d{dY Xoem§À`m AW©ì`dñWm§Zm OmoS>Ê`mMo H$m_ H$aVmV d Ë`m_wio
OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_iVo.
2) hr _hm_§S>io EImÚm CËnmXZmMo gwQ²>Q>o ^mJ EH$m XoemV ~Z{dVmV, Ë`m§Mr OwiUr Xþgè`m
XoemV H$aVmV d Vo CËnmXZ AZoH$ XoemV {dH$VmV. Ë`m_wio ñWm{ZH$ ñVamnmgyZ OmJ{VH$ ñVamn`ªV
27
CËnmXZ à{H«$`oMr EH$ e¥§Ibm {Z_m©U hmoD$Z Ë`mVyZ OmJ{VH$ ~mOmanoR> {Z_m©U hmoVo d ñWm{ZH$
CËnmXZ OmJ{VH$ ~mOmanoR>oer OmoS>bo OmVo. `mVyZ OmJ{VH$sH$aU J{V_mZ hmoV.o
3) {d{dY Xoe `m _hm_§S>im§Zm Amnë`m XoemV CËnmXZ àH$ën gwê$ H$aÊ`mg d ^m§S>db
Jw§V{dÊ`mg Am_§{ÌV H$aVmV. Á`m XoemMo YmoaU AmnUmg \$m`ÚmMo Amho VoWo hr _hm_§S>io
Jw§VdUyH$ H$aVmV. AmnUmg \$m`Xoera Agob Ago YmoaU `m Xoem§Zm ñdrH$maÊ`mg ^mJ nS>VmV.
Ë`m_wio `m _hm_§S>im§À`m emIm Á`m Á`m XoemV AmhoV Ë`m Xoem§À`m YmoaUmV ~amMgm
EH$gmaIonUm `oVmo. hr pñWVr OmJ{VH$sH$aUmg AZwHy$b R>aV Amho.
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm : OmJ{VH$ ~±H$, Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr d BVa (International Finance
Agencies : WB, IMF & others)
~hþamîQ´>r` _hm_§imà_mUoM Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm hçmXoIrb OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ _mÜ`_
AmhoV. `m g§ñWm§À`m H$m`m©_wio OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m J{Verb hmoÊ`mg _moR>r MmbZm
{_imbobr Amho.
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm åhUOo H$m`? Am§VaamîQ´>r` ñVamda åhUOoM OmJ{VH$ ñVamda H$m`©aV
Agboë`m g§ñWog Am§VaamîQ´>r` g§ñWm Ago åhUVmV. EImÚm ì`ŠVrg dm g_yhmg dm g§ñWog
{dÎmnwadR>m åhUOoM H$O©nwadR>m H$aUmè`m g§ñWog {dÎmg§ñWm Ago åhUVmV. `mdê$Z ""Am§VaamîQ´>r`
{dÎmg§ñWm åhUOo OJmVrb {d{dY amîQ´>m§Zm {dÎmnwadR>m dm H$O©nwadR>m H$aUmè`m g§ñWog
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm Ago åhUVm `oVo.'' OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr `m XmoZ à_wI
Am§VaamîQ´>r` g§ñWm AgyZ BVahr AZoH$ Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm AmhoV.
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm§Mm CX` d {dH$mg - Xþgè`m _hm`wÜXmV OJmVrb AZoH$ Xoe CÜdñV
Pmbo hmoVo. Ë`m§Mo Am{W©H$ {Xdmio {ZKmbo hmoVo. CÜdñV Xoem§Mr nwZa©MZm H$aUo, OmJ{VH$ ì`mnma
gwairV H$aUo, {dXoer MbZì`dhmamV pñWaVm AmUUo, nañna ghH$m`m©Zo ^m§S>db Jw§VdUyH$ H$aUo,
OJmVrb amîQ´>m-amîQ´>m§_Ü`o ghH$m`© d em§VVoMo g§~Y§ àñWm{nV H$aUo BË`mXr CX²XoemZo g§`wŠV
amîQ´>g§Kmgh (United Nations Orgnizations) AZoH$ Am§VaamîQ´>r` g§ñWm dm g§KQ>Zm CX`mg
Amë`m. H$maU OJmVrb àË`oH$ amîQ´>mg nañnam§À`m AmYmamMr d ghH$m`m©Mr Vrd«VoZo JaO ^mgy
bmJbr hmoVr. `m nmíd©^y_rda Am[W©H$ joÌmV à_wI VrZ Am§VaamîQ´>r` g§ñWm CX`mg Amë`m Ë`m
åhUOo 1) Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr (International Monetory Fund- IMF)
2) OmJ{VH$ ~±H$ (World Bank)
3) OH$mV d ì`mnmag§~Y§ rMm gm_mÝ` H$ama (General Agreements on Terrifs and
Trade-GATT)
`m VrZ g§ñWm§Zm {_iyZ ~«oQ>ZdyS>g² g§ñWm Ago åhUVmV. H$maU 1944 _Ü`o A_o[aHo$Vrb
~«oQ>ZdyS>g `oWo ^aboë`m n[afXoVrb H$amamZwgma Ë`m§Mr ñWmnZm Pmbr Amho. `m g§ñWm§Mo {ddoMZ
nwT>rbà_mUo28
1) Am§VaamîQ´>r` ZmUo {ZYr (International Monetory Fund- IMF)
Am§VaamîQ´>r` ñVamda {dÎmnwadR>m H$aUmar hr EH$ à_wI g§ñWm AgyZ {VMr ñWmnZm Owb¡
1944 _Ü`o Pmbr Va àË`j A§_b~OmdUr 27 {S>g|~a 1945 nmgyZ gwê$ Pmbr.
C{X²XîQ>o - Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrMr C{X²XîQ>o nwT>rbà_mUo AmhoV.
1) pñWa ñdê$nmMo Am§VaamîQ´>r` Am{W©H$ g§~§Y {Z_m©U H$aUo.
2) Am§VaamîQ´>r` MbZ d {d{Z_` Xa àñWm{nV H$aUo.
3) Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamV dmT> H$aUo.
4) gXñ` amîQ´>m§Zm {ZYr CnbãY H$ê$Z XoUo.
5) Am§VaamîQ´>r` ì`dhma g_VmobmÀ`m g_ñ`m AgUmè`m gXñ` amîQ´>m§Zm _XV H$aUo.
gXñ`Îd d ^m§S>db - gÚm `m {ZYrMo 186 Xoe gXñ` AmhoV. `m {ZYrÀ`m g§MmbZmgmR>r
EH$ _§S>i Amho. àË`oH$ gXñ` Xoemg `m {ZYr_Ü`o JìhZ©a d d¡H$pënH$ JìhZ©a Aer XmoZ nXo àmá
hmoVmV. {d{dY Xoem§À`m JìhZ©g©_YyZ `m {ZYrMo JìhZ©g© _§S>i ~Z{dbo OmVo. `m _§S>imVrb
JìhZ©g©À`m _VmMr eŠVr hr g§~§{YV Xoemg {_imboë`m {hññ`mda (Quota)Adb§~yZ Amho.
gXñ` amîQ´>o `m {ZYrH$S>o EH$ àmW{_H$ R>od R>odVmV. Ë`m R>odrMm H$m§hr ^mJ gmoÝ`mÀ`m ê$nmV
R>odmdm bmJVmo. AmnU R>odboë`m R>odrnojm A{YH$ aŠH$_ gXñ` amîQ´> Am{W©H$ g§H$Q>mÀ`m doir `m
{ZYrH$Sy>Z H$Om©D$ åhUyZ KoD$ eH$VmV. gmYmaUnUo nmM dfm©À`m _wXVrV ho H$O© \o$S>md`mMo
AgVo. gdm©{YH$ R>od R>odUmè`m amîQ´>m§Mm àË`oH$s EH$ `mà_mUo nmM g§MmbH$ d BVa g^mgX
amîQ´>m§Mo gmV g§MmbH$ ZmUo{ZYrda AgVmV.
2) OmJ{VH$ ~±H$ (World Bank-WB)
OmJ{VH$ ~±Ho$Mr ñWmnZm Am§VaamîQ´>r` ZmUo {ZYr~amo~aM Pmbr. OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r`
ZmUo{ZYr `m XmoÝhr nañnanyaH$ g§ñWm AmhoV. OmJ{VH$ ~±H$ g§`wŠV amîQ´>g§Kmer g§bJ« Amho. nU
{VMo H$m_H$mO _mÌ ñdV§ÌnUo MmbVo.
C{X²XîQ>o - OmJ{VH$ ~±Ho$Mr 4 à_wI C{X²XîQ>o AmhoV.
1)
2)
3)
4)
Amnë`m gXñ` amîQ´>m§Zm CËnmXH$ H$m`m©gmR>r ^m§S>db nwadyZ Ë`mÀ`m {dñVmamg _XV H$aUo.
Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamV XrK©H$mbrZ dmT> H$aUo.
naH$s` Jw§VdUyH$sV gh^mJr hmoD$Z Aem J§wVdUyH$sg àmoËgmhZ XoUo.
OoWo ImOJr ^m§S>db CnbãY Zmhr VoWo CËnmXH$ H$m`m©gmR>r gwb^ AQ>rda H$O© nwa{dUo.
darb C{X²XîQ>m§À`m nyVugmR>r OmJ{VH$ ~±H$ Amnë`m gXñ` amîQ´>m§Zm eoVr {dH$mg, CÚmoJ
C^maUo, ImUH$m_, nmUrnwadR>m, XiUdiU, D$Om©{Z{_©Vr, dZrH$aU BË`mXrgmR>r {dÎmnwadR>m
H$aVo. VgoM Vm§{ÌH$ gëbm d _mJ©Xe©Z nwa{dVo.
29
gXñ`Îd - OmJ{VH$ ~±Ho$Mo gXñ` hmoÊ`mgmR>r Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrMo gXñ` AgUo
A{Zdm`© Amho. {d{eîQ> n[apñWVrV Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrÀ`m gXñ`mÎdmÀ`m Ë`mJ Ho$bm Var
OmJ{VH$ ~±Ho$Mo gXñ`Îd Mmby R>odVm `oVo. Ë`mgmR>r Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrÀ`m 75 Q>ŠHo$ gXñ`m§Mr
gh_Vr Amdí`H$ AgVo. gXñ` amîQ´>mg amOrZm_m XoVm `oVmo. {Z`_^§J H$aUmè`m gXñ` amîQ´>mMo
gXñ`Îd JìhZ©g© _§S>i aX²X H$ê$ eH$Vo.
gXñ` g§ñWm - OmJ{VH$ ~±H$ hr doJdoJiçm nmM g§ñWm§Mm g_yh Amho. Ë`m g§ñWm
nwT>rbà_mUo AmhoV.
1) Am§VaamîQ´>r` nwZ{Z_m©U d {dH$mg ~±H$… hrMr ñWmnZm 1945 _Ü`o Pmbr. {hMm _w»`
CX²Xoe Xþgè`m _hm`wÜXmZ§VaÀ`m H$mimVrb AW©ì`dñWm§Mr nwZa©MZm H$aÊ`mgmR>r Ë`m§Zm _XV H$aUo
hm hmoVm. AmVm Vr gXñ` amîQ´>m§Zm {dH$mgmgmR>r H$O© XoVo.
2) Am§VaamîQ´>r` {dH$mg A{^H$aU… (International Development Agency - IDA)…
`mMr ñWmnZm 1960 _Ü`o Pmbr. `mg OmJ{VH$ ~±Ho$Mr CXma {IS>H$s (Soft Window) åhUVmV.
H$maU ho A{^H$aU gXñ` amîQ´>m§Zm {~Zì`mOr H$O© 35 dfm©gmR>r XoVo. H$O© KoUmè`m Xoemg godm
ewëH$ (0.75%) Úmdo bmJVo.
3) Am§VaamîQ´>r` {dÎm {ZJ_ (International Finance Corporation - IFC)… `mMr ñWmnZm
1956 _Ü`o Pmbr. `mbm OmJ{VH$ ~±Ho$Mr ImOJr emIm åhUVmV. gXñ` amîQ´>mVrb ImOJr
g§ñWm d H§$nÝ`m§Zm ì`mnmar ì`mO XamZo H$O© XoÊ`mMo H$m`© hm {ZJ_ H$aVmo. H§$nZrZo H$O© \o$S> Z
Ho$ë`mg gXñ` amîQ´>mg Vo \o$S>mdo bmJVo.
4) ~hþnjr` Jw§VdUyH$ h_r A{^H$aU (Multilateral Investment Guarantee Agency MIGA)… `mMr ñWmnZm 1988 _Ü`o Pmbr. {dH$gZerb amîQ´>mV naH$s` Jw§VdUyH$sg àmoËgmhZ
XoUo hm `mMm CX²Xoe Amho. naH$s` ^m§S>db Jw§VdUyH$sXmamg gXñ` amîQ´>mV Ho$boë`m Jw§VdUyH$sÀ`m
à_mUmV {d_m {Xbm OmVmo. Omo {~Jaì`mnmar OmoIr_ nËH$aVmo.
5) Am§VaamîQ´>r` ^m§S>db H$bh {ZdmaU H|$Ð (International Investment Disput
Settlemnet Centre - ICSID) … `mMr ñWmnZm 1966 _Ü`o Pmbr. naH$s` Jw§VdUwH$sÀ`m g§X^m©V
CX²^dbobm H$bh gmoS>{dUo hm `mMm CX²Xoe Amho. `mMo gXñ`Îd EopÀN>H$ Amho. gXñ` amîQ´>m§Zm `m
H|$ÐmMo {ZU©` ~§YZH$maH$ AgVmV.
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m… Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr, OmJ{VH$ ~±H$
d BVa Am§VaamîQ´>r` {dÎmr` g§ñWm øm OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m JVr{eb, ì`mnH$ H$aÊ`m_Ü`o
_hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>rV AmhoV.
1) OJmVrb ~hþg§»` {dH${gV VgoM A{dH${gV amîQ´>o `m g§ñWm§Mo g^mgX AmhoV. Ë`m_wio
`m {dÎmr` g§ñWm§À`m _mÜ`_mVyZ `m gXñ` amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$ d ì`mnmar g§~Y§ {Z_m©U Pmbobo
AmhoV. Ë`mVyZM `m amîQ´>m§À`m AW©ì`dñWm nañnam§er OmoS>ë`m Joë`m AmhoV Am{U Ë`mVyZ EH$
OmJ{VH$ AW©ì`dñWm (Global economy) {Z_m©U hmoÊ`mg _XV Pmbr Amho.
30
2) Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm øm Amnë`m gXñ` amîQ´>m§Zm Am{W©H$ g§H$Q>mÀ`m H$mimV H$O©
XoVmV. H$O© XoVmZm `m g§ñWm gXñ` amîQ´>m§Zm OmJ{VH$sH$aUmMo, CXm[aH$aUmMo d ImOJrH$aUmMo
YmoaU ñdrH$maÊ`mg ^mJ nmS>VmV. `m_Ü`o naH$s` ì`mnma _wŠV H$aUo, naH$s` ^m§S>db, V§ÌkmZ,
l_, ì`dñWmnZ, ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m BË`mXtZm _wŠV àdoe XoUo, Am{W©H$ ì`dhmamVrb AZmdí`H$
{Z~ªY H$mTy>Z Q>mH$Uo qH$dm {eWrb H$aUo, CÚmoJY§ÚmVrb gmd©O{ZH$ joÌmMm OmñVrV OmñV dmd
XoUo BË`mXr AQ>r `m {dÎmg§ñWm gXñ` amîQ´>m§da KmbVmV. JaOy amîQ´>m§Zm `m AQ>r ñdrH$maUo ^mJ
nS>Vo. `mVyZM OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_iVo. CXm. 1991 _Ü`o ^maVmV Am{W©H$ g§H$Q> CX²^dbo
Voìhm ^maVmZo Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrH$S>o H$O© _m{JVbo. H$O© XoVmZm `m {ZYrZo ^maVmda darb AQ>r
KmVë`m. Ë`m_wio Zaqghamd gaH$mabm OmJ{VH$saUmMo YmoaU ñdrH$mamdo bmJbo.
3) Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm hçm Amnë`m gXñ` amîQ´>m§Zm {dÎmnwadR>çm ~amo~aM Vm§{ÌH$
gmhmæ`, gëbm d _mJ©Xe©Z XoVmV. hm gëbm d _mJ©Xe©Z gXñ` amîQ´>o ñdrH$maVmV. Ë`m_wio `m
g§ñWm§À`m gXñ` amîQ´>m§À`m Am{W©H$ d BVa YmoaUmV ~amMgm EH$gmaIonUm `oVmo. Ë`mVyZ
OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_iVo.
3) J°Q> Am{U OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm (GATT and WTO)… Xþgè`m _hm`wÜXmÀ`m
H$mimV (1939-1945) {d{dY amîQ´>m§Zr Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamda H$S>H$ {Z~ªY bmXbo. Ë`m_wio
Ë`m§À`m AW©ì`dñWm§Zm g§ajU {_imbo. na§Vy Am§VaamîQ´>r` ì`mnma {dñH$irV Pmbm d Ë`m_Ü`o KQ>
hr Pmbr. `wÜX Wm§~ë`mZ§Va Am§VaamîQ´>r` ì`mnma gwairV H$aÊ`mgmR>r d dmT>{dÊ`mgmR>r 1948
_Ü`o 23 amîQ´>m§Zr ""OH$mV d ì`mnma'' `m{df`rMm gm_mÝ` H$ama (General Agreement on
Terifs and Trade) Ho$bm. `m H$amamg g§{já énmV J°Q> (GAAT) H$ama Ago åhUVmV. `m
H$amamg àma§^r H$mhr amîQ´>m§Zr {damoY Ho$bm. nU Ë`mMm \$m`Xm g_Oë`mZ§Va nwT>o AZoH$ amîQ´>o `m
H$amamV gh^mJr Pmbr. 1994 _Ü`o Ë`m§Mr g§»`m 117 Pmbr. Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamÀ`mÑîQ>rZo J°Q>
H$amamVrb AS>WS>o Xÿa H$aÊ`mgmR>r J°Q>Mo _hmg§MmbH$ AmW©a S>§Ho$b `m§Zr EH$ àñVmd V`ma Ho$cm.
J°Q>À`m gXñ` amîQ´>m§Zr hm àñVmd Cê$½do `oWrb n[afXoV _mÝ` Ho$bm. `m àñVmdmg J°Q> EodOr
OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm (World Trade Organisaion - WTO) Ago Zmd {Xbo. 1 OmZodmar
1995 amoOr hr g§KQ>Zm ñWmnZ Pmbr.
OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m - OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm hr
OmJ{VH$sH$aUmV _hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>rV Amho. OmJ{VH$ ì`mnma dmT>{dUo, Ë`mgmR>r OH$mVrMo
(Am`mV-{Z`m©VrMo) Xa KQ>{dUo, eoVr_mbmdarb AZwXmZ KQ>{dUo, gXñ` amîQ´>m§Mo CËnmXZ, amoOJma,
OrdZ_mZ dmT>{dUo, n`m©daUmMo g§dY©Z d g§ajU H$aUo, gXñ` amîQ´>m§Mm {dH$mg H$aUo BË`mXr `m
g§KQ>ZoMr C{X²XîQ>o AgyZ Vr gmÜ` H$aÊ`mgmR>r hr g§KQ>Zm gXñ` amîQ´>m§Zm _XV H$aVo, Ë`m§Zm gëbm
d _mJ©Xe©Z nwa{dVo. gXñ` amîQ´>m§À`m Ü`o`YmoaUmda Vr à^md Q>mH$Vo. gÚm 142 Xoe `m g§KQ>ZoMo
gXñ` AgyZ gw_mao 95 Q>ŠHo$ Am§VaamîQ´>r` ì`mnma `m g§KQ>ZoÀ`m _mÜ`_mVyZ hmoV Amho. Ë`m_wio
OJmVrb {d{dY amîQ´>m§_Ü`o Am[W©H$-{dÎmr`-ì`mnma {df`H$ nañnag§~Y§ {Z_m©U hmoÊ`mg _moR>r
_XV hmoV Amho. `mVyZM OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_imbr Amho.
31
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-1
A) ~hþn`m©`r àíZ gmoS>mdm.
1) B©ñQ> B§{S>`m H§$nZrMr ñWmnZm H$moUË`m XoemV Pmcr?
A) ^maV
~) B§½c§S>
H$) A_o[aH$m
S>) OnmZ
2) Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYrMr ñWmnZm H$moUË`m gmcr Pmcr?
A) 1944
~) 1945
H$) 1946
S>) 1947
3) H$moUË`m g§ñWog OmJ{VH$ ~±H$o Mr CXma {IS>H$s Ago åhUVmV?
A) IFC
~) ICSID
H$) IDA
S>) MIGA
4) J°Q> H$ama H$moUË`m gmcr Pmcm?
A) 1944
~) 1945
H$) 1946
S>) 1948
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1)
2)
3)
4)
5)
~hþamîQ´>r` _hm_§S>imMr ì`m»`m Úm.
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm åhUOo H$m`?
~«oQ>ZdyS>g² g§ñWm§Mr Zmdo gm§Jm.
GATT Mo nyU© ê$n Úm.
OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zo{df`rMm àñVmd H$moUr V`ma Ho$cm hmoVm?
2.2.2 amîQ´>-amÁ`o, g§àofU gmYZo Am{U ~mOmanoR>
amîQ´>-amÁ`o, g§àofU gmYZo d ~mOmanoR> hr XoIrb OmJ{VH$sH$aUmMr à^mdr _mÜ`_o AmhoV.
Ë`m§À`m_wio OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_imbr Amho.
1) amîQ´>-amÁ`o (Nation-States)… AmO OJmV AZoH$ amÁ`o AgyZ Ë`m§Zm amîQ´>-amÁ`o
åhUyZ AmoiIbo OmVo.
amîQ´>-amÁ`mMm AW© - g_mZ B{Vhmg, ^mfm, d§e, g§ñH¥$Vr BË`mXr KQ>H$m§_wio Á`m g_wXm`mV
EH$VoMr ^mdZm {Z_m©U Pmbobr Amho Aem g_wXm`mg amîQ´> åhUVmV Am{U Agm EH$VoMr ^mdZm
Agbobm g_wXm` O|ìhm {d{eîQ> ^yàXoemV amhmVmo d Ë`m ^yàXoemda EH$mM amOH$s` gÎmoMm A_b
AgVmo V|ìhm Ë`mg amîQ´>-amÁ` Ago åhUVmV.
AmO OJmV gd©M amîQ´>o hr amîQ´>-amÁ`o Agbr Var nydu Aer amîQ´>-amÁ`o ZìhVr. CXm.
àmMrZ H$mimV J«rH$ bmoH$m§Mo EH$ amîQ´> hmoVo åhUOoM Ë`m§À`mV EH$VoMr ^mdZm hmoVr. nU J«rH$m§Mr
doJdoJir ZJa-amÁ`o (City-States) hmoVr d Ë`m§À`mV `wÜXo XoIrb hmoV AgV. n{hë`m
32
_hm`wÜXmZ§Va OJmZo ñd`§{ZU©`mMo VÎd ñdrH$mabo d àË`oH$ amîQ´>mMo EH$ amÁ` {Z_m©U hmoÊ`mMr
à{H«$`m gwê$ Pmbr.
amîQ´>-amÁ`m§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$mOJmVrb {d{dY amîQ´>-amÁ`o hr OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ _mÜ`_ åhUyZ _hÎdmMr ^y{_H$m nma
nmS>rV AmhoV. AmYw{ZH$ H$mimV dmhVwH$sMr d g§àofUmMr àJV gmYUo CnbãY Pmbr AmhoV.
Ë`m_wio EH$m amîQ´>-amÁ`mVyZ OJmÀ`m H$moUË`mhr amîQ´>-amÁ`mV ËdarV ñWbm§Va H$aUo gwb^ Pmbo
Amho. n[aUm_r {d{dY amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o Am{W©H$, Am¡Úmo{JH$, ì`mnmar, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$
g§~§Y àñWm{nV hmoD$ bmJbo AmhoV. `mVyZM g§nyU© OJmMr EH$ ì`dñWm (Global-System)
{Z_m©U hmoÊ`mg åhUOoM OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_imbobr Amho.
20 ì`m eVH$mV {d{dY amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o nañna ghH$m`© d nañnamdb§~Z dmT>V Jobo. `mVyZ
Amnë`m {d{dY JaOm ^mJ{dÊ`mgmR>r amîQ´>-amÁ`m§Zr EH$Ì `oD$Z AZoH$ Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zm
(CXm. amîQ´>g§K, g§`wŠVamîQ´> g§KQ>Zm) VgoM àmXo{eH$ qH$dm jo{Ì` g§KQ>Zm (CXm. Aa~ {bJ,
A_o[aH$Z amîQ´>g§K, Am{\«$H$Z EoŠ` g§KQ>Zm, \«|$M H$å`w{ZQ>r, `wamo{n`Z g§K, AmonoH$, gmH©$ BË`mXr)
ñWmnZ Ho$boë`m AmhoV. `m{edm` `m amîQ´>-amÁ`m§Zr H$m§hr bîH$ar H$ama qH$dm g§KQ>Zmhr (CXm.
ZmQ>mo, dmgm©, {gQ>mo B.) ñWmnZ Ho$boë`m AmhoV. `m gd© g§KQ>Zm Amnë`m gXñ` amîQ´>m§_Ü`o
Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$, bîH$a{df`H$ BË`mXr~m~VrV nañna ghH$m`© d nañnamdb§~Z
{Z_m©U H$ê$Z Ë`mÛmao gm_y[hH$ {hVg§~§Y gmÜ` H$aÊ`mMo H$m`© H$arV AmhoV. `mgmR>r hr amîQ´>-amÁ`o
nañnam§er Vh d H$ama H$arV AmhoV. `m VhmVrb d H$amamVrb AQ>r d {Z`_ `m§Mo nmbZ Ë`m§Zm
H$amdo bmJVo. Ë`m_wio `m amîQ´>m-amÁ`m§À`m Ü`o`YmoaUmV EH$gmaIonUm H$m§hr ~m~VrV Var {Z_m©U
hmoV Amho. n[aUm_r, hr pñWVr OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mg åhUOoM OmJ{VH$sH$aUmg
nmofH$ R>aV Amho.
g§àofU gmYZo (Media) - g§àofU gmYZo hr XoIrb OmJ{VH$sH$aUmMo à^mdr _mÜ`_ AmhoV.
g§àofU gmYZm§Zm _amR>rV OZg§nH©$ gmYZo qH$dm àgma _mÜ`_o Agohr åhUVmV.
g§àofU _mÜ`_mMr ì`m»`m : 1) M§ÐH$m§V I§S>mJio : Á`m gmYZm§À`mÛmao {dMma, _Vo,
H$ënZm, kmZ, _m{hVr BË`mXtMo EH$m ì`ŠVrH$Sy>Z qH$dm g_yhmH$Sy>Z Xþgè`m ì`ŠVrH$S>o qH$dm
g_yhmH$S>o g§H«$_U (hñVm§VaU) H$aVm `oVo Ë`m gmYZm§Zm g§àofU gmYZo Ago åhUVmV.
2) {dë`_ ñH$m°Q> : J«§W, {Z`VH$m{bH$, ao{S>Amo, Q>r.ìhr. {MÌnQ> `mgmaIo g§àofUmMo H$moUVohr
gmYZ Oo Ag§»` bmoH$m§n`ªV nmohMy eH$Vo Ë`mg g§no«fU gmYZ Ago åhUVmV.
g§àofU gmYZm§Mo _w{ÐV gmYZo (Print media) d BboŠQ´>m°{ZŠg gmYZo (Electronic media)
Ago XmoZ àH$ma nS>VmV. d¥ÎmnÌo, {Z`VH$m{bHo$, J«§W, Q>nmb, Vmam`§Ì BË`mXr _w{ÐV gmYZo AmhoV
Va ao{S>Amo, Q>r.ìhr, {gZo_m, B§Q>aZoQ>, _mo~mB©b BË`mXr BboŠQ´>m°{ZŠg gmYZo AmhoV.
AmYw{ZH$ H$mimV {Xdg|{Xdg g§àofU gmYZm§Mr dmT>, {dñVma d {dH$mg hmoV AgyZ Ë`m§Mm
_mZdr OrdZmÀ`m gd© joÌm§da _moR>m à^md nS>bm Amho.
33
g§àofU gmYZm§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$mg§àofU gmYZm§_wio OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m hr J{V_mZ hmoÊ`mg _moR>r MmbZm {_imbr
Amho.
1) g§nH©$ gmYZm§_wio OJmÀ`m H$moUË`mhr ^mJmVrb ì`ŠVr, g_yh, g§ñWm d g§KQ>Zm BË`mXter
nm{hOo V§oìhm ËdarV g§nH©$ gmYVm `oVmo. Ë`m_wio ì`ŠVrì`ŠVrV {dMma, kmZ _m[hVr
BË`mXtMr XodmUKodmU H$aVm `oVo. H$moUVmhr g§Xoe OJmV H$moR>ohr nmohM{dVm `oVmo. Ë`m_wio
OJmVrb {d{^Þ bmoH$m§_Ü`o, g§ñWm d g§KQ>Zm§_Ü`o K{ZîR> Ago nañnag§~Y§ àñWm{nV hmoD$Z
g§nyU© OJ OUy EH$ IoS>o (Global Village) ~Zbo Amho. åhUOoM, g§àofU gmYZm§_wio
OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg _XV Pmbr Amho.
2) g§àofU gmYZm§_wio OJmÀ`m H$moUË`mhr ^mJmV CX²^dbobr g_ñ`m d àíZ `m§Mm à^md
OJmÀ`m BVa ^mJmdahr nSy> bmJbm Amho. EH$m amîQ´>mV CX²^dbobr g_ñ`m hr g§nyU© OJmMr
g_ñ`m Amho Ago bmoH$m§Zm g§àofU gmYZm§_wio dmQy> bmJbo Amho. Am{U `m g_ñ`m§Mo {Z_y©bZ
H$aÊ`mgmR>r {d{dY amîQ´>m§Vrb bmoH$ nañnam§Zm ghH$m`© H$ê$ bmJbo AmhoV. `mVyZM
OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_imbr Amho.
3) g§àofU gmYZm§_wio OJmVrb CÚmoJ, ì`mnma, godm, H¥$fr BË`mXr joÌmVrb kmZ d _m{hVr
OJmVrb gd© bmoH$m§Zm EH$mM doir CnbãY hmoD$ bmJbr Amho. kmZ, _m{hVr, V§Ìo, H$m¡eë`o
BË`mXtMo àgmaU OJ^a EH$mM doir g§àofU gmYZm§À`mÛmao H$aVm `oD$ bmJbo Amho. B©~±H$s¨J_wio OJmVrb H$moUË`mhr ~±Ho$VyZ n¡go H$mT>Uo d n¡go ^aUo eŠ` Pmbo Amho.
ì`mnma{df`H$ JaOm ^mJ{dÊ`mgmR>r Img gm°âQ>doAa {dH${gV Ho$ë`mZo ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Zm
Amnbo {hemo~ R>odUo, Am`mV-{Z`m©VrMr `mXr ~Z{dUo, IaoXr-{dH«$sMo {díbofU H$aUo,
CbmT>mbrda {Z`§ÌU R>odUo, `mo½` Vmo {ZU©` KoUo BË`mXr JmoîQ>r eŠ` Pmë`m AmhoV. Ë`m_wio
EH$mM N>VmImbr ~gyZ OJ^a Amnë`m H$m`m©Mm {dñVma H$aUo d Ë`m H$m`m©da XoIaoI R>odUo
eŠ` Pmbo Amho. `mVyZM OJmVrb bmoH$m§V nañnamdb§~Z d nañnaghH$m`© {Z_m©U hmoD$Z
OmJ{VH$ ì`dñWm àñWm{nV hmoÊ`mg åhUOoM OmJ{VH$sH$aU hmoÊ`mg MmbZm {_imbr Amho.
4) g§àofU gmYZm§Ûmao OJmVrb CÚmoOH$m§Zm Amnë`m CËnmXZm§Mr g§nyU© OJmV Om{hamV H$aVm `oD$
bmJbr Amho. Ë`m_wio X¡Z§{XZ dmnamÀ`m dñVy§~m~VÀ`m (CXm. dñÌo, ~yQ>, Mnbm, gm~U,
Vob, Qy>WnoñQ>, \$mñQ> \y$S>, erV no`o B.) AmdS>r{ZdS>r EH$gma»`m ~ZV Mmbë`m AmhoV.
Ë`mM~amo~a g§àofU gmYZm§_wio OJmVrb bmoH$m§À`m lÕm, _yë`o, _Vo, ÑpîQ>H$moZ BË`mXr_Ü`ohr
g_mZVm `oV Mmbbr Amho. åhUOoM OJ^amV EH$ g_mZ Aer g§ñH¥$Vr {dH${gV hmoD$
bmJbr Amho. `mVyZM OmJ{VH$ ñVamda EH$ gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg
gwê$dmV Pmbr Amho. n[aUm_r, OmJ{VH$sH$aUmg nmofH$ Aer pñWVr {Z_m©U Pmbr Amho.
AemàH$mao g§àofU gmYZo hr OmJ{VH$sH$aUmMo _mÜ`_ åhUyZ à^mdr ^y{_H$m nma nmS>rV
AmhoV.
34
~mOmanoR> (Market)
~mOmaonR> XoIrb OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ à^mdr _mÜ`_ Amho. ~mOmanoR> ho Ago {R>H$mU AgVo
H$s OoWo dñVy d godm `m§Mm {d{Z_` qH$dm IaoXr-{dH«$s hmoVo. ~mOmanoR>oMo ñWm{ZH$ ~mOmanoR>,
amîQ´>r` ~mOmanoR>, Am§VaamîQ´>r` ~mOmanoR> Ago EH$ dJuH$aU Ho$co OmVo. OmJ{VH$saUmMr à{H«$`m
J{V_mZ H$aÊ`m_Ü`o ~mOmanoR>m§Mr ^y{_H$m _hÎdnyU© R>acr Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV
naH$s` ^m§S>dc, l_, V§ÌkmZ BË`mXtZm EH$m amîQ´>mVyZ Xwgè`m amîQ´>mV ghO àdoe {_iy cmJcm
Amho. VgoM àË`oH$ amîQ´>mVrc CÚmoOH$m§Zm naH$s` ~mOmamVyZ ^m§S>dc C^maÊ`mg d Amncr
CËnmXZo naH$s` ~mOmanoR>oV {dH$Ê`mg nadmZJr {_imcr Amho. Ë`m_wio amîQ´>r` d Am§VaamîQ´>r`
~mOmanoR>m§_Ü`o ñnYm© {Z_m©U hmoD$Z Ë`m§Mm {dñVma hmoD$ cmJcm Amho. OmJ{VH$sH$aUmV XoemMr
AW©ì`dñWm hr OJmÀ`m AW©ì`dñWoer OmoS>Uo A{^àoV Amho. ~mOmanoR>m§À`m {dñVmam§_wio Aer
OmoS>Ur eŠ` Pmcr Amho. EH$m XoemVrc CËnmXrV dñVy OJmÀ`m H$moUË`mhr XoemVrc ~mOmanoR>oV
{dH«$sgmR>r CncãY hmoD$ cmJcr Amho. Ë`m_wio g§nyU© OJmgmR>r EH$M ~mOmanoR> V`ma hmoD$Z OJ
ho OUy EH$ IaoXr{dH«$sMo H|$Ð ~Zco Amho. Ë`m_wio ~mOmanoR>m øm OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U
H$aÊ`mMo à^mdr _mÜ`_ ~Zcoë`m AmhoV. OmJ{VH$sH$aUm_wio Am`mVrMo Xa H$_r Pmë`mZo EImÚm
XoemVrc ~mOmanoR>oV naXoemVrc {d{dY XO}Xma CËnmXZo ^anya à_mUmV d dmOdr ^mdmV CncãY
Pmcr AmhoV. `m_Ü`o {d{dY KaJwVr CnH$aUo, dmhZo `m§À`m~amo~aM dñÌo, gm¢X`© àgmYZo,
ImÚnXmW©, no`o BË`m§XrMm g_mdoe Amho. Ë`m_wio OJmVrc cmoH$m§À`m nmofmImÀ`m d
ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`rV EH$gmaIonUm `oD$ cmJcm Amho. WmoS>Š`mV ~mOmanoR>m§À`m _mÜ`_mVyZ
OJmVrc {d{dY Xoem§À`m cmoH$m§À`m Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ OrdZnÕVrV EH$gmaIonUm
`oV Mmccm Amho. `mVyZM OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg MmcZm {_imcr Amho.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-2
A) ~hþn`m©`r àíZ gmoS>mdm.
1) OJmVrc amÁ`o H$m` åhUyZ AmoiIcr OmVmV.
A) Xoe
~) amîQ´>o
H$) amîQ´>-amÁ`o
S>) ZJa amÁ`o
2) àmMrZ H$mimV J«rH$m§Mr amÁ`o H$moUË`m àH$maMr hmoVr?
A) ZJa-amÁ`o ~) amîQ´>-amÁ`o
H$) ñd`§nyU© amÁ`o S>) ñdm`Îm amÁ`o
3) Imcrcn¡H$s H$moUË`o BcoŠQ´>m°{ZŠg g§àofU gmYZ Amho?
A) d¥ÎmnÌ
~) {Z`VH$m{cH$ H$) Q>nmc
S>) Q>o{cpìhOZ
4) H$moUË`m gmYZm§Ûmao CÚmoOH$m§Zm Amnë`m CËnmXZmMr g§nyU© OJmV Om{hamV H$aVm `oVo?
A) dmhVyH$
~) g§àofU
H$) A_yV© gmYZo S>) `mn¡H$s Zmhr
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1) amîQ´> åhUOo H$m`?
35
2) g§àofU _mÜ`_mMm AW© gm§Jm.
3) _w{ÐV g§àofU gmYZo H$moUH$moUVr AmhoV.
4) ~mOmanoR> åhUOo H$m`?
2.2.3 {~JaemgH$s` g§KQ>Zm (Non-Governmental Organizations – NGOs)
~hþamîQ´>r` _hm_§S>io d Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm `m§À`mà_mUoM {~JaemgH$s` (AemgH$s`)
g§KQ>Zm ømXoIrb OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ à^mdr _mÜ`_ Amho. `m g§KQ>Zm§gmR>r EZOrAmoO²
(NGOs) ho g§{já ê$n dmnaVmV. AmnUhr hoM g§{já ê$n nwT>rb {ddoMZmV dmnaUma AmhmoV.
EZOrAmoO² OmJ{VH$saUmMo _mÜ`_ åhUyZ H$er ^y{_H$m nma nmS>VmV qH$dm OmJ{VH$sH$aUmMr
à{H«$`m àdmhr H$aÊ`mgmR>r H$moUVo `moJXmZ XoVmV ho Vwåhr g_OmdyZ KoUma AmhmV. Ë`mgmR>r àW_
EZOrAmoO²Mm AW©, ì`m»`m d d¡{eîQ>ço WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$.
{~JaemgH$s` g§KQ>ZoMm AW© d ì`m»`m emgZ qH$dm gaH$manmgyZ ñdV§Ì Agboë`m d ImJOr ì`ŠVtZr EopÀN>H$nUo EH$ÌrV `oD$Z
gm_[OH$ ~m§{YbH$sVyZ H$m`© H$aÊ`mgmR>r ñWmnZ Ho$boë`m g§KQ>Zog {~JaemgH$s` g§KQ>Zm Ago
åhUVmV. {~JaemgH$s` g§KQ>ZoMm AW© ñnîQ> hmoÊ`mgmR>r {VÀ`m H$m§hr ì`m»`m {dMmamV KoUo C{MV
R>aVo.
1) M§ÐH$m§V I§S>mJio - _mZdr OrdZmÀ`m {d{^Þ joÌmV godm^mdrd¥ÎmrZo bmoH$mon`moJr H$m`©o
H$aUmè`m nU emgH$s` `§ÌUoMm ^mJ Zgboë`m EopÀN>H$ g§KQ>Zog {~JaemgH$s` g§KQ>Zm Ago
åhUVmV.
2) g§`wŠV amîQ´>o (United Nations) - emgH$s` {Z`§ÌUmnmgyZ ñdV§Ì Agboë`m H$moUË`mhr
àH$maÀ`m ImOJr g§KQ>Zog {~JaemgH$s` g§KQ>Zm Ago åhUVmV.
{~JaemgH$s` g§KQ>Zm§Mr d¡{eîQ>ço darb ì`m»`m§À`m AmYmao EZOrAmoO²Mr nwT>rb d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVmV.
1) gmd©{ÌH$Vm - {~JaemgH$s` g§KQ>Zm gmd©{ÌH$ ñdê$nmÀ`m AmhoV. åhUOo OJmVrb gd©
àH$maÀ`m g_mOmV qH$dm XoemV `m g§KQ>ZmMo ApñVÎd {XgyZ `oVo. {dH${gV, A{dH${gV,
{dH$gZerb Aem gd© g_mOmV `m g§KQ>Zm ñWmnZ Ho$boë`m AmhoV Am{U Ë`m§Mr g§»`m
{Xdg§o{Xdg dmT>V Mmbbr Amho. {dH${gV Xoem§V Ë`m§Mr g§»`m bjUr` Amho. A_o[aHo$V gw_mao 15
bmI, a{e`mV 2.77 bmI Va ^maVmV 20 bmI BVŠ`m EZOrAmoO² 2009 _Ü`o H$m`©aV hmoË`m.
2) {d{dY ñVa - {~JaemgH$s` g§KQ>Zm `m ñWm{ZH$ (Local) amîQ´>r` (National), jo{Ì`
(Regional), Am§VaamîQ´>r` (International) Aem {d{dY ñVamda H$m`©aV AmhoV. H$m§hr
EZOrAmoO²Mo H$m`©joÌ ho ñWm{ZH$ ñVamnwaVoM _`m©{XV AgVo. CXm. "~Q>aâbmB©O' (Butterflies) hr
EZOrAmo {Xëbr eha d AmgnmgÀ`m ^mJmVrb ^Q>Š`m _wbm§À`m {ejUmgmR>r H$m`© H$aVo. Am§Y«
àXoemVrb a§Jm aoS²>S>r {OëhçmVrb E_. ìhr. \$mD§$S>oeZ hr EZOrAmo ~mb_OyarÀ`m {Z_©ybZmgmR>r
36
H$m`© H$aVo. _hmamîQ´>mVrb "dZamB©' hr EZOrAmo n`m©daÊm g§ajU d g§dY©ZmMo H$m`© H$aVo. H$m§hr
EZOrAmoMo H$m`©joÌ ho amîQ´>r` ñVamda MmbVo. CXm. "H$ñVwa~m Jm§Yr amîQ´>r` ñ_maH$ Q´>ñQ>' hr
EZOrAmo amîQ´>r` ñVamda (^maV^a) pñÌ`m§À`m CÞVrgmR>r H$m`© H$aVo. H$m§hr EZOrAmoO² `m joÌr`
dm àmXo{eH$ ñVamda H$m`©aV AmhoV. `m EZOrAmoO² {d{eîQ> joÌmVrb, dm àXoemVrb dm I§S>mVrb
amîQ´>m§Zr nañna ghH$m`m©Zo Amnë`m {hVg§~§Ym§À`m nyV©VogmR>r ñWmnZ Ho$boë`m AmhoV. CXm. Aa~
brJ, A_o[aH$Z amîQ´> g§KQ>Zm, Am{\«$H$Z EoŠ` g§KQ>Zm, \|$« M H$å`w{ZQ>r, X{jU Am{e`mB© àmXo{eH$
ghH$m`© g§KQ>Zm (åhUOo gmH©$), X{jU n°{g{\$H$ \$moa_ BË`mXr. H$m§hr EZOrAmoO² `m Am§VaamîQ´>r`
åhUOoM OmJ{VH$ ñVamda H$m`©aV AmhoV. CXm. aoS>H«$m°g, _mZdr hŠH$ Am`moJ, AåZoñQ>r
B§Q>aZ°eZb, Am§VaamîQ´>r` Am°b§{nH$ g{_Vr, Am§VaamîQ´>r` M|~a Am°\$ H$m°_g©, bm`Ýg Šb~, amoQ>ar
Šb~ B. dmhVyH$sMr d g§àofUmMr àJV gmYZo, _m{hVr-V§ÌkmZ joÌmV Pmbobr H«$m§Vr, OmJ{VH$
ì`mnmamV Pmbobr dmT>, ~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mo {dñVmabobo H$m`©joÌ BË`mXr H$maUm§_wio OJmVrb
{d{dY amîQ´>m§V K{ZîR> Ago Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ g§~§Y àñWm{nV Pmbo AmhoV. hr amîQ´>o
Amnë`m JaOmnyVugmR>r nañnamdb§~r ~Zbr AmhoV. Ë`m_wio Ë`m§Zm nañnaghH$m`© H$aUo ^mJ nS>V
Amho. `mVyZM joÌr` d Am§VaamîQ´>r` ñVamda hOmamo EZOrAmoO² CX`mg Amboë`m AmhoV.
3) {d{dY H$m`©joÌmer g§~§{YV - EZOrAmoO² `m _mZdr OrdZmÀ`m {d{dY joÌmer g§~§{YV
AmhoV. Am{W©H$, Am¡Úmo{JH$, dm{UÁ`, amOH$s`, gm_m{OH$, Ym{_©H$, e¡j{UH$, gm§ñH¥${VH$,
n`m©daU, Amamo½`, _mZdVm, Z¡{VH$Vm Aem {d{^Þ joÌmV EZOrAmoO² H$m`©aV AmhoV. Amnmnë`m
joÌmVrb g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r Ë`m H$m`© H$aVmV. CXm. `wÜXmV d Z¡g{J©H$ AmnÎmrV gmnS>boë`m
OI_tZm d¡ÚH$s` _XV nwa{dÊ`mMo H$m`© aoS>H«$m°g H$aVo. _mZdr hŠH$ Am`moJ hm _mZdmÀ`m _yb^yV
hŠH$m§g§~Y§ rÀ`m àíZm§da bT>m XoVmo. AåZoñQ>r B§Q>aZ°eZb hr EZOrAmo _¥Ë`yX§S> d qhgmMma `m§Zm
{damoY H$ê$Z H¡$Úm§À`m hŠH$m§gmR>r à`ËZerb Amho. Am§VaamîQ´>r` Am°b§{nH$ g{_Vr hr {d{dY
H«$sS>màH$mam§Zm àmoËgmhZ XoVo. _wbm§À`m Mm[aÍ`mMr OS>UKS>U H$aÊ`mMo H$m`© ñH$mD$Q²>g A±S> JmB©S²>g
hr EZOrAmo H$aVo. H$m_Jmam§Mo àíZ gmoS>{dÊ`mgmR>r {d{dY XoemVrb H$m_Jma g§KQ>Zm§Mm
Am§VaamîQ´>r` _hmg§K CX`mg Ambobm Amho. `m{edm` S>m°ŠQ>g©, dH$sb, {ejH$, A{^`§Vm BË`mXr
ì`mdgm{`H$m§À`m amîQ´>r` Am§VaamîQ´>r` g§K ñWmnZ Pmbobo AmhoV.
4) EopÀN>H$ g§KQ>Zm - EZOrAmoO² `m EopÀN>H$ ñdê$nmÀ`m g§KQ>Zm AmhoV. H$maU Ë`m§Mo
gXñ`Îd ñdrH$maUo dm ZmH$maUo ho ì`ŠVrÀ`m g_yhmÀ`m dm amîQ´>mÀ`m BÀN>oda Adb§~yZ AgVo.
Ë`mgmR>r gŠVr dm O~aXñVr Ho$br OmV Zmhr. godm^mdrd¥Îmr, ~m§{YbH$s, g_mOH$m`m©Mr AmdS>,
g_mZ {hVg§~Y§ mMr OmUrd Agboë`m ì`ŠVr dm g_yh EH$Ì `oD$Z CËñ\$yV©nUo EZOrAmoMr ñWmnZm
H$aVmV.
5) bmoH$mon`moJr H$m`©o - EZOrAmoO² hçm bmoH$mon`moJmMr åhUOoM g_mO{hVmMr H$m`© nma
nmS>rV AgVmV. ~hþg§»` EZOrAmoO² `m _mZdVoÀ`m ^y{_Ho$VyZ godm^mdrd¥ÎmrZo H$ë`mUH$mar H$m`©o
nma nmS>VmV. {deofV… g_mOmVrb Xþ~©b, d§{MV, nr{S>V, JaOy Aem KQ>H$m§À`m g_ñ`m
gmoS>{dÊ`mgmR>r Ë`m H$m`© H$aVmV. ho H$m`© H$aVmZm Ë`m§Mm hoVy Z\$m H$_{dUo hm ZgVmo, Va godm
XoUo hm AgVmo. Ë`m§Mo H$m`© ho Y_©Xm` ñdénmMo AgVo. H$m§hr EZOrAmoO² `m {d{eîQ> g_yhmÀ`m dm
37
g_wXm`mÀ`m {hVg§~Y§ mgmR>r PQ>V AgVmV. H$m§hr EZOrAmoO² `m A{Vì`mnH$ àíZ d g_ñ`m
gmoS>{dÊ`mgmR>r (CXm. n`m©daUmMo g§ajU d g§dY©Z H$aUo, dÝ`Ordm§Mo ajU H$aUo, _mZdr
hŠH$m§Mr àñWmnZm H$aUo BË`mXr) PQ>V AgVmV.
6) emgZg§ñWonmgyZ ñdV§Ì - EZOrAmoO² `m emgZg§ñWonmgyZ ñd§VÌ AgVmV. Ë`m
emgH$s` qH$dm gaH$mar `§ÌUoMm ^mJ ZgVmV. emgH$s` {Z`§ÌUmnmgyZ Ë`m _wŠV amhÿZ H$m`©
H$aVmV. åhUyZM Ë`m§Zm {~JaemgH$s` dm {~ZgaH$mar g§KQ>Zm Ago åhUVmV. VWm{n, EZOrAmoO²Zm
Ë`m Ë`m amîQ´>mVrb emgH$s` H$m`Úm§Mo/{Z`_m§Mo nmbZ H$ê$ZM Amnbo H$m`© H$amdo bmJVo. gaH$ma
`m g§KQ>Zm _mJ©Xe©Z, _XV, àmoËgmhZ, gyMZm XoD$ eH$Vo. emgH$s` `moOZm d H$m`©H«$_m§Mr
A§_b~OmdUr H$aÊ`mMo H$m_ emgZ EZOrAmoO²da gmondy eH$Vo. EZOrAmoO²Zm emgH$s` Xa~mar
Zm|XUr (a{OñQ´>oeZ) H$amdr bmJVo. Aem Zm|XUrH¥$V EZOrAmoO²Zm emgZ Ë`m§Mo H$ë`mUH$mar
g_mOmon`moJr H$m`© {dMmamV KoD$Z H$agdbVhr XoD$ eH$Vo.
{~JaemgH$s` g§KQ>Zm§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrb ^y{_H$m {~JaemgH$s` g§KQ>Zm hçm OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ à^mdr _mÜ`_ åhUyZ H$m`© H$arV AmhoV.
{d{dY amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$, gm_m{OH$, amOH$s`, e¡j{UH$, gm§ñH¥${VH$ g§~§Y d ghH$m`© àñWm{nV
H$ê$Z Ë`m§Zm EH$m OmJ{VH$ ì`dñWoV gh^mJr H$aÊ`m_Ü`o EZOrAmoO² _hÎdmMr ^y{_H$m ~Om{dV
AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmVrb Ë`m§Mr ^y{_H$m nwT>rbà_mUo {deX H$aVm `oB©b.
1) OmJ{VH$ ì`dñWm {Z{_©Vr - Am§VaamîQ´>r` ñVamda H$m`©aV Agboë`m EZOrAmoO² hçm
EImÚm C{X²XîQ>mÀ`mnyVugmR>r OmJ{VH$ ñVamda EImXr ì`dñWm {Z_m©U H$ê$ eH$VmV Am{U Ë`m
ì`dñWoV {d{dY amîQ´>m§Zm d Ë`m§À`m ZmJ[aH$m§Zm gh^mJr H$ê$Z KoD$ eH$VmV. `mVyZ
OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_iVo. H$maU `m EZOrAmoO²À`m emIm qH$dm KQ>H$g§ñWm `m {d{dY
amîQ´>mV H$m`©aV AmhoV. `m emIm§À`m H$m`m©V g_Ýd` gmYÊ`mMo Ë`m§Zm _mJ©Xe©Z H$aÊ`mMo H$m`©
Am§VaamîQ´>r` ñVamdarb EZOrAmoO² H$aVmV. `m EZOrAmoOMr ñWm{ZH$ ñVamnmgyZ Am§VaamîQ´>r`
ñVamn`ªV ñdV…Mr Aer ì`dñWmnH$s` `§ÌUm AgVo. Ë`m_wio Ë`m§Zm Aer OmJ{VH$ Midi
C^maUo eŠ` hmoVo. CXm. Am§VaamîQ´>r` Am°b§{nH$ g{_Vr hr EZOrAmo Xa 4 dfm©Zr OmJ{VH$
Am°b§{nH$ H«$sS>m ñnYmªMo Am`moOZ H$aVo. AZoH$ XoemV {VÀ`m emIm (amîQ´>r` Am°b§{nH$ g§KQ>Zm)
AmhoV. `m emIm Amnmnë`m IoimSy>§Zm `m OmJ{VH$ ñnY©oV gh^mJr hmoÊ`mg àmoË`mhZ d _XV
XoVmV. `m emIm§Zm Am§VaamîQ´>r` Am°b§{nH$ g{_VrMo {Z`_ nmimdo bmJVmV. `mVyZM OmJ{VH$
ñVamda Ioim§g§~§YrMr EH$ ì`dñWm {Z_m©U Pmbr Amho. AemM àH$mao BVahr Am§VaamîQ´>r`
ñVamdarb EZOrAmoO²Zr Amnmnë`m H$m`© joÌmV OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U Ho$br Amho d Ë`m_wio
OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m J{V_mZ hmoÊ`mg _XV hmoV Amho.
2) _Zmod¥ÎmrMr {Z{_©Vr - {d{dY EZOrAmoO² `m OmJ{VH$sH$aUmg AZwHy$b Aemr _Zmod¥Îmr
{dH${gV H$aÊ`mMo H$m`© H$ê$Z OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m àdmhr H$aÊ`mg _XV H$arV AmhoV.
OmJ{VH$sH$aUmMo g_W©Z H$aUmar amîQ´>o d Ë`m amîQ´>mVrb ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io hr Amnë`m Am[W©H$,
Am¡Úmo{JH$, dm{UÁ`, ì`mnma BË`mXr {df`mMr Ü`o`YmoaUo, `moOZm, H$m`©H«$_ BË`mXtMr {d{dY
amîQ´>m§V Om{hamV H$aUo, Ë`m§Mr A§_b~OmdUr H$aUo Aer H$m_o EZOrAmoO²da gmon{dVmV.
38
EZOrAmoÀ`m `m H$m`m©_wio OmJ{VH$sH$aUmg AZwHy$b dm nmofH$ _Zmod¥Îmr {Z_m©U hmoV.o CXm. AZoH$
EZOrAmoO² `m \$moS>© \$mC§CoeZgma»`m g§ñWoÀ`m _XVrZo Amnë`m gXñ`m§Zm dm H$m`©H$Ë`mªZm naXoemV
à{ejUmgmR>r nmR>{dVmV. `m à{ejUmVyZ OmJ{VH$sH$aU H$go Cn`wŠV dm \$m`Xoera Amho ho nQ>dyZ
{Xbo OmVo. ho à{e{jV H$m`©H$V} nwT>o OmJ{VH$sH$aUmMo XÿV d g_W©H$ åhUyZ H$m`© H$aVmV.
3) Cn^moJ g§ñH¥$Vr dmT>{dUo - EZOrAmoO² `m Cn^moJ g§ñH¥$Vr dmT>{dÊ`mMo H$m`© H$aVmV.
Ë`m_wio hr OmJ{VH$sH$aUmg MmbZm {_iV Amho. OmJ{VH$sH$aUmV Cn^moJdmXr g§ñH¥$Vr dmT>{dUo
Amdí`H$ Amho. H$maU Cn^moJ dmT>bm VaM dñVy§Mr _mJUr dmT>Vo d _mJUr dmT>br H$s, CËnmXZ
dmT>Vo. CËnmXZ dmT>bo H$s H§$nÝ`m§Mm qH$dm CÚmoJm§Mm Z\$m dmT>Vmo. åhUyZ `m H§$nÝ`m
EZOrAmoO²À`m _mÜ`_mVyZ Cn^moJdmXr g§ñH¥$VrMm àgma H$aÊ`mda ^a XoV AmhoV. `mVyZM {d{^Þ
amîQ´>m§Vrb ZmJ[aH$m§À`m gd`r, AmdS>r{ZdS>r, dV©ZàH$ma, H$ënZm BË`mXr_Ü`o EH$gmaIonUm
{Z_m©U hmoD$ bmJbm Amho. hr pñWVr OmJ{VH$ ì`dñWoÀ`m {Z{_©Vrg gmhmæ`H$ R>aV Amho.
4) g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ - ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§Vrb JioH$mny ñnYm©, A{VAm¡Úmo{JH$sH$aU d
A{VZmJarH$aU, dmhVyH$sÀ`m gmYZm§Vrb dmT> BË`mXr_wio OJmV gd©ÌM emofU, _mZdrhŠH$m§Mr
nm`_ëbr, n`m©daUmMo àXÿfU, AZmamo½` (illhealth), OmJ{VH$ Vmn_mZd¥Õr Aem AZoH$ J§^ra
g_ñ`m CX²^dë`m AmhoV. Ë`m§Mr gmoS>dUyH$ H$aUo H$moUË`mhr EH$m amîQ´>mg eŠ` Zmhr. Ë`m_wio
{d{dY amîQ´>m§Zm Ë`mgmR>r nañna ghH$m`© H$aUo A{Zdm`© R>aV Amho. Ë`mgmR>r OmJ{VH$ bmoH$_V
g§KQ>rV H$aUo Amdí`H$ Amho. EZOrAmoO²Ûmao ho H$m`© CÎm_ àH$mao nma nmS>bo OmD$ eH$Vo. CXm.
"{díd àH¥$Vr {ZYr' hr EZOrAmo n`m©daU d dÝ`Ord `m§Mo g§ajU d g§dY©Z H$aÊ`mgmR>r OmJ{VH$
ñdVamda bmoH$_V g§KQ>rV H$aÊ`mMo H$m`© à^mdrnUo H$arV Amho. n`m©daUmMo g§VwbZ amIÊ`mgmR>r
"J«rZ Midi' ZmdmMr EZOrAmo hr OJmVrb AZoH$ XoemV nmohMbr AgyZ Vr n`m©daUmMm {dZme
Q>miÊ`mgmR>r emídV {dH$mgmMr g§H$ënZm bmoH$m§Zr ñdrH$mamdr åhUyZ à`ËZ H$arV Amho. `mVyZM
{d{dY amîQ´>m§Vrb nañnaghH$m`© dmTy>Z OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg _XV hmoV Amho.
WmoS>Š`mV, OmJ{VH$ ñdê$nmÀ`m g_ñ`m§À`m {Z_©ybZmgmR>r {d{^Þ amîQ´>m§Zm EH$Ì `oÊ`mMo,
nañnaghH$m`© H$aÊ`mMo AmdmhZ H$ê$Z EZOrAmoO² OmJ{VH$ ì`dñWm {Z{_©Vrg hmV^ma bmdV
AmhoV.
5) dmT>Vm à^md - AmO Am§VaamîQ´>r` ñVamda gw_mao 5 hOmamhÿZ A{YH$ EZOrAmoO² AgyZ
Ë`m§Mr g§»`m, H$m`©joÌ d à^md dmT>V Mmbbm Amho. Ë`m_wio {d{^Þ amîQ´>m§Zm Ë`m§Mr XIb KoUo
^mJ nS>V Amho. {d{dY amîQ´>m§À`m A§VJ©V d ~{hJ©V YmoaUmda hçm EZOrAmoO² Amnbm à^md
Q>mH$V AmhoV. VgoM g§`wŠV amîQ´>o hr Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zm Amnë`m C{X²XîQ>m§À`mnyVugmR>r
EZOrAmoO²Mo ghH$m`© KoV Amho. CXm. Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr hr g§`wŠV amîQ´>m§Mr EH$ gb§½Z g§ñWm
AgyZ Vr {d{dY amîQ´>m§Zm {dH$mg H$m`©H«$_ am~{dÊ`mgmR>r AW©gmhmæ` XoV.o nU {dH$mg H$m`©H«$_m§Mm
Xþîn[aUm_ bmoH$m§da d n`m©daUmda hmoD$ Z`o åhUyZ {dH$mg H$m`©H«$_m§Mr VnmgUr H$aUmar `§ÌUm `m
ZmUo{ZYrZo C^mabr Amho d `m `§ÌUoV EZOrAmoO²Zm à{V{Z{YÎd {Xbobo Amho. {d{dY amîQ´>m§_Ü`o Oo
Vh d H$ama hmoVmV Ë`mdahr EZOrAmoO² hçm à^md nmS>rV AmhoV. EH§$XarV EZOrAmoO²Mm à^md
39
dmT>V Agë`mZo amîQ´>mamîQ´>m§_Ü`o nañnag§~§Ym§Mr EH$ OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg hmV^ma
bmJV Amho.
AemàH$mao EZOrAmoO² hçm OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ à^mdr _mÜ`_ åhUyZ CÎm_ ^y{_H$m ~OmdV
AmhoV.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check your progress) H««$_m§H$-3
A) ~hþn`m©`r àíZ
1) n`m©daU g§ajU d g§dY©ZmgmR>r H$moUVr {~JaemgH$s` g§KQ>Zm H$m`© H$aVo?
A) ~Q>aâbmB©O
~) dZamB©
H$) E_. ìhr. \$mD§$S>oeZ
S) \$m` \$mD§$S>oeZ
2) Imbrbn¡H$r H$moUVr {~JaemgH$s` g§KQ>Zm hr jo{Ì` ñVamda H$m`©aV Amho.
A) H$ñVwa~m Jm§Yr amîQ´>r` ñ_maH$ Q´>ñQ>
~) aoS>H«$m°g
H$) _mZdr hŠH$ Am`moJ
S>) gmH©$
3) AåZoñQ>r B§Q>aZ°eZb hr {~JaemgH$s` g§KQ>Zm H$moUË`m H$m`©joÌmer {ZJS>rV Amho.
A) ~mbH$m§Mo hŠH$
~) _{hbm§Mo hŠH$
H$) H¡$Úm§Mo hŠH$
S>) _wbm§À`m Mm[aÍ`mMr OS>UKS>U
4) OmJ{VH$ Am°b§{nH$ H«$sS>m ñnYm© Xa {H$Vr dfmªZr Am`mo{OV Ho$br OmVo.
A) 4
~) 5
H$) 6
S>) 7
5) n`m©daU d dÝ`Ordm§Mo g§ajU d g§dY©Z H$aÊ`mMo H$m`© OmJ{VH$ ñVamda H$moUVr g§KQ>Zm
H$aVo.
A) ñH$mD$Q²>g A±S> JmB©S²>g
~) aoS>H«$mg
H$) {díd àH¥$Vr {ZYr
S>) Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1)
2)
3)
4)
{~JaemgH$s` g§KQ>Zm åhUOo H$m`?
Am§VaamîQ´>r` ñVamda H$m`©aV Agboë`m XmoZ {~JaemgH$s` g§KQ>Zm§Mr Zmdo gm§Jm.
{~JaemgH$s` g§KQ>Zm H$moUË`m àH$maMr g§ñH¥$Vr dmT>{dÊ`mMo H$m_ H$aVmV.
_wbm§À`m Mm[aÍ`mMr OS>UKS>U H$aÊ`mMo H$m`© H$aUmè`m EZOrAmoMo Zmd gm§Jm.
40
2.3 gmam§e
`m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m {d{dY _mÜ`_m§Mo ñdê$n d ^y{_H$m g_OmdyZ KoVcocr
Amho. OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m JVr_mZ H$aUmè`m KQ>H$m§Zm qH$dm gmYZm§Zm OmJ{VH$sH$aUmMr
_mÜ`_o Ago åhUVmV. hr _mÜ`_o {d{dY àH$maMr AmhoV. gd©àW_ Vwåhr ~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mr
OmJ{VH$sH$aUmVrc ^y{_H$m g_OmdyZ KoVcocr Amho. EH$m amîQ´>mV _w»`mc` Agcoë`m d AZoH$
amîQ´>m§V Am{W©H$ ì`dhma H$aUmè`m CÚmoJg§ñWog ~hþamîQ´>r` _hm_§S>i åhUVmV. AmO OJmV hOmamo
~hþamîQ´>r` _hm_§S>io AgyZ Vr OJVrc {d{dY amîQ´>m§À`m AW©ì`dñWm§Zm OmoS>Ê`mMo H$m_ H$arV
AmhoV. VgoM {d{dY amîQ´>m§V hr _§S>io Jw§VdUyH$ H$aVmV d Ë`m§Zm Amncr YmoaUo ñdrH$maÊ`mg ^mJ
nmS>VmV. Ë`m_wio Ë`m amîQ´>m§À`m YmoaUmV EH$gmaIonUm `oVmo d hr pñWVr OmJ{VH$sH$aUmg AZwHy$c
R>aV Amho. ~hþamîQ´>r` _hm_§S>imà_mUoM Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm CXm. OmJ{VH$ ~±H$, Am§VaamîQ´>r`
ZmUo{ZYr Am{U BVa H$m§hr g§ñWm OmJ{VH$sH$aUmMo _mÜ`_ åhUyZ _hÎdmMr ^y{_H$m ~Om{dV
AmhoV. `m g§ñWm§Mo gXñ` {d{dY amîQ´>o AmhoV. `m g§ñWm§À`m _mÜ`_mVyZ gXñ` amîQ´>m§V Am{W©H$ d
ì`mnmar g§~§Y {Z_m©U hmoVmV d Ë`mVyZ OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoÊ`mg _XV hmoVo. `m g§ñWm
gXñ` amîQ´>m§Zm g§H$Q>H$mimV Am{W©H$ _XV XoVmZm OmJ{VH$sH$aU, CXmarH$aU d ImOJrH$aU
ñdrH$maÊ`mg ^mJ nmS>VmV. OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoÀ`m _mÜ`_mVyZ Am§VaamîQ´>r` ì`mnma hmoV
Agë`mZo gXñ` amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$-ì`mnma{df`H$ g§~Y§ {Z_m©U hmoD$Z OmJ{VH$sH$aUmg MmcZm
{_iV Amho. OJmVrc amîQ´>-amÁ`o XoIrc OmJ{VH$sH$aUmMo _mÜ`_ åhUyZ _hÎdmMr ^y{_H$m nma
nmS>rV AmhoV. `m amîQ´>m§Zr EH$Ì `oD$Z AZoH$ Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zm ñWmnZ Ho$ë`m AgyZ `m g§KQ>Zm
gXñ` amîQ´>m§_Ü`o nañnaghH$m`© d nañnamdc§~Z {Z_m©U H$arV AmhoV. `mVyZ OmJ{VH$ ì`dñWm
{Z_m©U hmoÊ`mg _XV hmoV Amho. g§àofU gmYZo, ~mOmanoR>m `mXoIrc {d{dY amîQ´>m§V nañnag§~Y§
{Z_m©U H$arV AmhoV. AmO OJmV {~JaemgH$s` g§KQ>Zm (NGOs) _moR>çm à_mUmda ñWmnZ Pmë`m
AgyZ Ë`mXoIrc {d{dY amîQ´>m§_Ü`o nañnag§~§Y {Z_m©U H$ê$Z OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mV
åhUOoM OmJ{VH$sH$aU KS>dyZ AmUÊ`mV _hÎdmMr ^y{_H$m ~Om{dV AmhoV.
2.4 ñ_aUmW© g§km
~hþamîQ´>r` _hm_§S>i : EH$m amîQ´>mV _w»`mc` Agcoë`m nU {d{dY amîQ´>mV Am{W©H$ ì`dhma
H$aUmè`m CÚmoJg§ñWm.
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm : OJmVrc {d{dY amîQ´>m§Zm {dÎmnwadR>m H$aUmar g§ñWm.
amîQ´> : EH$VoMr ^mdZm Agcocm g_wXm`
g§àofU gmYZo : {dMma, _Vo, kmZ, _m{hVr BË`mXtMo g§H«$_U H$aUmar gmYZo CXm. ao{S>Amo,
Q>r.ìhr., {MÌnQ>, d¥ÎmnÌ
{~JaemgH$s` g§KQ>Zm : emgH$s` `§ÌUoMm ^mJ Zgcocr d godm^mdr d¥ÎmrZo cmoH$mon`moJmMo
H$m`© H$aUmar g§KQ>Zm
41
2.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 1 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) ~ 2) A
3) H$
4) S>
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) EH$m amîQ´>mV _w»` ì`dñWmnH$s` H$m`m©c` Agcoë`m nU Amnë`m emIm§_m\©$V AZoH$
amîQ´>m§V Am{W©H$ ì`dhma H$aUmè`m CÚmoJg§ñWog ~hþamîQ´>r` _hm_§S>i åhUVmV.
2) OJmVrc {d{dY amîQ´>m§Zm {dÎmnwadR>m H$aUmè`m g§ñWog Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm åhUVmV.
3) Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr, OmJ{VH$ ~±H$, OH$mV d ì`mnmamg§~§YrMm gm_mÝ` H$ama.
4) General Agreement on Terifs and Trade
5) AmW©a S>§Ho$c
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 2 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) H$ 2) A
3) S>
4) ~
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) EH$VoMr ^mdZm Agcocm g_wXm` åhUOo amîQ´> hmo`.
2) {dMma, _Vo, kmZ, _m{hVr BË`mXtMo g§H«$_U H$aUmè`m gmYZmg g§àofU _mÜ`_o
åhUVmV.
3) d¥ÎmnÌ, {Z`VH$m{cH$ J«W§ BË`mXr.
4) dñVy d godm `m§Mm {d{Z_` hmoUmao {R>H$mU åhUOo ~mOmanoR> hmo`.
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 3 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) ~ 2) S>
3) H$ 4) A 5) H$
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) emgH$s` `§ÌUoMm ^mJ Zgcocr d godm^mdrd¥ÎmrZo cmoH$mon`moJmMo H$m`© H$aUmar g§ñWm
åhUOo {~JaemgH$s` g§KQ>Zm hmo`.
2) aoS>H«$m°g, _mZdr hŠH$ Am`moJ, AåZoñQ>r B§Q>aZ°eZc BË`mXr.
3) Cn^moJ g§ñH¥$Vr dmT>{dÊ`mMo H$m`© H$aVmV.
42
4) ñH$mD$Q²>g A±S> JmB©S²>g
2.6 ñdmÜ`m`
àíZ 1 : Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1) ~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mr d Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm§Mr OmJ{VH$sH$aUmVrc ^y{_H$m {deX
H$am.
2) amîQ´>-amÁ`o, g§àofU gmYZo d ~mOmanoR>m `m§Mr OmJ{VH$sH$aUmMr _mÜ`_o åhUyZ MMm©
H$am.
3) {~JaemgH$s` g§KQ>Zm§Mr d¡{eîQ>ço d OmJ{VH$sH$aUmVrc ^y{_H$m ñnîQ> H$am.
àíZ 2 : Q>rnm {chm.
1) ~hþamîQ´>r` _hm_§S>io
2) ~«oQ>ZdyS²>g g§ñWm
3) {~JaemgH$s` g§KQ>Zm
4) OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>Zm
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
Appadurai, Arjun (1997) Modernity a Large : Cultural Dimensions of
Globalization, Oxford University Press, New Delhi.
Waters, Malcolm (1996) Globalization, London, Routledge
M§ÐH$m§V I§S>mJio, B. 12 dr g_mOemñÌ, àH$m{eH$m gm¡. _m`mXodr I§S>mJio, gm§Jcr.
43
KQ>H$ 3
OmJ{VH$sH$aU Am{U g§ñH¥$Vr
(Globalization and Culture)
AZwH«$_{UH$m
3.0 C{ÔîQ>o
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 OmJ{VH$sH$aUmMr _yë`o
3.2.2 A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMo àgmaU d àjonU
3.2.3 OmJ{VH$sH$aU Am{U gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU, YwarUÎd Am{U à^wÎd
3.3 gmam§e
3.4 ñ_aUmW© g§km
3.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.6 ñdmÜ`m`
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
3.0 C{ÔîQ>o :
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Vwåhmg
OmJ{VH$sH$aUrMr _yë`o ñnîQ> H$aVm `oVrc.
OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMo àgmaU d àjonU H$go hmoV Amho `mMo
AmH$cZ hmoB©c.
OmJ{VH$sH$aU Am{U gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU, YwarUÎd d à^wËd `m§À`mVrc g§~Y§
{deX H$aVm `oB©c.
44
3.1 àmñVm{dH$
n{hë`m KQ>H$mV AmnU OmJ{VH$sH$aU hr ~hþAm`m_r, gd©ñneu d gd©g_mdoeH$ à{H«$`m
H$er Amho ho nm{hcoco Amho. OmJ{VH$sH$aUmMm _mZdr OrdZmÀ`m gd© joÌmda _moR>m à^md nS>V
Amho. OJmVrc gd© g_mOmVrc AW©ì`dñWm, g_mOì`dñWm, amÁ`ì`dñWm, {ejU à{H«$`m
BË`mXrda OmJ{VH$sH$aUmMm _moR>m à^md nS>V Amho. Ë`mMà_mUo OJmVrb gd©M g_mOmVrb
g§ñH¥$Vtda XoIrb `m à{H«$`oMm à^md nS>bm Amho, nS>V Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m Am{W©H${dÎmr` n¡bà_mUoM Ë`m§Mo gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ n¡by XoIrb g§H$sU© Ago AmhoV. Ho$drZ amo~rÝg `m
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m Aä`mgH$mZo OmJ{VH$sH$aU d g§ñH¥$Vr `m§Mr g{dñVa MMm© Ho$br Amho.
OmJ{VH$sH$aU hr ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWm OJ^a àgmarV/ {dñVmarV H$aUmar à{H«$`m Amho
Am{U `m n«{H«$`oV ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWoMm _mZdr g§ñH¥$Vrda _moR>m à^md nS>bm Amho. Vo
åhUVmV AmO Am{W©H$ ì`dhmam§Mo OmJ{VH$sH$aU hmoV AgyZ Ë`mÀ`m~amo~aM gm§ñH¥${VH$
ê$nm§VaUhr KSy>Z `oV Amho. AmO OJmV gmd©{ÌH$ Ago gm§ñH¥${VH$ CËnmXZo (Universal cultural
Products) hmoV Amho. åhUOoM ^m¡{VH$ dñVwà_mUo g§ñH¥$VrMohr CËnmXZ hmoV Amho. `mg§X^m©V
gmVMr Am{U gmVMr (Saathchi and Saathchi) åhUVm H$s, AmOÀ`m OmJ{VH$sH$aUmÀ`m `wJmV
g§ñH¥$VrMr EH$H|$Ðm{^_wIVm (Cultural Convergence) hmoV Amho. g§ñH¥$Vr hr _mZdmMr OrdZ
OJÊ`mMr nÕVr Amho. OJmVrb àË`oH$ g_mOmMr ñdV…Mr Aer EH$ g§ñH¥$Vr Amho. EH$mMr
g_mOmMr g§ñH¥$Vr BVamhÿZ {^Þ Amho. VWm{n, AmO OmJ{VH$sH$aUmMm à^md nSy>Z {d{dY
g§ñH¥$VrMo {_bZ hmoV Amho. EH$m g§ñH¥$VrVrb KQ>H$VËdm§Mm BVa joÌm_Ü`o àgma hmoV Amho. `mVyZ
EH$ g_mZ OrdZnÕVr åhUOoM g§ñH¥$Vr AmH$mamg `oV Amho. åhUOoM gm§ñH¥${VH$
gOm{V`H$aUmMr (EH${OZgrH$aUmMr) à{H«$`m KSy>Z `oV Amho Am{U `m_Ü`o A_o[aH$Z g§ñH¥$VrMo
à^wËd {XgyZ `oV Amho. OmJ{VH$sH$aUmMo YwarUËd A_o[aHo$H$S>o Agë`mMo {XgVo. EH§$XarV
OmJ{VH$sH$aUmMm g§ñH¥$Vrda à^md nS>bm Amho d nS>V Amho. åhUyZ `m KQ>H$mV Vwåhr
OmJ{VH$sH$aU d g§ñH¥$Vr `m§À`mVrb g§~Y§ mMm Aä`mg H$aUma AmhmV.
3.2 {df` {ddoMZ
àmñVm{dH$mV Z_yX Ho$ë`mà_mUo `m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aU d g§ñH¥$Vr `mVrb g§~Y§
Aä`mgUma AmhmV. {ddoMZmÀ`mÑîQ>rZo `m KQ>H$mMo 4 {d^mJ nmS>bobo AmhoV. n{hë`m KQ>H$mV
OmJ{VH$sH$aUmMr à_wI _yë`o qH$dm JwU{deof (ethos) ñnîQ> Ho$bobo AmhoV. Xþgè`m {d^mJmV
A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMo àgmaU d àjonU OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oVyZ OJ^a H$go hmoV Amho
`mMr MMm© Ho$bobr Amho. {Vgè`m {d^mJmV OmJ{VH$sH$aU Am{U gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU,
YwarUËd d à^wËd `m§Mr MMm© Ho$bobr Amho. Va eodQ>Mm Mm¡Ï`m {d^mJmV OmJ{VH$sH$aU d Ym{_©H$
Midir `m§Mo {ddoMZ Ho$bobo Amho.
3.2.1 OmJ{VH$sH$aUmMr _yë`o (Ethos of Globalization)
`m KQ>H$mV àW_ Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _yë`m§Mr MMm© H$aUma AmhmV. `m {R>H$mUr "_yë`o'
hr g§km B§J«OrVrb Ethos `m eãXmgmR>r n`m©`r åhUyZ dmnabobr Amho. Ethos `m eãXmMm
45
eãXH$moemVrb AW© EImÚm g_wXm`mMr qH$dm g§ñH¥$VrMr d¡{eîQ>o / JwU{deof qH$dm _yë`o /
Zr{V{Z`_ Agm Amho. OmJ{VH$saU hr EH$ gm_m{OH$ n[adV©Z KS>dyZ AmUUmar à{H«$`m AgyZ `m
à{H«$`oMr H$m§hr _yë`o qH$dm JwU{deof AmhoV. Ë`mn¡H$s nwT>rb à_wI _yë`o VrZ AmhoV. 1)
A{Z`§{ÌV qH$dm A{Z~ªY ì`ŠVrñdmV§Í` 2) ì`ŠVrdmX 3) Cn^moJVmdmX qH$dm M§JidmX. `m VrZ
_yë`m§Mr MMm© AmnU AmVm H$aUma AmhmoV.
1) A{Z`§{ÌV qH$dm A{Z~ªY ñdmV§Í`(Uncontrolled Freedom)
ñdmV§Í` ho EH$ _hËdmMo _yë` Amho. `m OJmVrb àË`oH$ ì`ŠVrg ñdmV§Í` Agbo nm{hOo ho
_yë` OmJ{VH$ ñVamda _mÝ` Ho$bobo Amho. ñdmV§Í` hm EH$ _yb^yV hŠH$ Amho ho g§`wŠV
amîQ´>g§KmÀ`m _mZdr hŠH$ gZXoVhr _mÝ` Ho$bobo Amho. VWm{n, H$moUVmhr g_mO Amnë`m gXñ`m§Zm
(ì`ŠVr d g_yhm§Zm) A{Z~ªY ñdmV§Í` XoV Zmhr. ì`ŠVrÀ`m dV©Zmda H$m§hr {Z`§ÌUo qH$dm {Z~ªY
KmVbo OmVmV. `mgmR>rM _mZd g_mOmV {ddmh, Hw$Q>§w~, Y_©, amÁ`, Aem AZoH$ gm_m{OH$ g§ñWm
CX`mg Amboë`m AmhoV. `m g§ñWm ì`ŠVrÀ`m dV©ZmMo {Z`§ÌU dm {Z`_Z H$aVmV. g_mO_mÝ`
nÕVrZo Z dmJUmè`m gXñ`m§Zm {ejm XoÊ`mMr VaVyXhr g_mO H$arV AgVmo. Ë`m_wio ì`ŠVr d
g_yh ho g_mOmMr {Z`§ÌUo qH$dm {Z~ªY nmirV AgVmV. `mMm n[aUm_ åhUyZ ñdmV§Í`mda _`m©Xm
nS>VmV. OJmVrb gd©M g_mOmV H$_rOmñV à_mUmV ì`ŠVrdV©Zmda Aer {Z`§ÌUo KmVbobr
AmhoV. CXm. ì`ŠVrZo H|$ìhm d H$moUmer {ddmh H$amdm, H$moUVo {ejU ¿`mdo, H$moUVm ì`dgm`
H$amdm, H$moR>o dmñVì` H$amdo, H$moU-H$moUVo H$a ^amdoV BË`mXr. Ë`m_wio ì`ŠVrbm A{Z`§§{ÌV
ñdmV§Í` {_iV Zmhr.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mÌ hr {Z`§ÌUo dm ~§YZo EH$Va Xÿa hmoV AmhoV qH$dm {e{Wb
(g¡b) hmoV AmhoV. H$maU OmJ{VH$sH$aU ho g§nyU© ñdmV§Í`mMm nwañH$ma H$aVo. CXm[aH$aU hr
OmJ{VH$sH$aUmer (liberalization) gb§½Z Agbobr à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oV Am{W©H$ d
ì`mnma{df`H$ ì`dhmamdarb gd© {Z~ªY (^m¡Jmo{bH$ d amOH$s`) Xÿa H$ê$Z OJmVrb gd©
amîQ´>m§amîQ´>m§_Ü`o _wŠV Ago nañnag§~§Y {Z_m©U H$aUo A{^àoV Amho. `mMmM AW© Agm H$s
OmJ{VH$sH$aU d CXm[aH$aU `m à{H«$`m A{Z~ªY ñdmV§Í`mMm nwañH$ma H$aVmV.
Xþgar JmoîQ> Aer H$s, OmJ{VH$sH$aU hr à{H«$`m ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWoMm àgma H$aUmar
à{H«$`m Amho. OJmV OoWo ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWm Zmhr VoWo hr AW©ì`dñWm àgmarV H$aÊ`mda
OmJ{VH$sH$aU ^a XoVo. ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWm hrM _wir ì`ŠVrñdmV§Í`mMm nwañH$ma H$aUmar
ì`dñWm Amho. ^m§S>dbemhrV ì`ŠVrbm A{YH$m{YH$ ñdmV§Í` AgVo. g§nÎmr H$_mdUo, {VMm nyU©
Cn^moJ KoUo, Vr dmagm§H$S>o g§H«${_V (hñVm§VarV) H$aUo, qH$dm {VMr {dëhodmQ> bmdUo, Amnë`m
AmdS>rMm ì`dgm` H$aUo, OmñVrV OmñV Z\$m H$_{dUo `m~m~VMo ñdmV§Í` ì`ŠVrbm d g_yhm§Zm
AgVo. amÁ` d BVa g§ñWm§Zr Am{W©H$ ì`dhmamV hñVjon H$ê$ Z`o, ì`ŠVrÀ`m CnH«$_o{ebVobm
nyU© dmd Úmdm Agohr ^m§S>dbemhrMo nwañH$V} _mZVmV. Aem `m ñdmV§Í`mg dmd XoUmè`m
^m§S>dbemhr ì`dñWoMm àMma, àgma dm {dñVma H$aÊ`mMo H$m`© OmJ{VH$sH$aU H$arV Amho.
Ë`m_wio A{Z`§{ÌV ñdmV§Í` ho OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ _yë` Amho Ago åhUVm `oVo.
46
ì`ŠVrbm nyU© ñdmV§Í` Agmdo, {VÀ`mda amÁ`mMr VgoM AÝ` g§ñWm d g§KQ>Zm§Mr ~§YZo
ZgmdrV Ago OmJ{VH$sH$aU _mÝ` H$aVo. àË`oH$ ì`ŠVrg Amnbr BÀN>m, AmdS>, j_Vm, nmÌVm
BË`mXrZwgma Amnbm {dH$mg H$aÊ`mMo ñdmV§Í` Amho Ago hr OmJ{VH$sH$aU _mÝ` H$aVo. àË`oH$
ì`ŠVr hr EH$m {d{eîQ> g_mOmMr dm amîQ´>mMr gXñ` dm ZmJ[aH$ AgyZ {VÀ`mda Ë`m amîQ´>mMr
~§YZo AgVmV hm nma§n[aH$ {dMma OmJ{VH$sH$aUmV _mJo nS>V Mmbbm Amho. H$maU
OmJ{VH$sH$aUmV g§nyU© OJ hmM EH$ g_wXm` (Global Community)Amho Am{U àË`oH$ ì`ŠVr
hr `m OmJ{VH$ g_wXm`mMr gXñ` Amho Ago _mZbo OmV Amho. OmJ{VH$sH$aUmV ì`ŠVrMo _hËd
dmT>V Mmbbo Amho. {Vbm A{Z~ªY ñdmV§Í` Amho hm {dMma à~i ~Zbm Amho. Ë`m_wioM AmO
ì`ŠVr hr ì`mnma, CÚmoJ, ZmoH$ar, {ejU, n`©Q>Z BË`mXrÀ`m {Z{_ÎmmZo OJmV H$moR>ohr OmD$ eH$Vo.
amÁ`XoIrb ì`ŠVrbm Ë`mgmR>r àmoËgmhZ d _XV XoV Amho. EdT>oM Zìho Va {d{dY amîQ´>o hr Cƒ
JwUdÎmoÀ`m naH$s` ZmJ[aH$m§Zm Am_§{ÌV H$arV AmhoV. H$m§hr amîQ´>m§Zr Va Aem naqH$`mZm Xþhoar
ZmJ[aH$Ëd XoÊ`mMr VaVyX Ho$bobr Amho. `mMmM AW© Agm H$s, nydu ì`ŠVrMm {dMma EImÚm
amîQ´>mMm ZmJ[aH$ åhUyZ hmoV Ago. AmOÀ`m OmJ{VH$sH$aUmÀ`m `wJmV ì`ŠVrMm {dMma g§nyU©
OmJ{VH$ g_wXm`mÀ`m g§X^m©V hmoD$ bmJbm Amho. Ë`m_wio ì`ŠVr hr A{YH$ ñdV§Ì, J{Verb d
OmJ{VH$ ~Zbr Amho. {VÀ`mdarb {Z~ªY JiyZ nS>V Mmbbo AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmV ì`ŠVrbm
OJmV H$moR>ohr OmÊ`mMo, H$moR>ohr dmñVì` H$aÊ`mMo, H$moR>ohr OmD$Z {ejU KoÊ`mMo d
CÚmoJì`dgm`` H$aÊ`mMo ñdmV§Í` {_iy bmJbo Amho. Amnë`m AmdS>rZwgma dmñVì`mMo d H$m_mMo
ñWi ~XbÊ`mMo, OJmV hdo VoWo ñWbm§Va H$aÊ`mMo ñdmV§Í` CnbãY Pmbobo Amho. Ë`m_wio
OmJ{VH$sH$aUmV gh^mJ Pmboë`m amîQ´>m§Zr Amnë`m ZmJ[aH$m§Zm naXoemV H$moR>ohr ghOnUo OmVm
`mdo åhUyZ "nmgnmoQ>© d pìhgm' g§~§YrMo {Z`_ {e{Wb Ho$bobo AmhoV. VgoM hdmB© àdmgmMo
ewëH$hr H$_r Ho$bobo Amho. Ë`m_wio ì`ŠVrbm OJmV H$moR>oho OmÊ`mMo nyU© ñdmV§Í` CnbãY Pmbobo
Amho. Amnbo Hw$Qw>§~, Jmd, amîQ´> dm g_mO `m{df`rMr ~m§{YbH$s {e[Wb hmoD$Z _hËdmH$m§jr
ì`ŠVr `m OJmÀ`m H$moUË`mhr ^mJmV ZmoH$arY§Úm§À`m {Z{_ÎmmZo OmD$Z amhmÊ`mMo ñdmV§Í` Cn^moJy
bmJë`m AmhoV.
WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aU ho A{Z~©Y ñdmV§Í`mMm nwañH$ma H$aVo. Ë`m_wio ì`ŠVr{dH$mgmg
_moR>m dmd {_iV Amho. ì`ŠVtMm {dMma {d{eîQ> amîQ´>mÀ`m g§X^m©V Z hmoVm g§nyU© OJmÀ`m g§X^m©V
hmoD$ bmJbm Amho. n[aUm_r, ì`ŠVr hr A{YH$m{YH$ ñd§VÌ, J{Verb d OmJ{VH$ ~Zbr Amho.
2) ì`pŠVdmX (Individualism)
ì`pŠVdmX ho OmJ{VH$sH$aUmMo Xþgao _yë` Amho. ì`pŠVdmX hr EH$ {dMmagaUr AgyZ Vr
g_yh qH$dm g_îQ>r (Collectivity)À`m {hVmnojm ì`ŠVrÀ`m {hVmg A{YH$ _hËd dm àmYmÝ`
XoVo. àË`oH$ ì`ŠVrg ñdV…Mo OmñVrV OmñV {hV gmÜ` H$aÊ`mMm hŠH$ Amho Ago ì`{ŠVdmX
_mZVmo. OmJ{VH$sH$aU hr à{H«$`m ì`pŠVdmXmMm nwañH$ma H$aVo, Ë`mbm àmoËgmhZ XoVo. ì`ŠVrZo
Amnbo Hw$Qw>§~, g_wXm`, amîQ´> [¨H§$dm g_mO `m§À`m{hVmnojm ñdV…À`m {hVmg àmYmÝ` Úmdo,
ñdV…nojm AÝ` H$m§hrhr _hËdmMo Zmhr Ago ì`pŠVdmX _mZVmo. Ë`m_wio H$moUË`mhr g_yhmH$Sy>Z
qH$dm g_îQ>rH$Sy>Z Amnë`m {dH$mgmÀ`m _mJm©V AS>Wio AmUbo OmV AgVrb Va Vo Xÿa H$ê$Z
47
ì`ŠVrZo ñdV…Mm {dH$mg gmÜ` H$amdm `m JmoîQ>rg OmJ{VH$saUmMr à{H«$`m àmoËgmhZ XoVo. Ë`m_wio
ì`pŠVdmX ho `m à{H«$`oMo _yë` qH$dm JwUd¡{eîQ>ç R>aVo.
^m§S>dbemhr AW©ì`dñWoMm àgma/{dñVma H$aÊ`mgmR>r OJmVrb ^m§S>dbemhr amîQ´>m§Zr
OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$ Ho$bobr Amho. ^m§S>dbemhr ì`pŠVdmXmMm nwañH$ma H$aVo. àË`oH$
ì`ŠVrg ImOJr g§nÎmr {_i{dÊ`mMm, YmaU H$aÊ`mMm {VMm Cn^moJ KoÊ`mMm VgoM {VMr
{dëhodmQ> bmdÊ`mMm nyU© A{YH$ma Amho Ago ^m§S>dbemhr _mZVo. Aem A{YH$mamZo gd© ì`ŠVtMm
{dH$mg hmoVmo Am{U n`m©`mZo g§nyU© g_mOmMm/XoemMmhr {dH$mg hmoVmo Agohr ^m§S>dbemhr _mZVo.
Ë`m_wio àË`oH$ ì`ŠVrZo ñdV…À`m {hVmMm {dMma H$amdm, ñdV…Mm {dH$mg KS>dyZ AmUmdm Am{U
Ë`m_Ü`o g_mOmZo/XoemZo AS>Wio AmUy Z`oV `mMm ì`pŠVdmX nwañH$ma H$aVmo. amÁ` qH$dm BVa
H$moUË`mhr g§ñWoZo ì`pŠV{dH$mgmda {Z~ªY Kmby Z`oV. CbQ> ì`pŠV{dH$mgmÀ`m _mJm©V `oUmao
AS>Wio Xÿa H$amdoV, ì`pŠV{dH$mgmR>r _XV, _mJ©Xe©Z d àmoËgmhZ Úmdo `m JmoîQ>rMm nwañH$ma
ì`pŠVdmX H$aVmo.
Aem `m ì`pŠVdmXmg OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m hr OmoaXma MmbZm XoV Amho. ì`ŠVrZo
Amnë`m Hw$Qw>§~, g_wXm`, amîQ´> `mgma»`m g_îQ>r{df`rÀ`m {ZîR>m§Mm Ë`mJ H$ê$Z ñd{dH$mgmgmR>r
qH$dm ñdV…do {hV gmÜ` H$aÊ`mgmR>r OJmÀ`m H$moUË`mhr ^mJmV ñWbm§VarV ìhmdo Aem _VmMm
nwañH$ma OmJ{VH$sH$aU H$arV Amho. AWm©V ì`pŠVdmX ho H$m§hr ZdrZ _yë` Zmhr.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`og àma§^ hmoÊ`mnyduM ho _yë` ApñVËdmV Ambobo Amho. B§½b§S>_Yrb
{dMmad§V ~|W_, Ooåg {_ëb, Oo. Eg. {_ëb, h~©Q>© ñnoÝga BË`mXtZr ì`pŠVdmXmMm [H§$dm
ì`pŠVñdmV§Í`dmXmMm nwañH$ma Ho$bm. àË`oH$ ì`ŠVrg ñd{hV gmÜ` H$aÊ`mMo nyU© ñdmV§Í` AgVo.
BVa ì`ŠVr d g§ñWm§Zr (emgZ dm amÁ`g§ñWoZohr) ì`ŠVrÀ`m {hVmg ~mYm/AS>Wim AmUy Z`o
Ago _V Ë`m§Zr _m§S>bo. `mVyZM nwT>o A°S>_ pñ_W (AW©emñÌmMm OZH$) `m§Zr {Zh©ñVjonmMo
VËd(Laissez Faire Doctrine) _m§Sy>Z Ago à{VnmXZ Ho$bo H$s, ì`ŠVrbm Am{W©Š joÌmV nyU©
ñdmV§Í` Agmdo, gaH$maZo Am{W©H$ joÌmV hñVjon H$ê$ Z`o. g§ajU, Ý`m`, H$m`Xm, MbZ, {dXoer
g§~§Y, añVo, H$mbdo BË`mXr joÌo gmoSy>Z D$d©arV gd© joÌmV emgZmZo ImOJr H$V©¥Ëdmg nyU© dmd
Úmdm. `mVyZM CXma_VdmX d CXmarH$aUmMr gwédmV Pmbr. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV CXmarH$aU
d ImOJrH$aUmMm nwañH$ma Ho$bm OmVmo. ImOJr CÚmoOH$m§Zr hdm Vmo CÚmoJ gwê$ H$amdm, hdo VodT>o
CËnmXZ H$amdo, hdr VoWo hdr VodT>r {Z`m©V H$amdr, Ë`mÛmao A{YH$m{YH$ CËnÞ d Z\$m {_idmdm
Am{U ñdV…Mo {hV gmÜ` H$amdo, ñdV…Mm {dH$mg KS>dyZ AmUmdm `mMm nwañH$ma OmJ{VH$sH$aUmV
Ho$bm OmVmo. Ë`m_wioM ì`pŠVdmX ho OmJ{VH$sH$aUmMo EH$ _yë` R>aVo.
3) Cn^moŠVmdmX(Consumerism)
Cn^moŠVmdmX ho OmJ{VH$sH$aUmMo {Vgao _yë` Amho. Cn^moŠVmdmXmg _amR>rV J«mhH$dmX VgoM
M§JidmX Agohr åhUVmV. Cn^moŠVmdmX hr lÕm Amho. `m lÕoZwgma dñVy d godm§Mr IaoXr H$ê$Z
Ë`m§Mm A{YH$m{YH$ Cn^moJ KoUo hr JmoîQ> `mo½` dm Mm§Jbr _mZbr OmVo. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
à{H«$`oV ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWoMm àgma dm {dñVma Ho$bm OmV Amho. åhUOoM OmJ{VH$sH$aU hr
^m§S>dbemhrMm nwañH$ma H$aUmar à{H«$`m Amho. ^m§S>dbemhr hr A{YH$m{YH$ CËnmXZ H$aUo,
48
A{YH$m{YH$ Cn^moJ KoUo `m JmoîQ>tMm nwañH$ma H$aVo. OmñVrV OmñV Z\$m (Profit) {_i{dUo ho
^m§S>dbemhrMo _w»` C{X²XîQ> Amho. Ë`m_wio A{YH$ Z\$m {_i{dÊ`mgmR>r A{YH$ CËnmXZ H$aUo,
Ë`mMr {dH«$s H$aUo, Ë`mgmR>r Om{hamVrÛmao bmoH$m§Zm CËnmXZo IaoXr H$aÊ`mg àd¥Îm H$aUo d Ë`m
CËnmXZm§Mm A{YH$m{YH$ Cn^moJ KoUo (dmna H$aUo) `mda ^m§S>dbemhr ^a XoVo.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV bmoH$m§Zm A{YH$m{YH$ Cn^moJdmXr/ M§JidmXr ~Z{dÊ`mMm à`ËZ
Ho$bm OmV Amho. ì`ŠVtZm A{YH$m{YH$ Cn^moJmÀ`m M¡ZrÀ`m dñVy IaoXr H$aÊ`mg àd¥Îm Ho$bo OmV
Amho. Ë`mgmR>r AË`mYw{ZH$ V§ÌkmZmMm dmna H$ê$Z CÎm_moÎm_ dñVy d godm {Z_m©U Ho$ë`m OmV
AmhoV. H¥${Ì_ JaOm {Z_m©U H$ê$Z ZdZdrZ CËnmXZo bmoH$m§À`m _mWr _mabr OmV AmhoV. CXm.
ñdÀN>VogmR>r gm~UmMr JaO Amho. nU Ë`m_Ü`o {d{dYVm AmUyZ doJdoJi`m àH$maÀ`m gm~Um§Mr
CËnmXZ Ho$bo OmV Amho. (CXm. H$nS>çmgmR>r doJim gm~U, ñZmZmgmR>r doJim gm~U, Ho$gm§gmR>r
doJim gm~U, ~mbH$m§gmR>r doJim gm~U B.) Am{U J«mhH$m§Zm AmH${f©V H$ê$Z hr CËnmXZo IaoXr
H$aÊ`mg àd¥Îm Ho$bo OmV Amho. nydu bmoH$ H$mQ>H$ga H$arV. Amnbo CËnÞ nmhÿZ IM© H$arV. H$O©
H$mTy>Z JaOm nyU© H$aUo A`mo½` _mZbo OmB©. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mÌ ì`ŠVrbm M¡ZrÀ`m
dñVy IaoXr H$aÊ`mgmR>r H$O© nwadR>m Ho$bm OmV Amho. H$O©nwadR>çmÀ`m gw{dYm dmT>{dë`m OmV
AmhoV. OwO~r H$mJXn§ÌmÀ`m AmYmao H$O© XoUmè`m {dÎmg§ñWmMr ~mOmamV g§»`m dmT>br Amho.
"EH$mda EH$ _mo\$V' Aem `moOZmÛmao JaO ZgVmZm hr OmXm dñVy IaoXr H$aÊ`mg ^mJ nmS>bo OmV
Amho. H$O© H$mT>m nU M¡Z H$am Aer _mZ{gH$Vm {Z_m©U Ho$br OmV Amho. "dmnam Am{U \o$Hy$Z Úm'
(Use and throw)VgoM "OwZo Úm Zdo KoD$Z Om' Aem KmofUm§Ûmao bmoH$m§Zm ZdZdrZ dñV§yÀ`m
IaoXrgmR>r àd¥V Ho$bo OmV Amho. AemàH$mao Cn^moŠVmdmX ho EH$ OmJ{VH$sH$aUmMo _yë` ~Zbo
Amho. bmoH$m§Zm Cn^moŠVmdmXr ~Z{dbo VaM A{YH$ CËnmXZmÛmao A{YH$ Z\$m ho ^m§S>dbemhrMo
C{X²XîQ> gmÜ` hmoD$ eH$Vo.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ-H«$_m§H$ 1
A) ~hþn`m©`r àíZ
1) OmJ{VH$sH$aU hr H$moUË`m àH$maÀ`m AW©ì`dñWoMm àgma H$aUmar à{H«$`m Amho?
A) g_mOdmXr ~) {_l
H$) ^m§S>dbemhr S>) H¥$fràYmZ
2) OmJ{VH$sH$aUmer g§b½Z AgUmar à{H«$`m H$moUVr Amho?
A) g§ñH¥$VrH$aU
~) CXmarH$aU
H$) nmpíM_mË`H$aU
S>) AmYw{ZH$sH$aU
3) ì`pŠVdmXmMm nwañH¥$Vm© H$moU Amho?
A) ~|W_
~) _mñH©$
H$) bo{ZZ
S>) _mAmo
4) {Zh©ñVjonmMo YmoaU H$moUr _m§S>bo?
A) Ooñg {_ëb ~) Oo. Eg. {_ëb H$) bm°H$
S>) A°S>_ pñ_W
49
5) ^m§S>dbemhrMo _w»` C{X²XîQ> H$moUVo Amho?
A) Z\$m H$_mdUo
~) godm XoUo
H$) {Zdm©h Mmb{dUo
S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) OmJ{VH$sH$aUmMr à_w»` _yë`o gm§Jm.
2) ì`ŠVrdmX H$moUmÀ`m {hVmg A{YH$ àmYmÝ` XoVmo?
3) AW©emñÌmMm OZH$ H$moU Amho?
4) Cn^moŠVmdmX åhUOo H$m`?
3.2.2 A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMo àgmaU d àjonU
OmJ{VH$sH$aUmMr _yë`o Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aHo$À`m
_yë`ì`dñWoMo OJ^a àgmaU d àjonU H$go Ho$bo OmV Amho ho g_OmdyZ KoUma AmhmV.
OmJ{VH$sH$aU hr gm_m{OH$ n[adV©Z KS>dyZ AmUUmar à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oV OJmVrb
amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ nañnag§~Y§ {Z_m©U Ho$bo OmV AmhoV Am{U Aem
nañnag§~§YmVyZ g§nyU© OJmMr EH$M ì`dñWm (World of global system) {Z_m©U H$aÊ`mda ^a
{Xbm OmV Amho. VËdV… OmJ{VH$sH$aUmV åhUOoM OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`m_Ü`o OJmVrb
gd© amîQ´>m§Mm g_mZ gh^mJ AgUo A{^àoV Amho. àË`jmV _mÌ `m à{H«$`oV H$m§hr WmoS>çm {dH${gV
amîQ´>m§Mo à^wËd qH$dm dM©ñd Agë`mMo {XgyZ `oV.o `m {dH${gV amîQ´>mn¡H$s A_o[aH$m (U.S.A.) ho
amîQ´> _hmeŠVr(Super power) _mZbo OmV AgyZ `m amîQ´>mMo gdm©V OmñV à^wËd Agë`mMo
AmT>iVo. Ë`m_wio H$m§hr {dMmad§V d {Q>H$mH$ma Ago åhUVmV H$s OmJ{VH$sH$aU hr àgmaUmMr
(diffusion) à{H«$`m AgyZ {VÀ`m_Ü`o A_o[aHo$À`m g§ñH¥$VrMm d _yë`ì`dñWoMm BVa amîQ´>m§_Ü`o
àgma Ho$bm OmV Amho. H$m§hr Q>rH$mH$ma `mnwT>o OmD$Z Ago åhUVmV H$s, OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
_mÜ`_mVyZ A_o[aH$m ho amîQ´> Ë`mMr Am{W©H$, amOH$s`, gm_m[OH$ d gm§ñH¥${VH$ _yë`o d YmoaUo
(Values and policies) BVa amîQ´>m§da {deofV… {dH$gZerb amîQ´>m§da bmXV Amho. JrbnrZ `m
{dMmad§VmZo `mM X¥pîQ>H$moZmVyZ OmJ{VH$sH$aUmMr ì`m»`m {Xbobr Amho. Vo åhUVmV, à^wËdembr
amîQ´>m§Zr {dH$gZerb amîQ´>m§da Amnbr AW©ì`dñWm d g§ñH¥$Vr bmXÊ`mMm Ho$bobm à`ËZ åhUOo
OmJ{VH$sH$aU hmo`.'' {Q>H$mH$mam§Mo ho _V g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r àW_ àgmaU, àjonU d
_yë`ì`dñWm `m VrZ g§km§Mm AW© WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoUo C{MV R>aVo.
1) àgmaU (Diffusion)
àgma qH$dm àgmaU hr gm_m{OH$ n[adV©ZmMr à{H«$`m Amho. O|ìhm XmoZ g_mO qH$dm g_yh
EH$_oH$m§À`m g§nH$m©V `oVmV V|ìhm Ë`mVrb EH$m g_yhmMr {deofV… à^mdembr g_yhmMr gm§ñH¥${VH$
VËdo (Culture traits) Xþgè`m g_yhmH$Sy>Z AmË_gmV Ho$br OmVmV. `m à{H«$`ogM àgmaU Ago
åhUVmV. `m à{H«$`oV EH$m g_yhmMr gm§ñH¥$VrH$ VËdo hr Xþgè`m g_yhmV àgm[aV hmoVmV. CXm.
{~«{Q>e amOdQ>rV ^maVr`m§Mm {~«{Q>e bmoH$m§er g§nH©$ Ambm Am{U ^maVr`m§Zr [~«{Q>e g§ñH¥$VrVrb
AZoH$ KQ>H$VËdo (CXm. {~«{Q>em§Mr doe^yfm, Ho$e^yfm, ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`r, A{^dmXZmMo àH$ma,
50
{eîQ>mMma, _yë`o, {dMmagaUr B.) ñdrH$mabr. `mMmM AW© Agm H$s {~«{Q>e g§ñH¥$VrVrb
KQ>H$VÎdm§Mm ^maVr` g_mOmV àgma Pmbm Am{U AmO hr KQ>H$VËdo ^maVr` g§ñH¥$VrMm EH$ ^mJ
~Zbr AmhoV. CXm pñÌ`m§Zr Ho$g H$mnUo, nwéfm§Zr Ho$g dmT>{dUo, S>m`qZJ Q>o~bda ~gyZ
H$mQ>çmM_À`mZr ImUo, Yw_«nmZ d _ÚnmZ {Z{fÕ Z _mZUo, ñÌrnwéfmZr gmd©O{ZH$ {R>H$mUr Z¥Ë`
H$aUo dm AmqbJZ XoUo BË`mXr. nmíMmË` bmoH$m§À`m/{~«{Q>em§À`m gm§ñH¥${VH$ KQ>H$VËdm§Mo AZwH$aU
H$aÊ`mÀ`m `m à{H«$`og E_. EZ. lr{Zdmg `m§Zr nmpíM_mË`rH$aU Ago åhQ>bo Amho.
nmpíM_mË`rH$aU hr nmpíM_mË` g§ñH¥$VrMm ^maVr` g_mOmV àgma hmoÊ`mMrM à{H«$`m Amho.
(`m{R>H$mUr EH$ JmoîQ> bjmV KoVbr nm{hOo H$s àgmaUm_Ü`o H$m§hr doim à^mdembr g_yhXoIrb
Xþgè`m g_yhmÀ`m H$m§hr gm§ñH¥${VH$ KQ>H$VËdm§Mm ñdrH$ma H$arV AgVmo). OmJ{VH$sH$aUmMo H$m§hr
{Q>H$mH$ma Ago åhUVmV H$s OmJ{VH$sH$aU hr XoIrb AerM EH$ àgmaUmMr à{H«$`m AgyZ `m
à{H«$`oV A_o[aH$Z gm§ñH¥${VH$ KQ>H$VËdm§Mm BVa amîQ´>m§_Ü`o àgma Ho$bm OmV Amho.
àjonU (Projection)
àjonU åhUOo EImÚm ì`ŠVrÀ`m qH$dm g_yhmÀ`m H$ënZm, _Vo, YmoaUo, ^mdZm, A{^d¥Îmr
BË`mXr JmoîQ>r BVam§À`mnwT>o _m§S>Uo hmo`.OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aH$m d BVa {dH${gV amîQ´>o Amnë`m
H$ënZm, _Vo, YmoaUo, ^mdZm, A{^d¥Îmr BË`mXr BVa amîQ´>m§À`m g_moa _m§S>rV Amho.
_yë`ì`dñWm (Value System)
àË`oH$ g_mOmMr ñdV…Mr Aer EH$ _yë`ì`dñWm AgVo. Á`m _mZX§S>mÀ`m qH$dm {ZH$fm§À`m
AmYmao AmnU H$moUË`mhr ~m~VrV `mo½`-A`mo½`, BîQ>-A{ZîQ>, Mm§Jbo-dmB©Q> Agm ^oX H$aVmo
Ë`m§Zm _yë`o Ago åhUVmV. h°[a Om°ÝgZÀ`m _Vo, _yë` ho EH$ Ago gm§ñH¥${VH$ d d¡`pŠVH$ _mZX§S>
Amho H$s, Á`mÀ`m AmYmao AmnU doJdoJi`m JmoîQ>t_Ü`o VwbZm H$ê$Z H$m§hr JmoîQ>r _mÝ` d BVa
A_mÝ`, H$m§hr Mm§Jë`m d BVa dmB©Q>, H$m§hr ~amo~a Va BVa MyH$ R>a{dVmo. g_Vm, ñdmV§Í`, ~§YwËd,
Ý`m`, _mZdVm, Y_©{ZanojVm BË`mXr _yë`o AmhoV. `m _yë`m§Zm AZygê$Z bmoH$m§Zr dV©Z H$amdo Aer
Anojm AgVo. AWm©V _yë`o hr gmnoj (relative) ñdê$nmMr AgVmV. åhUOo ñWiH$mimZwgma
~XbUmar AgVmV. EH$m ñWir (g_mOmV) d EH$m H$mir (H$mbI§S>mV) Omo _mZX§S> _yë` _mZbo
OmVo VmoM _mZ§XS> BVa ñWir d H$mir _yë` _mZbo OmB©b Ago Zmhr. CXm. nydu `wÕ H$aUo åhUOo
qhgm H$aUo `mo½` _mZbo Omh©. AmO _mÌ bmoH$emhr g_mOmV `wÕ åhUOoM qhgm A`mo½` _mZbr
OmVo. H$maU Aqhgm ho bmoH$emhr g_mOmVrb _yë` Amho. doJdoJù`m g_mOmMr doJdoJir _yë`o
AgVmV d àË`oH$ g_mOmg AmnbrM _yë`o `mo½` dmQ>V AgVmV. H$m§hr g_mO {deofV…
à^mdembr dm eŠVrembr g_mO Amnë`m _yë`m§Mm BVa g_mOmV àgma H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV
AgVmo. H$m§hrdoim Vmo Amnbr _yë`o BVam§da bmXÊ`mMm (àjo{nV H$aÊ`mMm) à`ËZ H$arV AgVmo.
OmJ{VH$sH$aU åhUOo A_o[aHo$À`m _yë`ì`gñWoMo àgmaU d àjonU Amho …
`m KQ>H$mÀ`m àma§^r åhQ>ë`mà_mUo OmJ{VH$sH$aU hr A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMm BVa
amîQ´>m§_Ü`o àgma d àjonU H$aÊ`mMr à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oV A_o[aH$m ho amîQ´> à^mdembr AgyZ
Vo Amnbr _yë`o hr BVa amîQ´>m§_Ü`o àgmarV d àjo{nV H$arV Amho.
51
A_o[aH$m ho EH§$ {dH${gV amîQ´> Amho. `m amîQ´>m§Mr AW©ì`dñWm d g_mOì`dñWm hr
^m§S>dbemhrda AmYmaobobr Amho. ^m§S>dbemhr hr ì`ŠVrñdmV§Í`mÀ`m _yë`mg _hËd XoVo. ì`ŠVr
hr ñdV§Ì Amho {Vbm Amnë`m AmdS>rMm CÚmoJY§Xm H$aÊ`mMo, ImOJr _mb_Îmm YmaU H$aÊ`mMo,
{VMm Cn^moJ KoÊ`mMo, Amnë`m dmagm§Zm Vr hñVm§VarV H$aÊ`mMo qH$dm {VMr {dëhodmQ> bmdÊ`mMo
nyU© ñdmV§Í` Amho Ago ^m§S>dbemhr _mÝ` H$aVo. Ë`m_wio A_o[aH$m d BVahr ^m§S>dbemhr amîQ´>o hr
_moR>_moR>çm CÚmoJY§ÚmVyZ CËnm{XV Ho$boë`m dñVy§ OmJ{VH$ ~mOmanoR>oV {dHy$Z A{YH$m{YH$ Z\$m
H$_mdÊ`mda ^a XoVmV. Amnbo ho C{X²XîQ> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r amîQ>´>o OmJ{VH$sH$aUmMm nwañH$ma
H$arV AmhoV. Amnë`m Am¡Úmo{JH$ CËnmXZmMr {d{dY amîQ´>m§_Ü`o {dH«$s ìhmdr åhUyZ A_o[aH$m d
BVa ^m§S>dbemhr amîQ´>o ì`pŠVdmX ì`pŠVñdmV§Í`, Cn^moŠVmdmX (M§JidmX) BË`mXr _yë`o BVa
amîQ´>m§_Ü`o àgm[aV d àjo{nV H$arV AmhoV. Amnë`m Am¡Úmo{JH$ CËnmXZmg J«mhH$ {_imdm åhUyZ
hr amîQ´>o bmoH$m§À`m _Zmda Cn^moŠVmdmXr/ M§JidmXr _yë`o q~~{dÊ`mMm à`ËZ H$arV AmhoV.
àË`oH$ g_mOmMo/amîQ´>m§Mo {d{eîQ> Ago ^m¡{VH$/^m¡Jmo{bH$ n`m©daU AgVo. Ë`m n`m©daUmbm
AZwHy$b R>aob AgoM AmMaU Ë`m g_mOmÀ`m gXñ`m§Zr H$aUo Amdí`H$ Am{U åhUyZ `mo½` AgVo.
CXm. CîUH${Q>~§YmVrb bmoH$m§Zr gwVr H$nS>o Va erVH$Q>r~§YmVrb bmoH$m§Zr bmoH$arMr H$nS>o dmnaUo
{hVH$mH$maH$ AgVo. H$nS>çmà_mUoM ImÊ`m{nÊ`m~m~VÀ`m gd`r qH$dm AmMaUàH$ma ho
n`m©daUmer gwg§JV AgUmao Agmdo bmJVmV. àË`oH$ g_mOmMr `m~m~VMr H$m§hr ñdV…Mr _yë`o
AmhoV. VWm{n, OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV A_o[aH$m Amnbr dV©Z{df`H$ _yë`o (doe^yfm
ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`r B.) BVa g_mOm§da bmXrV Amho, àgmarV, àjo{nV H$arV Amho. `mVyZ
Amamo½`{df`H$ H$m§hr J§^ra g_ñ`m CX²^dy bmJë`m AmhoV. CXm. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV
^maVmVrb IoS>çmnmS>çmVXoIrb df©^a (gd© G¥$Vy§_Ü`o) erVno`o (H$moëS>qS´>Šg) d AmB©g{H«$_
CnbãY Pmbr AmhoV. Am{U VéU {nT>rhr AJXr W§S>rÀ`m {XdgmVhr Ë`m§Mo godZ H$ê$ bmJbr
Amho. nmíMmË` g_mOmVrb \$mñQ>\y$S> godZmMr H$ënZm {dH$gZerb g_mOmV bmoH${à` hmoV Amho.
_°H$S>moZmëS> `m ~hþamîQ´>r` H§$nZrMo \$mñQ>\y$S> (ImÚnXmW©) nwa{dUmar hm°Q>oëg OJ^a gwê$ Pmbr
AgyZ Ë`m§Mo godZ H$aÊ`mMr \°$eZ (gd`) bmoH${à` hmoV Amho. ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`tMo hiyhiy
_°ŠS>moZmëS>rH$aU (McDonaldisation) hmoV Mmbbo Amho. Am{U nma§n[aH$ ImÚnXmWmªMr {Z{_©V
_mJo nS>V Mmbbr Amho. ImÊ`m{nÊ`mà_mUoM A_o[aH$Z H$nS>o (OrÝg, Q>r eQ>©, ~a_yS>m) àdmgr
~°½O, IoimMm nmoemI, ~yQ> d gm{hË` hr OJ^amVrb amîQ´>mV In{dbr OmV AmhoV. A_o[aHo$Vrb
Am¡fYo d hdm~§X ImÚnXmW© XoIrb OJ^a bmoH${à` hmoV AmhoV. nmíMmË` amîQ´>mVrb {deofV…
A_o[aHo$Vrb dñVy§Mm dmna H$aUo d VoWrb ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`rMm A§JrH$ma H$aUo hr JmoîQ> `mo½`
d à{VîR>oMr Amho Ago Om{hamVrÀ`m _mÜ`_mVyZ {d{dY amîQ´>m§Vrb bmoH$m§À`m _Zmda q~~{dbo OmV
Amho. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUmV ImUo{nUo, nmoemI BË`mXr~m~VMr Ao_o[aH$Z _yë`o BVa amîQ´>m§V
àgm[aV d àjo{nV Ho$br OmV AmhoV. AWm©V hr _yë`o ñWm{ZH$ n`m©daUmer {dg§JV Agë`mZo
Amamo½`mg KmVH$ R>ê$ eH$VmV `mMo ^mZ (OmUrd) AZoH$m§Zm Zmhr. Á`m§Zm `mMo ^mZ Amho Ë`m§Mr
pñWVr "H$iV` nU diV Zmhr'Aer Amho.
Ho$di ImUo{nUo d nmoemIm~m~VMrM _yë`o Zìho Va {ddmh, Hw$Qw>§~, {ejU, Y_©
BË`mXr~m~VMr A_o[aH$Z _yë`o XoIrb OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_mVyZ BVa amîQ´>m§V àgmarV hmoD$
52
bmJbr AmhoV. H$[aAagmR>r A{ddmhrV amhUo qH$dm Ceram {ddmh H$aUo, {ddmh Z H$aVmM ñÌr
nwéfmZr EH$Ì amhmUo (Live in relationship), {H$aH$moi H$maUmñVd KQ>ñ\$moQ> KoUo d nwZ{d©dmh
H$aUo, g_qbJr g§~Y§ R>odUo d Ë`mMr H$~wbr XoUo, {ddmhmZ§Va AnË` hmoD$ Z XoU,o H|$Ð Hw$Q>§w~
ñWmnZ H$aUo, d¥Õ _mVm{nË`m{df`rÀ`m H$V©ì`m§H$S>o Xþb©j H$aUo BË`mXr _yë`m§Mm à^md
{dH$gZerb amîQ´>m§da nS>V Amho. VgoM A_o[aHo$Vrb {ejU{df`H$ _yë`o d YmoaUo `m§Mmhr àgma
OmJ{VH$sH$aUm_Ü`o Ho$bm OmV Amho. n[aUm_r, {dH$gZerb amîQ´>m§Vrb AZoH$ ~w{Õ_mZ VéU ho
Cƒ{ejUmgmR>r A_o[aHo$V OmÊ`mg àmYmÝ` XoD$ bmJbo AmhoV. {deof åhUOo Ë`mVrb AZoH$
{dÚmWu ho {ejU nyU© Pmë`mZ§Va ZmoH$arÀ`m {Z{_ÎmmZo A_o[aHo$VM H$m`_Mo dmñVì` H$aÊ`mg
àmYmÝ` XoD$ bmJbo AmhoV. Amnbr _wbo hr {ejUmgmR>r dm ZmoH$argmR>r A_o[aHo$V AmhoV hr JmoîQ>
{dH$gZerb amîQ´>m§Vrb nmbH$m§Zm à{VîR>oMr dmQy> bmJbr Amho. `mdê$Z A_o[aH$Z OrdZ nÕVrMm
d OrdZ _yë`m§Àmm à^md d àgma H$gm dmT>V Amho ho bjmV `oVo.
A_o[aHo$À`m gm_m{OH$ _yë`m§à_mUoM amOH$s` _yë`m§Mmhr àgma OmJ{VH$sH$aUmVyZ hmoV Amho.
H$m§hr {Q>H$mH$mam§À`m _Vo Va OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_mVyZ A_o[aH$m Amnbr amOH$s` _yë`o d
Ü`o`YmoaUo hr BVa amîQ´>m§da bmXrV Amho. A_o[aHo$_Ü`o bmoH$emhr amOH$s` ì`dñWm Amho. Á`m
amîQ´>m§V bmoH$emhr amOH$s` ì`dñWm Zmhr VoWo hr ì`dñWm gwê$ H$aÊ`mMm IQ>mQ>mon A_o[aH$m
H$aVmZm {XgVo. OJmV em§VVm amIÊ`mMr O~m~Xmar Ho$di AmnbrM Amho Aem WmQ>mV A_o[aH$m
hr BVa amîQ´>m§À`m amOH$maUmV hñVjon H$arV Amho. CXm. A\$JmUrñWmZ, BamU, Hw$doV BË`mXr
amîQ´>mV A_o[aHo$Zo Ho$bobm hñVjon gd©lyV Amho. AZoH$ {dH$gZerb amîQ´>m§Zm Am{W©H$ d eñÌAñÌm§Mr _XV H$ê$Z Ë`m§Zm Amnë`m A§H$sV R>ody nmhmVo Amho. Xþgè`m _hm`wÕmZ§Va ñdV§Ì Pmboë`m
^maVmgma»`m AZoH$ {dH$gZerb Xoem§Zr g_mOdmXr d H$ë`mUH$mar YmoaUmMm ñdrH$ma Ho$bm.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mÌ A_o[aH$m Aem amîQ´>m§Zm OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r`
ZmUo{ZYrH$Sy>Z H$O© XoVmZm g_mOdmX d H$ë`mÊmH$mar YmoaUmMm Ë`mJ H$aÊ`mg ^mJ nmS>rV Amho.
{d{dY H$ë`mUH$mar `moOZm d AZwXmZo ~§X H$aÊ`mg [H§$dm Ë`m_Ü`o H$nmV H$aÊ`mgmR>r X~md
Q>mH$sV Amho.
OmJ{VH$sH$aUmÛmao nmíMmË` g_mOmVrb B§J«Or ^mfm BVa amîQ´>m§_Ü`o bmoH${à` hmoD$ bmJbr
Amho. OmJ{VH$sH$aUmV B§J«Or ^mfog AVmoZmV _hËd Ambo Amho. amîQ´>mamîQ´>m§_Ü`o hmoUmè`m Am{W©H$
d ì`mnma{df`H$ ì`dhmamV B§J«Or ^mfoMm dmna hmoV Amho. Ë`m_wio B§J«Or ^mfm ~mobUo, {VÀ`mVyZ
{ejU KoUo, Am§VaamîQ´>r` ñVamda EImÚm ì`ŠVr dm g§KQ>Zoer B§J«OrVyZ g§nH©$ gmYUo `m JmoîQ>r
Amdí`H$ d à{VîR>oÀ`m _mZë`m OmD$ bmJë`m AmhoV. MrZgma»`m gmå`dmXr amîQ´>mVhr B§J«Or
^mfoMo àM§S> AmH$f©U dmQy> bmJbo Amho. Ë`mMm n[aUm_ åhUyZ ñWm{ZH$ ^mfoH$S>o Ë`m§Mo Xþb©j hmoD$
bmJbo Amho. EdT>oM Zìho Va ñWm{ZH$ ^mfoVyZ ~mobUo d {ejU KoUo ho _mJmgbonUmMo bjU dmQy>
bmJbo Amho.
AemàH$mao OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_mVyZ A_o[aHo$À`m _yë`m§Mo BVa amîQ´>m§_Ü`o àgmaU d
àjonU hmoV Amho.
53
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ : H«$_m§H$ 2
A) ~hþn`m©`r àíZ
1) H$moUVo amîQ´> _hmeŠVr _mZbo OmVo?
A) a{e`m
~) A_o[aH$m
H$) B§½b§S>
S>) MrZ
2) {~«{Q>em§À`m gm§ñH¥$VrH$ KQ>H$VËdm§Mo AZwH$aU H$aÊ`mÀ`m à{H«$`og lr{ZdmgZ `m§Zr H$m`
åhQ>bo Amho?
A) g§ñH¥$VrH$aU
~) OmJ{VH$sH$aU
H$) AmYw{ZH$sH$aU
S) nmpíM_mË`rH$aU
3) _yë`o hr H$moUË`m ñdê$nmMr AgVmV?
A) {Zanoj
~) gmnoj
H$) {deof
S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
4) ^m§S>dbemhr H$moUË`m _yë`mg _hËd XoVo?
A) ì`pŠVñdmV§Í` ~) g_mOdmXr
H$) gmå`dmXr
S>) g_mOH$ë`mU
5) A_o[aHo$V H$moUË`m àH$maMr amOH$s` ì`dñWm Amho?
A) Hw$brZemhr ~) bmoH$emhr
H$) hþHy$_emhr
S>) amOoemhr
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) àgmaU åhUOo H$m`?
2) àjonUmMm AW© gm§Jm.
3) _yë`mMr ì`m»`m Úm.
4) OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aH$m {dH$gZerb Xoem§Zm H$moUË`m YmoaUmMm Ë`mJ H$aÊ`mg ^mJ
nmS>rV Amho?
5) nmpíM_mË`r§H$aU hr g§H$ënZm H$moUr _m§S>br Amho?
3.2.3 OmJ{VH$sH$aU Am{U gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU, Yw[aUËd Am{U à^wËd
(Globalization and Cultural Homogenization, Hegemony and Dominance)
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMo BVa amîQ´>m§V H$go àgmaU Am{U
àjonU hmoV Amho ho Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmJ{VH$sH$aU Am{U gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU,
YwarUËd Am{U à^wËd `mMm Aä`mg H$aUma AmhmV.
gm§ñH¥${VH$ gOmVr`H$aU (Cultural Homogenization)
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mZdr g§ñH¥$VrMo gOm{V`H$aU [¨H§$dm EH${OZgrH$aU KSy>Z `oV
Amho. ho gOmVr`H$aU H$go KSy>Z `oV Amho ho g_OmdyZ KoÊ`mnydu àW_ g§ñH¥$Vr d gOmVr`H$aU
åhUOo H$m` ho WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$ `m.
54
g§ñH¥$VrMm AW©
g§ñH¥$Vr ho _mZdmMo Am{U åhUyZ _mZd g_mOmMo à^oXH$ d¡{eîQ>ç Amho. _mZd hm XoIrb
EH$ àmUr (Animal) Amho. VWm{n, Amnë`m JaOm ^mJ{dÊ`mgmR>r Vmo BVa àmÊ`m§à_mUo {ZgJm©bm
eaU Jobm Zmhr. AmnUmg Z¡g{J©H$nUo bm^boë`m H$m§hr Img emar[aH$ d¡{eîQ>çm§À`m AmYmao
_mZdmZo AZoH$ ^m¡{VH$ qH$dm _yV© dñVy (CXm. KaoXmao, ImÚnXmW©, H$nS>obÎmo, ^m§S>rHw§$S>r, hË`mao,
AdOmao, `§Ìo, XmJXm{JZo BË`mXr) Am[U A^m¡{VH$ qH$dm A_yV© dñVy (CXm. AmMma-{dMma, ê$T>rna§nam, ^mfm-{bnr, lÕm-_yë`, H$bm-H$m¡eë`o, _Vo-H$ënZm, {Z`_Z-g§ñWm BË`mXr) {Z_m©U
Ho$ë`m Am{U Ë`m§À`m gmhmæ`mZo Vmo Amnë`m JaOm nyU© H$ê$ bmJbm d g^modVmbÀ`m n`m©daUmer
AZwHy$bZ (g_m`moOZ) gmYy bmJbm. Aem `m ^m¡{VH$ d A^m¡{VH$ dñVy§Mm g_wƒ`mgM g§ñH¥$Vr
Ago åhUVmV. am°ë\$ {nqS>½Q>ZÀ`m _Vo Á`m ^m¡{VH$ d ~m¡{ÕH$ gmYZm§À`m gmhmæ`mZo bmoH$ Amnë`m
O¡{dH$ d gm_m{OH$ JaOm§Mr nyV©Vm H$aVmV Am{U Amnë`m n`m©daUmer AZwHy$bZ gmYVmV Ë`m
gmYZm§À`m g_wƒ`mgM bmoH$m§Mr g§ñH¥$Vr Ago åhUVmV. _hËdmMo åhUOo hr g§ñH¥$Vr _mZd EH$m
{nT>rH$Sy>Z Xþgè`m {nT>rH$S>o hñVm§VarV H$ê$ bmJbm. _mZdmMr àË`oH$ {nT>r Amnë`m narZo `m
g§ñH¥$VrV ^a KmbrV Ambr. `mVyZM àË`oH$ _mZd g_mOmMr ñdV…Mr Aer EH$ d¡{eîQ>çnyU©
g§ñH$¥Vr CX`mg Ambr. àË`oH$ g_mO Amnë`m g§ñH¥$VrZwgma OrdZ ì`VrV H$ê$ bmJbm. Ë`m_wioM
g§ñH$¥Vrg _mZdmMr OrdZ OJÊ`mMr nÕVr qH$dm OrdZ _mJ© (Way of life) Agohr åhUVmV.
OJmV Ag§»` _mZd g_mO AgyZ Ë`m§Mr g§ñH¥$Vr hr doJdoJir Amho. Ë`m_wio {d{dY _mZd
g_mOmÀ`m OrdZ OJÊ`mÀ`m nÕVrV åhUOoM g§ñH¥$VrV {d{^ÞVm qH$dm {dOm{V`Vm
(heterogeneity) {XgyZ `oVo. AmYw{ZH$ g_mO {deofV… Am¡Úmo{JH$-ZmJar g_mO (Industrial
Urban Societies) AË`§V g§H$sU© d {demb AmH$mamMo AgyZ Vo gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ ÑîQ>çm
{dOmVr` ñdê$nmMo ~Zbobo AmhoV. VWm{n, OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mÌ OJmVrb {d{dY
g_mOmV gm§ñH¥${VH$ gOm{V`Vm {Z_m©U hmoV Agë`mMo {XgyZ `oV Amho.
gm§ñH¥${VH$ gOmVr`H$aUmMm AW©
g§ñH¥$VrMm AW© g_OmdyZ KoVë`mZ§Va AmVm Vwåhr gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$maUmMm AW©
g_OmdyZ KoUma AmhmV. EImÚm dñVwMo {d{dY ^mJ (Part) ho Oa EH$mM àH$maMo AgVrb,
EH${OZgr ñdê$nmMo AgVrb Va Vr dñVy gOmVr` ñdê$nmMr Amho Ago åhUVmV. `mdê$Z EImÚm
dñVyÀ`m {d{dY ^mJm§Zm EH$mM àH$maMo åhUOo EH${OZgr ~Z{dÊ`mMr à{H«$`m åhUOo
gOmVr`H$aU hmo` Ago åhUVm `oVo. g§ñH¥$Vr hr g§H$sU© Amho. åhUOo Vr AZoH$ KQ>H$m§Mr qH$dm
^mJm§Mr ~Zbobr AgVo. EImÚm g§ñH¥$VrMo {d{dY ^mJ ho EH${OZgr ñdê$nmMo AgVrb Va Vr
g§ñH$¥Vr gOmVr` ñdê$nmMr Amho Ago åhUVmV. nU ho {d{dY {d^mJ Oa doJdoJi`m àH$maMo
åhUOoM ~hþ{OZgr ñdê$nmMo AgVrb Va Vr g§ñH¥$Vr {dOm{V` ñdê$nmMr Amho Ago åhUVmV.
Am{X_ g_mOmgma»`m bhmZ g_mOm§Mr g§ñH¥$Vr hr gOmVr` ñdê$nmMr AgVo. H$maU `m
g§ñH¥$VrVrb {d{dY KQ>H$ qH$dm ^mJ CXm. doe^yfm, Ho$e^yfm, ImÊ`m{nÊ`mÀ`m nÕVr, {Zdmg
nÕVr, `§Ìo, hË`mao, lÕm, _yë`o, ^mfm, gm_m{OH$ {Z`_Zo d g§ñWm BË`mXr ho EH${OZgr ñdê$nmMo
Agë`mMo {XgVo. `mCbQ> AmYw{ZH$ g_mOmMr {deofV… Am¡Úmo{JH$ ZmJar g_mOmMr (Industrial
55
Urban Societies)
g§ñH¥$Vr hr AË`§V {dOm{V` ñdê$nmMr Agë`mMo {XgVo. H$maU `m g§ñH¥$VrMo
{d{dY ^mJ ho CXm. doe^yfm, Ho$e^yfm, ImÊ`m{nÊ`mÀ`m nÕVr, gm_m{OH$ {Z`_Zo d g§ñWm
BË`mXr {d{^Þ àH$maMo åhUOoM ~hþ{OZgr ñdê$nmMo Agë`mMo AmT>iVo. {Obm AmnU _mZd
g§ñH¥$Vr (Human culture) åhUVmo Vr {dOm{V` ñdê$nmMr Amho. H$maU {VMo {d{dY KQ>H$ dm
^mJ ho AË`§V {d[^Þ qH$dm ~hþ{OZgr ñdê$nmMo AmhoV. g§ñH$¥VrÀ`m `m {d{^Þ ^mJm§Zm EH$mM
àH$maMo qH$dm EH${OZgr ñdê$nmMo ~Z{dUo åhUOo gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU H$aUo hmo` Ago
åhUVm `oVo.
OmJ{VH$sH$aU hr gm§ñH¥${VH$ gOmVr`H$aUmMr à{H«$`m
OmJ{VH$sH$aU hr gm§ñH¥${VH$ gOmVr`H$aU KS>dyZ AmUUmar à{H«$`m Amho. `m n[H«$`oV
OJmVrb {d{dY amîQ´>m§_Ü`o qH$dm g_mOm_Ü`o Am{W©H$, dm{UÁ`, amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$,
n`m©daU{df`H$ Ago nañnag§~§Y d nañnamdb§~Z {Z_m©U hmoUo A{^àoV qH$dm Ano{jV Amho.
Ë`mZwgma OJmVrb {d{dY g_mOmV K{ZîR> Ago nañnag§§~§Y d nañnamdb§~Z {Z_m©U hmoD$ bmJbo
AmhoV. VËdV… `m à{H«$`oV gd© amîQ´>m§Mm/ g_mOm§Mm g_mZ gh^mJ Ano{jV Amho. VWm{n, àË`j
ì`dhmamV _mÌ OmJ{VH$sH$aUmMo Yw[aUËd qH$dm nwT>manU ho Am¡Úmo{JH$ÑîQ>`m {dH${gV Aem H$m§hr
WmoS>çm amîQ´>m§H$S>o ({deofV… A_o[aH$m d H$m§hr `wamo{n`Z amîQ´>o `m§À`mH$S>o) Agë`mMo AmT>iVo.
OmJ{VH$sH$aUmV `m amîQ´>m§Mo dM©ñd dm à^wËd {Z_m©U Pmbobo Amho. Am{U hr {dH${gV amîQ´>o hr
Amnbr g§ñH¥$Vr BVa amîQ´>m§da bmXrV AmhoV. {deofV… {dH$gZerb amîQ´>m§Vrb bmoH$ XoIrb
{dH${gV amîQ´>m§Vrb gm§ñH¥${VH$ JmoîQ>tMo _moR>çm à_mUmda AZwH$aU H$ê$ bmJbo AmhoV. Ë`m_wio
gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU KSy>Z `oÊ`mg MmbZm {_imbr Amho.
OmJ{VH$sH$aUmMr _yi àd¥Îmr hr ^m§S>dbdmXr d bmoH$emhrdmXr Amho. ^m§S>dbdmX d
bmoH$emhrdmX `m§Zr Or g§ñH¥$Vr {Z_m©U Ho$br Amho Vr àm_w»`mZo Y_©{Zanoj (Secular) ñdê$nmMr
Amho. OmJ{VH$sH$aUmVyZ AemM Y_©{Zanoj g§ñH¥$VrMm àgma OJ^a hmoD$ bmJbm Amho. Ë`m_wio
Y_©{ZanojVm ho _yë` gd©M g_mOmÀ`m g§ñH¥$VrV hiyhiy ñdrH$mabo OmD$ bmJbo Amho. ì`ŠVrZo
Amnë`m ì`{ŠVJV OrdZmV Y_©nmbZ H$amdo _mÌ gmd©O{ZH$ OrdZmV dmdaVmZm Y_©{Zanoj
ÑpîQ>H$moZ R>oD$Z dmJmdo hm {dMma qH$dm _yë` gd©Ì ñdrH$mabo OmD$ bmJbo Amho. åhUOoM Ym{_©H$
~m~VrV gOmVr`Vm {Z_m©U hmoV Amho.
Ym{_©H$ ~m~rà_mUoM doe^yfm, Ho$e^yfm, ImUo{nUo, `§Ìo-V§Ìo BË`mXr~m~VrVhr
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_mVyZ gOmVr`H$aU KSy>Z `oD$ bmJbo Amho. OmJ{VH$sH$aUmV gh^mJr
Pmboë`m amîQ´>m§Vrb bmoH$m§Mr doe^yfm, Ho$e^yfm, ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`r d EH§$Xa OrdZe¡br
(Life-Style) hr EH$gmaIr hmoD$ bmJbr Amho. OJ^amVrb bmoH$ (nwéfmà_mUoM pñÌ`mXoIrb)
OrÝg, Q>r eQ>©, ~a_yS>m, ~yQ²>g, pñbng©, àdmgr ~°½O dmnê$ bmJbo AmhoV. nwéfmà_mUoM pñÌ`m§hr
Ho$g H$mny bmJë`m AmhoV. ñÌrnwéfm§À`m Ab§H$ma nÕVrV, A{^dmXZ àH$mamV, {eîQ>mMmamV
EH$gmaIonUm `oV Amho. \$mñQ> \w$S²>g, H$moëS´>tŠg, AmB©pñH«$_, Ho$H$, {nÂPm, ~J©a Ago ImÚnXmW©
OJ^a AJXr IoS>çmnmS>çVhr bmoH${à` hmoD$ bmJbo AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m hr
_m{hVr-V§ÌkmZmda ñdma hmoD$Z OJ^a ngê$ bmJbr Amho. Ë`m_wio _m{hVr-V§ÌkmZmMm dmna hm
56
_m{hVr d kmZ {_i{dÊ`mgmR>r VgoM _Zmoa§OZmgmR>rhr hmoD$ bmJbm Amho. _mo~mB©b, H$m°åß`wQ>a,
B§Q>aZoQ>, g°Q>obmB©Q> Aem gmYZm§À`m _mÜ`_mVyZ OJmÀ`m H$moUË`mhr ^mJmVrb ì`ŠVrer Am§Vaa{H«$`m
H$aVm `oD$ bmJbr Amho. Ë`m_wio Am§Va{H«$`oÀ`m nÕVrV d _Zmoa§OZmÀ`m nÕVrV EH$gmaIonUm `oV
Mmbbm Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV bmoH$m§À`m {deofV… Cƒ{ejrV ZdrZ {nT>rÀ`m
BÀN>mAmH$m§jm, Ü`o`o, _yë`o, OrdZnÕVr, {dMmagaUr BË`mXr JmoîQ>rhr EH$gma»`m hmoV Agë`mMo
AmT>iV Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio CËnmXZ à{H«$`oV d godm joÌmV g_mZ Ago CËnmXZ V§Ìo d
H$m¡eë`o dmnabr OmD$ bmJbr AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmV naH$s` ^m§S>dbm~amo~aM naH$s`
V§ÌkmZmghr _wŠV àdoe {Xbm OmV Amho. n[aUm_r, OJ^amVrb CËnmXZ à{H«$`oV dmnamd`mMr V§Ìo,
H$m¡eë`o, `§Ìo, AdOmao BË`mXtVhr EH$gmaIonUm `oD$ bmJbm Amho. _mJo AmnU nm{hbo H$s,
A{Z`§{ÌV ñdmV§Í`, ì`pŠVdmX d Cn^moŠVmdmX hr VrZ OmJ{VH$sH$aUmMr à_wI _yë`o qH$dm
JwU{deof (ethos) AgyZ Ë`mMm à^md OJmVrb gd© ì`ŠVr d g_yhm§da dmT>V Mmbbm Amho.
Ë`m_wio _yë`m§Mohr gOmVr`H$aU hmoV Agë`mMo {XgyZ `oV Amho. _yë`m§à_mUoM ^mfoÀ`m ~m~VrVhr
gOmVr`H$aU KSy>Z `oV Amho. doJdoJù`m g_mOm_Ü`o doJdoJù`m ^mfm ~mobë`m OmVmV. VWm{n,
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mÌ B§J«Or ^mfoMm dmna dmT>V Mmbbm Amho. {d{dY amîQ´>m§Vrb bmoH$
nañnam§er g§àofU gmYÊ`mgmR>r B§J«OrMm dmna H$ê$ bmJbo AmhoV. _m{hVr-V§ÌkmZmÀ`m joÌmVhr
B§J«Or ^mfoMo dM©ñd Agë`mZo AmYw{ZH$ V§ÌkmZmMm dmna H$aÊ`mgmR>r B§J«Or ^mfm {eH$Uo A{Zdm`©
Pmbobo Amho. Ë`m_wioM nydu B§J«Or ^mfoH$S>o Xþb©j H$aUmè`m amîQ´>m§_Ü`ohr AmVm VéU {nT>r B§J«Or
^mfm {eH$Ê`mg d B§J«Or ^mfoVyZ {ejU KoÊ`mg àmYmÝ` XoD$ bmJbr Amho. AmO B§J«Or hr
OmJ{VH$ ñVamdarc ì`dhmamMr g§nH©$ ^mfm ~Zë`mZo {VMm dmna OJ^a hmoD$ bmJbm Amho. ^mfm
hm g§ñH¥$VrMm EH$ _hËdmMm KQ>H$ AgyZ `m KQ>H$mMohr gOm{V`H$aU hmoV Mmbbo Amho.
AemàH$mao OmJ{VH$sH$aUm_wio doe^yfm, Ho$e^yfm, ImUo{nUo, `§Ìo V§Ìo, H$m¡eë`o, lÕm, _yë`o
^mfm d EH§$Xa OrdZe¡br BË`mXr gm§ñH¥${VH$ ~m~t_Ü`o gOm{V`Vm `oV Mmbbr Amho. `mbmM
gm§ñH¥${VH$ gOm{V`Vm Ago åhQ>bo OmVo.
WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUmMr àdÎmr hr gOm{V`Vm dm EH${OZgrnUm AmUÊ`mMr Amho. `m
à{H«$`oV OJmVrb bmoH$ EH$mM gmÀ`mV KmVbo OmV AmhoV. OJmVrb gd© bmoH$m§À`m AmdS>r
{ZdS>r, BÀN>mAmH$m§jm, gd`r, dV©ZàH$ma, OrdZe¡br EH$gma»`m ~Z{dÊ`mMo à`ËZ
OmJ{VH$sH$aUmV hmoV AmhoV. `mMm _w»` AmYma ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWm Amho.
OmJ{VH$sH$aUmVyZ ^m§S>dbemhrMm àgma hmoV Amho. Am{U Ë`m_wio ^m§S>dbemhrVrb _yë`o d
OrdZe¡br hr OJ^a àgmarV Ho$br OmV AmhoV. n[aUm_r gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aUmg MmbZm
{_imbr Amho. `mg§X^m©V Ho$drZ am°{~Ýg åhUVmV H$s, ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWoMm _moR>m à^md
_mZdr g§ñH¥$Vrda nS>bm Amho. AmO Am{W©H$ ì`dhmam§Mo OmJ{VH$sH$aU Pmë`mZo gm§ñH¥${VH$
ê$nm§VaUmMm ZdrZ àdmh Ambm Amho. AmO OJmV gmd©{ÌH$ gm§ñH¥${VH$ CËnmXZo (Universal
cultural products) V`ma hmoV AmhoV. `mMmM AW© Agm H$s, g§ñH¥$VrMo hr dñVy§à_mUo CËnmXZ
hmoD$ bmJbo Amho.
57
`mg§X^m©V gmVMr Am{U gmVMr (Saathchi and Saathchi) åhUVmV H$s, OmJ{VH$sH$aUmV
gm§ñH¥${VH$ {_bm\$ (Cultural Convergence) Pmbm Amho. `mMmM AW© Agm H$s, OJmVrb
bmoH$m§Mr OrdZnÕVr EH$gmaIr Pmbr Amho. gd© bmoH$ amîQ´>-amÁ`m§À`m gr_m§Mo Cëb§KZ H$ê$Z
EH$m g_mZ g§ñH¥$VrMm ñdrH$ma H$ê$ bmJbo AmhoV. Ë`m§À`m Cn^moJmÀ`m dñVy EH$gma»`mM
AmhoV. CXm. {nÂPm, Qy>WnoñQ>, S>~m~§X ImÚnXmW©, no`o, OobnoZ BË`mXr. OmJ{VH$sH$aUmZo EH$
Aer gh^mJr g§ñH¥$Vr (Shared culture) {Z_m©U Ho$bobr Amho H$s Or OmJ{VH$ ñdê$nmMr qH$dm
{dídì`mnr Aer Amho. OmJ{VH$saUmV g§ñH¥$VrMr {Z{_©Vr H$aUmao CËnmXH$ d ì`mnmar ho Aer
g§ñH¥$Vr {Z_m©U H$ê$ BpÀN>V AmhoV H$s Or amîQ´>m§À`m amOH$s` d ^m¡Jmo{bH$ gr_m g_má H$ê$Z
Q>mHo$b. `mg§X^m©V A_o[aH$Z Ho$~b Ý`yO ZoQ>dH©$ Zo Ago åhQ>bo Amho H$s, AmOMr g§ñH¥$Vr hr
BboŠQ´>m°{ZH$ g§ñH¥$Vr Amho d Vr {g½Zëg(Signals) da ~gyZ `oVo d gdm©§Zm MH$sV H$ê$Z gmoS>Vo,
{XndyZ Q>mH$Vo. ho ZoQ>dH©$Zo nwT>o Agohr åhQ>bo Amho H$s, ""Am{W©H$ OmJ{VH$sH$aUm_wio OJmV
EH$àH$maMr gm§ñH¥${VH$-gm_m{OH$ H«$m§Vr Ambr Amho. A_o[aHo$Vrb nm§T>anoer ì`ŠVr OodT>r `m
H«$m§VrZo à^m{dV Pmbobr Amho VodT>rM _mñH$mo qH$dm Q>mo{H$AmoVrb H$m`©H$mar A{YH$marhr à^m{dV
Pmbo AmhoV. `m`mM AW© Agm H$s, Oo H$m§hr Amåhr A_o[aHo$gmR>r H$aVmo Vo A_o[aHo$~mhoahr C{MV
R>aVo. Am_À`m ~mVå`m dñVyV… OJmÀ`m ~mVå`m AmhoV.''
darb {ddoMZmdê$Z ho ñnîQ> hmoVo H$s, OmJ{VH$sH$aUmV g§ñH¥$VrMo gOm{V`H$aU KSy>Z `oV
Amho. Ago gOm{V`H$aU KS>dyZ AmUÊ`m_Ü`o A_o[aH$m d `wamo{n`Z amîQ´>m§Mm dmQ>m _moR>m Amho.
H$maU OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m hr `m amîQ´>m§À`m ZoV¥ËdmImcrM gwê$ Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
à{H«$`oV `m amîQ´>m§Mo à^wËd Amho. hr amîQ´>o Amncr Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$
YmoaUo d _yë`o {dH$gZerc amîQ´>m§da cmXrV AmhoV. OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr `m
{dÎmg§ñWm Am{W©H$ OmJ{VH$sH$aUmg MmcZm XoÊ`mV _hÎdmMr ^y{_H$m ~Om{dV AmhoV Am{U `m
g§ñWmda A_o[aHo$Mo dM©ñd Amho. A_o[aHo$À`m BÀN>oZwgmaM `m g§ñWm H$m`© H$arV AmhoV. ~hþamîQ´>r`
_hm_§S>io (MNCs) hr XoIrc OmJ{VH$sH$aUmMr _mÜ`_o åhUyZ H$m`© H$arV AmhoV. `m
_hm_§S>imMr _w»`mc`o hr A_o[aH$m d `wamo{n`Z amîQ´>m§_Ü`o AmhoV. Ë`m_wio hr _hm_§S>io `m
amîQ´>m§À`m YmoaUm§Mm àgma d àMma H$aVmZm {XgVmV. `mMmM AW© Agm H$s, OmJ{VH$sH$aUmMo
Yw[aUÎd qH$dm ZoV¥Ëd ho A_o[aH$m d AÝ` {dH${gV `wamo{n`Z amîQ´>o `m§À`mH$S>o Amho.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ H«$_m§H$-3
A) ~hþn`m©`r àíZ
1) H$moUË`m g_mOmMr g§ñH¥$Vr hr gOmVr` ñdê$nmMr AgVo?
A) Am¡Úmo{JH$ ~) ZmJa
H$) J«m_rU
S>) Am{X_
2) OmJ{VH$sH$aUmMr _yi àd¥Îmr hr H$moUË`m àH$maMr Amho?
A) g_mOdmXr ~) ^m§S>dcdmXr H$) H$ë`mUH$mar S>) {_l
3) OmJ{VH$sH$aUmVyZ H$moUË`m g§ñH¥$VrMm àgma OJ^a hmoD$ cmJcm Amho?
58
A) Ym{_©H$
~) Y_©{Zanoj
H$) AYm{_©H$
S>) Y_©{damoYr
4) OmJ{VH$sH$aUmV H$moUË`m ^mfoMm dmna dmT>V Mmccm Amho?
A) ñn°{Ze
~) \«|$M
H$) B§J«Or
S>) darc gd©
5) OmJ{VH$sH$aUmMo Yw[aUÎd àm_w»`mZo H$moUË`m amîQ´>mH$S>o Amho?
A) B§½c§S>
~) Am°ñQ´>o{c`m
H$) OnmZ
S>) A_o[aH$m
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1)
2)
3)
4)
g§ñH¥$VrMr ì`m»`m Úm.
gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU åhUOo H$m`?
H$moUË`m g_mOmMr g§ñH¥$Vr hr {dOm{V` ñdê$nmMr AgVo?
Ho$drZ am°{~Ýg `m§À`m _Vo H$moUË`m AW©ì`dñWoMm à^md _mZdr g§ñH¥$Vrda nS>cm
Amho?
5) H$moUË`m {dÎmg§ñWm Am{W©H$ OmJ{VH$sH$aUmg MmcZm XoÊ`mV _hÎdmMr ^y{_H$m ~Om{dV
AmhoV?
3.3 gmam§e
`m {Vgè`m KQ>H$mV Vwåhr àW_ OmJ{VH$sH$aUmMr _yë`o Aä`mgcocr AmhoV. A{Z~ªY
ñdmV§Í`, ì`{ŠVdmX d Cn^moJVmdmX hr VrZ OmJ{VH$sH$aUmMr à_wI _yë`o AmhoV. OmJ{VH$sH$aU
ho ì`ŠVrg A{Z~ªY qH$dm A{Z`§{ÌV ñdmV§Í` Agmdo `m _yë`mda ^a XoVo. VgoM g_îQ>rnojm
ì`ŠVrÀ`m {hVmg àmYmÝ` XoVo. Ë`mM~amo~a ì`ŠVtZr A{YH$m{YH$ dñVy d godm§Mm Cn^moJ ¿`mdm
d Agm Cn^moJ KoUo `mo½` Amho `m _VmMmhr nwañH$ma H$aVo. Ë`mZ§Va Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
_mÜ`_mVyZ A_o[aH$Z g§ñH¥$VrMo H$go àgmaU d àjonU hmoV Amho ho g_OmdyZ KoVcoco Amho.
JrcnrZ ho {dMmad§V `mg§X^m©V åhUVmV H$s, OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aHo$gmaIr à^wÎdemcr amîQ´>o hr
Amncr YmoaUo d _yë`o {dH$gZerc amîQ´>m§da cmXrV AmhoV. OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aHo$Mr _yë`o hr
BVa amîQ´>m§_Ü`o àgm[aV d àjo{nV Ho$cr OmV AmhoV. A_o[aH$Z g§ñH¥$VrVrc _yë`o, V§ÌkmZ,
doe^yfm, ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`r BË`mXr KQ>H$VÎdo BVa amîQ´>m§_Ü`o àgm[aV Ho$cr OmV AmhoV.
`m{edm` A_o[aHo$V Agcocr ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWm d cmoH$emhr amÁ`ì`dñWm OJmVrc BVa
amîQ´>mV àgmarV Ho$cr OmV AmhoV. `m{edm` B§J«Or hr A_o[aH$m d BVa nmíMmÎ` amîQ´>mVrc ^mfm
D$d©arV amîQ´>m§_Ü`o ñdrH$macr OmD$ cmJcr Amho. `mZ§Va Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV OJmV
gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU H$go KSy>Z `oV Amho ho g_OmdyZ KoVcoco Amho. OJmVrc doJdoJù`m
amîQ´>m§Mr g§ñH¥$Vr doJdoJir Amho. nU AmO OJmVrc gd© amîQ´>m§_Ü`o EH$gmaIr g§ñH¥$Vr
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m _mÜ`_mVyZ AmH$mamg `oV Amho. nmofmI, ImUo{nUo, _yë`o, ^mfm BË`mXr~m~VrV
OJmVrc gd© cmoH$m§_Ü`o EH$gmaIonUm/EH${OZgrnUm `oV Mmccm Amho. gd© cmoH$m§Mr OrdZe¡cr
hr ~hþVm§er g_mZ hmoV Amho. `mcmM gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU Ago åhUVmV. Am{U Ago
59
gOm{V`H$aU KS>dyZ AmUÊ`m_Ü`o A_o[aHo$Mo à^wÎd Amho. OmJ{VH$sH$aUmMr Yyam A_o[aH$m d
`wamo{n`Z amîQ´>m§H$S>o Amho.
3.4 ñ_aUmW© g§km
g§ñH¥$Vr : _mZd{Z{_©V ^m¡{VH$ d A^m¡{VH$ dñVy§Mm g_wÀM`.
gOm{V`H$aU : EImÚm dñVyMo {d{dY ^mJ qH$dm KQ>H$ EH${OZgr ~Z{dÊ`mMr à{H«$`m
AW©ì`dñWm : _mZdr JaOm§À`mnyVugmR>r Amdí`H$ AgUmè`m dñVy d godm§Mo CËnmXZ,
{dVaU, {d{Z_`, Cn^moJ B. `m à{H«$`m§Mr ì`dñWm.
cmoH$emhr : àm¡T>_Vm{YH$ma nÕVrZo {ZdSy>Z {Xcoë`m à{V{ZYrZr amÁ`H$ma^ma H$aÊ`mMm
emgZàH$ma.
gm§ñH¥${VH$ KQ>H$VÎd : g§ñH¥$VrVrc chmZmV chmZ Agm A{d^mÁ` KQ>H$.
{dH${gV amîQ´>o : Á`m amîQ´>m§Mo XaS>moB© dmñV{dH$ CËnÝZ VwcZmË_H$ÑîQ>çm OmñV Amho Aer
amîQ´>o. CXm. A_o[aH$m, B§½c§S>, OnmZ.
{dH$gZerc amîQ´>o : Á`m amîQ´>m§V {dH$mgmMr à{H«$`m gwê$ Pmcocr Amho nU AÚmn Vr nyU©
Pmcocr Zmhr Aer amîQ´>o CXm. ^maV, MrZ, nm{H$ñVmZ, Wm`c§S> BË`mXr.
Y_©{ZanojVm : cm¡H$sH$ OrdZ Y_m©À`m à^mdmnmgyZ Xÿa R>odUo.
^m§S>dcdmX : CËnmXZ gmYZo ImOJr _mcH$sMr AgmdrV Ago gm§JUmar {dMmagaUr.
nm§T>anoer` ì`ŠVr : ~m¡{ÕH$ l_mda Amncm {Zdm©h Mmc{dUmar ì`ŠVr. CXm. S>m°ŠQ>a,
B§{O{ZAa, àmÜ`mnH$, dH$sc B.
H$m`©H$mar A{YH$mar : EImÚm g§KQ>ZoV/g§ñWoV àemgH$s` dm ì`dñWmnH$s` ñdê$nmMo H$m`©
H$aUmam A{YH$mar.
~hþamîQ´>r` _hm_§S>i : EH$m amîQ´>mV _w»`mc` Agcocr nU AZoH$ amîQ´>mV emIm CKSy>Z H$m`©
H$aUmar CÚmoJg§ñWm.
Yw[aUÎd : nwT>manU/ZoV¥Îd
à^wÎd : Xþgè`m§À`m AmMma{dMmamda à^md Q>mH$Ê`mMr EImÚmMr j_Vm.
g_mOdmX : CËnmXZ gmYZo g_mOmÀ`m _mcH$sMr AgmdrV Ago gm§JUmar {dMmagaUr.
60
3.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 1 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) H$ 2) ~ 3) A 4) S> 5) A
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) A{Z~ªY ì`{ŠVñdmV§Í`, ì`{ŠVdmX d Cn^moJVmdmX hr OmJ{VH$sH$aUmMr à_wI _yë`o
AmhoV.
2) ì`{ŠVdmX ì`{ŠVÀ`m {hVmg A{YH$ àmYmÝ` XoVmo.
3) A°S>_ pñ_W hm AW©emñÌmMm OZH$ Amho.
4) Cn^moŠVmdmX hr EH$ lÕm Amho. `m lÕoZwgma dñVy d godm§Mr IaoXr H$ê$Z Ë`m§Mm
A{YH$m{YH$ Cn^moJ KoUo hr JmoîQ> `mo½` dm Mm§Jcr _mZcr OmVo.
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 2 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) ~ 2) S> 3) ~ 4) A> 5) ~
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) O|ìhm XmoZ g_mO qH$dm g_yh EH$_oH$mÀ`m g§nH$m©V `oVmV V|ìhm Ë`mVrc EH$m g_yhmMr
gm§ñH¥${VH$ VÎdo Xþgè`m g_yhmH$Sy>Z AmË_gmV Ho$cr OmVmV. `m à{H«$`og àgmaU
åhUVmV.
2) àjonU åhUOo
3) Á`m _mZX§S>mÀ`m qH$dm {ZH$fm§À`m AmYmao AmnU H$moUË`mhr ~m~VrV `mo½`-A`mo½`,
BîQ>-A{ZîQ>, Mm§Jco-dmB©Q> Agm ^oX H$aVmo Ë`m§Zm _yë` Ago åhUVmV.
4) g_mOdmXr d H$ë`mUH$mar YmoaUmMm Ë`mJ H$amd`mg cmdrV Amho.
5) E_. EZ. lr{Zdmg `m§Zr nmpíM_mÎ`rH$aU hr g§H$ënZm _m§S>cr Amho?
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 3 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) S> 2) ~ 3) ~
4) H$>
5) S>
61
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) Á`m ^m¡{VH$ d ~m¡{ÕH$ gmYZm§À`m gmhmæ`mZo cmoH$ Amnë`m O¡{dH$ d gm_m{OH$
JaOm§Mr nyV©Vm H$aVmV Am{U Amnë`m n`m©daUmer AZwHy$cVm gmYVmV Ë`m gmYZm§À`m
g_wƒ`mg cmoH$m§Mr g§ñH¥$Vr Ago åhUVmV.
2) g§ñH¥$VrÀ`m {d{dY ^mJm§Zm EH$mM àH$maMo åhUOo EH${OZgr ñdê$nmMo ~Z{dUo åhUOo
gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU hmo`.
3) Am¡Úmo{JH$-ZmJa g_mOmMr g§ñH¥$Vr hr {dOm{V` ñdê$nmMr AgVo.
4) ^m§S>dcemhr AW©ì`dñWoMm à^md _mZdr g§ñH¥$Vrda nS>cm Amho.
5) OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr `m XmoZ {dÎmg§ñWm Am{W©H$ OmJ{VH$sH$aUmg
MmcZm XoÊ`mV _hÎdmMr ^y{_H$m ~Om{dV AmhoV.
3.6 ñdmÜ`m`
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao Úm.
1) OmJ{VH$sH$aUmÀ`m {d{dY _yë`m§Mr MMm© H$am.
2) OmJ{VH$sH$aUmV A_o[aHo$À`m _yë`ì`dñWoMo àgmaU d àjonU H$go hmoV Amho ho ñnîQ>
H$am.
3) OmJ{VH$sH$aU d gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU `mda MMm© H$am.
~) Q>rnm {chm.
1)
2)
3)
4)
A{Z`§{ÌV ñdmV§Í`
ì`{ŠVdmX
Cn^moJVmdmX
gm§ñH¥${VH$ gOm{V`H$aU
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
Appadurai, Arjun (1997) Modernity at Large : Cultural Dimensions of
Globalization, Oxford University Press, New Delhi.
Waters, Malcolm (1996) Globalization, London, Routledge
_YwgyXZ gmR>o : OmJ{VH$ AW©ì`dñWm, _ohVm npãcqeJ hmD$g, nwUo.
gr. n§. Ioa; OmJ{VH$sH$aU : g_ñ`m, Ame` Am{U AZw^d, {XcrnamO àH$meZ, nwU.o
62
KQ>H$ 4
OmJ{VH$sH$aUmMo gm_m{OH$ n[aUm_
(Social Consequences of Globalization)
KQ>H$ g§aMZm
4.0 C{ÔîQ>o
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o Am{U amîQ´>-amÁ`m§VJ©V {Z_m©U Pmcoë`m {df_Vm
4.2.2 OmJ{VH$sH$aU d ^maVr` YmoaU
4.2.3 ^maVr` eoVr d J«m_rU OrdZ `mda OmJ{VH$sH$aUmMm à^md
4.2.4 OmJ{VH$sH$aUmg§X^m©Vrc dmX{ddmX
4.3 gmam§e
4.4 ñ_aUmW© g§km
4.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.6 ñdmÜ`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
4.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Vwåhmg:
{d{dY amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o Am{U amîQ´>-amÁ`m§VJ©V Agcocr {df_Vm g_OmdyZ KoVm `oB©c.
OmJ{VH$sH$aU d ^maVr` YmoaU `m{df`mMo AmH$cZ hmoB©c.
OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` eoVr d J«m_rU OrdZ `mdarc à^md ñnîQ> H$aVm `oB©c.
OmJ{VH$sH$aUmg§X^m©Vrc dmX{ddmXm§Mo AmH$cZ hmoB©c.
4.1 àmñVm{dH$
`m eodQ>À`m Mm¡Ï`m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMo gm_m{OH$ n[aUm_ Aä`mgUma AmhmV.
OmJ{VH$sH$aU hr _mZdr OrdZmÀ`m gd© joÌm§da n[aUm_ H$aUmar qH$dm à^md Q>mH$Umar Aer
gd©g_mdoeH$ d ì`mnH$ à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oMm à^md OJmVrc gd© g_mOm§da nS>cm Amho.
63
OmJ{VH$sH$aUmMo Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ Aem gd© joÌm§da BîQ> VgoM A{ZîQ>
n[aUm_ hmoV AmhoV. `m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMo gm_m{OH$ n[aUm_ g_OmdyZ KoUma
AmhmV. Ë`m_Ü`o àm_w»`mZo OmJ{VH$sH$aUm_wio {Z_m©U hmoV Agcocr {df_Vm qH$dm Ag_mZVm
Aä`mgUma AmhmV. VgoM OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrc ^maVmMo YmoaU d OmJ{VH$sH$aUmMm
^maVr` eoVr d J«m_rU g_mO `mda nS>cocm à^md `m§Mohr ñdê$n g_OmdyZ KoUma AmhmV. eodQ>r
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m BîQ>-A{ZîQ> n[aUm_mg§~§Yr {dMmad§VmV/Aä`mgH$mV Oo dmX{ddmX qH$dm MMm©
Amho Ë`mMohr ñdê$n Aä`mgUma AmhmV.
2.2 {df` {ddoMZ
OmJ{VH$sH$aUmMo gm_m{OH$ n[aUm_ g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r `m KQ>H$mMo 4 {d^mJ nmS>bobo
AmhoV. n{hë`m {d^mJmV OmJ{VH$sH$aUm_wio {d{dY amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o {Z_m©U Pmbobr VgoM EH$mM
amîQ´>-amÁ`m§VJ©V {Z_m©U Pmbobr {df_Vm ñnîQ> Ho$br OmB©b. Xþgè`m {d^mJmV OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
g§X^m©V ^maVr` YmoaUmMr MMm© Ho$br OmB©b. {Vgè`m {d^mJmV OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` eoVr d
J«m_rU OrdZ `mda nS>bobm à^md ñnîQ> H$aÊ`mV `oB©b. Va eodQ>À`m Mm¡Ï`m {d^mJmV
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrb dmX{ddmX qH$dm MMm© {deX Ho$br OmB©b.
4.2.1 amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o Am{U amîQ´>-amÁ`m§VJ©V {Z_m©U Pmboë`m {df_Vm
(Inequalities
within and among Nation-States)
`m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMo gm_m{OH$ n[aUm_ Aä`mgUma AmhmV. OmJ{VH$sH$aUmMo
g§nyU© OJmda XÿaJm_r Ago n[aUm_ hmoV AmhoV. ho n[aUm_ _mZdr OrdZmÀ`m gd© n¡cy§Zm ñne©
H$aUmao (gd©ñneu) Ago AmhoV. {Q>H$mH$mam§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmMm EH$ _hÎdmMm n[aUm_
åhUOo Ë`mÀ`m_wio OJmVrc {d{dY amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o {df_Vm qH$dm Ag_mZVm _moR>çm à_mUmda
{Z_m©U Pmcocr Amho. Ë`mM~amo~a Á`m amîQ´>-amÁ`m§Zr OmJ{VH$sH$aUmMo YmoaU ñdrH$macoco Amho
Ë`m amîQ´>-amÁ`m§À`m A§VJ©Vhr {df_Vm {Z_m©U Pmcocr Amho.
OJmVrc {d{dY amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$ VgoM gm_m{OH$ {df_Vm _moR>çm à_mUmda AmT>iVo.
ñWc_mZmZo OJmVrc amîQ´>m§Mo {dH${gV (developed) amîQ´>o d {dH$gZ{ec (developing) amîQ´>o
Ago XmoZ JQ> nmS>co OmVmV. {dH${gV amîQ´>o hr lr_§V Va {dH$gZerc amîQ´>o hr Jar~ AmhoV.
{dH${gV amîQ´>m§V OJmÀ`m EHy$U cmoH$g§»`oVrc Ho$di 20% cmoH$g§»`m amhmVo nU OJmÀ`m EHy$U
CËnÝZmn¡H$s 80% {hñgm Ë`m§Zm {_iVmo. `mCcQ> {dH$gZerc amîQ´>m§V OJmÀ`m EHy$U
cmoH$g§»`oVrc 80% cmoH$g§»`m amhmVo nU OJmÀ`m EHy$U CËnÝZmn¡H$s 20% {hñgm Ë`m§Zm
{_iVmo. `mdê$Z amîQ´>m-amîQ´>m§V Agcocr CËnÝZmMr {df_Vm cjmV `oVo. {dH${gV amîQ´>o hr àJV
V§ÌkmZmMm dmna H$ê$Z Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm g§nÝZ ~Zcr Agcr Var Vr EHo$H$mir {dH$gZerc
amîQ´>m§gmaIoM {Zdm©h nmVirda (subistence level) hmoVo. Ë`mdoir AmOÀ`mgmaIr amîQ´>m§-amîQ´>m§_Ü`o
{df_Vm ZìhVr. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va hr {df_Vm {Z_m©U Pmcr. dgmhVdmXmÀ`m H$mimV AmOÀ`m
{dH$gZerc amîQ´>m§Vrc g§nÎmrMm àdmh {dH${gV amîQ´>m§H$S>o dicm. {dH${gV amîQ´>o lr_§V ~Zcr Va
{dH$gZerc amîQ´>o Jar~ ~Zcr Am{U amîQ´>m-§ amîQ´>m§_Ü`o {df_Vm {Z_m©U Pmcr.
64
qcS>ëQ>© d {dë`_gZ `m§Mo _V : OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$ Pmë`mZ§Va amîQ´>m§-amîQ´>m§Vrc
hr {df_Vm A{YH$M dmT>cr Amho Ago OmJ{VH$sH$aUmMo {damoYH$ åhUVmV. `mg§X^m©V
H°${c\$mo{Z©`m {dÚmnrR>mVrc nrQ>a qcS>ëQ>© Am{U hmd©S>© {dÚmnrR>mVrc Oo\$ar {dë`_gZ `m XmoZ
àmÜ`mnH$m§Zr EH$ coI {chrcm. Ë`mVrc AmH$S>odmar nmhmVm OmJ{VH$sH$aUm_wio Am{W©H$ {df_Vm
dmT>cr Amho ho cjmV `oVo. `m coImV Ago Z_yX Ho$co Amho H$s, Joë`m 140 dfm©V OmJ{VH$
AW©ì`dñWm hr A{YH$m{YH$ EH$mË_ ~Zcr Amho. `m H$mimV amîQ´>m§-amîQ´>m§Vrc {df_Vm dmT>cocr
Amho. `mCcQ> amîQ´>mÀ`m A§VJ©V {df_Vm dmT>cr H$m `m~m~V doJdoJio {MÌ {XgVo. c°{Q>Z
A_o[aHo$Vrc AO]{Q>Zm, {Mcr, H$moc§{~`m, H$moñQ>m[aH$m, _opŠgH$mo, Cé½do, B. amîQ´>m§V E|erÀ`m
XeH$mV CXmarH$aU-OmJ{VH$sH$aU gwê$ Pmco Am{U VoWo CËnÝZmVrc {df_Vm dmT>rg cmJcr.
`mCcQ> X{jU H$moar`m, qgJmnya, V¡dmZ `m amîQ´>m§V gmR>r d gÎmarÀ`m XeH$mV CXmarH$aUOmJ{VH$sH$aU gwê$ Ho$co hmoVo VoWo _mÌ CËnÝZmVrc {df_Vm H$_r Pmcocr hmoVr. `m coImVM MrZ,
^maV, B§S>moZo{e`m d a{e`m amîQ´>m§V OmJ{VH$sH$aUmMo (_wŠV AW©ì`dñWoMo) YmoaU ñdrH$maë`mZ§Va
VoWo doJdoJù`m KQ>H$m§À`m CËnÝZmVrc Xar dmT>cocr Amho Ago Z_yX Ho$coco Amho.
WmoS>Š`mV darc coImMm {dMma H$aVm OmJ{VH$sH$aUm_wio amîQ´>m-amîQ´>mVrc VgoM amîQ´>m§VJ©Vhr
{df_Vm dmT>cr Amho Agm g_O hmoVmo.
Am{W©H$ {df_Vm : OmJ{VH$ ~±Ho$Zo EHy$U amîQ´>r` CËnÝZ (Gross National Income-GNI)
{dMmamV KoD$Z OJmVrc amîQ´>m§Mo VrZ JQ> nmS>coco AmhoV.
1) CÀM CËnÝZ Agcocr amîQ´>o : `m_Ü`o gd©àW_ Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH${gV Agcoco
B§½c§S>, `wamo{n`Z amîQ´>o, A_o[aH$m, H°$ZS>m B. amîQ´>o `oVmV. d Ë`mZ§Va {dH${gV Pmcoco OnmZ ho
amîQ´>hr `oVo. 1980 Vo 1990 À`m Xaå`mZ qgJmnya, hm±JH$m±J, V¡dmZ hr amîQ´>ohr `m JQ>mV g_m{dîQ>
Pmcr AmhoV. `m JQ>mV OJmVrc 15% cmoH$g§»`m (A§XmOo 891 Xecj) `oVo. _mÌ OJmÀ`m
CËnÝZmÀ`m 79% CËnÝZ Ë`m§À`mH$S>o Amho. CÎm_ Kao, nwaogm gH$g Amhma, {nÊ`mMo ewÕ nmUr,
nm`m^yV gw{dYm (añVo, drO, g§àofU gmYZo, ~±H$s¨J d {dÎmr` gw{dYm B.) M¡ZrÀ`m dñVy, {ejU
d Amamo½` gw{dYm B. JmoîQ>r {dnyc à_mUmV `m amîQ´>m§_Ü`o CncãY AmhoV. VWm{n, A{cH$S>rc
H$mimV `m amîQ´>m§_Ü`ohr CËnÝZmMr d BVa gmo`rgw{dYm§Mr Ag_mZVm dmT>V Mmccocr Amho.
Ë`m_wio J[a~m§Mr g§»`mhr dmT>V Amho. Xm[aÐç, ~oH$mar, AZmamo½` Aem g_ñ`m `m Jar~ dJm©g
^oS>gmdV AmhoV.
2) _Ü`_ CËnÝZ Agcocr amîQ´>o : `m JQ>mV nyd© d X{jU Am{e`m_Yrc H$m§hr amîQ´>o, _Ü`nyd}Vrc IZrO Voc CËnmXH$ amîQ´>o, CÎma Am{\«$H$m, _opŠgH$mo, _Ü` A_o[aH$m, Š`w~m, H°$ao{~`Z
amîQ´>o, X{jU A_o[aHo$Vrc H$m§hr amîQ´>o, VgoM nyduMm gmopìhEQ> a{e`m d nyd© `wamo{n`Z amîQ´>o BË`mXr
`oVmV. hr amîQ´>o {dgmì`m eVH$mV Am¡Úmo{JH$ ~Zcr. 1999 _Ü`o `m JQ>mV OJmVrc 45%
cmoH$g§»`m (gw_mao 2.7 AãO) hmoVr. nU OJmVrc EHy$U g§nÎmrn¡H$s gw_mao 18% g§nÎmr
Ë`m§À`mH$S>o Ë`mdfu hmoVr. EH${dgmì`m eVH$mÀ`m àma§^mg MrZMmhr `m JQ>mV g_mdoe Pmcm.
CÀM CËnÝZ JQ>mVrc amîQ´>m§À`m ImcmoImc `m JQ>mVrc amîQ´>m§Mr Am{W©H$ {ñWVr Mm§Jcr Amho.
65
VWm{n, `m amîQ´>mVrc {d{dY KQ>H$m§Vhr {df_Vm ~è`mM à_mUmV {XgyZ `oVo. `m amîQ´>m§_Ü`o Jar~m§Mo
à_mU cjUr` AgyZ Ë`m§Zm AZoH$ g_ñ`m§Zm Vm|S> Úmdo cmJVo.
3) {ZåZ CËnÝZ Agcocr amîQ´>o : `m JQ>mV nyd©, npíM_, Cnghmam, Am{\«$H$m, pìhEVZm_,
H§$~mo{S>`m, B§S>moZo{e`m, nyd© Am{e`mVrc H$m§hr amîQ´>o, ^maV, Zonmi, ~m§Jcm Xoe, nm{H$ñVmZ, nyd© d
_Ü`_ `wamonmVrc H$m§hr amîQ´>o (CXm. Om°Ou`m, `wH«o$Z, h¡Vr, {ZH$maJm¡ B.) `oVmV. `m amîQ´>m§V
H¥$fràYmZ AW©ì`dñWm AgyZ VoWo A{cH$S>oM Am¡Úmo{JH$aUmg gwédmV Pnmcocr Amho. OJmVrc
gw_mao 40% cmoH$g§»`m (2.4 AãO) `m amîQ´>m§V AgyZ OJmVrc 3% g§nÎmr Ë`m§À`mH$S>o Amho. `m
JQ>mVrc amîQ´>mV cmoH$g§»`m A{V[aŠV AgyZ OÝ_Xahr OmñV Amho. ~hþg§»` cmoH$ IoS>çmV amhVmV
d Vo {Zdm©hmgmR>r eoVr d VËg_ ì`dgm`mda Adc§~yZ AmhoV. _mÌ A{cH$S>o Am¡Úmo{JH$sH$aU d
ZmJarH$aU `m§Zm gwédmV Pmcr Amho. nU Ë`m§Mr JVr _§X Amho. Xm[aÐç, ~oH$mar, Hw$nmofU,
Cnmg_ma, {ZajaVm, AZmamo½`, AñdÀN>Vm BË`mXr g_ñ`m `m amîQ´>m§V J§^ra ñdê$nmV AmT>iVmV.
ehamVrc _moR>r cmoH$g§»`m PmonS>nÅ>rV d \w$Q>nmWda amhVo. VWm{n, `m amîQ´>m§_Ü`ohr J^©lr_§V,
lr_§V, CÀM _Ü`_ CËnÝZ JQ>mVrc cmoH$ Aënà_mUmV AmhoV. `m amîQ´>m§_Ü`o Am{W©H$ VgoM
gm_m{OH$ {df_Vm _moR>çm à_mUmda AgyZ lr_§V d Jar~ dJm©Vrc Xar dmT>V Agë`mMo AmT>iVo.
`m amîQ´>mVrc H$m§hr ì`ŠVr OJmVrc lr_§V ì`ŠVtÀ`m `mXrV g_m{dîQ> hmoVmV.
darc VrZ JQ>m§Vrc amîQ´>m§Mr VwcZm H$aVm Ë`m§À`m_Ü`o Agcocr {df_Vm cjmV `oVo. CÀM
CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§Mr Am{W©H$ pñWVr AË`§V CÎm_ Amho. \$moãO© `m {ZdVH$m{cH$mÀ`m
AhdmcmZwgma 21 ì`m eVH$mÀ`m àma§^r OJmV 573 ì`ŠVr `m AãOmYre (billionaries) hmoË`m.
Ë`mn¡H$s 308 A_o[aHo$Vrc, 114 `wamonmVrc, 88 Am{e`mVrc, 32 c°{Q>Z A_o[aHo$Vrc, 15
H°$ZS>mVrc, 13 _Ü`nyd}Vrc, 3 Am°ñQ´>o{c`mVrc hmoË`m. `oWo AãOmYre åhUOo {H$_mZ 1 hOma
{_{c`Z A_o[aH$Z S>m°cg© Agm AW© Amho. `m gd© AãOmYrem§Mr EH${ÌV g§nÎmr hr B.g. 2000
À`m _Ü`mda 1.1 {Q´>{c`Z A_o[aH$Z S>m°cg© ($ 1.1 trillion) BVH$s hmoVr. hr g§nÎmr OJmVrc 87
amîQ´>m§À`m (åhUOoM OmJ{VH$ cmoH$g§»`oÀ`m #% BVŠ`m cmoH$g§»`oÀ`m) EHy$U {_l (gross) amîQ´>r`
CËnÝZmnojm A{YH$ ^aVo.
\$moãO© (Forbes) {Z`VH$m{cH$mZo 2004 _Ü`o à{gÕ Ho$coë`m OJmVrc gdm©{YH$ 40 lr_§V
ì`ŠVtÀ`m `mXrV 16 ì`ŠVr `m CÎma A_o[aHo$Vrc, 15 `wamonmVrc (a{e`mgh), 6 _Ü`nyd}Vrc,
2 hm±JH$m±J_Yrc Va 1 _opŠgH$moVrc hmoVr. `mn¡H$s H$m§hr ì`ŠVtMr g§nÎmr hr d§ena§naoZo Ë`m§Zm
àmßV Pmcocr hmoVr. Va H$m§hr ì`ŠVtZr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oVrc n¡gm H$_mdÊ`mÀ`m g§YrMm
cm^ CR>dyZ hr g§nÎmr H$_mdcocr hmoVr. Aem g§nÎmrgmR>r B§½c§S>_Ü`o New Enterpreneurial
Wealth Aer g§km dmnaVmV. {~c JoQ²>g d amo_Z A~«m_mo{dM `m AãOmYrem§Mr g§nÎmr `màH$maMr
Amho. darc {ddoMZmdê$Z amîQ´>m-amîQ´>mVrc Am{W©H$ {df_VoMr pñWVr cjmV `oVo.
gm_m{OH$ {df_Vm : darc {ddoMZ ho CËnÝZmÀ`m g§X^m©Vrc {df_VoMo Amho. VWm{n, KaJwVr
Cn^moJmMm ñVa (Level of household consumption) {dMmamV KoD$Z (CXm. Amhma,
Am¡fYmonMma, {ejU, BVa CËnmXZm§Mm dmna BË`mXr) OJmVrc Ag_mZVm dm {df_Vm _moOë`mg
doJio {ZîH$f© {_iVmV.
66
A) Amamo½` : CÀM d _Ü`_ CËnÝZ JQ>mVrc amîQ´>m§_Yrc cmoH$m§À`m Amamo½`mMm XOm© CÀM
Amho. Va {ZåZ CËnÝZ JQ>mVrc amîQ´>m§À`m cmoH$m§À`m Amamo½`mMm XOm© AË`§V {ZH¥$îQ> ñdê$nmMm
Amho. `m amîQ´>m§_Ü`o AmYw{ZH$ Amamo½` gw{dYm n`m©ßV ñdê$nmV CncãY ZmhrV. Á`m gw{dYm
CncãY AmhoV Ë`m§Mm cm^ Ag§»` cmoH$m§Zm Xm[aÐçm_wio KoVm `oV Zmhr. gH$g d nwaogm Amhma,
{nÊ`mMo ewÕ nmUr, CÎm_ {Zdmam `m§À`m A^mdr Ag§»` cmoH$m§Zm Cnmg_ma, Hw$nmofU, g§gJ©OÝ` d
gmWrMo amoJ `m§Zm Vm|S> Úmdo cmJVo. Ë`m_wio ~mc_¥Ë`y, AH$mcr _¥Ë`y, ~mi§nUmV hmoUmao _mVm§Mo
_¥Ë`y `m§Mo à_mU A{YH$ Amho. Cnghmam Am{\«$Ho$Vrc Jar~ amîQ´>m§V 5 df} d`mÀ`m AmVrc
~mcH$m§À`m _¥Ë`yMo à_mU _moR>o Amho. VgoM VoWo ES²>gJ«ñV é½Um§Mr g§»`mhr cjUr` Amho. AÝZ d
eoVr g§KQ>ZoÀ`m (FAO) AhdmcmZwgma `m XoemVrc 26% l_rH$ ho B.g. 2020 n`ªV ES²>g_wio
H$_r hmoVrc. OJmVrc 26 Xecj ES²>gJ«ñVmn¡H$s 95% Jar~ XoemVrc AmhoV. EH§$XarV Jar~
amîQ´>m§_Ü`o gamgar Am`w_m©Z H$_r Amho. _Ü`_ CËnÝZ Agcoë`m JQ>mVrc amîQ´>m§_Ü`o _mÌ Amamo½`
gw{dYm§Mm nwaogm {dñVma Pmë`mZo VoWrc Amamo½`mMm XOm© C§MmdV Amho. CËnÝZmV Pmcocr dmT>,
ñdÀN>VoÀ`m gd`tMm ñdrH$ma hr Ë`mMr BVa H$maUo AmhoV.
~) Amhma : gH$g d nwaogm Amhma hm KQ>H$ {dMmamV KoVë`mg amîQ´>m§-amîQ´>m§_Ü`o _moR>r
Ag_mZVm {XgyZ `oV.o XþîH$mi, AÝZYmÝ`mMr Q>§MmB©, Cnmg_ma, Hw$nmofU BË`mXr g_ñ`m `m Jar~
amîQ´>m§À`m OwÝ`mM g_ñ`m AgyZ Ë`m§Mr Vrd«Vm H$m§hr amîQ´>m§_YyZ dmT>V Amho hr _moR>r qMVmOZH$
JmoîQ> Amho. B.g. 2001 À`m `wZmoÀ`m OmJ{VH$ AÝZ H$m`©H«$_ (UNWFO) AhdmcmZwgma
OJmVrc 830 Xecj cmoH$ XaamoO Cnmgr AgVmV. Ë`mn¡H$s 95% ho Jar~ amîQ´>m§Vrc AgVmV
Ë`m§Zm XaamoO 1800 H°$carO {_iVrc BVHo$hr AÝZ {_iV Zmhr. Ë`m_Ü`o ~mcH$m§Mo à_mU
A{YH$ Amho. Cnmg_mar_wio gw_mao 12 Xecj ~mcHo$ Xadfu _aVmV. AmYw{ZH$ CËnmXZV§Ìm_wio
AÝZYmÝ`mMo OJmVrc CËnmXZ dmT>co Amho. nU Ë`mÀ`m Ag_mZ {dVaUm_wio ^yH$~irMo à_mU
dmT>co Amho. Am{\«$H$Z XoemVrc AÝZYmÝ`mMm XaS>moB© dmna H$_r hmoV Agë`mMo AmT>iVo. Adf©U
dm XþîH$mi `mMm \$Q>H$m gw_mao 100 Xecj cmoH$m§Zm Xadfu ~gVmo. gwXmZ, BWmo{n`m, B§S>moZo{e`m,
A\$JmUrñWmZ, {gar`m, coZm°Z, Jm`Zm, VPmH$sñWmZ, BË`mXr XoemV XþîH$mim_wio Cnmg_ma hmoD$Z
(VgoM A§VJ©V `wÕm_wi)o Xadfu cmImo cmoH$ _aU nmdVmV. c°{Q>Z A_o[aH$Z d H°$ao{~`Z amîQ´>m§Vrc
gw_mao 53 cmI cmoH$ (11%), Cnghmam Am{\«$Ho$Vrc 180 Xecj cmoH$ (33%), Am{e`mVrc
gw_mao 525 cmI cmoH$ (33%), Am{e`mVrc gw_mao 525 Xecj (17%) cmoH$ Hw$nmo{fV AmhoV
Ago UNWFO À`m 2001 À`m AhdmcmV Z_yX Ho$coco hmoVo.
H$) {ejU : {ejU d gmjaVm `m XmoZ JmoîQ>r {dH$mgmg MmcZm XoUmao _hÎdmMo KQ>H$
AmhoV. VWm{n, CÀM CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>mVrc _wcm§Zm OodT>o Mm§Jë`m XOm©Mo/JwUdÎmoMo {ejU
(quality education) {_iVo VodT>o {ZåZ CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§Vrc _wcm§Zm {_iV Zmhr. 1997
_Ü`o CÀM CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>mVrc _mÜ`{_H$ {ejUmÀ`m ñVamVrc d`moJQ>mV Agcoë`m gd©
ì`ŠVr (ñÌr d nwéf) nyU©doi {ejU KoV hmoË`m. _mÌ _Ü`_ d {ZåZ CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§V
hoM à_mU AZwH«$_o 71%, 51% hmoVo. `mMdfu {ZåZ CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>mVrc 30% nwéf d
50% {ñÌ`m `m {Zaja hmoË`m. `mMo à_wI H$maU åhUOo hr amîQ´>o {ejUmda EHy$U CËnÝZmVrc
\$maM H$_r {hñgm IM© H$aVmV. CÀM d _Ü`_ CËnÝZ Agcocr amîQ´>o _mÌ {ejUmda VwcZoZo
67
IynM OmñV IM© H$aVmV. CXm. B§½c§S> d A_o[aH$m Amnë`m CËnÝZmÀ`m 7%, Am°ñQ´>o{c`m 6%,
X. H$mo[a`m 8%, BómB©c 7.5%, H°$ZS>m 6.6%, OnmZ 5%, a{e`m, 4.9% BVH$m IM©
{ejUmda H$aVmV. `mCcQ> {dH$gZerc amîQ´>m§_Ü`o {ejUmdarc IM© Ho$di 1 Vo 3 Q>ŠŠ`mÀ`m
Xaå`mZ Amho.
AemàH$mao OmJ{VH$sH$aUm_wio amîQ´>m§amîQ´>m§_Ü`o CËnÝZ, Amamo½`, Amhma d {ejU{df`H$
gmo`rgw{dYm `m_Ü`o _moR>r {df_Vm {Z_m©U Pmcocr {XgVo.
amîQ´>m§VJ©V {df_Vm : amîQ´>m-amîQ´>m§à_mUoM EH$mM amîQ´>mVrc {d{dY KQ>H$m§Vhr
OmJ{VH$sH$aUm_wio {df_Vm dmT>V Agë`mMo {XgyZ `oVo. `mg§X^m©V g§`wŠV amîQ´> {dH$mg H$m`©H«$_
(UNDP) À`m AhdmcmV Ago Z_yX Ho$co Amho H$s, Jar~ d lr_§V cmoH$m§Vrc CËnÝZmMr Xar
dmT>V Mmccr Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio CÚmoJ, ì`mnma, amoOJma BË`mXr~m~VÀ`m Á`m g§Yr
CncãY Pmë`m AmhoV Ë`mMm \$m`Xm Ho$di CÀM XOm©Mr JwUdÎmm Agcoë`m ì`ŠVtZm hmoV Amho.
Ë`m§À`mH$S>o ^anya n¡gm `oV AgyZ Vo S>moù`mda `oB©c EdT>r M¡Z H$arV AmhoV. `mCcQ> g_mOmVrc
Xþ~©c KQ>H$ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV AmhoV. Vo ~oH$mar, Cnmg_ma, Hw$nmofU,
^yH$~ir, AZmamo½`, {ZajaVm BË`mXr g_ñ`m§Zr h¡amU Pmco AmhoV. CÚmoJnVr, ì`mnmar,
~mJmB©VXma, g§JUH$, _m{hVr-V§ÌkmZ, ì`dñWmnZ, A{^`m§{ÌH$s BË`mXrMo CÀM {ejU KoVcoë`m
ì`ŠVr, A{VHw$ec d Hw$ec V§Ìk d H$_©Mmar BË`mXtMo CËnÝZ _moR>çm à_mUmda dmT>coco Amho.
AZoH$m§Zm dfm©cm cmImo-H$amoS>moMo n°Ho$O doVZ åhUyZ {_iV Amho. `mCcQ> AHw$ec H$m_Jma,
chmZ eoVH$ar, ^y{_hrZ eoV_Oya, X{cV, Am{Xdmgr BË`mXtZm _yc^yV JaOm ^mJ{dUohr AdKS>
hmoV Amho. ^maVmgma»`m XoemV Xm[aÐç d H$O©~mOmarnUmg H§$Q>miyZ AZoH$ eoVH$ar AmË_hÎ`m
H$arV AmhoV. OmJ{VH$sH$aUM `m AmË_hÎ`m§Zm H$maUr^yV Amho Ago OmJ{VH$sH$aUmMo {damoYH$
åhUV AmhoV. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUmZo amîQ´>m§VJ©V {df_Vm dmT>V Mmccr Amho.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ H«$_m§H$-1
A) ~hþn`m©`r àíZ
1) CÀM CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§À`m JQ>mV H$moUVr amîQ´>o `oVmV?
A) Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH${gV
~) Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH$gZerc
H$) Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm A{dH${gV
S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
2) ^maV H$moUË`m JQ>mV _moS>Umao amîQ´> Amho?
A) CÀM CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§Mm JQ> ~) _Ü`_ CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§Mm JQ>
H$) {ZåZ CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§Mm JQ> S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
3) OJmVrc gdm©{YH$ AãOmYre ì`ŠVr H$moUË`m amîQ´>mVrc AmhoV?
A) A_o[aH$m
~) B§½c§S>
H$) OnmZ
S>) H°$ZS>m
4) H$moUË`m amîQ´>m§_Ü`o ES²>gJ«ñV ì`ŠVtMr g§»`m OmñV Amho?
A) A_o[aH$Z
~) `wamo{n`Z
H$) E{e`Z
S>) Am{\«$H$Z
68
5) H$moUVo KQ>H$ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV AmhoV?
A) CÚmoJnVr
~) ì`mnmar
H$) CÀM{ejrV S>) Xþ~©c
4.2.2 OmJ{VH$sH$aU Am{U ^maVr` YmoaU
(Globalization and Indian Policy)
OmJ{VH$sH$aUm_wio EImÚm amîQ´>-amÁ`m§VJ©V {Z_m©U Pmbobr {df_Vm VgoM {d{dY amîQ´>amÁ`m§À`m_Ü`o {Z_m©U Pmbobr {df_Vm Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrb
^maVmMo YmoaU H$go Amho ho g_OmdyZ KoUma AmhmoV.
1991 _Ü`o ^maVmZo ZdrZ Am{W©H$ YmoaU Omhra H$ê$Z `m YmoaUmV OmJ{VH$sH$aUmMm
ñdrH$ma Ho$bm. åhUOo ^maVmV 1991 nmgyZ OmJ{VH$sH$aU gwê$ Pmbo Ago ñWwb_mZmZo _mZbo
OmVo. VWm{n, H$mhr Aä`mgH$ åhUVmV Ë`mà_mUo OmJ{VH$sH$aU hr à{H«$`m nyU©V… ZdrZ Zmhr.
{~«{Q>e amOdQ>rVM nmpíM_mÎ`rH$aU (Westernization) AmYw{ZH$sH$aU (Modernization)
`m§À`mê$nmZo OmJ{VH$sH$aUmMr gwê$dmV Pmbobr hmoVr. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©V ^maVmMo YmoaU
H$go Amho ho g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r àW_ OmJ{VH$sH$aUmMr nmíd©^y_r WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$.
OmJ{VH$sH$aUmMr nmíd©^y_r - B.g. 1453 _Ü`o VwH$s© bmoH$m§Zr H$m°ÝñQ>§pÝQ>Zmonb ehamMm
Vm~m KoD$Z `wamonmVyZ nyd©oH$S>rb XoemV OmUmam ^y_mJ© ~§X Ho$bm. Ë`m_wio `wamonmVrb amÁ`H$V} d
ì`mnmè`m§Zr nyd©oH$S>rb Xoem§H$S>o OmUmè`m Ob_mJm©Mm emoY KoÊ`mMo H$m_ Ibm§emda gmon{dbo.
`mVyZM nmoVwJuO Ibmer dmñH$mo-X-Jm_mZo ^maVmH$S>o OmÊ`mMm Ob_mJ© 1498 _Ü`o emoYyZ
H$mT>bm. Ë`m_wio ì`mnmamÀ`m {Z{_ÎmmZo nmoVw©JrO, S>M, B§J«O, \«|$M ho `wamo{n`Z bmoH$ ^maVmV Ambo.
^maVmVrb ì`mnma d àXoe `mda dM©ñd {_i{dÊ`mgmR>r Ë`m§À`mV g§Kf© Pmbm d Ë`m_Ü`o B§J«O
`eñdr Pmbo d nwT>o B§J«OmZr ^maVmda amOH$s` gÎmm àñWm{nV Ho$br d hr gÎmm 1947 n`ªV
{Q>Hy$Z am{hbr. {~«{Q>e amOdQ>rÀ`m H$mimV ^maVmV `wamo{n`Z ì`mnma H§$nÝ`m, V§ÌkmZ, V§Ìk,
^m§S>db, doJdoJi`m g§ñWm, g§KQ>Zm Amë`m. ^maVr` ~mOmanoR>oV naH$s` dñVy§Mm {eaH$md Pmbm.
`wamo{n`Z amîQ´>m§er ^maVmMr Am`mV-{Z`m©V hmoD$ bmJbr. ^maVmV _moR>_moR>o CÚmoJY§Xo gwê$ hmoD$Z
Am¡Úmo{JH$sH$aUmg àm§a^ Pmbm. ^maVr`m§Zr `wamo{n`Z AmMma{dMma, gd`r, lÜXm, _yë`o, H$bm d
H«$sS>m àH$ma, _Zmoa§OZ gmYZo BË`mXtMo AZwH$aU H$aÊ`mg gwê$dmV Ho$br. `m à{H«$`og `wamo{nH$aU
Ago åhQ>bo Jobo. nwT>o `wamo{n`Z amîQ´>m§~amo~aM A_o[aH$m, AmñQ´>o{b`m, H°$ZS>m BË`mXr npíM_mÎ`
amîQ´>m§erhr ^maVmMo g§~§Y àñWm{nV hmoD$Z ^maVr`m§Zr nmpíM_mÎ`m§Mohr AZwH$aU gwê$ Ho$bo. `mg
nmpíM_mÎ`rH$aU Ago åhQ>bo Jobo. nwT>o ^maVr`m§Zr OnmZ, VwH©$ñWmZ, a{e`m `m Xoem§Mohr AZwH$aU
gwê$ Ho$bo. `mVyZM naH$s` {dH${gV amîQ´>m§À`m AZwH$aUmg AmYw{ZH$sH$aU hr ì`mnH$ g§km {Xbr
Jobr d `wamo{nH$aU d nmpíM_mÎ`rH$aU `m g§km _mJo nS>ë`m. `wamo{nH$aU, nmpíM_mÎ`rH$aU d
AmYw{ZH$sH$aU `m à{H«$`m§VJ©V ^maVmMo OJmVrb AÝ` Xoem§er Am{W©H$, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$
g§~§Y àñWm{nV hmoD$Z ^maV OmJ{VH$ ì`dñWoer OmoS>bm Jobm. 1991 Z§Va ^maVmZo Am{W©H$
nwZa©aMZoMm H$m`©H«$_ Omhra H$ê$Z ^maVr` AW©ì`dñWm OmJ{VH$ ì`dñWoer OmoS>br. `m à{H«$`ogM
AmVm OmJ{VH$aU åhQ>bo Jobo. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aU ho nyduÀ`m `wamo{nH$aU, nmpíM_mÎ`rH$aU
d AmYw{ZH$sH$aU `m à{H«$`m§Mo Zdo d {dñVmarV ê$n Amho Ago åhUVm `oB©b.
69
OmJ{VH$sH$aUmMo YmoaU ^maVmZo H$m ñdrH$mabo?
OmJ{VH$sH$aUmMr nmíd©^y_r nm[hë`mZ§Va AmVm AmnU ^maVmg 1991 _Ü`o
OmJ{VH$sH$aUmMo YmoaU H$m ñdrH$mamdo bmJbo ho WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$.
15 Am°JñQ> 1947 amoOr ^maV ñdV§Ì Pmbm. Amnbm gdmª{JU {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r
^maVmZo ^m§S>dbemhr d g_mOdmXr `m XmoÝhr àH$maÀ`m AW©ì`dñWoVrb CÎm_ d¡{eîQ>çm§Mm g_Ýd`
gmYUmè`m {_l AW©ì`dñWoMm ñdrH$ma Ho$bm. {Z`moOZmMm ñdrH$ma H$ê$Z g_mOdmXr g_mOaMZm
{Z_m©U H$aÊ`mMo à`ËZ gwê$ Ho$bo. g§nyU© g_mOmÀ`m {hVmÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdmMo AgUmao CÚmoJY§Xo
amIrd R>oD$Z Vo gmd©O{ZH$ (gaH$mar) joÌmV C^mabo. VgoM H$m§hr CÚmoJY§Xo ImOJr joÌmV C^o
H$aÊ`mg nadmZJr {Xbr. _mÌ ImOJr Am{W©H$ ì`dhmamda {Z`§ÌU R>odÊ`mMo d Ë`m_Ü`o hñVjon
H$aÊ`mMo A{YH$ma gaH$mabm {Xbo. 1951 _Ü`o H|$ÐgaH$mÀ`m _mbH$sMo Ho$di 5 CÚmoJ hmoV.o
Ë`m§Mr g§»`m dmT>V OmD$Z 1991 _Ü`o 246 da nmohMbr. 19 _hÎdmMo CÚmoJ gmd©O{ZH$
joÌmgmR>r amIrd R>odbo. VWm{n, 1950 Vo 1990 `m 40 dfm©V AH$m`©j_Vm, bmb{\$V,
^«îQ>mMma, J¡aì`dñWmnZ, ZmoH$aemhrMo dM©ñd, amÁ`H$Ë`mªMm hñVjon, gaH$maMr {Z`§ÌUo, nadmZm
(bm`gÝg) nÜXVr BË`mXt_wio \$m`Xm hmoÊ`mEodOr VmoQ>mM Pmbm. ~hþg§»` gmd©O{ZH$ CÚmoJ
VmoQ>çmV Jobo. Xm[aÐç, ~oH$mar, _hmJmB© dmT>V Jobr. Am`mV dmT>br _mÌ {Z`m©V H$_rM am{hbr.
1980 Vo 1990 `m XeH$mV _moR>rM MbZdmT> Pmbr. naH$s` J§JmOir (MbZgmR>m) KQ>V Jobr.
AÝ` Am{W©H$ AS>MUrhr {Z_m©U Pmë`m. `mVyZM 1991 _Ü`o ^maVmV _moR>o Am{W©H$ g§H$Q>
(Economic Crisis) CX^dbo. `m g§H$Q>mMo ñdén nwT>rbà_mUo hmoVo.
· _o 1991 nmgyZ ^maVmÀ`m Am{W©H$ {dH$mgmMm Xa G$UmË_H$ Pmbm.
· MbZdmT>rMm dm{f©H$ Xa 17 % BVH$m Pmbm.
· {dXoer ì`dhmaH$mofmÀ`m Mmby ImË`mdarb VyQ> 1990-91 _Ü`o 290 H$moQ>r S>m°bg© BVH$s
Pmbr.
· ^maVmVrb amOH$s` ApñWaVo_wio Am§VaamîQ´>r` ~mOmamV ^maVmMr Am{W©H$ nV Kgê$Z
{dXoemV ì`mnmar H$O© C^maUo AdKS> Pmbo.
· 1989 Vo 1991 `m H$mimV A{Zdmgr ^maVr`m§À`m ^maVr` ~±Ho$Vrb R>odr H$_r hmoV Joë`m.
· ^maVmMm naH$s` MbZgmR>m H$_r hmoV Jobm. 1987-1988 _Ü`o 500 Vo 600 H$moQ>r S>m°bg©
Agbobm hm MbZgmR>m H$_r hmoV OmD$Z Vmo \$ŠV 110 H$moQ>r S>m°bg© (åhUOo 15 {Xdgm§À`m
Am`mVrMm IM© ^mJ{dÊ`mBVH$m) BVH$m Pmbm.
Aer `m g§H$Q>J«ñV pñWVrV 21 OyZ 1991 amoOr nr.ìhr. Zaqghamd gaH$ma gÎmoda Ambo.
KQ>bobm MbZgmR>m dmT>{dÊ`mgmR>r `m gaH$maZo OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo {ZYr `m
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWmH$S>o H$O© _m{JVbo. H$O© XoVmZm `m g§ñWm§Zr ^maVmZo Amnë`m Am{W©H$
YmoaUmV nwT>rb _yb^yV ~Xb H$amdoV Aer AQ> KmVbr.
· én`mMo Ad_yë`Z H$amdo.
70
· amOH$mofr` VyQ>rV H$nmV H$amdr.
· naH$s` ^m§S>dbmg ^maVmV _wŠV àdoe Úmdm.
· {d{dY AZwXmZmV H$nmV H$amdr BË`mXr.
`m AQ>r _mÝ` H$ê$Z gaH$maZo OyZ 1991 _Ü`o ZdrZ Am{W©H$ YmoaU Omhra H$ê$Z Ë`m_Ü`o
CXmarH$aU, ImOJrH$aU d OmJ{VH$sH$aU `m§Mm ñdrH$ma Ho$bm Am{U ^maVmV OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
YmoaUmMr A§_b~OmdUr gwê$ Pmbr.
ZdrZ Am{W©H$ YmoaUmMo ñdê$n ImOJrH$aU, CXmarH$aU d OmJ{VH$sH$aU g§X^m©Vrb 1991 _Ü`o Omhra Ho$bobo ZdrZ
Am{W©H$ YmoaU AË`m§V {dñV¥V Amho. Ë`m_Ü`o nwT>rb à_wI VaVwXr Ho$boë`m AmhoV.
A) {Z`§ÌU d nadmZm_wŠV Am¡Úmo{JH$ YmoaU - ZdrZ Am{W©H$ YmoaUmMm EH$ ^mJ åhUyZ 24
Owb¡ 1991 amoOr ZdrZ Am¡Úmo{JH$ YmoaU Omhra Ho$bo d Ë`m_Ü`o nwT>rb VaVwXr Ho$ë`m.
1) nydu ZdrZ CÚmoJ C^maUo, OwÝ`m CÚmoJmMm {dñVma H$aUo, `mgmR>r gaH$maMr nadmZJr ¿`mdr
bmJo. {edm` CÚmoJmda gaH$maMr AZoH$ {Z`§ÌUo hmoVr. ZdrZ Am¡Úmo{JH$ YmoaUmV hr nadmZm
nÜXVr d gaH$mar {Z`§ÌUo H$mTy>Z Q>mH$br.
2) _ŠVoXmar H$m`Xm {e{Wb H$aÊ`mV Ambm. 100 H$moQ>r én`mnojm A{YH$ Jw§VdUyH$ AgUmam
CÚmoJ C^maÊ`mgmR>r, CÚmoJmMr CËnmXZ j_Vm dmT>{dÊ`mgmR>r gaH$maMr nadmZJr ¿`mdr
bmJo. ZdrZ YmoaUmV hr nadmZJr nÜXV aX²X Ho$br.
3) naH$s` Jw§VdUyH$ d V§ÌkmZ `m§Zm ^maVmV _wŠV àdoe {Xbm. 34 CÚmoJmV 51% n`ªV
naH$s` J§wVdUyH$ H$aÊ`mg nadmZJr {Xbr. `m Jw§VdUyH$sVyZ H$ƒm _mb d `§Ìgm_J«r Am`mV
H$aÊ`mgmR>r gaH$maMr nadmZJr KoÊ`mMr nÜXVr aÔ Ho$br. VgoM naH$s` V§ÌkmZ Am`mV
H$aÊ`mMo H$ama H$aÊ`mMr nadmZJr CÚmoJm§Zm {Xbr.
4) CÚmoJmMo ñWmZ {ZpíMV H$aÊ`mda Agbobo gaH$mar {Z~ªY H$mTy>Z Q>mH$bo. 10 bmImnojm H$_r
bmoH$g§»`oÀ`m ehamV CÚmoJ C^maÊ`mgmR>r VgoM 10 bmImnojm OmñV bmoH$g§»`oÀ`m
ehamnmgyZ 25 {H$._r. nwT>rb A§VamÀ`m {R>H$mUr CÚmoJ C^maÊ`mgmR>r gaH$maMr nadmZJr
KoÊ`mMr AQ>hr aX²X Ho$br.
5) gmd©O{ZH$ CÚmoJm§Mo _hÎd H$_r Ho$bo 1956 À`m Am¡Úmo{JH$ YmoaUmV 19 CÚmoJ gmd©O{ZH$
joÌmgmR>r amIrd R>odbo hmoVo. ZdrZ YmoaUmV àW_ 8 CÚmoJ (AUwD$Om©, aoëdo, IZrO Vob,
H$moigm, {b½ZmB©Q>, bmoI§S>, Vm§~«, qPH$) gmd©O{ZH$ joÌmgmR>r amIrd R>odbo. nwT>o AmUIrZ 2
CÚmoJm§Zm gmd©O{ZH$ joÌmVyZ dJibo. åhUOo \$ŠV 6 CÚmoJ gmd©O{ZH$ joÌmgmR>r amIrd
R>oD$Z Cabobo gd© CÚmoJ ImOJr joÌmgmR>r Iwbo Ho$bo. åhUOoM ImOJrH$aUmg MmbZm {Xbr.
71
6) Q>ßß`mQ>ßß`mMr CËnmXZ nÜXVr aX²X Ho$br. A{^`m§{ÌH$s d BboŠQ´>m°{ZŠg CÚmoJmV CËnmXZ
{H$Vr, H§o$ìhm d H$go H$amdo BË`mXrda gaH$maMr AZoH$ ~§YZo hmoVr. hr ~§YZo ZdrZ YmoaUmV
H$mTy>Z Q>mH$br.
7) bKw d Hw${Q>amoÚmoJm§Zm CÎmoOZ {Xbo. bKwCÚmoJmVrb Jw§VdUyH$ _`m©Xm 35 bmI én`m§dê$Z 60
bmI én`mn`ªV dmT>{dbr. nyaH$ d gmhmæ`H$ CÚmoJmVrb Jw§VdUyH$ _`m©Xm 75 bmI én`mnªV
dmT>{dbr Va A{VbhmZ (Tiny) CÚmoJm§Vrb Jw§VdUyH$ _`m©Xm 2 bmI én`m§dê$Z 5 bmI
én`m§n`©V dmT>{dbr.
8) g_Vmob àmXo{eH$ {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mMo VÎd ñdrH$mabo. Ë`mZwgma _mJmg ^mJmVrb
CÚmoJm§Zm drO, nmUr, dmhVyH$, XiUdiU BË`mXr nm`m^yV gw{dYm CnbãY H$ê$Z XoÊ`mMo
YmoaU ñdrH$mabo.
~) _wŠV naH$s` ì`mnma d {d{Z_` XamV ~Xb- ZdrZ Am{W©H$ YmoaUmV nwT>rb VaVwXr Ho$ë`m.
1)
2)
3)
4)
5)
6)
H$)
1)
2)
S)
Am`mV-{Z`m©Vrdarb {Z~ªY [eWrb Ho$bo.
Am`mV-{Z`m©Vrdarb OH$mV H$amV _moR>r H$nmV Ho$br.
_wŠV ì`mnmamMo YmoaU ñdrH$mabo.
én`mMo Q>ßß`mQ>ßß`mZo Ad_yë`Z H$ê$Z én`m nyU©V… n[adV©Zr` Ho$bm.
gmoÝ`mÀ`m Am`mVrdarb {Z~ªY CR>{dbo.
naH$s` MbZmÀ`m ì`dhmamda {Z`§ÌU R>odUmè`m FERA (Foreign Exchange
Regulation Act) H$m`ÚmV ~Xb H$ê$Z H$_rV H$_r {Z`§ÌUo AgUmam FERA
(Foreign Exchange Management Act) hm H$m`Xm g§_V Ho$bm.
amOH$mofr` YmoaUmV ~Xb - 1980-90 `m XeH$mV gaH$mar IMm©V dmT> d _hgybmV KQ>
hmoV Joë`mZo {dÎmr` VyQ> gVV dmT>V Jobr. Ë`m_wio nwT>rb VaVwXr Ho$ë`m.
gaH$mar IMm©V H$nmV H$aÊ`mÀ`m AZoH$ `moOZm AmIë`m. CXm. g§ajU IMm©V, {d{dY
AZwXmZmV eŠ` VodT>r H$nmV H$aUo, gaH$mar CÚmoJm§Zm {Xbr OmUmar _XV d gVbVr H$_r
H$aUo B.
gaH$maMm _hgyb dmT>{dÊ`mgmR>r H$m§hr Cnm` `moObo. CXm. àmárH$amV gwYmaUm, H$adgwbrV
gwYmaUm, Kgmam {ZYrV gdbV B.
{dÎmr` joÌmV gwYmaUm - ~±H$m d {dÎmr` g§ñWm§Mr Kgabobr H$m`©j_Vm d bm^Vm
dmT>{dÊ`mgmR>r nwT>rb gwYmaUm Ho$ë`m.
1) ñnYm©{YpîR>V H$m`©j_VoMo VÎd ñdrH$mabo.
2) ~±H$m d {dÎmg§ñWm§Zm Z\$m {_i{dÊ`mMo ñdmV§Í` {Xbo.
3) Ë`m§Zm ñnYm© d H$m`©j_Vm `m~m~VMo {ZU©` KoÊ`mMo ñdmV§Í` {Xbo.
72
4) Ë`m§À`m H$m`©nÜXVrV bd{MH$Vm AmUÊ`mMr nadmZJr {Xbr.
B©) OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMo gXñ`Îd 1) darb YmoaUmÀ`m AZwf§JmZo nwT>o ^maVmZo 15 E{àb 1994 amoOr J°Q> H$amamda ghr Ho$br d
OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMo gXñ`Îd ñdrH$mabo.
2) XiUdiU, n`©Q>Z, ì`mnmar d nm`m^yV godm CÚmoJ BË`mXrVhr naH$s` Jw§VdUyH$sg _mÝ`Vm
{Xbr.
3) ^maVmV H$m`©aV AgUmè`m naH$s` H§$nÝ`m§Zm ñdV…Mo Zmd d Q´>oS>_mH©$ dmnaÊ`mMr nadmZJr
{Xbr.
\$) 2001 Mo Am¡Úmo{JH$ YmoaU - 1991 _Ü`o Am{W©H$ gwYmaUm§Zm A{YH$ JVr XoÊ`mgmR>r
gaH$maZo 2001 _Ü`o ZdrZ Am¡Úmo{JH$ YmoaU Omhra H$ê$Z Ë`m_Ü`o nwT>rb VaVwXr Ho$ë`m.
1) {dXoer Jw§VdUyH$sg CÎmoOZ {Xbo. gd© àH$maÀ`m CÚmoJmV AmnmoAmn _mÝ`Vm {_iÊ`mÀ`m
`moOZoZwgma {dXoer Jw§VdUyH$ H$aVm `oB©b. {dXoer Jw§VdUyH$s~m~VMm {ZU©` KoÊ`mMm H$mbmdYr
6 AmR>dS>çmdê$Z 4 AmR>dS>o Ho$bm.
2) {dXoer Jw§VdUyH$sMo CXmarH$aU Ho$bo. VobewÜXrH$aU joÌmV 100%, Q>o{bH$m°_ joÌmV H$m§hr
AQ>rda 100%, {d_mjoÌmV 26% n`ªV VgoM _m{hVr-V§ÌkmZ joÌmVhr {dXoer Jw§VdUyH$sg
nadmZJr {Xbr.
3) àXÿfU Z H$aUmè`m BbooŠQ´>m°{ZŠg, H$m°åß`wQ>a, gm°âQ>dA
o a, N>nmB© B. CÚmoJ 10 bmInojm OmñV
bmoH$g§»`m Agboë`m eham§nmgyZ 25 {H$._r. A§VamÀ`m AmV gwê$ H$aÊ`mg nadmZJr {Xbr.
4) gmd©O{ZH$ joÌmVrb Jw§VdUyH$ _moH$ir H$aÊ`mMo YmoaU åhUOoM {Z{Z©doemMo YmoaU (Policy of
disinvestment) Mmby R>odbo.
5) bKw d Hw${Q>amÚmoJm§Zm MmbZm XoÊ`mMo YmoaU ñdrH$mabo. hmo{OAar d VËg_ CÚmoJm§gmR>rMr
Jw§VdUyH$ _`m©Xm 1 H$moQ>r én`mdê$Z 5 H$moQ>r én`mnªV dmT>{dbr. VgoM IoiUr, nmXÌmUo,
H$mVS>r dñVy B. 14 dñVyMo CËnmXZ bKwCÚmoJ§mgmR>r amIyZ R>odbo. bKwCÚmoJm§Zm ~mOma{df`H$
gw{dYm CnbãY H$ê$Z XoÊ`mMr `moOZm gwê$ Ho$br.
6) AmOmar CÚmoJ H§$nZr H$m`Xm _mJo KoÊ`mMm àñVmd _m§S>bm. H§$nZr H$m`ÚmV XþéñVr H$aÊ`mMm
{ZU©` KoVbm.
7) noQ´>mo{b`_, IVo, gmIa, Am¡fYo BË`mXtÀ`m ~m~VrV àem{gV qH$_VrMo YmoaU ñdrH$mabo.
AemàH$mao ^maVmZo OmJ{VH$sH$aU, CXmarH$aU d ImOJrH$aU `m VrZ à{H«$`m§Mm ñdrH$ma
H$aÊ`mMo YmoaU am~{dbobo Amho.
73
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ : H«$_m§H$ 2
A) ~hþn`m©`r àíZ
1) H$moUË`m gmbr ^maVmZo ZdrZ Am{W©H$ YmoaU Omhra Ho$bo?
A) 1190
~) 1991
H$) 1992
S>) 1993
2) 1191 _Ü`o ^maVmg H$O© XoVmZm OmJ{VH$ ~±Ho$Zo H$moUVr AQ> KmVbr hmoVr?
A) én`mMo Ad_yë`Z H$aUo
~) naH$s` ^m§S>dbmg _wŠV àdoe XoUo
H$) {d{dY AZwXmZmV H$nmV H$aUo
S>) darb gd©
3) gÚm {H$Vr CÚmoJ gmd©O{ZH$ joÌmgmR>r amIrd AmhoV?
A) 6
~) 8
H$) 17
S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
4) ^maVmZo J°Q> H$amamda H$moUË`m gmbr ghr Ho$br?
A) 1190
~) 1991
H$) 1992
S>) 1994
5) H$moUË`m gaH$maZo OmJ{VH$sH$aUmMo YmoaU ñdrH$mabo?
A) amOrd Jm§Yr
~) Zaqghamd
H$) ~mOno`r
S>) _Z_mohZqgJ
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1)
2)
3)
4)
5)
^maVmH$S>o OmUmam Ob_mJ© H$moUr emoYyZ H$mT>bm?
1991 _Ü`o H|$Ð gaH$maÀ`m _mbH$sMo {H$Vr CÚmoJ hmoVo?
H$moUË`m gmbr ^maVmV _moR>o Am{W©H$ g§H$Q> CX²^dbo?
Am§VaamîQ´>r` {dÎmg§ñWm§Mr Zmdo gm§Jm.
FERA Mo nyU© ê$n Úm.
4.2.3 ^maVr` eoVr Am{U J«m_rU g_mO `mdarb OmJ{VH$sH$aUmMm à^md
(Impact of
globalization on Indian agriculture and rural society)
OmJ{VH$sH$aU Am{U ^maVr` YmoaU Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmJ{VH$saUmMm ^maVr`
eoVrda qH$dm eoVr joÌmda d ^maVmVrb J«m_rU g_mOmda H$m` à^md nS>bm ho g_OmdyZ KoUma
AmhmV.
1991 _Ü`o CX²^dboë`m Am{W©H$ g§H$Q>mVyZ ~mhoa nS>Ê`mgmR>r ^maVmZo OmJ{VH$ ~±H$ d
Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr `m {dÎmr` g§ñWm§H$S>o H$O© _m{JVbo. ho H$O© XoVmZm `m g§ñWm§Zr ^maVmda
CXmarH$aUmMo, ImOJrH$aUmMo d OmJ{VH$sH$aUmMo YmoaU ñdrH$maÊ`mMr AQ> KmVbr. `m AQ>rZwgma
VËH$mbrZ nr.ìhr. Zaqghamd gaH$maZo OyZ 1991 _Ü`o ZdrZ Am{W©H$ YmoaU Omhra H$ê$Z Ë`m_Ü`o
`m VrZ à{H«$`m§Mm ñdrH$ma Ho$bm. Ë`m_wio ^maVr` AW©ì`dñWm OmJ{VH$ AW©ì`dñWoer OmoS>br
74
Jobr. n[aUm_r, ^maVmV OmJ{VH$sH$aUmMo OmoaXma dmao dmhÿ bmJbo. ^maVmV OmJ{VH$sH$aUmMr
à{H«$`m gwê$ hmoD$Z AmO 24 df} Pmbr AmhoV. `m H$mbmdYrV OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr`
g_mOmÀ`m gd© joÌmda _moR>m à^md Amho. `m {R>H$mUr Vwåhr ^maVmVrb eoVr d J«m_rU g_mO
`mda OmJ{VH$sH$aUmMm H$m` à^md nS>bm Amho ho g_OmdyZ KoUma AmhmV.
A) eoVrdarb à^md (Impact of globalization on agriculture)
eoVrMo _hÎd- OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` eoVrdarb à^md g_OmdyZ KoVmZm ^maVmV eoVrg
Agbobo _hÎd WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$. ^maVr` AW©ì`dñWm hr H¥$fr àYmZ åhUOoM eoVràYmZ
AW©ì`dñWm _mZbr OmVo. H$maU Vr àm_w»`mZo eoVr ì`dgm`mda AmYmabobr Amho. H$maU gw_mao
65% bmoH$m§Zm AmOhr H¥$fr joÌmV amoOJma {_iVmo Amho. J«m_rU ^mJmVrb {~JaeoVr
ì`mdgm{`H$m§Mo (~cwVoXmam§Mo) ì`dgm`hr eoVrerM {ZJS>rV AmhoV. {edm` newnmbZ,
Hw$ŠHw$Q>nmbZ, damhnmbZ, _Yw_{jH$mnmbZ, aoe_r {H$S>çm§Mr n¡Xmg, Xþ½Yì`dgm`, {dUH$m_
BË`mXr OmoS>Y§Xo ho eoVrdaM AmYmabobo AmhoV. EdT>oM Zìho Va gmIa H$maImZo, gyV d Vob
{JaÊ`m, \$ià{H«$`m CÚmoJ, M_m©oÚmoJ, H$mJX CÚmoJ, Mhm, a~a, H$m°\$s BË`mXr CÚmoJ ho H$ÀÀ`m
_mbmgmR>r eoVrdaM Adb§~yZ AmhoV. amîQ´>r` CËnÞmV eoVrMm dmQ>m AmOhr gw_mao 14 Vo 15%
À`m Amgnmg Amho. ^maVmVrb EHy$U CËnmXZmn¡H$s gw_mao 50% CËnmXZ H¥$fr CÚmoJmVyZ hmoVo.
XoemÀ`m {Z`m©Vrb à_wI dñVy hçm H¥$fr CËnmXZo (AÞYmÝ`, Mhm, H$m°\$s, a~a, V§~mIy B.) AgyZ
Ë`m§À`mÛmao naH$s` MbZ _moR>çm à_mUmda {_iVo. añVo d bmoH$ _mJm©dê$Z hmoUmè`m dmhVwH$sV
eoVr_mbmMm _moR>m dmQ>m Amho. H|$Ð gaH$ma, amÁ`gaH$ma, J«m_rU ñWm{ZH$ ñdemgZg§ñWm (n§Mm`V
amÁ`) `m§Zm eoVgmam, ObqgMZ H$a, V§~mIwdarb A~H$mar H$a, BË`mXrÛmao _moR>o CËnÞ {_iVo.
EImÚm dfu eoVr h§Jm_ ~wS>më`mg gaH$maMo CËnÞ KQ>Vo, ~mOmamVrb CbmT>mb _§XmdVo.
darb {ddoMZmdê$Z ho ñnîQ> hmoVo H$s eoVr ì`dgm` hm ^maVr` AW©ì`dñWoMm H$Um Amho.
Aem `m eoVrda OmJ{VH$sH$aUmMm BîQ> VgoM A{ZîQ> à^md nS>bobm Amho. `oWo AmnU àW_ BîQ>
d Z§Va A{ZîQ> à^md Aä`mgUmao AmhmoV.
BîQ> à^md
1) H¥$fr CÚmoJmg MmbZm - OmJ{VH$sH$aU d CXmarH$aUm_wio ghm CÚmoJ gmoSy>Z ~mH$sMo
gd© CÚmoJ gwê$ H$aÊ`mg ImOJr CÚmoOH$m§Zm d naH$s` H§$nÝ`m§Zm nadmZJr {_imbr. Ë`m_wio
AZoH$ ^maVr` CÚmoOH$m§Zr VgoM H$m§hr naH$s` H§$nÝ`m§Zr (CXm. noßgr, H$moH$m H$mobm, Am`Q>rgr,
{nPm, hM BË`mXr) eoVr _mbmda à{H«$`m H$aUmao CÚmoJ C^mabo. Hw$aH$wao, {Mßg, gm°g, H$moëS>
qS´>Šg, \w«$Q> Á`yg, AmB©ñH«$s_ BË`mXr ImÚnXmWmªÀ`m {Z{_©VrMo H$maImZo H$mT>bo. `m ImÚnXmWmªMo
n°Ho$qOJ dmhVyH$ d {dH«$s H$aUo `mgma»`m ñd`§amoOJmamMo à_mUo dmT>bo. Ë`m_wio amoOJma d¥Õr
hmoD$Z bmoH$m§Zm H$m_ {_iy bmJbo. H¥$fr CÚmoJmg MmbZm {_imë`mZo ~Q>mQ>m, Q>mo_°Q>m,o \$io `m§À`m
CËnmXZmV dmT> hmoÊ`mghr MmbZm {_imbr Amho.
2) H¥$fr _mbmÀ`m {Z`m©VrV dmT> - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV {Z`m©Vrdarb AZmdí`H$ d
OmMH$ {Z~ªY H$_r qH$dm {eWrb H$aÊ`mV Ambo. {edm` {Z`m©VrMo Xa hr H$_r Ho$bo. Ë`m_wio
75
^maVmVyZ BVa amîQ´>m§Zm Jhÿ, Vm§Xÿi, H$mnyg, Mhm, H$m°\$s, a~a, VmJ, V§~mIy, \$io, \w$bo,
^mOrnmbm, à{H«$`m`wŠV S>~m~§X ImÚnXmW© BË`mXtMr _moR>çm à_mUmda {Z`m©V hmoD$ bmJbr Amho.
Ë`m_wio ^maVmMr naH$s` J§JmOir (MbZgmR>m) dmT>Ê`mg _XV Pmbr Amho. ^maVmV gÚm
AÞYmÝ`mMo {ebH$s CËnmXZ hmoVo. {edm` Am§VaamîQ´>r` ~mOmanoR>onojm ^maVmV AÞYmÝ`mÀ`m
qH$_Vrhr ~è`mM H$_r AmhoV. Ë`m_wio OmJ{VH$saUmMm \$m`Xm CR>dyZ ^maV eoVr_mbmMr {Z`m©V
dmT>dy eH$Vmo. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUm_wio ^maVmg H¥$fr_mbmMr {Z`m©V dmT>{dÊ`mMr _moR>r g§Yr
CnbãY Pmbr Amho.
3) eoVr CÚmoJmg C{O©VmdñWm - ^maVmV eoVr_mbmda AmYmabobr AZoH$ CÚmoJ CXm.
gmIa H$maImZo, gyV, Vob, VmJ BË`mXtÀ`m [JaÊ`m, ImÚnXmWmªdarb à{H«$`m CÚmoJ BË`mXr
CÚmoJY§Xo ho ghH$mar joÌmV C^mabobo AmhoV. VWm{n, ghH$ma joÌmV AZoH$ Anàd¥Îmr (CXm.
J¡aì`dñWmnZ, ^«îQ>mMma, d{ebo~mOr, bmMbwMnV, Xáa{Xa§JmB©, AH$m`©j_Vm, ñdmW©, gwá{hV
g§~§Y, KmUoaS>o amOH$maU BË`mXr) {Z_m©U Pmë`mZo AZoH$ CÚmoJY§Xo EH$Va ~§X qH$dm AmOmar
nS>bo. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV ImOJrH$aUmMo YmoaU ^maVmZo ñdrH$mabo. Ë`m_wio ghH$mar
joÌmVrb ho AmOmar dm ~§X nS>bobo CÚmoJ ImOJr CÚmoOH$m§Zm Mmb{dÊ`mgmR>r XoÊ`mV Ambo.
Ë`m_wio Aem CÚmoJY§Úm§Zm C{O©VmdñWm àmá Pmbr Amho. {edm` ghH$mar joÌmg Úmdo bmJUmao
AZwXmZ ~§X Pmë`mZo gaH$maMm IM©XoIrb dmMbm Amho.
4) g§{dXm eoVr (Contract Farming) - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV ^maVmV g§{dXm
eoVrMm àH$ma gwê$ Pmbm Amho. eoVH$ar d eoVr _mbmMo IaoXrXma `m§À`mVrb H$amamZwgma eoVr
CËnmXZ d Ë`mMo {dnUZ (Marketing) H$aUo åhUOo g§{dXm eoVr hmo`. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m
à{H«$`oV AZoH$ CÚmoJm§Zr qH$dm H§$nÝ`m§Zr eoVH$è`m§er H$ama H$aUo gwê$ Ho$bo. `m H§$nÝ`m eoVH$Ý`m§Zm
H¥$fr AmXmZo, O_rZ bmJdS>r`mo½` ~Z{dUo, Vm§{ÌH$ gëbm nwa{dUo, dmhVyH$ gmo`r CnbãY H$ê$Z
XoÊmo BË`mXr àH$maMo gmhmæ` nwa{dVmV. g§{dXm eoVr_wio eoVH$è`m§Zm ñWm{ZH$ ~mOmanoR>oÀ`m gmo`r
Mm§Jë`m nÜXVrZo CnbãY hmoV AmhoV. VgoM Ana§namJV {nH$m§Zm ImÌrMr ~mOmanoR> d ImÌrMr
qH$_V {_iV Amho. Ë`m_wio eoVrVrb OmoIr_ H$_r hmoÊ`mg _XV hmoV Amho. eoVrVrb Jw§VdUwH$sda
Mm§Jbm naVmdm {_iÊ`mMr h_r {_iV Amho. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUm_wio g§{dXm eoVrMo \$m`Xo
^maVr` eoVH$è`m§Zm CnbãY hmoD$ bmJbo AmhoV.
A{ZîQ> à^md
1) {Z`m©Vrda _`m©Xm- OmJ{VH$sH$aUm_wio ^maVmVyZ eoVr_mbmMr {Z`m©V dmTy> eH$Vo ho Iao
Agbo Var {Z`m©V dmT>{dÊ`mÀ`m _mJm©V AZoH$ AS>Wio AmhoV. n{hbm AS>Wim Agm H$s H$m§hr
naH$s` amîQ´>o hr ^maVmÀ`m {Z`m©VrÀ`m _mJm©V AS>Wio C^m H$arV AmhoV. CXm. ^maVmVrb
_pÀN>_ma (H$moir) ho _mgo nH$S>VmZm H$mgd {ZdmaH$ gm_J«rMm dmna H$arV ZmhrV åhUyZ A_o[aHo$Zo
^maVr` H$moi§~rÀ`m Am`mVrda ~§Xr KmVbr. Amamo½`{df`H$ JmoîQ>tMr H$miOr KoVbr OmV Zmhr
åhUyZ `wamo{n`Z g§KmZo ^maVmVyZ hmoUmar _mem§Mr {Z`m©V Wm§~{dbr. A{YH$ H$sQ>H$ZmeHo$ \$dmabr
OmVmV åhUyZ _Ü`nyd©oVrb amîQ´>m§Zr Ðmj, Am§~o, g§Ìr BË`mXtMr {Z`m©V amoIyZ Yabr. Ë`m_wio
^maVr` eoVH$è`m§Mo _moR>o ZwH$gmZ Pmbo. Xþgam AS>Wim åhUOo ^maVr` eoVr_mbmMr JwUdÎmm
76
XoIrb Am§VaamîQ´>r` _mZH$m§À`m (International Standards) H$gmoQ>rda CVaV Zmhr. Ë`m_wio
AZoH$ {dH${gV amîQ´>o ^maVr` eoVr_mb ZmH$maVmV. {Vgam AS>Wim åhUOo ^maVmV dmhVyH$,
gwgÁO ~§Xao, gmR>dUyH$, n°Ho$qOJ BË`mXr~m~VÀ`m àJV gmo`rgw{dYm§Mr _moR>r H$_VaVm Amho.
Ë`m_wio {Z`m©Vrda _`m©Xm nS>VmV. Ë`m_wio ^maVmV eoVr_mbmMo CËnmXZ dmT>bo Var Ë`mMr {Z`m©V
H$ê$Z \$m`Xm {_i{dUo eŠ` hmoV Zmhr.
2) gm_mÝ` eoVH$ar d§{MV - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ ^maVmVrb gm_mÝ` eoVH$ar
d§{MV amhrbm Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV eoVr_mbmMo CËnmXZ dmT>dyZ Ë`mMr {Z`m©V H$ê$Z
\$m`Xm {_i{dÊ`mMr g§Yr ^maVr` eoVH$è`m§Zm CnbãY Pmbr Amho ho Iao. VWm{n, `m g§YrMm
\$m`Xm H$ê$Z KoUo Ho$di _yR>^a ~S>çm ~mJm`VXma eoVH$è`m§ZmM eŠ` hmoV Amho. ~hþg§»` eoVH$ar
ho Aën^yYmaH$, Jar~, AS>mUr, X¡ddmXr d na§namJV V§ÌmZo eoVr H$aUmao Ago AmhoV. Ë`m_wio
Ë`m§Mr eoVr Zoh_rM VmoQ>çmV AgVo. OmJ{VH$sH$aUm_wio ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m§H$S>o ~r{~`mUmMo noQ>§Q>
Jobo Amho. VgoM IVo d H$sQ>H$ZmeH$mda {_iUmao gaH$mar AZwXmZ H$_r Pmbo Amho. VgoM
eoV_OwarMo Xahr àM§S> dmT>bo AmhoV. `m {d{dY H$maUm§_wio eoVrVrb CËnmXZ IM©hr dmT>bm Amho.
Ë`m_wio gm_mÝ` eoVH$è`m§Zm OmJ{VH$sH$aUmÛmao CnbãY Pmboë`m g§YtMm bm^ CR>{dUo eŠ` hmoV
Zmhr. Ë`m_wio Amnë`m {Zdm©h{df`H$ d ì`dgm`{df`H$ JaOm ^mJ{dÊ`mgmR>r AZoH$ eoVH$è`m§Mm
H$O©~mOmarnUm dmT>bm Amho. H$O©~mOmarnUmÀ`m g_ñ`oVyZ gwQ>H$m hmoÊ`mgmR>r AZoH$ eoVH$ar
AmË_hÎ`m H$ê$ bmJbo AmhoV. OmJ{VH$sH$aUm_wio ^maVmV eoVH$è`m§À`m AmË_hÎ`m dmT>ë`m
AmhoV Ago OmJ{VH$sH$aUmMo {damoYH$ åhUVmV.
3) AÞYmÝ`m§À`m qH$_VrV dmT> - gÚm ^maVmV AÞYmÝ`mÀ`m (Am{U BVa dñVy d
godm§À`mhr) qH$_Vr {Xdg§o{Xdg dmT>V Mmbë`m AmhoV. `mbm OmJ{VH$sH$aUM O~m~Xma Amho
Ago AZoH$m§Mo _V Amho. H$maU OmJ{VH$sH$aUmV \$io, ^mOrnmbm, \w$bo, H$moi§~r, BË`mXtMr
{Z`m©V H$ê$Z A{YH$ Z\$m {_i{dU eŠ` hmoV Amho. n[aUm_r, ~mJm`VXma eoVH$ar d
H$amanÜXVrZo eoVr H$aUmè`m H§$nÝ`m Ho$di AemM {nH$m§Mo CËnmXZ H$aÊ`mda ^a XoV AmhoV.
Ë`m_wio V¥UYmÝ`o, H$S>YmÝ`o, Vob{~`m BË`mXtMo CËnmXZ KQy>Z Ë`m§À`m qH$_Vr dmT>V AmhoV.
AZwXmZ H$nmVrÀ`m YmoaUm_wio gmd©O{ZH$ YmÝ` {dVaU ì`dñWoVrb (ñdñV YmÝ` XþH$mZmVrb)
AÞYmÝ`mÀ`m d BVa ImÚnXmWmªÀ`m qH$_VrV dmT> Pmbr Amho. n[aUm_r gd©gm_mÝ`m§Zm nmoQ> ^aUo
H$R>rU Pmbo Amho.
4) O¡d{d{dYVoMm èhmg - ^maVmV O¡d{d{dYVm _moR>çm à_mUmda Amho.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV `m O¡d{d{dYVoMm èhmg hmoV Mmbbm Amho. da åhQ>ë`mà_mUo ~S>o
~mJm`VXma eoVH$ar d eoVr joÌmVrb H§$nÝ`m hçm Ho$di {Z`m©Vj_ Agboë`m nrHo$ KoV AgyZ
AÝ` nrH$m§H$S>o Xþb©j H$arV AmhoV. Ë`m_wio AZoH$ nrH$m§Mo Xoer dmU ZîQ> hmoÊ`mÀ`m _mJm©da
AmhoV. OmñVrV OmñV Z\$m {_i{dÊ`mÀ`m CX²XoemZo CÚmoOH$ d ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m hçm Z¡g{J©H$
gmYZg§nÎmrMm A§XmYw§XnUo dmna H$arV AmhoV. CÚmoJY§Xo, ImUr, B_maVr, añVo BË`mXrÀ`m
C^maUrgmR>r eoVrjoÌmda AmH«$_U H$arV AmhoV. àM§S> O§JbVmoS> H$arV AmhoV. Ë`m_wio {d{dY
dZñnVr, newnjr, H¥$_rH$sQ>H$ `m§Mo ApñVÎd YmoŠ`mV Ambo Amho.
77
5) bmJdS> joÌmV KQ> - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV eoVrImbrb O_rZrMo joÌ åhUOoM
bmJdS>rImbrb joÌ KQ>Ê`mMm YmoH$m dmT>bm Amho. OmJ{VH$sH$aUmV XoemMr {Z`m©V dmT>{dÊ`mda
^a {Xbm OmV Amho. Ë`mZwgma {deof Am{W©H$ joÌo (Special Economic Zones - SEZs) {Z_m©U
H$aUmam H$m`Xm ^maVmV 2005 _Ü`o g§_V Ho$bm d 10 \o$~w«dmar 2006 amoOr Xoe^a bmJy Ho$bm.
gwê$dmVrg `m joÌm§À`m {Z{_©VrgmR>r nS>rH$ O{_ZrMm dmna H$aUo A{^àoV hmoVo. VWm{n, nwT>o _mÌ
_moR>_moR>çm CÚmoJnVtZr n¡emÀ`m Omoamda J[a~ eoVH$è`m§À`m bmJdS>rImbrb gwnrH$ O_rZ Aën
_mo~Xë`mV {Ji§H¥$V H$aUo gwê$ Ho$bo. n[aUm_r, bmJdS>rImbr joÌ KQy> bmJbo, {edm` J[a~
eoVH$ar ^y{_hrZ ~Zbo. AZoH$ bmoH$ {dñWm{nV Pmbo. `mVyZ AZoH$ amÁ`mV {deof Am{W©H$
joÌm§À`m {damoYmV Ag§Vmof CX²^bm, Am§XmobZo gwê$ Pmbr, H$m§hr Am§XmobZm§Zm qhgH$ diU bmJbo.
n[aUm_r eoVr joÌmV Aem§VVm {Z_m©U Pmbr.
~) J«m_rU g_mOmdarb à^md
OmJ{VH$sH$aUmMm eoVr joÌmdarb BîQ> d A{ZîQ> à^md Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr
OmJ{VH$sH$aUmMm J«m_rU g_mOmda nS>bobm BîQ> d A{ZîQ> à^md g_OmdyZ KoUma AmhmV.
BVa H$moUË`mhr g_mOà_mUo ^maVr` g_mOmMohr J«m_rU g_mO d ZmJa g_mO Ago _w»` XmoZ
{d^mJ AmhoV. Ë`mn¡H$s J«m_rU g_mO hm ZmJa g_mOmnojm bmoH$g§»`§À`m ÑîQ>rZo _moR>m Amho.
^maVmV gw_mao 6.5 bmImnojm A{YH$ IoS>r AgyZ Ë`m_Ü`o 68.8% BVH$s bmoH$g§»`m dmñVì`
H$aVo. Ë`m_wio ^maVr` g_mO hm IoS>çm§Mm g_mO åhUOoM J«m_rU g_mO åhUyZ AmoiIbm OmVmo.
Ë`m_wio OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` g_mOmda nS>bobm à^md hm ^maVr` J«m_rU g_mOmda nS>bobm
à^mdmgmaImM Amho Ago åhQ>ë`mg \$mago dmdJo R>aUma Zmhr.
BîQ> à^md
1) OJmer K{ZîR> g§~§Y - {~«{Q>e amOdQ>rnyd© ^maVr` J«m_rU g_mO hm ~mhç OJmnmgyZ
AbJ hmoVm. {~«{Q>e amOdQ>rV Am¡Úmo{JH$sH$aU, ZmJarH$aU, ^m§S>dbemhr AW©ì`dñWm àJV
XiUdiU gmYZo BË`mXtMm à^md nSy>Z ^maVr` J«m_rU g_mOmMr AbJVm H$_r hmoÊ`mg àma§^
Pmbm. ñdmV§Í`moÎmaH$mimV Va ~mhç OJmer J«m_rU g_mOmMm g§nH©$ dmT>V OmD$Z AbJVm
g§nwîQ>mV `oÊ`mg MmbZm {_imbr. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV Va ^maVr` J«m_rU g_mO g§nyU©
OJmer K{ZîQ>nUo OmoS>bm Jobm Amho. Ë`m_wio OJm_Ü`o KS>Umè`m àË`oH$ KQ>ZoMm à^md ^maVr`
J«m_rU g_Omda nSy> bmJbm Amho. OmJ{VH$ ñVamdarb Zdo kmZ, Zdo {dMma, Zì`m H$ënZm, Zdr
_Vo, BË`mXtMo g§H«$_U ^maVmVrb J«m_rU g_mOmH$S>o hiyhiy hmoD$ bmJbo Amho. Ë`m_wio J«m_rU
g_mOmVrb n[adV©ZmMr JVr dmT>br Amho.
2) amoOJma g§YrMr CnbãYVm - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV ^maVmV Am¡Úmo{JH$, H¥$fr,
godm `m VrZhr joÌmV amoOJmamÀ`m ZdrZ g§Yr CnbãY Pmë`m AmhoV. `m g§Yr J«m_rU bmoH$m§Zmhr
CnbãY hmoD$ bmJë`m AmhoV. J«m_rU ^mJmVrb ~wpÜX_mZ d H$V©¥ÎddmZ Aem gw{e{jV VéUVéUtZm amoOJmamÀ`m `m ZdrZ g§Yr AmH${f©V H$ê$ bmJë`m AmhoV. `m g§YtMm bm^ KoD$Z
78
Amnë`m H$[aAaMm {dH$mg H$aÊ`m{df`rMr OmJ¥Vr J«m_rU VéU-VéUt_Ü`o hiyhiy {Z_m©U hmoD$
bmJbr Amho.
3) B§J«Or {ejUmg MmbZm - na§naoZo ~hþg§»` J«m_rU OZVm AS>mUr d {Zaja hmoVr.
{~«{Q>e amOdQ>rV ^maVmV Ho$di gmjaVm àgmamg àma§^ Pmbm. ñdmV§Í`moÎma H$mimV J«m_rU ^mJmV
gd© àH$maÀ`m {ejUmÀ`m àgmamg MmbZm {_imbr. J«m_rU bmoH$ gd© àH$maMo {ejU KoD$
bmJbo. VWm{n, OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _mÌ B§J«Or _mÜ`_mÀ`m {ejUmg _moR>o _hÎd Ambo
Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio g§JUH$, _m{hVr-V§ÌkmZ, ì`dñWmnZ BË`mXr joÌmVrb kmZ d H$m¡eë`o
d amoOJma g§Yr {_i{dÊ`mgmR>r B§J«Or ^mfoZo kmZ Amdí`H$ R>abo Amho. Ë`m_wio J«m_rU OZVm
XoIrb B§J«Or _mÜ`_mÀ`m {ejUm{df`r OmJ¥V hmoD$ bmJbr Amho. Ë`m_wio J«m_rU ^mJmVrb
OmJ¥Vr nmbH$ Amnë`m nmë`m§Zm B§J«Or {ejUmgmR>r ehamV nmR>dy bmJbo AmhoV. EdT>oM Zìho Va
OmJ{VH$sH$aUmZ§Va J«m_rU ^mJmV B§J«Or d go_r B§J«Or _mÜ`_m§À`m ImOJr emim§Mr g§»`m hiyhiy
dmTy> bmJbr Amho. Ë`m_wio H$m§hr IoS>çmV {deofV… ehambJVÀ`m IoS>çm§_Ü`o _mV¥^mfoVyZ {ejU
XoUmè`m gaH$mar emim§Vrb {dÚmWu g§»`m KQ>V Mmbbr Amho.
4) ~±qH$J gw{dYmV dmT> - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV AZoH$ {dXer ~±H$m§Zm ^maVmV
emIm CKS>ÊçmMr nadmZJr {_imbr. `m ~±H$m§Zr ^maVmVrb _moR>_moR>çm ehamV Amnë`m emIm gwê$
Ho$ë`m. Ë`m_wio ^maVr` ~±H$m§Zm _moR>r ñnYm© {Z_m©U Pmbr. n[aUm_r, ^maVr` ~±H$mZr J«m_rU ^mJmV
Amnë`m emIm CKS>Uo gwê$ Ho$bo. Ë`m_wio J«m_rU ^mJmV ~±{H$J gw{dYm dmTy> bmJë`m AmhoV.
n[aUm_r, J«m_rU bmoH$m§Mo ~±{H$J ì`dhmamMo kmZ hiyhiy dmT>V Mmbbo Amho.
5) g§àofU gw{dYmV dmT> - OmJ{VH$saUm_wio ^maVmV g§àofU joÌmV _moR>r H«$m§Vr KSy>Z
Ambr Amho. Q>nmb, XÿaÜdZr, _mo~mB©b, _moQ>ma, {d_mZ BË`mXr gw{dYm§Mo AË`mYw{ZH$sH$aU d
{dñVmarH$aU KSy>Z Ambo. Q>o{b\$moZ, Am`EgS>r, EgQ>rS>r, _mo~mB©b, B§Q>aZoQ> BË`mXr gw{dYm
IoS>çmnmS>çmVhr CnbãY Pmë`m AmhoV. Ë`m_wio J«m_rU bmoH$m§Zm OJmVrb H$moUË`mhr ì`ŠVrer d
g§ñWm - g§KQ>Zm§er g§nH©$ gmYVm `oD$ bmJbm Amho. _mo~mB©b H§$nÝ`mVrb ñnY}_wio _mo~mB©b godm
ñdñV hmoD$Z IoS>çmVrb _Oyam§À`m hmVmVhr _mo~mB©b h±S>goQ> {Xgy bmJbm Amho. Ë`m_wio g§nyU© OJ
ho Amnë`m _wR>rV Ambo Amho. WmoS>Š`mV OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV g§àofU gw{dYm§V dmT>
Pmë`mZo ^maVr` J«m_rU g_mOmMo g§nH©$ joÌ àM§S> à_mUmV {dñVmabobo Amho.
6) Cn^mo½` dñVy§Mm nwadR>m- OmJ{VH$sH$aUm_wio ^maVr` ~mOmanoR>oV Cn^moJmÀ`m CÎm_moÎm_
dñVy (CXm. _moQ>ma gm`H$b, _moQ>ma, {\«$O, {Q>.ìhr., dm°qgJ _{eZ, _mo~mB©b goQ>, g§JUH$ goQ>,
b°nQ>m°n BË`mXr) dmOdr XamV {dH«$sgmR>r CnbãY Pmë`m AmhoV. Ë`m_wio J«m_rU g_mOmVrb gYZ
dJ© Ë`m§Mm Cn^moJ KoD$ bmJbm Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`mnydu `m dñVy Ho$di ehar g_mOmVrb
gYZ ì`ŠVtZmM IaoXr H$aUo eŠ` hmoVo. OmJ{VH$sH$aUmZ§Va _mÌ `m dñVy J«m_rU g_mOmghr
CnbãY Pmë`m AmhoV.
79
A{ZîQ> à^md
OmJ{VH$sH$aUmMm J«m_rU g_mOmda A{ZîQ> (à{VHy$b qH$dm ZH$mamË_H$) n[aUm_ qH$dm
à^md nwT>rbà_mUo gm§JVm `oB©b.
1) Hw${Q>amoÚmoJmda AmKmV - OmJ{VH$sH$aUm_wio J«m_rU ^mJmVrb Hw${Q>amoÚmoJmda AmKmV
Pmbobm Amho. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV AZoH$ naH$s` CÚmoJ ^maVmV Ambo. `m CÚmoJm§H$S>o
àM§S> ^m§S>db, AË`mYw{ZH$ V§ÌkmZ, Hw$eb V§Ìk AmhoV. `m CÚmoJm§er J«m_rU g_mOmVrb
Hw${Q>amoÚmoJm§Zo ñnYm© H$aUo eŠ` Zmhr. Ë`m_wio AZoH$ Hw${Q>amoÚmoJ ~§X nS>bo AmhoV. {edm`
OmJ{VH$sH$aUm_wio CÎm_ XOm©À`m {dXoer dñVy H$_r qH$_VrV ^maVr` ~mOmanoR>oV {dnyb à_mUmV
CnbãY Pmë`m AmhoV. Ë`m_wio Hw${Q>amoÚmoJmVyZ CËnmXrV dñVy§Zm {dXoer dñVy§er ñnYm© H$aUo eŠ`
hmoV Zmhr. naH$s` CÚmoJ dm H§$nÝ`m hçm Om{hamVrÀ`mÛmao J«mhH$m§Zm AmH${f©V H$aVmV.
Hw${Q>amoÚmoJm§Zm ho eŠ` Zmhr. Ë`m_wio Ë`m§À`m _mbmbm ~mOmaonR>oV J«mhH$ {_iUo AdKS> Pmbo
Amho. Ë`m_wio J«m_rU ^mJmVrb Hw${Q>amoÚmoJ ~§X nS>V Mmbbo AmhoV.
2) ~oamoOJmarV dmT> - OmJ{VH$saUmÀ`m à{H«$`oV ^maVr` VgoM {dXoer CÚmoJm§Zm ^maVmV
ZdrZ CÚmoJ C^maÊ`mg, OwÝ`m CÚmoJm§Mo {dñVmarH$aU H$aÊ`mg, naH$s` V§ÌkmZ d V§Ìk dmnaÊ`mg
nadmZJr {_imbr Amho. Ë`m_wio AZoH$ CÚmoJmV AmYw{ZH$ `§ÌmMm d V§Ìm§Mm dmna hmoD$ bmJbm.
n[aUm_r, AZoH$ H$m_Jmam§da ~oH$marMr nmir Ambr Amho. H$m§hr CÚmoJm§Zr H$m_Jma H$nmV Ho$br Va
H$m§hr CÚmoJm§Zr H$m_Jmam§Zm ñdoÀN>m {Zd¥Îmr KoÊ`mg ^mJ nmS>bo. Ë`m_wiohr AZoH$ H$m_Jma ~oH$ma
Pmbo. Ago ho ~oH$ma H$m_Jma _yiMo J«m_rU g_mOmVrb Agë`mZo Ë`m§À`mn¡H$s H$m§hrOU naV
Amnë`m IoS>çm§H$S>o ñWbm§VarV Pmbo AmhoV. Ë`m_wio J«m_rU ~oH$mam§À`m g§»`oV dmT> Pmbr Amho.
3) {df_VoV dmT> - OmJ{VH$sH$aUm_wio CÚmoJ, ì`mnma, amoOJma, ì`dñWmnZ, _m{hVr
V§ÌkmZ BË`mXr joÌmVrb g§Yr øm ehar bmoH$m§à_mUoM J«m_rU bmoH$m§Zmhr CnbãY Pmë`m AmhoV.
na§Vy, `m g§YtMm bm^ CR>{dÊ`mgmR>r bmJUmar nmÌVm, j_Vm, JwUdÎmm, gmYZo BË`mXr JmoîQ>r
J«m_rU bmoH$m§H$S>o ZmhrV. Ë`m_wio J«m_rU bmoH$ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV am{hbobo
AmT>iVmV. n[aUm_r ehar d J«m_rU g_mOmV Agbobr {df_VoMr Xar A{YH$M é§Xmdbr Amho.
J«m_rU g_mOmVrb X{bV, A{Xdmgr, Aën^yYmaH$, eoV_Oya `m§Zm OmJ{VH$sH$aUmMm \$m`Xm
{_imbobm {XgV Zmhr.
4) n`m©daUmdarb à^md - OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV _moR>_moR>o ^maVr` VgoM {dXoer
CÚmoJY§Xo A{YH$ Z\$m {_i{dÊ`mgmR>r n`m©daUmVrb gmYZg§nÎmrMm A§XmY§wXnUo dmna H$arV
AmhoV. `mVyZM ~ogw_ma O§JbVmoS> hmoV Amho. AZoH$ IoS>rhr O§JbmOdi dgbobr AmhoV. O§Jbo
ZîQ> hmoD$ bmJë`mZo O§JbmVrb qhñg àmUr IoS>çmVrb _mZdr dñVrda Va AÝ` àmUr eoVmVrb
{nH$m§da hëbo H$ê$ bmJbo AmhoV. `m{edm` Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr JVr dmT>ë`mZo hdm, nmUr, _¥Xm,
ÜdZr `m§Mo àXÿfU dmT>V Amho. `mMohr Xþîn[aUm_ J«m_rU bmoH$m§Zm ^moJmdo bmJV AmhoV.
5) gm_y{hH$ OrdZmda n[aUm_ - A{Z~ªY ñdmV§Í`, ì`ŠVrdmX, M§JidmX hr
OmJ{VH$sH$aUmMr _yë`o (qH$dm Ü`o`o) AmhoV. `m _yë`m§Mm à^md J«m_rU g_mOmdahr nSy> bmJbm
80
Amho. àË`oH$ JmoîQ>rMo ~mOmarH$aU dm ì`mnmarH$aU Pmbo Amho. bmoH$ n¡emÀ`m _mJo Ymdy bmJbo
AmhoV. n[aUm_r, nyduÀ`m nañna ghH$m`m©dma AmYmaboë`m J«m_rU gm_y{hH$ OrdZmda {dn[aV
n[aUm_ Pmbm Amho. OmJ{VH$sH$aUmVrb ñnY}_wio IoS>çmVrb "OJm d OJy Úm' ho VÎd H$mob_Sy>Z
nS>bo Amho. g_îQ>rdmXmÀ`m OmJr ì`ŠVrdmXmMm à^md dmT>V Amho. åhUOoM g_yhmÀ`m {hVmnojm
ì`pŠVJV {hVmg àmYmÝ` XoÊ`mMr àd¥Îmr dmT>V Amho.
6) J«m_rU g§ñH¥$Vrdarb à^md - OmJ{VH$sH$aUmMm J«m_rU bmoH$m§Mr doe^yfm, Ho$e^yfm,
ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`r, ^mfm CƒmaU nÜXVr, A{^dmXZ àH$ma BË`mXr gm§ñH¥${VH$ ~m~tda à^md
nS>bobm Amho. IoS>çmVrb `wdmdJm©V {dXoer H$nS>o, H$moëS>, qS>Šg _ÚnmZ, Yw_«nmZ `m JmoîQ>r
bmoH${à` hmoD$ bmJë`m AmhoV. OrÝg, ~a_moS>m, Q>r eQ>,© h°Q>, `m§Mm dmna dmT>V Amho. ^maVr`
hdm_mZmg gwg§JV Zgbobr doe^yfm d ImÊ`m{nÊ`mÀ`m gd`r (CXm. CÝhmiçmV OrÝg KmbUo,
{hdmiçmV AmB©ñH«$s_ ImUo d H$moëS> qS>Šg KoUo B.) J«m_rU `wdmdJm©g bmJV AmhoV.
g§^mfUmVrb J«m_rU T>§J _mJo nS>V AgyZ Ë`m_Ü`o B§J«Or eãXm§Mm dmna dmT>V Amho. WmoS>Š`mV
OmJ{VH$sH$aUm_wio J«m_rU g§ñH¥$Vrda A{ZîQ> à^md nS>bm Amho.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ : H«$_m§H$ 3
A) ~hþn`m©`r àíZ gmoS>dm.
1) 1991 _Ü`o ZdrZ Am{W©H$ YmoaU H$moUË`m n§VàYmZm§Zr Omhra Ho$bo?
A) amOrd Jm§Yr ~) _Z_mohZqgJ H$) Zaqghamd
S>) ~mOno`r
2) ^maVr` AW©ì`dñWm hr H$moUË`m àH$maMr AW©ì`dñWm Amho?
A) CÚmoJàYmZ ~) godmàYmZ
H$) {Zdm©hàYmZ S>) H¥$fràYmZ
3) Imbrbn¡H$s H$moUË`m naH$s` H§$nZrZo eoVr_mbmda à{H«$`m H$aUmao CÚmoJ C^mabo
AmhoV?
A) Am`Q>rgr ~) noßgr
H$) {nPm hM
S>) darb gd©
4) H$moUË`m gmbr {deof Am{W©H$ joÌmg§~Y§ rMm H$m`Xm ^maVmV g§_V Pmbm?
A) 2005
~) 2006
H$) 2007
S>) 2008
5) Imbrbn¡H$s H$moUVo EH$ OmJ{VH$sH$aUmMo _yë` Amho?
A) g_îQ>rdmX ~) M§JidmX
H$) g_VmdmX
S>) CXma_VdmX
~) Imbrb àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1) g§{dXm eoVr åhUOo H$m`?
2) 1991 _Ü`o CX²^dboë`m Am{W©H$ g§H$Q>mVyZ ~mhoa nS>Ê`mgmR>r ^maVmZo H$moUË`m
g§ñWm§H$S>o H$O© _m{JVbo hmoV?o
81
3) H$moUË`m ì`dgm`mg ^maVr` AW©ì`dñWoMm H$Um Ago åhUVmV?
4) OmJ{VH$sH$aUmMr à_wI _yë`o gm§Jm.
5) OmJ{VH$saUm_wio H$moUË`m ^mfog _hÎd Ambo Amho?
4.2.4 OmJ{VH$sH$aUmg§X^m©Vrc dmX{ddmX (Debate)
^maVr` eoVr d J«m_rU OrdZmdarc OmJ{VH$sH$aUmMo n[aUm_ Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr
OmJ{VH$sH$aUmg§X^m©V {dMmad§VmV qH$dm Aä`mgH$m§_Ü`o Oo dmX{ddmX qH$dm MMm© hmoV Amho
Ë`m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmV. AmO OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m J{V_mZ Pmcocr AgyZ `m
à{H«$`oMo OJmVrc gd© amîQ´>m§da gd©ì`mnr d XÿaJm_r Ago n[aUm_ hmoV AmhoV. OJmVrc gd©M
amîQ´>m§V doJmZo ~Xc KSy>Z `oV Amho. VWm{n, OmJ{VH$sH$aUm~m~V {dMmad§Vm§_Ü`o _moR>r _V{^ÝZVm,
dmX{ddmX, nañna{damoYr MMm© hmoV Agë`mMo {XgyZ `oV Amho. dmX{ddmXmMo _wÔo ho ñWwc_mZmZo
nwT>rcà_mUo AmhoV.
1) OmJ{VH$sH$aUmMm AW© d ì`m»`m : OmJ{VH$sH$aUmÀ`m AWm©~m~V d ì`m»`o~m~V
{dMmad§VmV _V{^ÝZVm AmT>iVo. doJdoJù`m Aä`mgH$m§Zr doJdoJù`m Ñ{îQ>H$moZmVyZ ì`m»`m
{Xcoë`m AmhoV. ~hþg§»` AW©emñÌk ho Am{W©H$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ OmJ{VH$sH$aUmMr ì`m»`m H$aVmV.
Va BVa H$m§hr gm_m{OH$ emñÌm§Mo Aä`mg ho Am{W©Ho$Va _wÚm§À`m AmYmao qH$dm gm_m{OH$,
gm§ñH¥${VH$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ OmJ{VH$sH$aUmÀ`m ì`m»`m dm AW© ñnîQ> H$aVmV. H$m§hr amOH$s`
{dícofH$ ho amOH$s` Ñ{îQ>H$moZmVyZ ì`m»`m H$aVmV. Ë`m_wio OmJ{VH$sH$aUmMm AW© d
ì`m»`o~m~V _moR>m dmX{ddmX {XgyZ `oVmo. `mg§X^m©V n{hë`m AÜ``Z KQ>H$mV AmnU
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m Á`m {d{dY ì`m»`m Z_yX Ho$coë`m AmhoV Ë`mdê$Z ì`m»`o~m~VMr _V{^ÝZVm
Amnë`m ghOnUo cjmV `oV.o EH§$XarV OmJ{VH$sH$aUmMr Zo_H$s d gd©_mÝ` hmoB©c Aer ì`m»`m
XoÊ`m~m~V _V{^ÝZVm {XgyZ `oVo. "Mma Am§Yio d hÎmr' `m§À`m H$WoVë`mà_mUo doJdoJio {dMmad§V
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m doJdoJù`m A§JmMm {dMma H$ê$Z OmJ{VH$sH$aUmMm AW© d ñdê$n ñnîQ>
H$aVmZm {XgVmV.
2) OwZr H$s ZdrZ à{H«$`m : gmYmaUnUo 1980 À`m XeH$mnmgyZ OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m
J{V_mZ Pmcocr {XgVo. Ë`m_wio H$m§hr Aä`mgH$m§Zm hr EH$ ZdrZ à{H«$`m Amho Ago dmQ>Vo. `m
à{H«$`oV {d{dY Xoem§À`m AW©ì`dñWm EH$_oH$m§Zm OmoS>y Z Ë`mVyZ g§nyU© OJmgmR>r EH$M AW©ì`dñWm
(World Economy) AmH$mamg `oV Amho. gd© OJ Odi `oV Amho. OJmVrc {d{dY amîQ´>m§_Ü`o
AË`§V K{ZîR> Ago nañnag§~§Y d nañnamdc§~Z {Z_m©U hmoV Amho. Am{U hr à{H«$`m ZdrZ Amho
Ago H$m§hr {dMmad§Vm§Zm dmQ>Vo. VWm{n, H$m§hr {dMmad§V _mÌ `m à{H«$`og ZdrZ _mZrV ZmhrV.
Ë`m§À`m_Vo, hr à{H«$`m Ver OwZrM Amho. \$ŠV {VMo Zmd (OmJ{VH$sH$aU) VodT>o ZdrZ Amho.
OmJ{VH$sH$aU hr OwZrM à{H«$`m Amho Ago _mZUmao {dMmad§V åhUVmV H$s, ""Am§VaamîQ´>r` ì`mnma
d {dXoer Jw§VdUyH$'' hr OmJ{VH$sH$aUmMr XmoZ joÌo KoVcr Va gwdU©n[a_mUmÀ`m H$mimV åhUOoM
gw_mao 1890 Vo 1913 `m n{hë`m _hm`wÕmnyduÀ`m H$mimV ì`mnma-CÚmoJmÀ`m d¥ÕrVyZ
OmJ{VH$sH$aU hmoV am{hcoco hmoVoM. `wamo{n`Z Xoe (CXm. B§½c§S>, \«$mÝg, nmoVwJ© mc, S>oÝ_mH©$
82
(gÜ`mMo ZoXac±S>)) d Ë`m§À`m dgmhVr Agcoco Xoe `m§À`m_Ü`o AZwH«$_o ^m§S>dc d H$ÀMm _mc
`mVyZ XodKod MmcV hmoVr. A_o[aH$m, Am°ñQ´>o{c`m, H°$ZS>m BË`mXr àXoemV `wamo{n`Z cmoH$ OmD$Z
am{hco hmoVo d Ë`m§Zr VoWo Am¡Úmo{JH$sH$aU gwê$ Ho$co hmoVo. `mVyZ {d{dY Xoem§_Ü`o Am{W©H$ d
ì`mnma{df`H$ nañnag§~§Y d nañnamdc§~Z {Z_m©U Pmco hmoVo. 1913 À`m gw_mamg
Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH${gV Pmcoco 16 Xoe ho Ë`m§À`m amîQ´>r` CËnÝZmÀ`m 21% BVH$s {Z`m©V
H$arV hmoVr. EH§$XarV OmJ{VH$sH$aU hr OwZrM à{H«$`m Amho \$ŠV {VMr Vrd«Vm qH$dm doJ AmO
OmñV dmT>cm Amho EdT>oM.
3) OmJ{VH$sH$aU \$m`Xoera H$s VmoQ>çmMo ? OmJ{VH$sH$aUmg§X^m©Vrc AmUIrZ EH$
dmX{ddmXmMm _wÔm åhUOo OmJ{VH$sH$aU ho \$m`Xoera Amho H$s VmoQ>çmMo Amho hm Amho. `mg§X^m©V
H$m§hr {dMmad§V OmJ{VH$sH$aUmg \$m`Xoera _mZyZ Ë`mMm OmoaXma nwañH$ma H$aVmV Va H$m§hr
{dMmad§V Vo VmoQ>çmMo _mZyZ Ë`mcm {damoY H$aVmV. OmJ{VH$sH$aUmÀ`m nwañH$Ë`mªÀ`m _Vo
OmJ{VH$sH$aUm_wio Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr JVr dmT>oc, Am¡Úmo{JH$ {dH$mg gmÜ` H$ê$ BpÀN>Umè`m
Xoem§Zm naH$s` ^m§S>dc, AmYw{ZH$ V§ÌkmZ d V§Ìk CncãY hmoB©c. Ë`m§Mo CËnmXZ dmT>oc, Ë`mVyZ
{Z`m©V dmT>oc. n[aUm_r, Ë`m§Mo amîQ´>r` CËnÝZhr dmT>oc. godm joÌmMm àM§S> {dñVma hmoD$Z Ë`mVyZ
ZdrZ amoOJma {Z{_©Vr hmoB©c. n[aUm_r ~oH$marMo à_mU H$_r hmoB©c. H¥$fr CÚmoJmg MmcZm {_iyZ
H¥$fr {dH$mghr KSy>Z `oB©c. `mCcQ> OmJ{VH$sH$aUmÀ`m {damoYH$m§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aU ho Ho$di
{dH${gV amîQ´>m§Zm \$m`Xoera AgyZ {dH$gZerc amîQ´>m§gmR>r _mÌ VmoQ>çmMo/ZwH$gmZH$maH$ Amho.
OmJ{VH$sH$aUmV naH$s` ^m§S>dcmg àdoe {Xë`mZo {dH$gZerc amîQ´>m§V ~hþamîQ´>r` _hm_§S>im§Mr
(H§$nÝ`m§Mr) _ŠVoXmar {Z_m©U hmoB©c. Ë`m§À`mer Xoer CÚmoJ d Hw${Q>amoÚmoJ ñnYm© H$ê$ eH$Uma
ZmhrV. Ë`m_wio Ë`m§Mo ApñVËd YmoŠ`mV `oB©c. ~hþamîQ´>r` H§$nÝ`m øm nm`m^yV godm§_Ü`o Jw§VdUyH$
Z H$aVm Ho$di M¡ZrÀ`m dñVy§Mo CËnmXZ H$aVmV. Ë`m_wio M§JidmXmg IVnmUr KmVco OmB©c.
naXoemVrc AmYw{ZH$ V§ÌkmZ d V§Ìk Amë`mZo Xoer H$m_Jma ~oH$ma hmoVrc. OmJ{VH$sH$aUmMm
\$m`Xm hm Ho$di ~S>o CÚmoOH$ d ~S>o eoVH$ar `m§ZmM hmoB©c. IVo, ~r{~`mUo `mg§X^m©Vrc noQ>|Q>_wio
chmZ eoVH$ar CÜdñV hmoVrc. {dH$gZerc amîQ´>m§Mm H$O©~mOmarnUm dmT>oc. A_o[aH$m d BVa
{dH${gV amîQ´>m§Mo VgoM OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr `m {dÎmg§ñWm§Mo à^wËd {dH$gZerc
amîQ´>m§À`m Am{W©H$-amOH$s` YmoaUmda {Z_m©U hmoB©c. `mVyZ `m amîQ´>m§À`m gmd©^m¡_ gÎmog _`m©Xm
nS>Vrc. hm EH$ àH$maMm ZdrZ Agm dgmhVdmXM Agoc BË`mXr. EH§$XarV OmJ{VH$sH$aU ho
{dH$gZerc Xoem§gmR>r VmoQ>çmMo Amho Ago H$mhtZm dmQ>Vo.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrc dmX{ddmXmMo R>iH$ _wÔo darcà_mUo AmhoV. `mg§X^m©V S>opìhS>
hoëS> (David Held) Am{U Ë`m§Mr ghH$mar `m§Zr OmJ{VH$sH$aUm{df`r {dMmad§VmV Or MMm©,
_V{^ÝZVm qH$dm dmX{ddmX AmT>iVmo Ë`mAmYmao Aem {dMmad§Vm§Mo VrZ JQ> qH$dm g§àXm` nmS>coco
AmhoV. `m VrZ g§àXm`m§Mo ñdê$n WmoS>Š`mV g_OmdyZ KoD$.
1) g§e`dmXr (Sceptics) g§àXm` : `m g§àXm`mVrc {dMmad§Vm§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmg
JaOonojm OmñV (AdmOdr) _hÎd {Xco OmV Amho. Ë`m§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aU hr H$m§hr g§nyU©
ZdrZ qH$dm A^yVnyd© Aer H$ënZm dm à{H«$`m Zmhr. AmO OJmVrc {d{dY amîQ´>m§V Oo Am{W©H$
83
nañnag§~§Y d nañnamdc§~Z {Z_m©U Pmcoco {XgVo Vr A^yVnyd© dm nyU©nUo ZdrZ KQ>Zm Zmhr. 19
ì`m eVH$mVrc OmJ{VH$ ì`mnma d Jw§VdUwH$s~m~VMr AmH$S>odmar Z_yX H$ê$Z ho {dMmad§V Agm
`w{ŠVdmX H$aVmV H$s, OJmV nydunmgyZM (19 ì`m eVH$mnmgyZ) OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$
Amho. AmOMo OmJ{VH$sH$aU d nyduMo OmJ{VH$sH$aU `mV \$aH$ Amho. Vmo Ho$di amîQ´>m-amîQ´>m§_Ü`o
hmoUmè`m Am§Va{H«$`mÀ`m à_mUmMm d Vrd«VoMm. nydu `m Am§Va{H«$`m§Mo à_mU d Vrd«Vm AmOÀ`mnojm
H$_r hmoVr. AmO Ë`m§Mo à_mU d Vrd««Vm dmT>cr Amho EdT>oM. `m g§àXm`mMo {dMmad§V nwT>o Agohr
åhUVmV H$s, AmOMr OmJ{VH$ AW©ì`dñWm hr AÚmn nwaogr EH$mË_ (Integrated) Pmcocr Zmhr.
Ë`m_wio {Vcm Iè`m AWm©Zo OmJ{VH$ AW©ì`dñWm åhUVm `oV Zmhr. H$maU OmJ{VH$ ì`mnmamMm
\$ma _moR>m {hñgm hm AÚmnhr OJmVrc VrZ àmXo{eH$ {d^mJmnwaVmM _`m©{XV Amho. Vo {d^mJ
åhUOo A) `wamon, ~) Am{e`m-n°{g{\$H$, H$) CÎma-A_o[aH$m ho AmhoV. `wamo{n`Z g§KmVrc Xoe ho
àm_w»`mZo AmngmVM ì`mnma H$aVmZm {XgVmV. BVa àmXo{eH$ {d^mJmVhr AgoM KS>VmZm {XgVo.
g§e`dmXr g§àXm`mVrc AZoH$ {dMmad§V ho OmJ{VH$ AW©ì`dñWoVrc àmXo{eH$aUmda
(Regionalization) ^a XoVmV. Vo åhUVmV OJmV {dÎmr` d ì`mnma{df`H$ ì`dhma H$aUmao AZoH$
JQ> (blocks) CX`mg Amco AmhoV. Ago àmXo{eH$aU hmoUo hr JmoîQ> OmJ{VH$ AW©ì`dñWm hr
AÚmn nwaogr EH$mË_ Pmcocr Zmhr hoM Xe©{dVo. EH$m eVH$mnydu OJmV ê$T> Agcoë`m ì`mnma
à{V_mZm§er (Trade Patterns) VwcZm H$ê$Z Agm `w{ŠVdmX Ho$cm OmVmo H$s, OJmMr ^m¡Jmo{cH$
ì`mßVr {dMmamV KoVm OmJ{VH$ AW©ì`dñWm hr AÚmnhr nyU©V… OmJ{VH$ ñdê$nmMr Zmhr. H$m§hr
{dMmad§V Ago åhUVmV H$s, OmJ{VH$sH$aUm_wio Or EH$ OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoV Amho Ë`m
ì`dñWoV amîQ´>m§Vrc emgZm§Mr ^y{_H$m Xþ~ir hmoV Amho, `m emgZm§Mo ñWmZ Xþæ`_ ~Zco Amho.
VWm{n, ho _V g§e`dmXr {dMmad§Vm§Zm _mÝ` Zmhr. Ë`m§À`m _Vo amîQ´>r` emgZ qH$dm gaH$ma ho
Am{W©H$ ì`dhmam§Mo {Z`_Z H$aUo d Ë`m ì`dhmamV g_Ýd` gmYUo `m H$m`m©V AÚmnhr H$irMr
^y{_H$m nma nmS>rV AmhoV. CXm. ì`mnma{df`H$ H$ama H$aUo d ñdrH$maUo, Am{W©H$ CXmarH$aUmMm
{ZU©` KoUo ho `m gaH$mam§À`mM hmVmV Amho. `m {ZU©`mnmR>r_mJrc à^mdr eŠVr hr gaH$maoM
AmhoV.
2) A{VOmJ{VH$dmXr (Hyperglobalizers) g§àXm` : `m g§àXm`mMr ^y{_H$m hr
g§e`dmXr g§àXm`mÀ`m ~amo~a CcQ>r Amho. `m g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aU hr EH$ dmñV{dH$
KQ>Zm AgyZ {VMo n[aUm_ gd©ì`mnH$ ñdê$nmMo AmhoV. OmJ{VH$sH$aU hr amîQ´>m§À`m ^m¡Jmo{cH$ d
amOH$s` gr_m§Mo Cëc§KZ H$aUmar à{H«$`m Amho. CËnmXZ d ì`mnma `m§Mr ì`mßVr ({dñVma)
amîQ´>mÀ`m gr_m~mhoa dmT>dyZ OmJ{VH$sH$aU ho ZdrZ OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U H$arV Amho. `m
g§àXm`mVrc EH$ AmKmS>rMo {dMmad§V Agcoco OnmZMo Ho${ZMr Amo_r (Kenichi Ohmae) ho
coIH$ åhUVmV H$s, OmJ{VH$sH$aU ho AmnUmg "gr_m{dahrV OJmH$S>o (Borderless World)'
KoD$Z OmV Amho. `m OJmV amîQ´>r` gaH$manojm ~mOmanoR>r` eŠVr (market forces) `m A{YH$
eŠVremcr ~Zë`m AmhoV.
`m g§àXm`mMo {dMmad§V ho àm_w»`mZo amîQ´>-amÁ`m§À`m ~XcË`m ^y{_Ho$da A{YH$ ^a XoV
AmhoV. Ë`m§À`m _Vo OmJ{VH$ ì`mnmamV hmoUmè`m dmT>r_wio H$moUË`mhr XoemMo Ë`mÀ`m
AW©ì`dñWoda OmñV H$mi {Z`§ÌU amhmUma Zmhr. H$moUË`mhr XoemMo gaH$ma d amÁ`H$V} ho
84
Amnë`m XoemÀ`m gr_o~mhoa {dñVmaV OmUmè`m Am{W©H$ ì`dhmamda {Z`§ÌU R>odÊ`mg {Xdg|{Xdg
Ag_W© R>aV AmhoV. OmJ{VH$sH$aUm_wio Or ZdrZ OmJ{VH$ ì`dñWm {Z_m©U hmoV Amho Ë`m
ì`dñWoVrc àíZ gmoS>{dÊ`mMr Amnë`m gaH$maMr d amÁ`H$Ë`mªMr j_Vm hr _`m©{XV hmoV Amho
`mMr OmUrd amîQ´>-amÁ`m§Vrc ZmJ[aH$m§Zm Pmcr Amho. Ë`m_wio àM{cV emgH$s` `§ÌUodarc Ë`m§Mr
{ZîR>m H$_r hmoD$ cmJcr Amho. `m g§àXm`mVrc {dMmad§Vm§À`m _Vo ZdrZ àmXo{eH$ d Am§VaamîQ´>r`
g§KQ>Zm d g§ñWm§_wio amîQ´>r` gaH$maÀ`m eŠVrnwT>o AmìhmZ {Z_m©U Pmco Amho. EH§$XarV `m
g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV amîQ´>r` gaH$mam§Mm à^md d _hÎd èhmg nmdV
Mmccoco Amho.
3) ê$nm§VaUdmXr (Transformationalists) g§àXm` : `m g§àXm`mVrc {dMmad§Vm§Mr
^y{_H$m hr _Ü`__mJu Amho. AmO OJmV Oo ~Xc hmoV AmhoV Ë`m§À`m_mJo OmJ{VH$sH$aU hr
H|$ÐñWmZr Agcocr eŠVr Amho Ago ho {dMmad§V _mZVmV. Ë`m§À`m _Vo OmJ{VH$ ì`dñWm hr
~XcV Mmccr Amho. nU H$m§hr OwZr à{V_mZo AÚmn {Q>Hy$Z AmhoV. CXm. AmO {d{dY amîQ´>m§_Ü`o
nañnamdc§~Z dmT>V Agco Var amîQ´>r` gaH$maH$S>o Agcocr eŠVr qH$dm gÎmm hr {Q>Hy$Z Amho.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV Oo ~Xc qH$dm ê$nm§VaU KSy>Z `oV Amho Vo Ho$di Am{W©H$ joÌmnwaVoM
_`m©{XV ZgyZ amOH$maU, g§ñH¥$Vr d X¡Z§{XZ OrdZ `m_Ü`ohr ho ~Xc KSy>Z `oV AmhoV.
ê$nm§VaUdmXr g§àXm`mVrc {dMmad§V Agm `w{ŠVdmX H$aVmV H$s, OmJ{VH$sH$aUmMr gÚmMr
nmVir hr A§VJ©V d ~{hJ©V, Am§VaamîQ´>r` d ñWm{ZH$ ñVamda àñWm{nV Pmcoë`m gr_m§Mo Cëc§KZ
H$arV Amho, `m gr_m JiyZ nS>V AmhoV. ì`ŠVr, g§ñWm d g_mO `m gdmªZm `m ZdrZ ì`dñWoer
OwidyZ KoUo ^mJ nS>V Amho. ê$nm§VadmXr ho OmJ{VH$sH$aUmg J{V_mZ d _wŠV à{H«$`m _mZVmV
VgoM hr à{H«$`m à^m{dV hmoUmar VgoM n[adV©Zerc Amho Agohr _mZVmV. OmJ{VH$sH$aU hr
ì`mKmVr ê$nmV {dH${gV hmoUmar à{H«$`m AgyZ Vr nañna{damoYr Aem àd¥ÎmtZr doT>cocr Amho.
VgoM OmJ{VH$sH$aU hr EHo$ar (one way) à{H«$`m ZgyZ, H$ënZm, _m{hVr d à^md `m§Mm Xþhoar
(two way) àdmh Amho. OmJ{VH$ ñVamdarc ñWcm§Va, g§àofU _mÜ`_o (media) Am{U _m{hVr
V§ÌkmZ `m JmoîQ>r gm§ñH¥${VH$ à^mdm§Mo àgmaU H$aÊ`mV _moR>o `moJXmZ XoV AhoV. OJmVrc gVV
J{V_mZ AgUmar OmJ{VH$ ehao hr nyU©V… ~hþgm§ñH¥$VrH$ (multi-cultural) ~Zcocr AgyZ
Ë`m§À`m_Ü`o {d{dY dm§{eH$ g_yh (ethanic groups) Am{U g§ñH¥$Vr nañnam§Zm N>oX XoV nañnam§À`m
gm{ÞÜ`mV amhmV AmhoV.
ê$nm§VaUdmÚm§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aU hr {dH|$ÐrV d ñdV…daM à{V{H«$`m KS>dyZ AmUUmar
(reflexive) à{H«$`m AgyZ nañnam§Zm OmoS>Umao Xþdo (links) d gm§ñH¥$VrH$ àdmh hr {VMr d¡{eîQ>ço
AmhoV. Am{U hr d¡{eîQ>ço ~hþ{XeoZo H$m`© H$aUmar AmhoV. H$maU OmJ{VH$sH$aU ho Ag§»`
OmJ{VH$ Omù`m§Zm (networks) EH$Ì Jw§\y$Z Ë`mVyZ V`ma Pmcoco CËnmXZ (product) Amho.
OJmÀ`m H$moUË`mVar EH$mM ^mJmVyZ gwê$ Pmcocr Vr à{H«$`m Zmhr.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV amîQ´>m§À`m gmd©^m¡_ gÎmoMm à^md H$_r hmoV Amho ho Iao Agco
Var ê$nm§VaUdmÚm§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmV ^m¡Jmo{cH$ gr_m§À`m _`m©Xm Amocm§S>y Z Á`m ZdrZ
Am{W©H$ d gm_m{OH$ g§KQ>Zm {Z_m©U Pmë`m AmhoV Ë`m§À`mer OwidyZ KoÊ`mMm à`ËZ amîQ´>-amÁ`o
85
H$arV AmhoV. `m ZdrZ g§KQ>Zm§Zm à{VgmX XoÊ`mgmR>r Amnë`m g§aMZm§_Ü`o Amdí`H$ Vo ~Xc
KS>dyZ AmUrV AmhoV. ê$nm§VadmXr {dMmad§V nwT>o Agohr åhUVmV H$s AmVm AmnU \$maH$mi
amÁ`H|$ÐrV {dídmV amhÿ eH$Uma Zmhr. OmJ{VH$sH$aUmZo {Z_m©U Ho$coë`m g§H$sU© Aem n[apñWVrer
amîQ´>-amÁ`m§À`m gaH$mam§Zm OwidyZ KoUo ^mJ nS>V Amho.
WmoS>Š`mV énm§VaUdmÚm§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aUm_wio gÚmÀ`m OmJ{VH$ ì`dñWoMo Am{W©H$,
amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ n¡cy ~XcV Mmcco AmhoV. Ë`m§À`m _Vo OmJ{VH$sH$aU hr
ì`mKmVr à{H«$`m Amho. `m à{H«$`oV à^mdmMo ~hþ{Xer` àdmh nañna{damoYmV H$m`© H$aVmZm
{XgVmV.
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©V da Oo VrZ dmX{ddmX {Xcoco AmhoV Ë`mn¡H$s H$moUVm dmX{ddmX
gdm©V OmñV ~amo~a Amho? A±WmoZr {JS>oÝg `m§À`m _Vo ê$nm§VadmXr {dMmad§Vm§Mo _V ho A{YH$
~amo~a dmQ>Vo. g§e`dmXr {dMmad§V ho OmJ{VH$sH$aUmV Oo doJmZo ~Xc hmoV AmhoV Ë`m ~Xcm§Zm
H$_r _hÎd XoVmZm {XgVmV. CXm. OmJ{VH$ {dÎmr` ~mOmanoR>m `m nydunojm A{YH$ {H$VrVar nQ>rZo
OmJ{VH$ ñVamda g§KQ>rV Pmcoë`m AmhoV. `mCcQ> A{VOmJ{VH$dmXr {dMmad§V ho
OmJ{VH$sH$aUmMm A{V[aŠV ñdê$nmV Am{W©H$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ VodT>m {dMma H$aVmV d hr Ho$di
Am{W©H$ à{H«$`m Amho Ago _mZVmV. dñVyV… OmJ{VH$sH$aU hr Ë`mhÿZ A{YH$ Aer g§H$sU© à{H«$`m
Amho.
ñd`§AÜ``ZmgmR>r àíZ H«$_m§H$ 4
A) ~hþn`m©`r àíZ gmoS>dm.
1) OmJ{VH$sH$aUm_wio {dH$gZerc amîQ´>m§V H$moUmMr _ŠVoXmar {Z_m©U hmoB©c Ago åhQ>co
OmVo?
A) Xoer CÚmoJm§Mr
~) gaH$maMr
H$) ~hþamîQ´>r` _hm_§S>imMr
S>) ImOJr CÚmoOH$m§Mr
2) OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrc dmX{ddmX {dMmamV KoD$Z S>opìhS> hoëS> d Ë`m§À`m
ghH$mè`m§Zr {H$Vr g§àXm` gm§{JVcoco AmhoV?
A) XmoZ
~) VrZ
H$) Mma
S>) nmM
3) H$moUË`m g§àXm`mVrc {dMmad§V ho OmJ{VH$ ì`dñWoVrc àmXo{eH$aUmda ^a XoVmV?
A) g§e`dmXr
~) A{VOmJ{VH$dmXr H$) ê$nm§VaUdmXr S>) darc gd©
4) H$moUË`m g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmV amÁ`gaH$mam§Mr eŠVr _`m©{XV hmoV Amho?
A) g§e`dmXr
~) A{VOmJ{VH$dmXr H$) ê$nm§VaUdmXr S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
5) H$moUË`m g§àXm`mMr ^y{_H$m hr _Ü`__mJu Amho.
A) g§e`dmXr
~) A{VOmJ{VH$dmXr H$) ê$nm§VaUdmXr S>) `mn¡H$s EH$hr Zmhr
86
4.3 gmam§e
`m KQ>H$mV Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmMo gm_m{OH$ n[aUm_ Aä`mgcoco AmhoV. gd©àW_ Vwåhr
OmJ{VH$sH$aUm_wio OJmVrc {d{dY amîQ´>m-§ amîQ´>m§_Ü`o {Z_m©U Pmcocr {df_Vm qH$dm Ag_mZVm
g_OmdyZ KoVcocr Amho. VgoM amîQ´>m§VJ©V {Z_m©U Pmcocr {df_Vmhr g_OmdyZ KoVcocr Amho.
Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH${gV Agcoë`m amîQ´>m§Zm OmJ{VH$sH$aUm_wio A{YH$ \$m`Xm hmoV AgyZ
{dH$gZerc amîQ´>m§Zm _mÌ VwcZoZo \$magm \$m`Xm hmoV Zmhr Ago {XgyZ `oV Amho.
OmJ{VH$sH$aUm_wio CÀM CËnÝZ Agcocr amîQ´>o d _Ü`_ CËnÝZ Agcocr amîQ´>o `m§À`m CËnÝZmV
^a nS>V Amho. CcQ> {ZåZ CËnÝZ Agcoë`m amîQ´>m§Vrc g_ñ`m§Mr Vrd«Vm dmT>Ê`mg hmV^ma
cmJcm Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio amîQ´>m§VJ©V {df_Vm hr dmT>rg cmJcr Amho. OmJ{VH$sH$aUmMm
\$m`Xm hm Ho$di _wR>^a Aem ^m§S>dcXma, ~S>o ~mJmB©VXma, CÀM {e{jV dJ©, _m{hVr-V§ÌkmZ d
ì`dñWmnZmVrc VÁk, A{VHw$ec H$_©Mmar BË`mXtZm hmoV AgyZ Aën^yYmaH$, ^y{_hrZ eoV_Oya,
H$m_Jma, AZwgy{MV OmVr-O_mVr BË`mXr Xþ~©c KQ>H$ ho OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV
am{hcoco {XgVmV. Ë`m_wio lr_§V d Jar~ dJ© `m§À`mVrc Xar C§MmdV Mmccr Amho. `mZ§Va Vwåhr
OmJ{VH$sH$aU d ^maVr` YmoaU `mMm Aä`mg Ho$cocm Amho. 1991 _Ü`o ^maVmV Am{W©H$ g§H$Q>
CX²^dco. `m g§H$Q>mda _mV H$aÊ`mgmR>r ^maVmZo OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr `m
{dÎmg§ñWm§H$S>o H$O© _m{JVco. ho H$O© XoVmZm `m g§ñWm§Zr ^maVmg CXm[aH$aU, ImOJrH$aU,
OmJ{VH$sH$aU ñdrH$mamdo Aer AQ> KmVcr. `m AQ>rZwgma ^maVmZo OyZ 1991 _Ü`o ZdrZ Am{W©H$
YmoaU ñdrH$maco d `m YmoaUmV `m VrZ à{H«$`m§Mm ñdrH$ma Ho$cm. Ë`mZwgma {Z`§ÌU d nadmZm_wŠV
Ago Am¡Úmo{JH$ YmoaU ñdrH$maco. naH$s` ^m§S>dc, V§ÌkmZ d V§Ìkm§Zm ^maVmV _wŠV àdoe {Xcm.
naH$s` ì`mnma _wŠV Ho$cm. {d{Z_` XamV ~Xc Ho$co. én`mMo Ad_yë`Z Ho$co. amOH$mofr` d
{dÎmr` YmoaUmVhr ~Xc Ho$co. OmJ{VH$ ì`mnma g§KQ>ZoMo gXñ`Îd ñdrH$maco. WmoS>Š`mV ^maVmZo
OmJ{VH$sH$aU ñdrH$mê$Z ^maVr` AW©ì`dñWm OmJ{VH$ AW©ì`dñWoer OmoS>cr. `mZ§Va Vwåhr
OmJ{VH$sH$aUmMm eoVrda Omo BîQ>-A{ZîQ> à^md nS>cm Amho Vmo g_OmdyZ KoVcm Amho.
OmJ{VH$sH$aUm_wio H¥$frCÚmoJmg MmcZm {_imcr AgyZ H¥$fr _mcmMr {Z`m©V dmT>Ê`mg _XV Pmcr
Amho. VgoM AZoH$ AmOmar H¥$fr CÚmoJm§Zm C{O©VmdñWm àmßV Pmcocr Amho. g§{dXm eoVr hm àH$ma
CX`mg Amcm Amho. AWm©V OmJ{VH$sH$aUmMo H$m§hr A{ZîQ> n[aUm_hr hmoV AmhoV. H¥$fr_mcmÀ`m
{Z`m©Vrda AZoH$ _`m©Xm nS>V AmhoV. gm_mÝ` eoVH$ar OmJ{VH$sH$aUmÀ`m \$m`ÚmnmgyZ d§{MV
am{hcocm Amho. AÝZYmÝ` _hmJco Amho. O¡d{d{dYVoMm èhmg hmoV Amho. cmJdS>rMo joÌ
KQ>Ê`mMm YmoH$m dmT>cm Amho. eoVrà_mUoM J«m_rU OrdZmdahr OmJ{VH$sH$aUmMm BîQ>-A{ZîQ>
à^md nS>cocm Amho. OmJ{VH$sH$aUm_wio J«m_rU g_mO OJmer OmoS>cm OmV Amho. J«m_rU ^mJmV
amoOJma, {ejU, ~±qH$J g§àofU BË`mXrÀ`m g§Yr dmT>V AmhoV. Cn^moJmÀ`m dñVw§Mm nwadR>m dmT>cm
Amho. AWm©V OmJ{VH$sH$aUm_wio J«m_rU ^mJmVrc Hw${Q>amoÚmoJmda AmKmV Pmcm Amho. ~oamoOJmar d
{df_Vm dmT>cr Amho. J«m_rU n`m©daU, gm_y{hH$ OrdZ d g§ñH¥$Vr `mdahr A{ZîQ> à^mmd nS>V
Amho. gdm©V eodQ>r Vwåhr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrc dmX{ddmX/MMm© Aä`mgcr Amho.
OmJ{VH$sH$aUmMr ì`m»`m, \$m`Xo VmoQ>o, BË`mXr~m~V {dMmad§VmV _moR>r _V{^ÝZVm AmT>iVo.
S>opìhS> hoëS> d Ë`m§À`m ghH$mè`m§Zr OmJ{VH$sH$aUmÀ`m g§X^m©Vrc dmX{ddmXmÀ`m AmYmao
87
{dMmad§Vm§Mo VrZ g§àXm` nmS>coco AmhoV. 1) g§e`dmXr `m g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmg
AdmOdr _hÎd {Xco OmV Amho. hr à{H«$`m nyU©V… ZdrZ Zmhr. OmJ{VH$ AW©ì`dñWm hr AÚmn
nwaogr EH$mË_ Pmcocr Zmhr. OmJ{VH$ ì`mnmamMo àmXo{eH$aU Pmcoco Amho. 2) A{VOmJ{VH$dmXr
g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aU hr dmñV{dH$ d gd©ì`mnr KQ>Zm AgyZ {VÀ`m_wio ZdrZ OmJ{VH$
ì`dñWm {Z_m©U hmoV Amho. `m g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aUmV amîQ´>-amÁ`gaH$mam§Mr gÎmm
_`m©{XV hmoV Amho. 3) ê$nm§VaUdmXr g§àXm`mÀ`m _Vo OmJ{VH$sH$aUm_wio OmJ{VH$ ì`dñWm
~XcV Mmccr Amho ho Iao nU H$m§hr OwZr à{V_mZo AÚmn {Q>Hy$Z AmhoV. amîQ´>-amÁ`ohr ZdrZ
ì`dñWoer OwidyZ KoÊ`mMm à`ËZ H$arV AmhoV.
4.4 ñ_aUmW© g§km
amîQ´>-amÁ` : {d{eîQ> ^yàXoemV EH$mM amOH$s` gÎmoÀ`m A§_cmImcr amhUmam EH$VoMr ^mdZm
Agcocm g_wXm`.
naH$s` ì`mnma : naH$s` amîQ´>m§er hmoUmam ì`mnma
H¥$fr CÚmoJ : H¥$fr_mcmda AmYmacoco CÚmoJ
g§{dXm eoVr : eoVH$ar d eoVr_mcmMo IaoXrXma `m§À`mVrc H$amZmZwgma eoVr CËnmXZ d Ë`mMo
{dnUZ H$aUo åhUOo g§{dXm eoVr hmo`.
O¡d{d{dYVm : dZñnVr d àmUr `m§Mr {d{dYVm.
g§àofU gw{dYm : _m{hVr d kmZ `m§Mo g§H«$_U H$aUmar gmYZo CXm. d¥ÎmnÌo, ao{S>Amo,
Q>o{cpìhOZ, {MÌnQ>, B§Q>aZoQ> B.
4.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 1 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) A 2) H$
3) A
4) S>
ñd`§ AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 2 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) ~ 2) S>$
3) A
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) dmñH$mo-X Jm_m
2) 246
3) 1991
5) S>
4) S>
5) ~
88
4) OmJ{VH$ ~±H$ Am{U Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr
5) Foreign Exchange Management Act
ñd`§AÜ``Z àíZ H«$_m§H$ 3 Mr CÎmao
A) ~hþn`m©`r àíZm§Mr CÎmao
1) H$ 2) S> 3) S> 4) A> 5) ~
~) EH$m dmŠ`mV CÎmao
1) eoVH$ar d eoVr_mcmMo IaoXrXma `m§À`mVrc H$amamZwgma eoVr_mcmMo CËnmXZ d {dnUZ
H$aUo åhUOo g§{dXm eoVr hmo`.
2) OmJ{VH$ ~±H$ d Am§VaamîQ´>r` ZmUo{ZYr
3) H¥$fr qH$dm eoVrì`dgm`mg ^maVr` AW©ì`dñWoMm H$Um åhUVmV.
4) A{Z~ªY ñdmV§Í`, ì`ŠVrdmX d Cn^moJVmdmX hr OmJ{VH$sH$aUmMr _yë`o AmhoV.
5) OmJ{VH$sH$aUm_wio B§J«Or ^mfog _hÎd Amco Amho.
4.6 ñdmÜ`m`
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao Úm.
1) OmJ{VH$sH$aUm_wio amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o d amîQ´>-amÁ`m§VJ©V {Z_m©U Pmcoë`m {df_VoMr MMm©
H$am.
2) OmJ{VH$sH$aU d ^maVr` YmoaU `m{df`r MMm© H$am.
3) OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` eoVrda nS>cocm à^md ñnîQ> H$am.
4) OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` J«m_rU g_mOmda nS>cocm à^md ñnîQ> H$am.
5) OmJ{VH$sH$aUmg§X^m©Vrc dmX{ddmX ñnîQ> H$am.
~) Q>rnm {chm.
1) amîQ´>-amÁ`m§_Ü`o Agcocr {df_Vm
2) 1991 Mo ^maVr` ZdrZ Am{W©H$ YmoaU
3) 2001 Mo ^maVmVrc Am¡Úmo{JH$ YmoaU
4) OmJ{VH$sH$aUmMm eoVrdarc BîQ> à^md
5) OmJ{VH$sH$aUmMm ^maVr` J«m_rU g_mOmdarc A{ZîQ> à^md
6) g§e`dmXr Am{U A{VOmJ{VH$dmXr g§àXm`
89
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©J«§W
Anthony Giddens (2008) : Sociology 5th edition, Wiley India Pvt. Ltd.
S. S. Rolhon & S. R. Lambot – Sociology of Globalization – Commonwealth,
New Delhi.
n§{S>V Z{cZr (2009) OmJ{VH$sH$aU Am{U ^maV-cmoH$dmL²>_`
gw. Jmo. ^mZwemcr : ^maVr` AW©ì`dñWoMo {ZUm©`H$ XeH$, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya.
gr. n§. Ioa : OmJ{VH$sH$aU : g_ñ`m, Ame` Am{U AZw^d, {XcrnamO àH$meZ, nwU.o
_YwgyXZ XÎmmÌ` gmR>o : OmJ{VH$ AW©ì`dñWm - _ohVm npãcqeJ hmD$g, nwUo.
90