KQ>H$ - 3
H¥$fr CËnmXZmMr _mJUr d nwadR>m à{VgmX
( Demand and Supply Response in Agriculture )
3.0
C[ÔîQ>ço
3.1
àñVmdZm
3.2
{df` {ddoMZ
3.2.1
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {d{dY hoVy
3.2.2
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {ZYm©aH$ KQ>H$
3.2.3
H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr d _mJUrMr bd{MH$Vm `m§Mm nañnag§~§Y
3.2.4
AÝZYmÝ`mÀ`m _mJUrMo g§»`mË_H$ d JwUmË_H$ {díbofU
3.2.5
g§gmYZmMr _mJUr
3.2.6
_mJUrMr bd{MH$Vm
3.2.7
eoV_mb nwadR>m à{VgmX
3.2.8
eoV_mb nwadR>çmMr d¡{eîQ>ço
3.2.9
eoV_mb nwadR>çmda à^md Q>mH$Umao KQ>H$
3.3
gmam§e
3.4
nm[a^m{fH$ eãX
3.5
ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.6
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.7
A{YH$ _m{hVrgmR>r g§X^© nwñVH$
3.0
*
*
C{Ôï>`o : (Objectives)
àñVwV KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg nwT>rb ~m~tMo AmH$bZ hmoBb
© .
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {d{dY hoVy d {ZYm©aH$ KQ>H$ `m§Mr H$ënZm `oBb
© .
g§gmYZm§À`m _mJUrMo AmH$bZ hmoBb
© .
*
eoV_mbmÀ`m _mJUrÀ`m qH$_V, CËnÝZ d n`m©ßVVm bd{MH$VoMo AmH$bZ hmoBb
© .
*
eoV_mb nwadR>m à{VgmXmV eoV_mb nwadR>`mMr d¡{eîQ>ço d n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ bjmV `oVrb.
69
3.1
àñVmdZm (Introduction)
AW©emñÌr` {díbofUmV "_mJUr' hr g§H$bZm AË`§V _hËdmMr d ì`mnH$ ñdê$nmMr Amho. àm.
~oZh°_ `m§À`m _Vo, "EH$ {d{eï> H$mbI§S>mV, {d{eï> qH$_Vrbm EImÚm dñVyMo {H$Vr ZJ {dH$V KoVbo OmVrb
Vo gm§JUo åhUOo _mJUr hmo`.' H¥$fr joÌmVyZ CËnm{XV hmoUmè`m dñVy§Mrhr _mJUr g_mOmH$Sy>Z d CÚmoJm§H$Sy>Z
Ho$br OmVo. eoV_mbmMr _mJUr hr J«mhH$m§À`m JaOoda d AmdS>r{ZdS>rda Adb§~Zy AgVo. hr _mJUr H$mbmZwê$n
~XbV AgVo. AënH$mbrZ, _Ü`_H$mbrZ d XrK©H$mbrZ Aem VrZ H$mbI§S>mV eoV_mbmÀ`m _mJUrV ~Xb
hmoV AgVmV. ^mOrnmbm, \$io, A§S>r, _m§g, XÿY `mgma»`m dñVy `m Zmed§V ñdê$nmÀ`m Agë`mZo Ë`m
qH$_V bd{MH$ AgVmV, Va Ë`m _mJUr bd{MH$ AgVmV. AënH$mbmdYrV ~mOmamVrb ApñVdmVrb qH$_Vrbm
`m dñVy§Mr {dH«$s H$amdr bmJVo. Zmed§V dñVy§À`m g§X^m©V nwadR>mdH«$ hm 0y Ajambm g_m§Va (Abd{MH$)
AgVmo. _mJUrV AënH$mimV dmT> Pmë`mg qH$_Vrhr H$_r hmoVmV. Oa eoV_mb H$mhr H$mi {Q>H$Umam Agob
Va _mJUrMm dH«$ H$mhrgm bd{MH$ hmoVmo. Aem doir {dH«o$Vm amIrd qH$_V AmH$mê$ eH$Vmo. H$maU H$m§hr
{d{eð> qH$_Vrnojm H$_r qH$_Vrbm dñVy {dH$Ê`mMr Ë`mMr V`mar AgV Zmhr.
_Ü`_ H$mbmdYrVrb eoV_mbmÀ`m _mJUrMo ñdê$n AënH$mimVrb _mJUrnojm H$m§hr à_mUmV {^Þ
AgVo. _Ü`_H$mimV bmoH$g§»`oMm AmH$ma, J«mhH$m§Mo CËnÞ d Ë`m§À`m AmdS>r{ZdS>r `mgma»`m KQ>H$m§Mm
n[aUm_ eoV_mbmÀ`m _mJUrda hmoV AgVmo. XrK©H$mbmdYrV bmoH$g§»`oVrb dmT> hr àm_w»`mZo eoV_mbmMr
_mJUr à^mdrV H$arV AgVo. AÞYmÝ`mMr _mJUr Am{U Ë`m§À`m qH$_Vr `m_Ü`o YZmË_H$ g§~§Y {XgyZ `oVmo.
XrK©H$mimV eoV_mbmMm dmnahr {d{dY H$maUm§gmR>r Ho$bm OmÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
eoV_mbmÀ`m _mJUr~amo~aM eoV_mbmMm nwadR>mhr Aä`mgUo _hËdnyU© R>aVo. eoV_mbmÀ`m nwadR>çmMr
H$mhr ñdV§Ì Aer d¡{eï>o AgVmV. VgoM eoV_mbmMm nwadR>m hm H$mhr KQ>H$m§H$Sy>Z à^m{dV hmoV AgVmo.
eoV_mbmMr _mJUr- nwadR>m Am{U qH$_VnmVir `m_Ü`o nañnag§~§Y AgVmo.
3.2
{df` {ddoMZ (Subject Description)
H¥$fr CËnmXZmMr _mJUr Am{U nwadR>m à{VgmX `m KQ>H$mV AmnU H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo
{d{dY hoVy, H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {ZYm©aH$ KQ>H$, H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr d _mJUrMr bd{MH$Vm
`m§Mm nañnag§~§Y, AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMo g§»`mË_H$ d JwUmË_H$ {díbofU, _mJUrMr qH$_V, CËnÞ d
N>oXH$ bd{MH$Vm `m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmoV. Ë`mM~amo~a eoV_mbmÀ`m nwadR>m à{VgmXm_Ü`o eoV_mb
nwadÊ`mMr d¡{eï>`o d eoV_mbmda à^md Q>mH$Umao KQ>H$ Aä`mgUma AmhmoV.
3.2.1 eoV_mbmÀ`m _mJUrMo {d{dY hoVy (Different Purpose of Agricultural Products)
H¥$fr CËnmXZmMr _mJUr {d{dY hoVy§Zr Ho$br OmVo. `m_Ü`o _w»`Ëdo àË`j Cn^moJmgmR>r Am{U
à{H«$`m CÚmoJm§H$Sy>Z hmoUmar _mJUr `m§Mm g_mdoe hmoVmo. H¥$fr_mbmÀ`m _mJUrMo à_wI hoVy AmnUmg
70
nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVrb.
1)
Cn^moJ :
_mZdmH$Sy>Z Cn^moJmgmR>r _w»`Ëdo AÞYmÝ`mMr _mJUr Ho$br OmVo. _mZdmÀ`m OrdZmdí`H$ JaOm§n¡H$s
AÞ hr à_wI JaO Amho. bmoH$ emH$mhmar qH$dm _m§gmhmar Agbo Var Ë`m§Zm AÞYmÝ`mMm Cn^moJ ¿`mdmM
bmJVmo. _mZdmÀ`m AmhmamV AÞYmÝ`m~amo~aM V¥UYmÝ`o, H$S>YmÝ`o, ^mOrnmbm, \$io `mgma»`m H¥$frCËnmXZm§Mm
g_mdoe AgVmo. AÞYmÝ`mMr _mJUr hr H$_r bd{MH$ Agë`mZo qH$_VdmT>rMm n[aUm_ Ë`m§Mr _mJUr H$_r
hmoÊ`mda \$magm hmoV Zmhr.
2)
Am¡Úmo{JH$ joÌmH$Sy>Z hmoUmar H$À`m _mbmMr _mJUr :
Am¡Úmo{JH$ joÌmVrb ~hþVm§e CÚmoJ ho eoVr joÌmVyZ CËßmm{XV hmoUmè`m H$À`m _mbmda AmYmarV
AmhoV. Am¡Úmo{JH$ joÌmg H$ÀMm _mb nwa{dUmam _hËdmMm ñÌmoV åhUyZ eoVr joÌmH$S>o nm{hbo OmVo. XoemVrb
gmIa CÚmoJ, H$mnS> CÚmoJ, VmJ CÚmoJ `mgmaIo CÚmoJ nyU©nUo eoVrVyZ CËnm{XV hmoUmè`m CËnmXZm§daM
AmYmarV AmhoV. Ë`m_wio `m CÚmoJm§H$Sy>Z eoVr CËnmXZm§Mr _mJUr Ho$br OmVo. Ë`mM~amo~a à{H«$`m CÚmoJm§H$Sy>Zhr
eoVr CËnmXZm§Zm _mJUr Ho$br OmVo. CXm. Vm§Xÿi gS>Uo, Vob JiUo, \$i à{H«$`m, H$mJX `mgma»`m CÚmoJm§H$Sy>Z
eoVr CËnmXZm§Zm _mJUr Ho$br OmVo. `mM~amo~a H$mhr AÞ à{H«$`m CÚmoJhr eoVr CËnmXZm§Mr _mJUr H$aV
AgVmV.
3)
Am§Vaamï´>r` ì`mnma :
H¥$fr CËnmXZm§Zm Xoem§VJ©V ~mOmanoR>o~amo~aM Am§Vaamï´>r` ~mOmanoR>oVyZhr _mJUr `oV AgVo. ^maVmVyZ
nydunmgyZ _w»`Ëdo Mhm, H$m°\$s, _gmë`mMo nXmW©, dZñnVr, H$mnyg, V§~mIy d {d{dY \$io `m§Mr OJmVrb
{d{dY Xoem§Zm {Z`m©V Ho$br OmVo. VgoM {d{dY eoV_mb à{H«$`m CÚmoJmVrb CËnmXZm§Zmhr {dXoemVyZ _moR>çm
à_mUmV _mJUr Ho$br OmVo. Aem dñVy§À`m {Z`m©VrnmgyZ Xoembm naH$s` MbZ àmßV hmoVo.
4)
gaH$mar Cn^moJ :
eoVr CËnmXZm§Mr _mJUr emgH$s` Cn^moJmgmR>rhr Ho$br OmVo. gaH$ma g_mOmVrb Am{W©H$Ñï>`m
Xþ~©b KQ>H$m§À`m Cn^moJmgmR>r AÞYmÝ` IaoXr H$ê$Z Vo ñdñV YmÝ` XþH$mZm§Ûmao nwa{dÊ`mMm à`ËZ H$aVo. VgoM
~mOmamVrb dmT>Ë`m qH$_VrMm n[aUm_ Aën CËnÞ JQ>mVrb bmoH$m§da _moR>çm à_mUmda hmoVmo. Ë`mgmR>rhr
eoV_mbmMr IaoXr gaH$ma H$ê$Z Ë`m bmoH$m§Zm Aën XamZo nwa{dVo.
5)
ì`mnmar dJm©H$Sy>Z Ho$br OmUmar _mJUr -
~mOmanoR>oVrb ì`mnmar dJ© Z\$m {_i{dÊ`mÀ`m CÔoemZo eoVr CËnmXZm§Mr _mJUr H$aVmo. h§Jm_mÀ`m
H$mimV eoV_mbmMr IaoXr H$ê$Z Vmo eoV_mb ì`mnmar ~mOmanoR>oV A{YH$ XamZo {dH«$s H$aVmV. `m hoVygmR>r
71
eoVr joÌmVrb AÞYmÝ`, \$io, ^mOrnmbm, ì`mnmar {nHo$ `m§Mr _mJUr H$aVmV.
6)
eoVH$ar d eoV_Oya :
eoVH$ar hm CËnmXH$ åhUyZ H$m`© H$arV Agbm Var Vmo Cn^moŠVm åhUyZ eoVr CËnmXZm§Mr
_mJUr H$arV AgVmo. eoVH$ar ñdV:À`m Cn^moJmgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m gd©M ~m~tMo CËnmXZ H$ê$ eH$V
Zmhr. Ë`mgmR>r Ë`mbm BVa eoVH$ar qH$dm {dH«o$Ë`m§H$Sy>Z Cn^mo½` dñV§yMr IaoXr H$amdr bmJVo. VgoM eoV_Oya
ñdV:Mr O_rZ Zgë`mZo Xþgè`m eoVH$è`m§À`m eoVrV _Oyar H$arV AgVmo. Ë`m§À`mH$Sy>Zhr Cn^moJmgmR>r eoV_mbmMr
_mJUr Ho$br OmVo.
7)
ghH$mar g§ñWm :
AW©ì`dñWoV {d{dY àH$maÀ`m ghH$mar g§ñWm H$m`©aV AgVmV. Ë`m_Ü`o IaoXr-{dH«$s ghH$mar
g§ñWm `m _hËdmÀ`m g§ñWm AmhoV. `m g§ñWm§_m\©$V eoVH$è`m§H$Sy>Z CËnm{XV Ho$bm OmUmam eoV_mb amñV
qH$_Vrbm IaoXr H$ê$Z ~mOmanoR>oV {dH«$s Ho$bm OmVmo. `m à{H«$`oV CËnmXH$ eoVH$ar Am{U J«mhH$ `m Xmohm|Mmhr
bm^ hmoV AgVmo. WmoS>Š`mV ghH$mar g§ñWm_m\©$V IaoXr-{dH«$sÀ`m hoVyZo eoV_mbmMr _mJUr Ho$br OmVo.
8)
Am¡fYr dZñnVr :
A{bH$S>rb H$mimV OmJ{VH$ ñVamda Am`wdX} mMo _hËd dmT>V Amho. Ë`m_wio Amamo½`dY©H$ Am`wd{} XH$
CËnmXZm§Mr _mJUr gd©Ì dmT>V Amho. Am`wd}{XH$ Am¡fYo hr _w»`Ëdo {d{dY àH$maÀ`m dZñnVrnmgyZ V`ma
Ho$br OmVmV. Ë`m_wio Am`wd}XrH$ dZñnVtMr bmJdS>br dmT>V Amho. eoVr joÌmVyZ CËnm{XV hmoUmè`m `m
dZñnVtMr _mJUr _mZdmÀ`m Amamo½`mgmR>r hmoVmZm {XgVo.
H¥$fr CËnmXZm§Zm g§nyU© OJ^amVyZ {d{dY H$maUm§gmR>r _mJUr dmT>V Amho. darb hoVy{edm` Ka~m§YUr,
OhmO ~m§YUr, emo{^d§V dñVy {Z{_©Vr, hm°Q>ob ì`dgm`, a§JH$m_ `mgma»`m CÚmoJ M ì`dgm`mVyZ eoV_mbmMr
_mJUr dmT>V Amho.
3.2.2 H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {ZYm©aH$ KQ>H$ : (Factors
affecting
Agricuitural
Products)
_mZdmMr Cn^moJmMr _hËdmMr JaO H¥$fr CËßmXZm§Ûmao nyU© Ho$br OmVo. `m_Ü`o AÞYmÝ`, \$io,
^mOrnmbm, S>mir, Vob{~`m `m CËnmXZm§Mm g_mdoe hmoVmo. VgoM H¥$fr joÌmda AmYmarV AgUmè`m
à[H«$`m CÚmoJ d {Z_m©U CÚmoJm§Zmhr eoVrVrb H$ÀMm _mb Amdí`H$ AgVmo. AW©ì`dñWoVrb {d{dY
KQ>H$m§H$Sy>Z H¥$fr CËnmXZm§Zm _mJUr `oVo. hr _mJUr {ZYm©arV H$aUmao à_wI KQ>H$ AmnUmg nwT>rbà_mUo
ñnï> H$aVm `oVrb.
72
1.
bmoH$g§»`m $:
H¥$fr CËnmXZm§À`m _mJUrda à^md Q>mH$Umam à_wI KQ>H$ åhUOo bmoH$g§»`m hmo`. bmoH$g§»`oV hmoUmar
dmT> qH$dm KQ> hr H¥$fr CËnmXZm§À`m _mJUrda n[aUm_ H$aVo. bmoH$g§»`oV dmT> hmoV Agob Va AÞYmÝ`,
^mOrnmbm, \$io, \y$bo `mgma»`m CËnmXZm§Mr _mJUr dmT>V.o XaS>mBo © AÞYmÝ`mÀ`m CnbãYVoda _mZdmMr JwUmË_H$Vm
Adb§~Zy AgVo. _mZmdmMo Amamo½` d Ë`m§Mr H$m`©j_Vm hr _w»`Ëdo XaS>mBo © CnbãY hmoUmè`m AÞYmÝ`mda
Adb§~Zy AgVo. gÜ`m OJmVrb bmoH$g§»`oVrb dmT>rMm n[aUm_ åhUyZ AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrVhr dmT> hmoV Amho.
Ë`mgmR>r eoVr joÌmV CËnmXZ d CËnmXH$Vm dmT>rgmR>r ZdZdrZ V§ÌkmZmMm dmna Ho$bm OmV Amho.
2.
CËnÞ nmVirVrb ~Xb $:
bmoH$g§»`oVrb ~Xbm~amo~aM CËnÞnmVirV hmoUmè`m ~XbmMohr H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrda n[aUm_
hmoV AgVmV. g§»`memñÌg S>m°. E§Oob `m§À`m_Vo, bmoH$m§À`m CËnÞnmVirV dmT> hmoV Joë`mg bmoH$m§Mo AÞYmÝ`
d AÞnXmWm©darb IMm©Mo à_mU BVa IMm©À`m VwbZoV H$_r hmoV AgVo. åhUOoM CËnÞmVrb dmT>r~amo~a Oar
eoV_mbmÀ`m EHy$U _mJUrV H$mhr à_mUmV dmT> hmoV Agbr Var Ë`m dmT>rMm Xa H$_r AgVmo.
3.
eoV_mbmMo ñdén $:
eoVrjoÌmVyZ CËnm{XV hmoUmam eoV_mb hm {Q>H$mD$ d Zmed§V `m XmoÝhr àH$maMm AgVmo. Omo eoV_mb
bdH$a Iam~ hmoVmo Aem eoV_mbmMr dV©_mZ _mJUr hr H$_r amhVo. _mÌ Vr {d{eï> à_mUmV H$m`_ñdê$nr
[Q>Hy$Z amhÊ`mMr àd¥Îmr AgVo. CXm. ^mOrnmbm, \w$bo, \$io B. VgoM Omo eoV_mb A{YH$ H$mi {Q>H$Vmo Aem
CËnmXZmg dV©_mZ _mJUr A{YH$ AgVo. _mÌ Aer _mJUr g_mOmMr eoV_mb gmR>dU{df`H$ àd¥Îmr H$er
Amho `mda Adb§~yZ AgVo. WmoS>Š`mV eoV_mbmMr _mJUr Ë`mÀ`m ñdê$nmda Adb§~yZ AgVo.
4.
eoV_mbmÀ`m {H$§_Vr $:
A{bH$S>rb H$mimV eoV_mbmÀ`m _mJUrda n[aUm_H$maH$nUo à^md Q>mH$Umam KQ>H$ åhUOo qH$_V
hmo`. eoVr CËnmXZmÀ`m A{ZpíMV ñdê$nm_wio Ë`mÀ`m _mJUr nwadR>çmV gVV MT>CVma {XgyZ `oVmV. ~mOmanoR>Vo rb
BVa dñVy§à_mUo eoV_mZmMr _mJUr hr qH$_Vrda Adb§~yZ AgVo. AÞYmÝ` hr OrdZmdí`H$ dñVy Agë`mZo
ho H$mhr à_mUmV AndmX AgVo. Varhr EH§$XarV eoV_mbmÀ`m qH$_Vr dmT>ë`mg _mJUr H$_r hmoVo. `mCbQ>
qH$_Vr KQ>ë`mg _mJUrV dmT> hmoVo. _mÌ hr dmT> EH$m {d{eï> à_mUmV hmoV AgVo.
5.
g_mOmÀ`m ImÚmÞ gd`rVrb ~Xb $:
_mZdmÀ`m ImÚmÞ gd`r `m JVrerb AW©ì`dñWoda ~XbVmZm {XgVmV. `m ~XbË`m
gd`tMm n[aUm_ AÞYmÝ`mÀ`m d BVa H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrda hmoV AgVmo. ^maVgma»`m AW©ì`dñWoV
g_mOmVrb ImÚnXmW© godZmÀ`m gd`rVrb ~Xbhr bjUr` AmhoV. emH$mhmamH$Sy>Z- _m§gmhmamH$S>o AWdm
73
_m§gmhmamH$Sy>Z emH$mhmamH$S>o hmoUmè`m ~Xbm_wio eoV_mbmÀ`m _mJUrda à^md nS>V AgVmo. XoemVrb OZVm
AmhmamV AÞYmÝ`, S>mir, nmbo^mÁ`m, \$io {H$Vr à_mUmV ng§V H$aVo Ë`mdahr eoV_mbmMr _mJUr Adb§~yZ
AgVo.
6.
eoV_mbmÀ`m {H$§_V ~XbmMo A§XmO $:
eoV_mbmÀ`m ~mOmanoR>oVrb d¡{eï>çnyU© ~Xbm_wio d H¥$fr CËnmXZm{df`H$ A§XmOm_wio ^{dî`mV
eoV_mbmÀ`m qH$_Vr dmT>Ê`mMr qH$dm KQ>Ê`mMr eŠ`Vm {Z_m©U Pmë`mg eoV_mbmÀ`m dV©_mZH$mimVrb
_mJUrV AmíM`©H$maH$ ~Xb hmoV AgVmV. ^{dî`mV eoV_mbmÀ`m qH$_Vr dmT>Uma Agë`mg dV©_mZH$mimVrb
eoV_mbmMr _mJUr dmT>Vo `mCbQ> ^{dî`mV qH$_Vr H$_r hmoÊ`mMr eŠ`Vm Agë`mg dV©_mZH$mbrZ _mJUr
KQ>Vo. na§Vw ho ~Xb {d{eï> _`m©XoVM KS>V AgVmV.
7.
eoV_mbmMr JwUdÎmm $:
eoV_mbmMr JwUdÎmm hm eoV_mbmÀ`m _mJUrda n[aUm_ H$aUmam _hËdnyU© KQ>H$ Amho. eoV_mbmÀ`m
JwUdÎmoMm Xoem§VJ©V d Am§Vaamï´>r` nmVirdarb _mJUrdahr n[aUm_ hmoVmo. XO}Xma eoV_mbmg Am§Vaamï´>r`
nmVirda _moR>çm à_mUm§V _mJUr `oVo. ^maVmgma»`m XoemVyZ OmJ{VH$ ~mOmanoR>oV \$io, \w$bo VgoM ^mOrnmbm
`m CËnmXZm§Zm _moR>çm à_mUmV _mJUr hmoV Agë`mMo {XgVo.
8.
H¥${f à{H«$`m CÚmoJ $:
H¥$fr_mbmda à{H«$`m H$ê$Z Ë`m§Mm {Q>H$mD$nUm d Cn`wŠVVm dmT>{dUmao H¥$fr_mb à{H«$`m CÚmoJ hr
eoV_mbmMr _moR>r ~mOmanoR>M AgVo. XoemV H$mnS> CÚmoJ, gmIa CÚmoJ, \$ià{H«$`m d AÞnXmW© V`ma
H$aUmao CÚmoJ _moR>çm à_mUmV ApñVËdmV Agë`mg eoV_mbmg H$ÀMm _mb åhUyZ _moR>çm à_mUmV _mJUr
{Z_m©U hmoV AgVo. H$mhr {d{eï> eoV_mbmgmR>r à{H«$`m CÚmoJmVrb _mJUr hmM _w»` _mJUrMm ñÌmoV AgVmo.
CXm. H$mnyg, Zri, \$io B.
3.2.3 H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr d _mJUrMr bd{MH$Vm `m§Mm nañnag§~§Y :
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMr ~mOy {dMmamV KoVmZm eoVr joÌmVyZ V`ma hmoUmè`m AÞYmÝ`o, \$io,
^mOrnmbm, Am¡Úmo{JH$ H$ÀMm _mb BË`mXr KQ>H$m§À`m qH$_VrMm {dMma H$aUo H«$_àmßV R>aVo. Ë`m Ñï>rZo
H$moUË`mhr AW©ì`dñWoV, AÞYmÝ`o, V¥UYmÝ`o, XÿY, \$io, ^mOrnmbm d CÚmoJm§À`m {dH$mgmgmR>r Amdí`H$
eoV_mbmMm nwadR>m d _mJUr `m§Mo ñdê$n {dMmamV KoUo H«$_àmßV R>aVo. H$moUVmhr CËnmXH$ Amnë`m CËnmXZmÀ`m
qH$_Vr R>a{dVmZm H¥$fr CËnm{XV _mbmMm XOm© d _mJUr {dMmamV KodyZ qH$_V {df`H$ YmoaU AmIV AgVmo.
H¥$fr CËnmXZmÀ`m [H§$_Vr `m {dH${gV d {dH$gZerb XoemV {^Þ{^Þ ñdê$nmÀ`m AmT>iyZ `oVmV.BVHo$M
Zìho Va àË`oH$ àH$maÀ`m H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo ñdê$n {^Þ{^Þ AmT>iyZ `oVo. åhUyZ Cn^moŠVm d
CËnmXH$ `m XmohmoMo {hV {dMmamV KoVmZm H¥$fr CËnmXZmÀ`m {d{dY ñVamda {ZpíMV hmoUmè`m qH$_VrMm {dMma
74
H$amdm bmJVmo. H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr d _mJUrMr bd{MH$Vm eoV_mbmÀ`m qH$_Vr `m H¥$fr _mbmÀ`m
CËnmXH$ d emgZ `m§À`m g§`wŠV YmoaUmVyZ {ZpíMV hmoVmV. ^maVmgma»`m {dH$gZerb XoemV eoVH$ar Amnë`m
eoV_mbmÀ`m qH$_Vr{df`rMo {ZU©` KoVmZm eoV_mbmMm àH$ma, emgH$s` qH$_V d ñdV: ~mOmanoR>oV {dH«$sgmR>r
AmUboë`m eoV_mbmMr qH$_V ñdV§ÌnUo {ZpíMV H$arV AgVmo. CXm. eoVH$ar ñWm{ZH$ ~mOmanoR>oV \$io,
^mOrnmbm d AÞYmÝ` {dH«$sg AmUyZ Ë`m§À`m qH$_Vr ñdV: Ooìhm {ZpíMV H$aVmo Voìhm Ë`mMo {d{eï> àH$maÀ`m
eoV_mbmgmR>r {ZpíMV Ho$bobr qH$_V hr Ë`mÀ`m H¥$fr _mbmÀ`m JwUdËVoZwgma {ZpíMV hmoVo. CXm. ^maVmV
Jhþ, Ðmjo, \$i^mÁ`m BË`mXr àH$maÀ`m H¥$fr _mbmÀ`m qH$_Vr ñWm{ZH$ d {Oëhm ñVamda eoVH$ar ñdV:
{ZpíMV H$aVmV. AWm©V H¥$fr qH$_V R>a{dVmZm _mbmMo ñdê$n, ~mOmamVrb EHy$U AmdH$ dñVyÀ`m _mJUrMo
ñdê$n d ñnY©H$ CËnmXH$m§Mr g§»`m, H¥$fr CËnmXZmMm h§Jm_ BË`mXr ~m~r Aem àH$maÀ`m _yë`mZo pñWVrda
à^md Q>mH$VmV. hr ~m~ AmnU `oWo Ü`mZmV KoUo C{MV R>aVo.
H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_V d CËnÞ bd{MH$VoMo {ddoMZ H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vrdê$Z Ë`m CËnmXZmMr
_mJUr {ZpíMV hmoV AgVo. H¥$fr CËnmXZmÀ`m IMm©dê$Z qH$_Vr {ZpíMV Ho$ë`m OmVmV. gd©gmYmaUnUo
EImÚm XoemMm Am{W©H$ {dH$mg KSy>Z `oVmZm CËnÞnmVirV hmoUmè`m d¥pÜX~amo~a H¥$fr CËnmXZo d BVa CËnmXZo
`m§À`m qH$_VrV dmT> hmoVo. Aem qH$_V dmT>r_wio AÞYmÝ`o BVa àH$maÀ`m CËnmXZmÀ`m _mJUrda n[aUm_
hmoVmo. BVHo$M Zìho Va H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_VrVrb d¥pÜXMm _mJUrda n[aUm_ hm J«mhH$dU© H$moUË`m CËnÞ
JQ>mVrb Amho Ë`mda Adb§~yZ AgVo. `m g§X^m©V ^maVmV lr Hw$_ma d lr _mWya `m§Zr H¥$fr CËnmXZmÀ`m
_mJUrÀ`m bd{MH$Vo~m~V d qH$_Vr~m~V Ho$boë`m g§emoYZmZwgma Ago _V ì`ŠV Ho$bo Amho H$s, dmT>Ë`m
qH$_VnmVir~amo~a H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMr bd{MH$Vm Jar~ ì`ŠVrÀ`m ~m~VrV A{YH$ Va lr_§V ì`ŠVrÀ`m
~m~VrV H$_r bd{MH$ AgVo. `mMmM AW© H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_VrVrb _mJUrda hmoUmam n[aUm_ hm Jar~
ì`ŠVrÀ`m ~m~VrV {OVH$m Vrd« AgVmo {VVH$m Vmo lr_§V ì`ŠVrÀ`m ~m~VrV AmT>iyZ `oV Zmhr. BVHo$M
Zìho Va ì`ŠVrÀ`m CËnÞ nmVirda dmT> Pmbr Var AÞYmÝ`o d BVa H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_VrVrb dmT>rMm
n[aUm_ Jar~ d lr_§V ì`ŠVrÀ`m ~m~VrV d J«m_rU d ehar ^mJmV {^Þ{^Þ ñdê$nmM AmT>iyZ `oVmo.
^maVmVrb {ZdS>H$ AÞYmÝ`o d ImÚVobmÀ`m ~m~VrVrb CËnÞ d qH$_V bd{MH$VoMo ñdê$n J«m_rU ehar
^mJmV 1983 _Ü`o H$go hmoVo?
^maVmVrb {ZdS>H$ H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrÀ`m bd{MH$VoMo J«m_rU d ehar ^mJmVrb ñdê$n
bjmV `oVo. `m_Ü`o ^mOrnmbm d \$io `m eoV_mbmì`{V[aŠV BVa H¥$fr CËnmXZmV ~m~VrV ehar ^mJmV
_mJUrMr CËnÞ bd{MH$Vm H$_r Agë`mMo {XgyZ `oVo. `mMo _hËdmMo H$maU åhUOo ì`ŠVrÀ`m CËnÞmVrb
dmT>r~amo~a H¥$fr CËnmXZmM {dfoeV: AÞYmÝ` d nwaH$ dñVw§À`m _mJUrV dmT> hmoV Zmhr. Va bmoH$ Aem
CËnmXZm§Zm n`m©`r CËnmXZo emoYV AgVmV. Ë`m_wio àË`j H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMr CËnÞ bd{MH$Vm Oar
KQ>V Agbr Var H¥$fr nwaH$ CËnmXZm§Mr (Jhÿ EodOr ~«oS>, gmIaoEodOr BVa Xþ½YOÝ` nXmW©) hm°Q>obtJMo BVa
nXmW© _mJUr dmT>V AgyZ _mJUrMr CËnÞ bd{MH$Vm nañna{damoYr ñdê$nmMr dV©UyH$ ñnï> H$aVo.
75
H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr qH$_VrVrb pñWË`§Vao d _mJUr `m§Mo gmH$ë`mZo {ddoMZ Ho$bo AgVm
AmnUmg Ago AmT>iyZ `oVo H$s 21 ì`m eVH$mV gd©M {dH${gV d {dH$gZerb XoemV H¥$fr CËnmXZmMr
qH$_V bd{MH$Vm d CËnÞ bd{MH$Vm `m_Ü`o AÞYmÝ` àH$ma J«mhH$m§À`m AmdS>r-{ZdS>r, CËnÞnmVir d
n`m©`r dñÌm§Mr ~mOmanoR>oVrb CnbãYVm BË`mXr_wio H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrÀ`m qH$_V d CËnÞ bd{MH$VoVo
gmVË`mZo ~Xb hmoV AmhoV. ~è`mMdoim EImÚm XoemÀ`m H¥$fr CËnmXZ{df`H$ d ì`mnma {df`H$ YmoaUm§Mm
hr _mJUrÀ`m bd{MH$Voda à^md nS>VmZm {XgyZ `oVmo. _mÌ Am¡Úmo{JH$ CËnmXZmÀ`m VwbZoZo H¥$fr CËnmXZm§À`m
qH$_Vr nS>VmZm {XgyZ `oVmo. _mÌ Am¡Úmo{JH$ CËnmXZmÀ`m VwbZoZo H¥$fr CËnmXZm§À`m qH$_Vr d CËnÞ bd{MH$VoVrb
pñWË`§Vao A{YH$ bd{MH$ d ~XbË`m ñdê$nmMr {XgyZ `oVmV.
3.2.4 AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMo g§»`mË_H$ d KQ>H${Zhm` {díbofU :
H$moUË`mhr XoemÀ`m "emídV {dH$mg g§H$ënZoV AÞYmÝ`mMr CnbãYVm d gwa{jVVog AZÝ`gmYmaU
_hËd Amho. {dH${gV d {dH$gZerb' Aem XmoÝhr àH$maÀ`m amï´>mV AmO AÞYmÝ` g_ñ`m H$_r à_mUmV
AmT>iyZ `oVo. AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMr ~mOy {dMmamV KoVmZm {VMo g§»`mË_H$ ñdê$n d JwUmË_H$ XOm© d
H$m`©j_Vm d¥pÜXgmR>rÀ`m Amdí`H$ KQ>H$m§Mm {dMma H$aUo H«$_àmßV R>aVo. `m Ñï>rH$moZmVyZ AÞYmÝ`mÀ`m
_mJUrMm {dMma H$aUo Amdí`H$ Amho. AmVm AmnU AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMr g§»`mË_H$ ~mOy {dMmamV Kody.
AÞYmÝ`mMr g§»`mË_H$ Ñï>rH$moZ _mJUr {dMmamV KoVmZm bmoH$g§»`odmT>r~amo~a AÞYmÝ`mMr _mJUr
dmT>V OmUo ñdm^m{dH$ Amho. VWm{n EImÚm XoemMr AÞYmÝ` CËnmXZmMr _mJUr d àË`j CËnmXZ `mVrb
V\$mdV Xÿa H$aÊ`mgmR>r AÞYmÝ`mÀ`m Am`mVrMm _mJ© ñdrH$mabm OmVmo. ~hÿg§»` {dH${gV amï´>mV H¥$fr
CËnmXZmV Jw§Vbobr bmoH$g§»`m 3 Vo 5 Q>ŠHo$ `m Xaåê$Z AgVo. `mCbQ> ^maVmgma»`m {dH$gZerb XoemV
H¥$fr joÌmV d CËnmXZ à{H«$`oV Jw§Vboë`m bmoH$g§»`oMo à_mU 60 Q>ŠHo$ hÿZ A{YH$ AgyZ AÞYmÝ`mMo CËnmXZ
Ano{jV à_mUmV Z dmT>ë`mZo AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMr g§»`mË_H$ ~mOy (XaS>moB© AÞYmÝ`mMr _mJUr d
CnbãYVm) AmìhmZmË_H$ ~ZVo. åhUOoM ñWyb_mZmZo AmnUmg Ago åhUVm `oB©b H$s, {dH${gV d {dH$gZerb
XoemV AÞYmÝ`mÀ`m g§»`mË_H$ ~mOyÀ`m g_ñ`oV AÞYmÝ`mMm _mJUrÀ`m _mZmZo H$_r Agbobm nwadR>m d
Ë`mgmR>r {d{dY amï´>o H$arV Agboë`m Cnm`mMm g_mdof hmoVmo. `m_Ü`o ^maVmgma»`m {dH$gZerb XoemV
AÞYmÝ`mMm Amdí`H$ amIrd gmR>m V`ma H$ê$Z R>odbm OmVmo. Ë`mMà_mUo XþîH$mir d BVa à{VHw$b n[apñWVrV
AÞYmÝ`mMr Am`mV Ho$br OmVo. Va {dH${gV amï´>o hr AÞYmÝ`mMr Xoem§VJ©V _mJUr nyU© H$aÊ`mgmR>r H¥$fr
CËnmXZdmT>rg MmbZm d àg§Jr AÞYmÝ`mÀ`m Am`mVrMm _mJ© ñdrH$maVmV. AmImVr Xoe AÞYmÝ`o d \$im§Mr
Am`mV H$ê$Z AÞg_ñ`oMr g§»`mË_H$ ~mOy gmdaÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. _mÌ {dH$gZerb XoemV AÞYmÝ`mMr
XaS>moB© CnbãYVm d XoemVrb AÞYmÝ`mMr _mJUr `m§À`mV AÞYmÝ`mMr Am`mV H$ê$Z _oi KmVbm OmVmo.
AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMo JwUdËVm Xe©H$ KQ>H$ :
AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrMm g§»`mË_H$ KQ>H$mBVHo$M JwUmË_H$ KQ>H$mg _hËd Amho. H$maU {d{dYm§Zr
76
d gH$g AÞYmÝ`mÀ`m Cn^moJmdaM ì`ŠVrMr H$m`©j_Vm Adb§~Zy AgVo. H$moUË`mhr XoemVrb _mZdr ^m§S>dbmMm
XOm© AO_mdVmZm AÞYmÝ`mMm JwUmË_H$ XOm© {ZpíMV H$aUmè`m KQ>H$m§Mm {dMma AË`mdí`H$ R>aVmo.
AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrZo JwUmË_H$ XOm© {ZpíMV H$aUmè`m KQ>H$m§_Ü`o AÞYmÝ`, V¥UYmÝ`o, S>mir, XÿY, \$i,
^mOrnmbm, ImÚVob, A§S>r d _m§g, gmIa EHy$U AÞYmÝ`mMr CnbãYVm d H$nS>o BË`mXr KQ>H$m§Mm g_mdoe
hmoVmo. `m gd© àH$maÀ`m KQ>H$m§Mm AmhmamV _m\$H$ à_mUmV g_mdoe Ho$ë`mg _mZdr ^m§S>db A{YH$ geŠV
d JwUdËVmdmT>rg nmofH$ R>aVo. BVHo$M Zìho _mZdr g§gmYZmMm Am{W©H$ {dH$mg à{H«$`oV Cn`moJ H$ê$Z KoVmZm
`m gd© AÞYmÝ`mMm d BVa nyaH$ KQ>H$m§Mm Mm§Jbm dmna H$ê$Z KoUo H$moUË`mhr AW©ì`dñWog {hVmdh R>aVo.
åhUyZ {dH${gV Xoem§À`m g_Vmob AmhmamÀ`m g§H$ënZoMm H$mQ>oH$moanUo dmna Ho$bm OmVmo.
AÞYmÝ`mMr _mJUr {ZpíMV H$aUmè`m `m JwUmË_H$ KQ>H$m§Mm XOm© d Cn`wŠVVm AZoH$ Ñï>rZo bjmV
KoUo C{MV R>aVo. {d{dY AÞYmÝ`mÀ`m Cn^moJmVyZ H$m~m}hm`S´>oQ>g², S>mirnmgyZ àmo{Q>Ýg, ^mOrnmë`mnmgyZ
pìhQ>°{_Ýg, XþYmnmgyZ àmo{Q>Ýg, A§S>r, _m§g d _mgo BË`mXr KQ>H$m§nmgyZ earamg Amdí`H$ Aer àmoQ>rÝg d
pìhQ>°{_Ýg {_iVmV. gmIaonmgyZ H$m~m}hm`S´>oQ>g BË`mXr AÞKQ>H$ {_iVmV WmoS>Š`mV _mZdr earamÀ`m g_Vmob
d gdmªJrU dmT>rgmR>r AÞYmÝ`mÀ`m JwUdËVoMo darb gd©KQ>H$ Cn`wŠV AmhoV. åhUyZ `m KQ>H$mMm AmhmamV
à_mUera dmna H$aUo Amdí`H$ R>aVo.
AÞYmÝ`mÀ`m _mJUr {ZpíMVrMo ho gd© JwUmË_H$ KQ>H$ d Ë`m§À`m g§`w[ŠVH$ dmna hm ì`ŠVrÀ`m
d H$m¡Qw>§{~H$ ñVamdarb CËnÞ nmVirda Adb§~yZ AgVmo. ~hþg§»` {dH$gZerb XoemVrb bmoH$m§Mo XaS>moB©
CËnÞ Ý`wZV_ nmVirda Agë`mZo Ë`m§Zm AÞYmÝ`mMo d BVa KQ>H$m§Mo AmhmamVyZ g_Vmob à_mU R>odVm `oV
Zmhr. ^maVmVrb J«m_rU d ehar ^mJmVrb bmoH$m§À`m CËnÞ bd{MH$VoMo ñdê$n Xe©{dbo Amho. ^maVmgma»`m
{dH$gZerb XoemV _mZdr g§gmYZmMm JwUmË_H$ XOm© Agë`mMo _hËdmMo H$maU åhUOo AmhmamV g_Vmob
{Z_m©U H$aUmè`m AÞYmÝ`o d BVa KQ>H$mÀ`m JwUmË_H$ XOm© amIÊ`mV Pmbobo An`e ho hmo`.
{dH${gV XoemV _mÌ AÞYmÝ`mÀ`m _mJUr {ZpíMV H$aUmè`m `m JwUmË_H$ KQ>H$m§Mm gw`mo½` dmna
H$ê$Z l_eŠVrMr JwUdËVm A~m{YV R>odÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo. BVHo$M Zìho Va ì`ŠVrÀ`m Cn^moJmV
`oUmè`m `m gd© AÞYmÝ` d BVa AZwe§JrH$ KQ>H$m§Mo à_mU d JwUdËVm d¡ÚH$s` {ZH$fm§da Vnmgbr OmVo.
hr ~m~ VoWrb _mZdr ^m§S>dbmMm XOm© gwYmaÊ`mgmR>r d gamgar Am`w©_mZ dmT>rgmR>r nmofH$ R>abm Amho.
2007 À`m OmJ{VH$ ^yH$~ir {ZX}em§H$mZwgma 191 Xoem§À`m H«$_dmarV ^maVmMm H«$_m§H$ 9 dm Amho.
^maVmnojm ~m§Jbm XoemMr AÞYmÝ`mÀ`m CnbãYVm H$_r Amho. Va Zonmi d nm{H$ñVmZMr XaS>moB© AÞYmÝ`mMr
CnbãYVm ^maVmnojm A{YH$ Amho. OmJ{VH$ AÞYmÝ` H$m`©H«$_mZwgma OJmVrb 50 Q>ŠHo$ ^yH$~ir ^maVmV
AmhoV. AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrÀ`m JwUmË_H$ KQ>H$m§Mm {dMma H$aVmZm AÞYmÝ`mÀ`m XaS>moB© CnbãYVo~amo~a
A°Z{_H$VoMo à_mU, ~mb_¥Ë`yMo à_mU, BË`mXr KQ>H$ {dMmamV KoUo Amdí`H$ R>aVo. Aem àH$mao {dH${gV
d {dH$gZerb XoemVrb AÞYmÝ`mÀ`m _mJUrVrb g§»`mË_H$ d JwUmË_H$ KQ>H$m§Mm gmH$ë`mZo {dMma H$aÊ`mMr
77
ZrVm§V Amdí`H$Vm Amho Ago dmQ>Vo.
AÞYmÝ` CËnmXZm§À`m _mJUrMo KQ>H$ {Zhm` {díbofU `wZmoÀ`m g§»`memñÌr` {d^mJmZo A{bH$S>o
{d{dY àH$maÀ`m AÞYmÝ` d nwaH$ CËnmXZmÀ`m _mJUrV 2007 d 2050 n`ªV hmoUmar d¥ÜXr ñnï> H$aVmZm
Ago åhQ>bo Amho H$s, _mgo, ^mOrnmbm, AÞYmÝ`o, V¥UYmÝ`o, ImÚVob BË`m{X AÞYmÝ`mg nwaH$ CËnmXZmÀ`m
_mJUrV ~aoM ~Xb hmoUma AmhoV. 2007 d 2050 _Yrb {d{dY àH$maÀ`m AÞYmÝ` CËnmXZmMr 2007
d 2050 _Yrb pñWVr H$er Agob hr ~m~ AmnUmg H$moï>H$ H«$_m§H$ 1.4 dê$Z bjmV `oB©b.
OmJ{VH$ ñVamda 2007 Vo 2050 n`ªV AÞYmÝ`mMr _mJUr 2.9 {Q´>{b`Z `w.Eg. S>m°ba H$ê$Z
5.1 {Q´>{b`Z `w.Eg. S>m°ban`ªV dmT>Uma Amho. Aemdoir AÞYmÝ` CËnmXZ _mJUr `m§Mm _oi H$gm KmbVm
`oB©b ho EH$ _moR>o AmìhmZ R>aob `mV e§H$m Zmhr. BVHo$M Zìho Va {d{dY àH$maÀ`m AÞYmÝ`mMr _mJUr hr
`oË`m H$mhr dfm©V A_wbmJ« à_mUmV dmT>Uma Amho. hr ~m~ AmnUmg ^maVmVrb 2011 Vo 2026 n`ªV
{d{dY AÞYmÝ`mÀ`m _mJUr hmoUmè`m XaS>moB© g§^mì` dmT>rVyZ ñnï> H$aVm `oB©b.
AmnUmg ^maVmVrb {ZdS>H$ AÞYmÝ`m§À`m _mJUrMo 2011 Vo 2016 n`©VMo ñdê$n bjmV `oVo.
^maVmgma»`m {dH$gZerb XoemV dmT>Ë`m bmoH$g§»`o~amo~a AÞYmÝ` CËnmXZmMr _mJUr gmVË`mZo dmT>V
OmUma Agë`mZo {dH$gZerb Xoem§Mr (~m§Jbm Xoe, nm{H$ñVmZ, Zonmi) AÞg_ñ`m CJ« ñdê$n YmaU H$arV
Ago dmQ>Vo. WmoS>Š`mV ^{dî`mV {dH${gV d {dH$gZerb XoemÀ`m AÞYmÝ` _mJUrVrb dmT>rMo g§Ho$V
{_iV Agë`mZo d¡pîUH$ ñVamda gw`mo½` AÞYmÝ`{df`H$ YmoaU AmIÊ`mMr {ZVm§V Amdí`H$Vm Amho.
g§gmYZmMr _mJUr :
(Demand for Resources)
AW©emñÌmV g§gmYZmMo _hËd AZÝ`gmYmaU Amho. _mZdr JaOm nyU© H$aÊ`mgmR>r Á`m dñVy d
godm§Mo CËnmXZ Ho$bo OmVo. g§gmYZmMm dmna Ho$bm OmVmo. AW©emñÌ åhUOo _`m©{XV qH$dm Xþ{_©i g§gmYZm§À`m
ghmæ`mZo g_mOmÀ`m JaOm nyU© H$aÊ`mgmR>rÀ`m Aä`mg H$aUmao emñÌ hmo`. gZmVZdmXr AW©emñÌkm§Zr
g§gmYZmMr VrZ àH$mao dJuH$aU Ho$bo Amho. ^y_r, l{_H$ d ^m§S>db ^y_r gd© Z¡g{J©H$ gmYZgm_J«rÀ`m
g_mdoe hmoVmo. ^y{_ hr CËnmXZmgmR>r XmoZ àH$mao dmnabr OmVo. EH$ åhUOo, CËnmXZ H$aÊ`mgmR>r OmJm åhUyZ
Am{U Xþgar åhUOo H$ƒm _mbmMm nwadR>m H$aUmam ñÌmoV. l{_H$ qH$dm _mZdr g§gmYZm_Ü`o CËnmXZ {Z{_©VrgmR>r
doVZmÀ`m ~Xë`mV H$aÊ`mV `oUmè`m l_m§Mm g_mdoe hmoVmo. ^m§S>dbm_Ü`o _mZd{Z{_©V dñV§yÀ`m qH$dm
CËnmXZmgmR>r dmnabo OmUmao CËnmXZ gmYZm§Mm g_mdoe hmoVmo. `m_Ü`o `§Ì, gm_J«r, B_maV d BVa nm`m^yV
gw{dYm§Mm g_mdoe hmoVmo. ^m§S>dbmgmR>r _mo~Xbm åhUyZ ì`mO {Xbo OmVo. CÚmoJ{ebVo_Ü`o ì`dñWmnZ, YmoH$m
ñdrH$maUo, ZoV¥Ëd Am{U XÿaÑï>r BË`mXr godm§Mm g_mdoe hmoVmo. g§gmYmZo hr g§H$ënZm AW©emñÌm_Ü`o {d{dY
n¡bZy o _m§S>br OmVo. `m_Yrb ^yì`dñWmnZ Am{U _mZdr g§gmYZo _hËdmMm ^mJ AgVmo. g§gmYZ ì`dñWmnZmÛmao
CnbãY g§gmYZmV ì`mnmar d {~Ja ì`mnmar hoVygmR>r dmna Ho$bm OmVmo.
78
dñVy~mOma d g§gmYZ ~mOma EH$_oH$m§er g§~{§ YV AmhoV. dñVygmR>r ~mOmanoR>Vo _mJUr _moR>`m à_mUmda
dmT>ë`mg dñVw V`ma H$aÊ`mgmR>r bmJUmè`m g§gmYZmgmR>r _mJUr dmT>Vo. g§gmYZmgmR>rMr _mJUr ñnYm©Ë_H$
AgVo H$maU g§gmYZ d AZoH$ dñVy§À`m CËnmXZmgmR>r dmnabo OmVo.
g§gmYZmMr _mJUr R>a{dUmao KQ>H$ : (Factors Affecting Resources Demand)
^y{_, l_, ^m§S>db, CÚmoJerbVm hr EH$ à_wI g§gmYZo AgyZ Ë`m§Mr _mJUr AZoH$ KQ>H$m§_wio
{ZYm©[aV hmoVo. AmnUmg ho KQ>H$ nwT>rbà_mUo ñnï> H$aVm `oVrb.
1.
n`m©` g§gmYZmMr qH$_V : EImÚm g§gmYZmgmR>r n`m©`mZo CnbãY Agë`mg Ë`mMm n[aUm_
g§gmYZmÀ`m _mJUrda hmoVmo. I{ZO VobmgmR>r H$moigm, bmH$S>mgmR>r bmoI§S>, amgm`{ZH$ IVmgmR>r g|Ðr`
n`m©`r g§gmYZo AmhoV. Aemdoir EImÚm g§gmYZmbm n`m©` AgUmar qH$_V KQ> qH$dm dmT> Pmë`mg g§~§{YV
g§gmYZmÀ`m _mJUrV KQ> qH$dm dmT> KSy>Z `oVo. Á`m g§gmYZmÀ`m qH$_Vr H$_r hmoVmV. Vr g§gmYZo CËnmXZmgmR>r
dmnabr OmVmV d n`m©`r g§gmYZmMr _mJUr H$_r hmoVo. CXm. KaJwVr J°gÀ`m qH$_Vr dmT>ë`mg BboŠQ´>rH$
eoJS>rMm dmna Ho$bm OmVmo. Aem àH$mao OdiMm n`m©` Agë`mg Ë`m§Mr _mJUr g§~§{YV g§gmYZmÀ`m qH$_Vrda
n[aUm_ H$aVo.
2.
A§{V_ dñVwbm _mJUr : AZoH$ g§gmYZo AmhoV ñdê$nm_Ü`o Cn^moJmgmR>r dmnabr OmV ZmhrV
Ë`m§Mm dmna dñVy§À`m CËnmXZ H$aÊ`mgmR>r AmXmZo qH$dm H$ƒm _mb åhUyZ Ho$bm OmVmo. Ë`m_wio A§{V_
dñVyÀ`m _mJUrda Aem g§gmYZmMr _mJUr Adb§~yZ AgVo. CXm. Mm°H$boQ>, {~pñH$Q> d BVa JmoS> nXmWmªÀ`m
{Z{_©VrgmR>r gmIaoMr _mJUr Ho$br OmVo. gmIa CËnmXZmgmR>r D$gmMr _mJUr Ho$br OmVo. Ë`m_wio Mm°H$boQ>
d {~ñH$sQ> d BVa JmoS> nXmW© `m§Mr _mJUr dmT>Vo Am{U D$g `m g§gmYZmgmR>r _mJUr dmT>Vo. `mCbQ>
Mm°H$boQ>, {~pñH$Q> JmoS> nXmW© AW©ì`dñWoVrb _mJUr KQ>ë`mg gmIaoMr _mJUr KQy>Z D$g `m g§gmYZmMr
_mJUr KQ>Vo. WmoS>Š`mV, A§{V_ dñVybm AgUmar dmT>ë`mg g§gmYZmgmR>r AgUmar _mJUr dmT>Vo `mCbQ>
pñWVrV Vr H$_r amhVo.
3.
g§gmYZ dmnamMo V§ÌkmZ : g§gmYZmgmR>r AgUmar A§{V_ _mJUr pñWa AgyZ g§gmYZmgmR>r
dmnamÀ`m V§ÌkmZ _Ü`o ~Xb Pmë`mg g§gmYZmgmR>r _mJUr ~XbVo. CXm. ßbm`dyS>Mr {dH${gV H$aÊ`mgmR>r
ñdñV nÜXVr emoYyZ H$mT>ë`mg ßbm`dyS>Mo CËnmXZ _moR>`m à_mUmV {dH${gV H$aÊ`mgmR>r ñdñV nÜXVr
emoYyZ H$mT>ë`mg ßbm`dyS>Mo CËnmXZ _moR>`m à_mUmV H$aÊ`mgmR>r bmH$S>mMr _mJUr _moR>`m à_mUmda Ho$br
OmB©b. A{bH$S>o AÞYmÝ`mnmgyZ _Ú ~Z{dUmao H$maImZo _moR>`m à_mUmV gwê$ Pmbo AmhoV. _Ú{Z{_©VrgmR>r
AÞYmÝ` `m g§gmYZmMr _mJUr dmT>br Amho.
4.
Cn^moŠË`mMo CËnÞ Am{U CËnÞ {dVaU : Cn^moŠË`mH$S>o AgUmè`m CËnÞmÀ`m A{YH$ à^md
g§gmYZmÀ`m _mJUr hmoVmo. g_Om AW©ì`dñWoVrb CËnÞmMo {dVaU g_mOm_Ü`o g_mZ à_mUmV Pmbo Agë`mg
79
Jar~mgmR>r Am{YŠ`mMo CËnÞ AÞYmÝ` IaoXrgmR>r dmnaVm `oVo. _mÌ CËnÞmMo {dVaU g_mZ Pmë`mg {hao,
_m{UHo$, `mgma»`m A{V _hmJS>`m dñVw§Zm _mJUr `oV Zmhr.
WmoS>Š`mV, Cn^moŠË`mMo CËnÞ Am{U AW©ì`dñWoVrb CËnÞmMo {dVaU g§gmYZmÀ`m _mJUrgmR>r
_hËdmMo {ZYm©aH$ R>aVmV.
5.
Cn^moŠË`mMr ng§Vr : AW©ì`dñWoVrb Cn^moŠË`mMr A§{V_ dñVygmR>r AgUmar ng§Vr, Md,
AmdS>, A{^ê$Mr BË`mXrVrb ~Xb Pmbo AmhoV. A§{V_ dñVy _mJUrV ~Xb hmoVmo d Ë`mgmR>r dmaboë`m
g§gmYZmÀ`m _mJUrV ~Xb hmoVmo. CXm. JwimgmR>r ~gUmar _mJUr KQ>ë`m_wio JwèhmimgmR>r bmJUmar g§gmYZmMr
_mJUr H$_r Pmbr Amho.
6.
Ano{jV ^{dî`H$mbrZ qH$_Vr : Oa bmoH$m§Zm g§gmYZmÀ`m qH$_VrV ^{dî`mV dmT> hmoB©b Ago
dmQ>V Agë`mg Vo gÜ`m g§gmYZmMr _mJUr dmT>{dVmV. H$maU, ^{dî`mV Vo A{YH$ qH$_Vrbm {dH$Vm
`oB©b. Ë`mgmR>r Vo gÜ`m IaoXr H$ê$Z gmR>dUyH$ H$aVmV Am{U ^{dî` H$mimV CËnmXZmgmR>r dmnaVmV. CXm.
gaH$mar H$amÀ`m XamVrb dmT>r_wio nwT>rb _{hÝ`mV noQ´>mobÀ`m qH$_Vr dmT>Uma Agë`mg bmoH$m§Mm noQ´>mob IaoXr
d gmR>dUyH$sgmR>r n[aUm_ _moR>`m n«_mUmV dmT>Vmo. Ë`m_wio ^{dî`mVrb Xa dmT>r_wio gÜ`m noQ´>mob _mJUr
dmT>Vo. `mMm n[aUm_ H$ÀÀ`m VobmgmR>r {Z{_©V _mJUr dmT>Vo.
A) ñd`§ AÜ``Z àíZ : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nyU© H$am.
1.
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo ................ KQ>H$ AmhoV.
1) bmoH$g§»`m
3) H¥$fr CËnÞmMr _mJUr
2.
^maVmVrb {ZdS>H$ AÞYmÝ`o d ImÚVobmÀ`m ~m~VrVrb CËnÞ d qH$_V bd{MH$VoMo ñdê$n J«m_rU
ehar ^mJmV ......... _Ü`o H$go hmoVo ?
1) 1983
3.
Amho.
2)
1985
3)
1988
4)
1980
2007 À`m OmJ{VH$ ^yH$~ir {ZX}em§H$mZwgma 191 Xoem§À`m H«$_dmarV ^maVmMm H«$_m§H$ ...... dm
1) 9
4.
2) Am¡Úmo{JH$ {dH$mg
4) darbn¡H$s gd©
2) 10
3) 12
4) 16
........... hr EH$ à_wI g§gmYZo AgyZ Ë`m§Mr _mJUr AZoH$ KQ>H$m_wio {ZYm©arV hmoVo.
1) ^y_r
2) l_
3) ^m§S>db
80
4) darbn¡H$s gd©
5.
g§gmYZmMr _mJUr R>a{dUmao ......... KQ>H$ AmhoV.
1) n`m©ßV g§gmYZmMr qH$_V
2) A§{V_dñVybm _mJUr
3) Cn^moŠË`mMr ng§Vr
4) darbn¡H$s gd©
3.2.6 _mJUrMr bd{MH$Vm : (Elasticity of Demand)
dñVwÀ`m [H§$_VrVrb ~XbmÀ`m ì`ñV {XeoZo dñVy H$arVm AgUmar _mJUr ~XbVo EdT>oM AmnUmg
_mJUr {Z`_mdê$Z H$iVo. _mJUr {Z`_ hm _mJUrV hmoUmam JwUmË_H$ ~Xb Xe©{dVmo. na§Vw qH$_VrV {H$Vr
à_mUmV ~Xb Pmbm AgVm _mJUrV {H$Vr à_mUmV ~Xb hmoVmo. hr Jmoï> _mJUr {Z`_ gm§JV Zmhr. àË`oH$
dñVyÀ`m _mJUrMo ñdê$n doJdoJio AgVo. Ë`mVrb ~XbmMo à_mU doJdoJio AgVo. XmoZ dñVy§À`m qH$_VrV
gmaImM ~Xb hmodyZ gwÜXm Ë`m§À`m _mJUrV hmoUmam ~Xb gmaIm H$m ZgVmo Ë`mMo CËVa åhUyZ S>m°. _me©b
h`m§Zr _mJUrÀ`m bd{MH$VoMr H$ënZm _m§S>bobr Amho. _mJUrMr bd{MH$Vm hr _mJUrV hmoUmè`m ~XbmMo
_mÌmË_H$ _moO_mn H$aVo. qH$_V bd{MH$Vm, CËnÞ bd{MH$Vm, {VaH$g bd{MH$Vm.
_mJUrÀ`m qH$_V bd{MH$VoMr ì`m»`m :
""dñVwÀ`m _mJUr n[a_mUmVrb ~XbmMo qH$_VrVrb ~Xbmer Agbobo à_mU åhUOo _mJUrMr
bd{MH$Vm hmo`.''
(Elasticity of demand is a ratio with which the demand changes in response
to a given change in price.)
bd{MH$Vm åhUOo qH$_VrV hmoUmam ~Xb d Ë`m_wio _mJUrV hmoUmam ~Xb h`m§Mo à_mU hmo`.
Ë`mdê$Z _mJUrÀ`m bd{MH$VoMo gwÌ _m§S>Vm `oVo.
_mJUrMr bd{MH$Vm
_mJUrVrb eoH$S>m ~Xb
-----------------------------qH$_VrVrb eoH$S>m ~Xb
=
g_Om, qH$_VrV eoH$S>m 4 ~Xb Pmë`m_wio _mJUrV eoH$S>m 6 ~Xb Pmbm Agob Va darb gwÌmZwgma
_mJUrMr bd{MH$Vm = 6
4
= 1.5
darb ì`m»`m hr qH$_V bd{MH$VoMr Amho d àm_w»`mZo qH$_V bd{MH$VoMmM {dMma H$aÊ`mV
`oVmo.
81
E_.E.^mJ-1 … H¥$fr AW©emñÌ / 6
qH$_V bd{MH$VoMo àH$ma :
qH$_V bd{MH$VoMo àm_w»`mZo 5 àH$ma nmS>Ê`mV `oVmV.
1)
nyU©nUo bd{MH$ _mJUr (Perfectly Elastic Demand)
dñVwÀ`m qH$_VrV qH${MVgm ~Xb Pmë`m_wio dñVyÀ`m _mJUrV àM§S> à_mUmV ~Xb hmoV Agob
Va Ë`m dñVwH$arVm AgUmar _mJUr nyU©nUo bd{MH$ Amho Ago g_Omdo. _mJUr nyU©nUo bd{MH$ AgVmZm
__1 _mJUrdH«$ Imbrb AmH¥$VrV Xe©{dë`mà_mUo Aj Ajmbm g_m§Va AgVmo.
nyU© bd{MH$ _mJUr dH«$ :
`
qH$
_1
_
_
V
A
2
dñVy n[a_mU
j
nyU© Abd{MH$ _mJUr : (Perfectly Inelastic Demand)
dñVy§À`m qH$_VrV ~Xb hmoV AgyZhr _mJUrV _wirM ~Xb hmoV Zgob Va _mJUr nyU©nUo Abd{MH$
Amho Ago g_Obo OmVo. nyU©nUo Abd{MH$ _mJUr Xe©{dUmam _mJUr dH«$ A` Ajambm g_m§Va AgVmo.
82
`
_
qH$
_
nyU©nUo Abd{MH$
V
_mJUr dH«$
_1
A
dñVy n[a_mU
j
n[anyU© bd{MH$ qH$dm n[anyU© Abd{MH$ _mJUr Šd{MVM AmT>iVo. ì`dhmamV bd{MH$VoMo nwT>rb
àH$ma AZw^dmg `oVmV.
3
OmñV bd{MH$ _mJUr : (More Elastic Demand)
{H$_VrV hmoUmè`m eoH$S>m ~XbmÀ`m _mZmZo _mJUrV hmoUmam eoH$S>m ~Xb OmñV Agob Va _mJUrMr
bd{MH$Vm EH$H$mnojm OmñV AgVo.
4
H$_r bd{MH$ _mJUr : (Less Elastic Demand)
{H$_VrV hmoUmè`m eoH$S>m ~XbmÀ`m _mZmZo _mJUrV hmoUmam eoH$S>m ~Xb H$_r Agob Va _mJUrMr
bd{MH$Vm EH$H$mnojm H$_r AgVo.
bd{MH$Vm hr _mJUr dH«$mÀ`m CVmamdêZ H$iVo. hm _mJUr dH«$ ngaQ> Amho. åhUyZ Vmo OmñV
bd{MH$ A{h. Va hm _mJUr dH«$ H$_r ngaQ> Amho. åhUyZ Vmo H$_r bd{MH$ Amho. OmñV bd{MH$ _mJUr
d H$_r bd{MH$ _mJUr øm H$ënZm gmnoj AmhoV ho bjmV R>odUo Amdí`H$ Amho. _mJUrMr bd{MH$Vm
OodT>r OmñV VodT>m _mJUr dH«$ OmñV ngaQ> åhUOoM H$_r CVmamMm Va _mJUrMr bd{MH$Vm OodT>r H$_r
VodT>m _mJUr dH«$ H$_r ngaQ> åhUOo OmñV CVmamMm amhrb.
5
EH$H$ bd{MH$Vm : (Unit Elasticity)
{H$§_VrV hmoUmam eoH$S>m ~Xb d _mJUrV hmoUmam eoH$S>m ~Xb Ooìhm g_mZ AgVmV Voìhm _mJUrMr
bd{MH$Vm EH$H$ AgVo.
83
1)
CËnÞ bd{MH$Vm : (Income Elasticity)
CËnÞmV hmoUmam gmnoj ~Xb d Ë`m_wio _mJUrV hmoUmam gmnoj ~Xb øm§Mo à_mU åhUOo
CËnÞbd{MH$Vm (ei) hmo`. CËnÞOÝ` bd{MH$Vm _moOÊ`mMo gyÌ nwT>rbà_mUo Amho.
_mJUrV Pmbobm eoH$S>m ~Xb
CËnÞ bd{MH$Vm (ei) = ------------------------------CËnÞmV Pmbobm eoH$S>m ~Xb
_mJUrV Pmbobm ~Xb
---------------------_yi _mJUr
=
CËnÞmV Pmbobm ~Xb
-----------------------_yi CËnÞ
CËnÞmVrb eoH$S>m ~Xb d _mJUrVrb eoH$S>m ~Xb g_mZ Agë`mg CËnÞ bd{MH$Vm EH$H$
AgVo. Va _mJUrVrb eoH$S>m ~Xb OmñV Agob Va CËnÞ bd{MH$Vm EH$H$mnojm OmñV AgVo. `mCbQ>
_mJUrVrb eoH$S>m ~Xb hm CËnÞmVrb eoH$S>m ~Xbmnojm H$_r Agë`mg CËnÞ bd{MH$Vm EH$H$mnojm
H$_r AgVo. gd©gmYmaU dñVy§~m~V CËnÞbd{MH$Vm YZmË_H$ AgVo. na§Vy H${Zð> dñVy§~m~V {J\o$ZdñVy
Vh F$UmË_H$ AgVo.
2)
à{VñWmnZm qH$dm n`m©`Vm bd{MH$Vm : (Elasticity of Substitution)
EH$m dñVyÀ`m {H$§_VrVrb ~XbmMm n[aUm_ {VÀ`m n`m©`r dñVy§À`m _mJUrda hmoVmo Am{U n`m©`VoMm
{g_mÝV Xa ~XbVmo åhUyZ à{VñWmnZ bd{MH$VoMo gyÌ nwT>rbà_mUo _m§S>Vm `oVo.
XmoZ dñVy§À`m eoH$S>m ~Xb
à{VñWmnZ bd{MH$Vm = --------------------------------------------------------------~Xbr dñVy§À`m n`m©`VoÀ`m gr_mÝV XamVrb eoH$S>m ~Xb
Á`m dñVy§À`m n`m©`VoÀ`m gr_mÝV XamV WmoS>r KQ> Pmë`mZo {VÀ`m _mJUrV OmñV à_mUmV dmT>
hmoV Agob Va Ë`m dñVy§Mr à{VñWmnZ bd{MH$Vm OmñV AgVo. `mCbQ> n[apñWVr Agë`mg bd{MH$Vm
H$_r AgVo.
3)
{VaH$g qH$dm N>oXH$ bd{MH$Vm : (Cross Elasticity)
EImÚm dñVyMr qH$_V pñWa AgyZhr {VÀ`m n`m©`r qH$dm nwaH$ dñVyÀ`m {H$§_VrV ~Xb Pmë`mg
Ë`m dñVyÀ`m _mJUrV ~Xb hmoVmo. ho ~Xb hmoÊ`mMo Oo à_mU AgVo Ë`mbm {VaH$g bd{MH$Vm Ago åhUVmV.
{VaH$g bd{MH$Vm _moOÊ`mMo gyÌ nwT>rb à_mUo Amho.
84
MhmÀ`m _mJUrVrb eoH$S>m ~Xb
MhmMr {VaH$g bd{MH$Vm = -------------------------------------------------H$m°\$sÀ`m {H$_VrVrb eoH$S>m ~Xb
n`m©`r dñVyMr {VaH$g bd{MH$Vm YZmË_H$ AgVo. `mCbQ> nwaH$ dñVyMr {VaH$g bd{MH$Vm
F$UmË_H$ AgVo.
qH$_V bd{MH$Vm (Ep) CËnÞ bd{MH$Vm (Ei) d à{VñWmnZ bd{MH$Vm (Es) `m§Mm nañna
g§~§Y : `mnwdu AmnU {VÝhr àH$maÀ`m _mJUr bd{MH$VoMm {dMma Ho$bm. AmVm øm _mJUrÀ`m {VÝhr àH$maÀ`m
bd{MH$Vm§_Ü`o Agbobm nañnag§~§Y nmhÿ.
VQ>ñWVm dH«$ V§ÌmMm Aä`mg H$aVmZm AmnU nm{hbo H$s, qH$_V n[aUm_ hm CËnÞ n[aUm_ d
à{VñWmnZ n[aUm_ øm§À`mda Adb§~yZ AgVmo. qH$_V n[aUm_ hm CËnÞ n[aUm_ d à{VñWnZ n[aUm_
øm§À`m ~oaOo~amo~a AgVmo. Ë`mMà_mUo qH$_V bd{MH$Vm hr EH$m~mOyZo CËnÞ bd{MH$Voda Va Xþgè`m ~mOyZo
à{VñWmnZ bd{MH$Voda Adb§~yZ AgVo. _mJUrÀ`m øm VrZ àH$maÀ`m bd{MH$Vo_Ü`o J{UVmË_H$ g§~§Y
Xe©{dVm `oVmo. hm g§~§Y Xe©{dÊ`mH$[aVm ñQ>mo{ZAa d hoJ øm§Zr EH$ gyÌ _m§S>bo Amho- Ep - Kx x Ei +(1
-Kx) Es.
øm gwÌmV (1) Ep _mJUrMr qH$_V bd{MH$Vm (2) Ei = _mJUrMr CËnÞ bd{MH$Vm (3)
ES _mJUrMr à{jñdmnZ bd{MH$Vm (4) Kx=x dñVyda hmoUmè`m IMm©Mo Cn^moŠË`mÀ`m CËnÞmer Agbobo
à_mU (5) 1-Kx BVa dñVyda hmoUmè`m IMm©Mo CËnÞmer Agbobo à_mU.
øm gyÌmdê$Z _mJUrMr qH$_V bd{MH$Vm H$mT>Vm `oVo. EdT>oM Zìho Va H$moUË`mhr XmoZ bd{MH$Vm
_m{hV Agë`mg {Vgar _mJUr bd{MH$Vm emoYVm `oVo.
gyÌmVrb Kx x Ei hm ^mJ J dñVyMr qH$_V KQ>br AgVm {VÀ`m _mJUrV hmoUmar dmT> Xe©{dVmo.
åhUOo CËnÞ n[aUm_ Xe©{dVmo. 1. (1-Kx) Es hm gyÌmVrb Xþgam ^mJ à{VñWmnZ n[aUm_ Xe©{dVmo CXmhaUmÛmao
ho gyÌ OmñV ñnï> H$aVm `oVo.
g_Om Cn^moŠVm Amnë`m CËnÞmÀ`m 1/3 ^mJ J dñVyda IM© H$aVmo. Cabobm åhUOo 2/3
^mJ Vr BVa dñVy§da IM© H$aVmo. _mJUrMr CËnÞ bd{MH$Vm 4 à{VñWmnZ bd{MH$Vm 3 Amho Ago J¥{hV
Yaë`mgEp + Kx Ei (1 - Kx) Es
Aem àH$mao _mJUrMr qH$_V
Ep = 1/3 x 4/1 (1 - 1/3) 3
bd{MH$Vm
Ep = 4/3 + (2/3)3
CËnÞ bd{MH$Vm d à{VñWmnZ
85
3.33
Amho. Á`mdoir
Ep = 4/3 + 6/3
bd{MH$Vm àË`oH$s AgVo Voìhm
Ep = 10/3 = 3.33
qH$_V bd{MH$VmgwÜXm 1 AgVo.
* _mJUrÀ`m bd{MH$Voda à^md Q>mH$Umao KQ>H$ :
_mJUrMr bd{MH$Vm hr dñVyZwgma, ì`pŠVZwgma d n[apñWVrZwgma ~XbV AgVo. hr {^ÞVm Á`m
KQ>H$m§da qH$dm H$maUm§da Adb§~yZ AgVo. _mJUrÀ`m bd{MH$VoMr {ZUm©`H$ H$maUo hmoV.
(1)
dñVyMo ñdê$n : _mJUrMr bd{MH$Vm dñVyÀ`m ñdê$nmdê$Z Adb§~yZ AgVo.
(A) Amdí`H$ dñVy : Amdí`H$ dñVyH$[aVm _mJUrMr bd{MH$Vm H$_r AgVo. dñVy OodT>r Amdí`H$
VodT>r _mJUrMr bd{MH$Vm H$_r AgVo. Jhÿ, Ádmar, Vob BË`mXr OrdZmdí`H$ dñVy§À`m {H$_VrV {H$Vrhr
~Xb Pmbm Var Ë`m§À`m _mJUrV \$magm ~Xb hmoV Zmhr. H$maU Aem dñVy§{edm` AmnU OrdZ OJy eH$V
Zmhr.
(~) M¡ZrÀ`m dñVy : CËH¥$ï> H$mnS>, nŠdmÞo, Xm{JZo BË`mXr M¡ZrÀ`m dñVy~m~V _mJUr OmñV bd{MH$
AgVo. Aem dñVyÀ`m {H$_VrV ~Xb Pmë`mg Ë`m_mZmZo Ë`m§À`m _mJUrV ~amM ~Xb hmoVmo.
(H$) gwIgmo`r dñVy : XþY, Vyn, \$io BË`mXr gwIgmo`rÀ`m dñVy§~m~V _mJUrMr dñVyBVH$s H$_r
bd{MH$ qH$dm M¡ZrÀ`m dñVy§BVH$s OmñV bd{MH$ ZgVo.
na§Vy dñVy§Mo ho dJuH$aU gmnoj ñdê$nmMo AgVo ho bjmV R>odUo Amdí`H$ Amho.
(2) gd`rÀ`m dñVy : Xmê$, {gJmaoQ> BË`mXr gd`rÀ`m dñVy§~m~V _mJUr Abd{MH$ AgVo. Xmê$S>çm
Xmê$H$[aVm dmQ>ob Vr qH$_V Úmd`mg V`ma AgVmo. Aem dñVy§À`m {H§$_Vr dmT>ë`m Var Ë`m§À`m _mJUrV
_wirM KQ> hmoV Zmhr. na§Vy Aem dñVy§À`m {H$_VrV KQ> Pmë`mg _mÌ _mJUr dmTy> eH$Vo. åhUyZ Aem dñVy§Mr
_mJUr g§H$moMmÀ`m~m~VrV Abd{MH$ Va {dñVmamÀ`m ~m~VrV WmoS>r OmñV bd{MH$ AgVo.
(3) n`m©`r dñVy : Á`m dñVybm OdiMo n`m©` CnbãY AgVmV. Aem dñVy§~m~V _mJUrMr bd{MH$Vm
OmñV AgVo. gmIaoMo ^md CVabo Va bmoH$ JwimEodOr gmIaoMm OmñV Cn`moJ H$aVrb. åhUOoM gmIaoMr
_mJUr dmT>ob. Oa gmIaoMo ^md dmT>bo Va bmoH$ gmIaoEodOr JwimMm OmñV dmna H$aVrb. åhUOoM gmIaoMr
_mJUr H$_r hmoB©b.
(4) {d{dY Cn`moJr dñVy : Á`m dñVy§Mm AZoH$ H$maUm§H$arVm Cn`moJ hmoVmo Aem dñVyÀ`m _mJUrMr
bd{MH$Vmhr OmñV AgVo. Aem dñVy§À`m {H$_Vr dmT>ë`m Va Ë`m dñVw§Mm \$ŠV _w»` H$m`m©H$arVm Cn`moJ
H$aÊ`mV `oVmo. Jm¡U H$m`m©H$arVm H$_r Cn`moJ H$aÊ`mV `oVmo qH$dm _wirM H$aÊ`mV `oV Zmhr. åhUyZ Ë`mMr
_mJUr ~arM H$_r hmoVo. `mCbQ> Aem dñVy§À`m {H$_Vr KQ>ë`m Va _w»` d Jm¡U H$m`m©H$arVm Ë`m§Mm _moR>çm
à_mUmda Cn`moJ H$aÊ`mV `oVmo. Ë`m_wio _mJUr dmT>Vo. CXm. {dOoMo AZoH$ Cn`moJ Agbo Var àH$me {_i{dUo
86
hm _w»` Cn`moJ Amho. Ë`m_wio {dOoMo Xa dmT>bo Va ao{S>Amo, BñÌr, nmUr Vmn{dUo BË`mXr Jm¡U H$m`m©H$[aVm
{dOoMm Cn`moJ ~amM H$_r H$aÊ`mV `oVmo d Xa H$_r Pmbo Va Jm¡U H$m`m©H$[aVmgwÜXm drO Cn`moJmV `oB©b
d _mJUr dmT>ob.
(5) nyaH$ dñVy : noZ d emB©, _moQ>ma d noQ´>mob h`m nyaH$ dñVy AmhoV. Aem nyaH$ dñVy§Mr _mJUr
Abd{MH$ qH$dm H$_r bd{MH$ AgVo. H$maU Aem dñVy§Mr _mJUr ñdV§ÌnUo dmT>{dUo qH$dm KQ>{dUo AË`§V
H$R>rU AgVo.
(6) {Q>H$mD$ dñVy : {Q>H$mD$ dñVy§Mr _mJUr OmñV bd{MH$ AgVo. h`mMo H$maU Aem dñVw§Mm gmR>m
H$ê$Z R>odVm `oVmo. VgoM Ë`m§Mm Cn`moJ bm§~{dVm `oVmo. {Q>H$mD$ dñVw§À`m qH$_Vr dmT>ë`mg `m dñVy eŠ`
{VVŠ`m OmñV {Xdg dmnaÊ`mV `oVmV d Ë`m§Mr _mJUr Q>miÊ`mV `oVo. CXm. OmoS>o, Q>o[abrZ qH$dm Q>o[aH$m°Q>Mo
H$mnS>, h`m§À`m qH$_Vr CVaë`m Va h`m§Mr _mJUr dmT>Vo. H$maU Aem dñVy§Mm gmR>m H$aVm `oVmo.
(7) erK«Zmer dñVy : erK«Zmer dñVy§H$arVm AgUmar _mJUr H$_r bd{MH$ AgVo. h`mMo H$maU XÿY,
Xhr, \$io Aem erK«Zmer dñVy§Mm gmR>m H$ê$Z R>odVm `oV Zmhr. g_Om, XþYmMr qH$_V CVê$Z 40 ê$. {bQ>a
déZ 30 é. {bQ>r Pmbr Var Mma {Xdg nwaob EdTm XþYmMm gmR>m H$ê$Z R>odVm `oV Zmhr. åhUyZ Aem
dñVy§À`m _mJUrVrb dmT> qH$dm KQ> EH$m {d{eï> _`m©XoVM hmoVo.
(8)
qH$_VrÀ`m {d{^Þ nmVir :
(A) {hao, _moVr, XmJXm{JZo Aem AË`§V _m¡ë`dmZ dñVy§H$[aVm _mJUr Abd{MH$ AgVo. H$maU
Aem dñVy§Mr IaoXr \$ŠV _yR>^a lr_§V bmoH$M H$ê$ eH$VmV. Aem dñVy§À`m qH$_Vr dmT>ë`m Var lr_§Vm§Mr
IaoXr H$_r hmoV Zmhr d Aem dñVy§À`m qH$_Vr H$_r Pmë`m Var ~hþg§»` Jar~ d _Ü`_ bmoH$ Ë`m {dH$V
KoD$ eH$V ZmhrV. `m_wio _m¡ë`dmZ dñVw§À`m qH$_V ~XbmMm _mJUrda \$magm n[aUm_ hmoV Zmhr.
(~) AmJnoQ>`m, _rR>, Q>mMÊ`m BË`mXr AË`§V H$_r qH$_V Agboë`m dñVy§~m~V _mJUr H$_r
bd{MH$ AgVo. H$maU h`m dñVy§À`m qH$_Vr BVŠ`m H$_r AgVmV H$s, Ë`m§À`m [H§$_VrVrb ~XbmMm \$magm
n[aUm_ OmUdV Zmhr. åhUyZ Aem dñVy§Mr _mJUr gmYmaUV: pñWa AgVo.
(H$)
(9)
_Ü`_ qH$_V nmVir AgUmè`m dñVy§~m~V _mJUr OmñV bd{MH$ AgVo.
dñVydarb IMm©Mo à_mU :
Á`m dñVy§da CËnÞmMm ~amM ^mJ IM© hmoVmo Aem dñVy§~m~V _mJUrMr bd{MH$Vm OmñV AgVo.
g_Om 500 ê$. CËnÞ AgUmè`mMm XþYmda Xa_hm 100 ê$. IM© hmoVmo. Oa XþYmMr qH$_V dmT>br Va Ë`mMm
IM© 125 Vo 130 ê$n`o n`ªV hmoB©b. Aem doir Ë`mbm XþYmdarb IM© H$_r H$aÊ`mH$arVm XþYmMr _mJUr
EH$X_ H$_r H$amdr bmJob. Oa CËnÞmMm bhmZ ^mJ Ë`m dñVy§da IM© hmoV Agob Va _mÌ Ë`m dñVy~m~V
87
_mJUrMr bd{MH$Vm H$_r am{hb.
(10)
H$mimMm n[aUm_ :
S>m°. _me©bÀ`m _Vo, _mJUrÀ`m bd{MH$Voda H$mimMmhr n[aUm_ hmoVmo. dñVyÀ`m qH$_Vr
_Yrb ~XbmMm Ë`m dñVy§À`m _mJUrda H$mhr H$mimZ§Va n[aUm_ hmoV AgVmo. h`mMo H$maU qH$_Vr ~XbmMr
H$ënZm gd© J«mhH$m§Zm Vm~S>Vmo~ `oD$ eH$V Zmhr. VgoM Á`m dñVyMr qH$_V dmT>br Ë`m dñVyÀ`m n`m©`r
dñVy emoYZy H$mT>Ê`mg H$mhr H$mi bmJVmo. n`m©`r dñVyM§ o CËnmXZ H$aÊ`mH$arVm H$mhr H$mi bmJVmo. {XK©H$mimÀ`m
_mZmZo AënH$mimV _mJUrMr bd{MH$Vm H$_r AgVo Ago åhUVm `oB©b.
(11) g§nËVrMo {dVaU :
àmo. Q>m°qgJ `m§À`m _Vo Á`m g_mOmV g§nÎmrMo {dVaU gmYmaU nUo g_mZ AgVo. Aem
g_mOmMr ~hþVm§e dñVyH$arVm AgUmar _mJUr OmñV bd{MH$ AgVo. H$maU gdmªMr H«$`eŠVr Odinmg
g_mZ Agë`m_wio qH$_V ~XbmMm gdmªda gmaImM n[aUm_ hmoVmo. Oa g§nËVrMo {dVaU Ag_mZ Agob Va
_mJUr H$_r bd{MH$ am{hb.
(12) amhUr_mZmMm XOm© :
Cƒ XOm©Mo amhUr_mZ Agboë`m g_mOmMr _mJUr H$_r bd{MH$ AgVo. dñVyÀ`m qH$_VrVrb
~XbmMm Ë`m§À`m _mJUrda \$magm à^md nS>V Zmhr.
(13) gaH$mar {Z`§ÌU :
AmOH$mb XoemÀ`m H$ma^mamV gaH$maMm hñVjon dmT>V Amho. gaH$ma Cn^moJmda Or {d{dU
{Z`§ÌUo KmbVo Ë`mMm g_mOmÀ`m _mJUr bd{MH$Voda n[aUm_ hmoV AgVmo.
~)
ñd`§ AÜ``Z àíZ : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ`o nwÝhm {bhm.
1.
_mJUrÀ`m bd{MH$VoMo .............. àH$ma AmhoV.
A) qH$_V Ad{MH$Vm ~) CËnÞ bd{MH$Vm
2.
............. `m§Zr _mJUrÀ`m qH$_V bd{MH$VoMr H$ënZm _m§S>br.
A) S>m°. _me©b
3.
H$) {VaH$g bd{MH$Vm S>) darbn¡H$s gd©
~) àm. {hŠg
H$) àm.Ho$Ýg
S>) àm. g°å`wbgZ
qH$_V bd{MH$Vm _moOÊ`mgmR>r ........ nÜXVrMm Adb§~ Ho$bm OmVmo.
A) Mma
~) VrZ
H$) nmM
88
S>) XmoZ
4.
CËnÞ à_mUera ~Xb Pmë`m_wio dñVyÀ`m _mJUrMo à_mUera ~Xb hmVmV Ë`mMo JwUmoËVa åhUOo
_mJUrMr ............... hmo`.
A) _mJUrMr bd{MH$Vm ~) CËnÞ bd{MH$Vm
S>) darbn¡H$s Zmhr
5.
H$) qH$_V bd{MH$Vm
`m dñVyÀ`m qH$_VrV à_mUera ~Xb Pmë`m_wio "j' _mJUrV hmoUmè`m à_mUera ~XbmMo JwUmoËVa
åhUOo ....... hmo`.
A) qH$_V bd{MH$Vm
~) CËnÞ bd{MH$Vm
H$)
{VaH$g bd{MH$Vm
S>) darbn¡H$s Zmhr
3.2.7 eoV_mb nwadR>m à{VgmX : (Supply Response in Agriculture)
eoV_mbmMm nwadR>m hm ^maV XoemV Abd{MH$ ñdê$nmMm Amho. nwadR>`mÀ`m {Z`_mZwgma eoV_mbmÀ`m
qH$_Vr dmT>ë`m Va Ë`m à_mUmV eoV_mbmMm nwadR>m dmT>{dVm `oV Zmhr. H$maU eoV_mbmMo CËnmXZ hr EH$
O¡{dH$ à{H«$`m Amho. àË`oH$ {nH$m§Mm n[anŠd H$mbmdYr doJdoJim Amho. {d{eï> eoV_mbmMm nwadR>m H$aÊ`mgmR>r
doi bmJVmo. nwadR>m qH$_Vr~amo~a H$_r AWdm A{YH$ ghOmghOr H$aVm `oV Zmhr. Ë`m_wio nwadR>m Abd{MH$
ñdê$nmV AgVmo. eoV_mbmMm nwadR>m Z¡g{H©$J KQ>H$mda Adb§~yZ Agë`mZo Vmo A{ZpíMV ñdê$nmMm AgVmo.
Z¡g{J©H$ n[apñWVrV AZwHy$b Agob Va A{YH$ CËnmXZ d à{VHw$b Agob Va H$_r CËnmXZ hmoVo. CËnm{XV
hmoUmam eoV_mb Zmed§V ñdê$nmMm Agë`m_wio Ë`mMo A§{V_ J«mhH$mn`¥§V ËdarV {dVaU hmoUo _hËdmMo AgVo.
AWm©V hr à{H«$`m Iyn Jw§VmJw§VrMr Amho. doioda eoV_mb ~mOmamV d VoWwZ J«mhH$m§n`ªV nmohMbm Zmhr Va Vmo
Iam~ hmodyZ Ë`mMo _yë` eyÝ` hmoVo. CËnm{XV eoV_mbmMo ñdê$n d JwUdËVm {^Þ {^Þ AgVo. Ë`m_wio
JwUdËVoZwgma Ë`mMr àVdmar H$amdr bmJVo. àVdmar Ho$ë`mg CËV_ JwUdËVoÀ`m eoV_mbmbm Mm§Jbr qH$_V
{_iVo. CËnm{XV eoV_mb Amho Ë`m ñdê$nmV Cn^moJ KoÊ`mg `mo½` ZgVmo. Ë`m_wio Ë`mda à{H«$`m H$ê$Z
Vmo A{YH$ Cn`moJr ñdê$nmV ~XbUo Amdí`H$ AgVo. eoV_mbmÀ`m nwadR>`mda AZoH$ à{H«$`m CÚmoJ Adb§~yZ
AgVmV. eoV_mb VoWo H$ƒm_mb åhUyZ dmnabm OmVmo. H¥$fr à{H«$`m CÚmoJm_m\©$V `m H$ƒm _mbmgmR>r {Xbr
OmUmar qH$_V _hËdmMr AgVo. Ë`mda eoVr d H¥$fr CÚmoJmMm {dH$mg hmoV AgVmo. CËnmXZmMm IM© hmoUma
`mda eoVH$ar H$moUË`m {nH$mMo CËnmXZ ¿`m`Mo `mMo {ZU©` KoVmV. ~mOmamV eoV_mbmg qH$_V {H$Vr Amho.
`mMm à^md nwadR>`mda hmoVmo. H$m°~do~ à_o`mZwgma Mmby dfm©Vrb AWdm H$mimVrb eoV_mbmMm nwadR>m hm
_mJrb dfm©Vrb AWdm H$mimVrb qH$_VrMm n[aUm_ AgVmo. WmoS>Š`mV eoV_mbmMm nwadR>m hm _mJrb dfm©Vrb
AWdm H$mimVrb qH$_VrMm n[aUm_ AgVmo. WmoS>Š`mV eoV_mbmMm nwadR>m hm _hËdmMm d Jw§VmJw§VrMm {df`
Amho. Ë`m_wio gaH$mabm Ë`m_Ü`o hñVjon H$amdm bmJVmo. Ë`m g§X^m©V YmoaU R>admdo bmJVo.
89
3.2.8 eoVr_mb nwadR>`mMr d¡{eï>`o : (Charasteristics
products))
of supply of Agricultural
eoV_mbmÀ`m nwadR>`mMr d¡{eï>`o nwT>rbà_mUo ñnï> H$aVm `oVmV.
1)
Zmed§VnUm : (Perishability)
gd© H¥$fr CËnmXZ Zmed§V ñdê$nmMo AmhoV. Ë`mn¡H$s ^mOrnmbm, \$io, XÿY, A§S>r BË`mXr CËnmXZ
A{YH$ Zmed§V ñdê$nmMo AmhoV. Ë`m§Mm ËdarV Cn^moJ KoUo _hËdmMo AgVo. AÝ`Wm Iam~ hmodyZ Ë`m§Mo _yë`
nyU©nUo g§nwï>mV `oVo. Aem àH$maÀ`m A{YH$ Zmed§V eoV_mbmMr H$miOr KoUo hr ~m~ Ë`m eoV_mb {dH«$sÀ`m
IMm©V dmT> KS>dyZ AmUVo. H$maU Ë`mgmR>r ObX dmhVwH$ gw{dYm, {eVJ¥hmÀ`m gw{dYm BË`mXtMr Amdí`H$Vm
AgVo. H$mhr H¥$fr CËnmXZo H$_r Zmed§V ñdê$nmMr AgVmV. CXm. Jhÿ, Ádmar, ~mOar, _H$m {d{dY àH$maMr
H$S>YmÝ`o hr A{YH$ H$mi {Q>Hy$ eH$VmV. na§Vw `m H¥$fr CËnmXZmMr {dH«$s ZdrZ CËnmXZ `oÊ`mnydu H$aUo
Amdí`H$ AgVo. AÝ`Wm Ë`m§Mrhr {dH«$s{df`H$ g_ñ`m {Z_m©U hmoD$ eH$Vmo.
2)
H$ƒm _mb (Raw
Material)
H¥$fr _mbmMm nwadR>m AZoH$ H¥$fr CÚmoJm_Ü`o H$ƒm _mb åhUyZ hmoVmo. H¥$fr à{H«$`m CX`moJmV
eoV_mbmMm dmna H$ê$Z A§{V_ dñVy V`ma Ho$ë`m OmVmV. Oo Cn^moJ KoÊ`mgmR>r A{YH$ `mo½` AgVmV. CXm.
1) CgmnmgyZ gmIa V`ma H$aUo, Jwi V`ma H$aUo 2) Vob{~`m§nmgyZ ImX` V`ma H$aUo 3) H$mngmnmgyZ
H$mnS> V`ma H$aUo 4) JìhmnmgyZ AmQ>m V`ma H$aUo 5) {d{dY \$im§nmgyZ Á`yg V`ma H$aUo. Xoem_Ü`o
H¥$fr CÚmoJm§Mr Aem àH$maÀ`m H$ÀÀ`m _mbmMr _mJUr dmT>V Amho. Ë`m_wio eoVr joÌm_m\©$V AZoH$ eoV_mbmMm
nwadR>m `m CÚmoJm§Zm Ho$bm OmVmo. Ë`m_wio H¥$fr CÚmoJ gmo~V H¥$fr joÌmÀ`m {dH$mgmbm MmbZm {_iVo.
3)
_moR>m AmH$ma
(Bulkiness)
VwbZoZo H¥$fr CËnmXZmÀ`m AmH$ma_mZmMo ñdê$n _moR>o AgVo. H$mhr H¥$fr CËnmXZmÀ`m ~m~VrV Vmo
A{YH$ AgVmo. CXm. D$g, H$mnyg, VmJ, H$S>~m, \$io, ^mOrnmbm, V¥UYmÝ`o d H$S>YmÝ`o BË`mXr. Aem
eoV_mbmMr ~mOmanoR>oV hmVmiUr H$aUo A{YH$ I{M©H$ AgVo. `m{edm` `m CËnmXZmgmR>r A{YH$ OmJm
bmJVo.Ë`m§Mm dmhVwH$sda `oUmam à{V`w{ZQ> IM© A{YH$ AgVmo. Ë`m{edm` Ë`m§À`m gmR>dUwH$sMm IM© OmñV
A{YH$ AgVmo. Aem OmñV AmH$ma_mZmÀ`m eoV_mbmMm nwadR>m H$aVmZm Ë`mda OmñV IM© H$amdm bmJVmo.
Ë`m§À`mnmgyZ {_iUmar qH$_V VwbZoZo OmñV ZgVo.
4)
CËnmXZmMm AmH$ma : (Size of the Product)
eoVr_mbmMm nwadR>`mMm {dMma H$aVmZm EH$M CËnmXZ {d{dY AmH$mamV CËnm{XV hmoVo ho bjmV
¿`mdo bmJVo. {d{eï> CËnmXZ bhmZ AmH$ma, _Ü`_ AmH$ma qH$dm _moR>m AmH$ma hm Ë`m dñVwÀ`m _mJUrda
90
d Ë`m§À`m qH$_Vrda n[aUm_ H$aVmo. _moR>`m AmH$mamMr A§S>r _moR>`m à_mUmV {dH$br OmVmV. VwbZoZo bhmZ
AmH$mamÀ`m A§S>`m§Zm H$_r _mJUr AgVo. Ë`mMà_mUo _moR>`m AmH$mamMr Ho$ir, g\$aM§X, ~Q>mQ>o `m§Zm A{YH$
_mJUr AgVo. AWm©V J«mhH$ VwbZoZo qH$_VrMm {dMma H$ê$Z bhmZ qH$dm _moR>`m AmH$mamÀ`m eoV_mbmMr
_mJUr H$aVmo. Ë`m_wio ~mOmanoR>oV eoV_mbmÀ`m AmH$ma_mZmbm A{YH$ _hËd Amho. Ë`mdê$Z eoV_mbmMr
qH$_V d _mJUr Adb§~yZ AgVo. Aem doir ~mOmamVrb _Ü`ñW AWdm KQ>H$ Ë`mMm bm^ {_i{dÊ`mgmR>r
à`ËZ H$aVmV. Xþgè`m ~mOybm H$m§hr J«mhH$m§Zm H$_r qH$_VrV dñVy hì`m AgVmV. Ë`m§À`m Ñï>rZo AmH$ma_mZ
_hËdmMo ZgVo. AWm©V eoV_mbmMm nwadR>m hmoVmZm {d{eï> AmH$mam_Ü`o H$aUo `mbm _`m©Xm AgVmV.
5)
n`m©ßVVm (Substitutability)
eoV_mb nwadR>`mMo AmUIr EH$ d¡{eï>` åhUOo AZoH$ àH$maMm eoV_mb EH$_oH$m§Zm n`m©`r AgVmo.
{deofV: AÞYmÝ`mÀ`m ~m~VrV {dMma Ho$ë`mg Jhÿ, Ádmar, ~mOar, _H$m d dmbu n`m©`r R>aVmV. WmoS>Š`mV,
hr n`m©`r CËnmXZo AmhoV Am{U {d{eï> eoV_mbmMr H$_VaVm qH$dm Q>§MmB© {Z_m©U Pmë`mg Ë`mbm n`m©`
AgUmè`m eoV_mbmMr _hËd A{YH$ dmQ>Vo. XO}Xma YmÝ` Am{U _Ü`_ àVrMo YmÝ` `mÀ`mVrb n`m©`m_Ü`o
Ë`m dñVyMr qH$_V _hËdmMr ^y{_H$m ~OmdVo. XO}Xma YmÝ`mMr qH$_V _moR>`m à_mUmV dmT>ë`mg Ë`mbm n`m©`
AgUmè`m YmÝ`mbm _mJUr dmT>Vo.
6)
CËnmXZmVrb d¡{dÜ`Vm (Varietal
Differences in Production)
~hþVoH$ H¥$fr CËnmXZm_Ü`o d¡{dÜ`Vm {XgyZ `oVo. CËnmXZmVrb d¡{dÜ`VoÀ`m àË`oH$ KQ>H$mMm à^md
~mOmanoR> d Ë`m dñVyÀ`m Cn^moJ àd¥ËVrda hmoVmo. \$io, ^mOrnmbm, \w$bo B. CËnmXZmV {d{dYVm Agë`mZo
J«mhH$m§À`m AmdS>r-{ZdS>rZwgma Ë`m§À`m qH$_Vr XoIrb {^Þ {^Þ AgVmV. Oa J«mhH$m§À`m ng§VrMr _m{hVr
~mOmag§ñWobm kmV Pmbr Va Aem dñVynmgyZ A{YH$ qH$_Vr àmßV H$aÊ`mgmR>r Ë`mMr gmR>dUyH$ Ho$br OmB©b
Am{U BVa dñVyMr gmR>dUyH$ Ho$br OmUma Zmhr Ë`mMr ËdarV {dH«$s hmoB©b.
7)
CËnmXZmMr JwUdËVm (Quality
of the Product)
CËnm{XV eoV_mbmMr JwUdËVm hr {^Þ {^Þ AgVo. Ë`m§Mr JwUdËVm nmhÿZ Ë`m§Mo doJdoJio JQ> Ho$bo
OmVmV. EH$gma»`m XOm© AgUmè`m eoV_mb EH$Ì Ho$bm OmVmo. gmYmaUnUo doJdoJio JQ> H$aVmZm Ë`mMo JQ>
EH$, XmoZ Am{U VrZ H«$_m§H$mÀ`m JwUdËVoMm eoV_mb AgVmo qH$dm CËV_ XOm©, _Ü`_ XOm© Am{U H${Zð>
XOm© Ago dJuH$aU H$aÊ`mV `oVo. gd©àH$maÀ`m eoV_mbmMm nwadR>m ~mOmamV hmoVmo. na§Vw XO}Xma eoV_mbmbm
A{YH$ qH$_V àmßV hmoV.o ~mOmanoR>Vo eoV_mbmMr JwUdËVm _hËdmMr AgVo. ~mOmamVrb g§ñWm XO}Xma eoV_mbmda
A{YH$ bm^ {_i{dVmV. na§Vw H${ZîR> XOm© AgUmam eoV_mb XoIrb {dH$bm OmVmo. H$maU Cn^moJ KoÊ`mMr
CËnÞ nmVir hr Ë`mMr H«$`eŠVr R>a{dV AgVo. WmoS>Š`mV eoV_mb CËnmXZmMr JwUdËVm Am{U Ë`mMm
Cn`moJ `m§À`mV àË`j ñZohg§~§Y Amho.
91
3.2.9 nwadR>çmda à^md nmS>Umao KQ>H$ :
1.
(Factor Influencing Supply)
eoV_mbmMm nwadR>m hm eoV_mbmÀ`m CËnmXZ IMm©da AmYmarV AgVmo.
eoV_mbmÀ`m CËnmXZm_Ü`o CËnmXZ KQ>H$m§À`m qH$_VrMm g_mdoe hmoVmo. _hËdmMm CËnmXZmMm KQ>H$
åhUyZ AmnU ^y_rMm {dMma H$aVmo. ^y_rMm nwadR>m _`m©{XV ñdê$nmV AgyZ Ë`mV KQ>Ë`m \$bmMm {Z`_
ËdarV AZw^dmg `oVmo. ^y_r_Ü`o EH$m {d{eï> _`m©XonbrH$S>o CËnmXZmV dmT> H$aVm `oV Zmhr. l_ d ^m§S>db
`m CËnmXZ KQ>H$mÀ`m A{YH$À`m _mÌoMm dmna H$ê$Z H$mhr doim OmñVrMo CËnmXZ KoVm `oVo. na§Vw EH$m {d{eï>
_`m©XoZ§Va Ë`m§À`mnmgyZ à{V_mÌm àmßV hmoUmao CËnmXZ H$_r H$_r hmoV OmVo. Am{U eodQ>r Aer n[apñWVr
`oVo H$s OoWo `m CËnmXZ KQ>H$mH$Sy>Z H$moUË`mM àH$mao EHy$U CËnmXZmV dmT> hmoV Zmhr Ë`mZ§Va _mÌ l_
d ^m§S>db `m CËnmXZ KQ>H$m§Mm dmna Ho$bm Va EHy$U CËnmXZmda Ë`mMm à{VHw$b n[aUm_ hmoVmo. ^y_rMm
nwadR>m Ho$di _`m©{XV ZgyZ gd© CnbãY ^y_rMm dmna eoVrgmR>r dmnaVm `oV Zmhr. Or OmñV gwnrH$ ^y_r
Amho Ë`mMm CËnmXZmgmR>r gd©àW_ dmna Ho$bm OmVmo. Or ^y_r H$_r gwnrH$ Amho Ë`mMm Z§Va dmna Ho$bm
OmVmo. O{_ZrMr gwnrH$Vm {^Þ AgÊ`mMo ^m¡Jmo{bH$ d Z¡g{J©H$ H$maU Amho. na§Vw Ë`m_wio CËnmXZmMm IM©
H$_r A{YH$ `oVmo. H$_r gwnrH$ O_rZrMm dmna H$ê$Z CËnmXZ KoÊ`mMm {ZU©` KoVë`mg eoV_mbmMm nwadR>m
H$aUo A{YH$ I{M©H$ AgVo.
2.
l{_H$ :
^maVmgma»`m XoemV OoWo _mÝgyZ A{ZpíMV Amho Am{U eoVr nmdgmda Adb§~Zy Amho Aem {R>H$mUr
O{_Z hm CËnmXZmMm _mZdr KQ>H$ eoV_mb nwadR>çmda A{YH$ à^md nS>Vmo. eoVr nmdgmda Adb§~Zy Agë`m_wio
eoVrMo h§Jm_ d {~Ja h§Jm_ Aer {d^mJUr Pmbobr Amho. h§Jm_mÀ`m H$mbmdYrV l_rH$m§Mm VwQ>dS>m {Z_m©U hmoVmo.
Ë`m_wio CËnmXZ à{H«$`oV AZoH$ AS>MUr CËnmXH$m§Zm `oVmV. Aem n[apñWVrV l{_H$m§Zm A{YH$ doVZ Úmdo
bmJVo. Ë`m_wio CËnmXZmMm IM© dmT>Vmo. H$mhr {d{eï> eoV_mbmÀ`m nwadR>çmda øm OmñVrÀ`m CËnmXZ IMm©Mm
à^md nS>Vmo. {~Ja h§Jm_mV n[apñWVr Zo_H$s `m CbQ> AgVo. eoVrjoÌmH$Sy>Z l{_H$m§Mr _mJUr H$_r AgVo. `m
H$mbmdYr ~hþVHo $ l{_H$m§Zm eoVr_Ü`o H$m_ {_iV Zmhr. Á`m§Zm H$m_ {_iVo Ë`m§Zm {Xbo OmUmao doVZ Aën AgVo.
Amnë`m XoemV eoVr hr AmYw{ZH$ d emñÌr` nÜXVrZo Ho$br OmV Zmhr Ë`m_wio CËnmXZmÀ`m gd©
KQ>H$m_Ü`o `mo½` g_Ýd` gmYVm `oV Zmhr. gd© CnbãY Z¡g{J©H$ d ^m¡{VH$ gmYZm§Mm nyU© H$m`©j_VoZo dmna H$aVm
`oV Zmhr. ^maVr` eoVr `m H$maUm_wio gd© h§Jm_mV AWdm df©^a nyU© H$m`©j_VoZo ì`ñV R>do Vm `oV Zmhr.
3.
~mOma nwadR>m : (Market Supply)
{d{eï> doiobm d {d{eï> {R>H$mUr àM{bV {d{dY qH$_V nmVirbm dñVy§Mr {dH«$sgmR>r R>odbobo
n[aUm_ AWdm _mÌm åhUOo nwadR>>m hmo`. dñVw§Mm nwadR>m ñWm{ZH$ nmVirda Agob AWdm amÁ` nmVirda
92
Agob AWdm amï´>r` nmVirda Agob. nwadR>çmÀ`m g§X^m©V doi hm KQ>H$ gdm©{YH$ _hËdmMm Amho. Ë`m
doioMm {dMma H$ê$Z AmOMm dñVw§Mm nwadR>m CÚmÀ`m dñVw§Mm nwadR>m nwT>rb AmR>dT>çmVrb nwadR>m, nwT>rb
_{hÝ`mVrb nwadR>m Agm CëboI H$aVm `oVmo. dñVw§Mm nwadR>m d dñVw§Mm gmR>m `m XmoZ g§H$ënZo_Ü`o _yb^yV
ñdê$nmMm \$aH$ Amho. nwadR>m åhUOo {d{eï>` qH$_VrV CnbãY ZgUmar dñVy§Mr _mÌm hmo`. gmR>m åhUOo
EHy$U CËnmXZ Oo eoVm_Ü`o CnbãY Agob d JmoXm_m_Ü`o gmR>dyZ R>odbobo Agob Á`mMm àM{bV qH$_Vrer
g§~§Y ZgVmo. gmR>`mVrb {d{eï>` ^mJ àM{bV qH$_Vrbm Omo {dH«$sg H$mT>bm OmVmo Ë`mg nwadR>m åhUVm
`oVmo. nwadR>çmMm {Z`V åhUOo àM{bV qH$_Vr d dñVw§Mm {dH«$sgmR>r CnbãY _mÌm `m§À`mVrb VmH$s©H$
ghg§~§Y hmo`. nwadR>çmÀ`m {Z`_mZwgma dñVw§Mr qH$_V d dñVw§Mm nwadR>m `m§À`mV YZmË_H$ g§~§Y Amho.
dñVy§Mr qH$_V dmT>V Joë`mg dñVy§Mm nwadR>m dmT>{dbm OmVmo. `mCbQ> dñVy§Mr qH$_V H$_r hmoV Agë`mg
dñVwM
§ m nwadR>m H$_r Ho$bm OmVmo `mMo CXmhaU AmnUmg ~mOma nwadR>m gmaUrdê$Z XoVm `oBb
© . ~mOma nwadR>çmMr
gmaUr åhUOo dñVy§À`m {d{dY qH$_Vrbm dñVyMm {dH«$sgmR>r CnbãY _mÌm hmo`. nyT>rb VŠË`mdê$Z Ë`mMo
ñnï>rH$aU XoVm `oB©b.
~mOma nwadR>çmMr gmaUr
A.H«$.
dñVy§Mr qH$_V (ê$.)
dñVy§Mm nwadR>m ({H$bmo)
1
20
50
2
40
100
3
60
160
4
80
200
5
100
230
6
120
250
~mOma nwadR>çmÀ`m gmaUrdê$Z ñnï> hmoVo H$s, nwadR>m hm dñVw§À`m dmT>Ë`m qH$_Vr~amo~a dmT>{dbm
OmVmo. dñVw§Mm nwadR>m d qH$_V `m_Ü`o àË`j g§~§Y Amho ho AmnUmg AmH¥$VrÛmao ñnï> H$aVm `oB©b.
93
250
200
dñVy§Mr qH$_V (ê$.)
150
100
50
0
0
20
40
60
dñVy§Mm nwadR>m ({H$bmo)
80
100
~mOma nwadR>çmMm dH«$ d d¡`pŠVH$ nwadR>çmMm dH«$ `m§Mo ñdê$n gmaIoM AgVo. XmoÝhr dH«$ S>mdrH$Sy>Z
COdrH$S>o OmUmao AgVmV. Ë`mVyZ dñVw§Mr qH$_V d OmñVrV OmñV hmoUmam nwadR>m `m§Mo ghg§~Y nwadR>m
dH«$mdê$Z ñnï> hmoVo. BVa n[apñWVr gmaIr AgVmZm H¥$fr CËnmXH$mMm ~XbË`m qH$_Vrbm AgUmam nwadR>çmMm
à{VgmX H$gm Agy eHo$b `mMo {díbofU nwadR>m dH«$mdê$Z {XgVo. ~hþVoH$ eoVH$ar eoV_mb CËnmXZmMo {Z`moOZ
H$aVmV Ë`m-Ë`mdoir ~mOmamV AgUmar eoV_mbmMr qH$_V {H$Vr Amho hm {dMma H$aVmo. Ë`mZwgma nrH$
CËnmXZmMo {ZU©` KoVbo OmVmV. eoV_mbmÀ`m ~m~VrV nwadR>çmMm {Z`_ nyU©nUo bmJy hmoV Zmhr. eoV_mb
Zmed§V Agë`m_wio àM{bV qH$_Vr H$_r Agbo Var Ë`mMm nwadR>m H$_r H$aVm `oV Zmhr. hr eoVH$ar d
eoVr joÌmVrb {dH$mgmg_moa AgUmam àíZ Amho.
qH$_V d {~Ja qH$_VrMo KQ>H$ (Price V/s Non Price Factor)
eoVr hm à_wI ì`dgm` Agbm Var Ë`mÀ`m ì`mdgm{`H$Vo_Ü`o {dH${gV Xoe Am{U A{dH${gV Xoe
`m§À`mV nyaH$ Amho. A{dH${gV Xoem_Ü`o eoVrH$S>o nmhÊ`mMm Ñï>rH$moZ hm Ë`m§À`m OrdZmMm _mJ© åhUyZ
Amho. ì`mdgm{`H$VoÀ`m Ñï>rZo A{dH${gV XoemV eoVrH$S>o nm{hbo OmV Zmhr. {dH${gV XoemV eoVrH$S>o nmhÊ`mMm
Ñï>rH$moZ _hËd_ CËnÞ {_i{dÊ`mMm AgVmo. {dH${gV XoemV nmD$g, qgMZ gw{dYm, hdm_mZmMr pñWVr,
~r-{~`mUo, amgm`{ZH$ IVo Am{U BVa H¥$fr gmYZo VwbZoZo {dnwb à_mUmV CnbãY AgVmV. Ë`m_wio nwadR>çmMm
à[VgmX ~XbVmo. Vmo YZmË_H$ ñdê$nmV AgVmo `mMm AW© Oa eoV_mbmÀ`m qH$_Vr dmT>ë`m Va eoVH$ar
eoV_mbmMm nwadR>m dmT>{dÊ`mgmR>r àH${f©V qH$dm {dñVuU© eoVr H$aVmV. V§ÌkmZmV gwYmaUm H$aVmZm Am{U
amgm`{ZH$ IVm§Mm dmna dmT>{dVmV. WmoS>Š`mV {dH${gV XoemV Iè`m AWm©Zo ~mOyMr qH$_V Am{U nwadR>m
`m§À`mV àË`j g§~Y§ AgVmo. _moR>çm à_mUmVrb H¥$fr gmYZo, H$_r bmoH$g§»`o_i
w o Z dmnaVm Ambobr eoVO_rZ,
gaH$ma d {dÎmr` g§ñWmMo àmoËgmhZ `m_wio H¥$fr CËnmXZ dmT>{dÊ`mg Iyn _moR>r g§Yr {dH${gV XoemV AgVo.
gmYZ g§nËVrMm nwZ©dmQ>n H¥$fr nwadR>çm_Ü`o YZmË_H$ ~Xb KS>dyZ AmUVo Am{U Ë`mMr _XV Am§Vamï´>r`
94
~mOmamVrb ~XbmÀ`m n[apñWVrVrb hmoVmo. {dH${gV XoemMo Am§Va amï´>r` CËnÞ dmT>{dÊ`mMo H¥$fr d Am¡Úmo{JH$
dñVy ho Am§Vaamï´>r` ~mOmamMo XmoZ _hËdmMo KQ>H$ Amho.
na§Vw A{dH${gV XoemV eoV_mbmÀ`m nwadR>çmda qH$_Vr ~amo~a BVa AZoH$ KQ>H$m§Mm à^md nS>Vmo.
eoV_mbmMr qH$_V d eoV_mbmMm nwadR>m `m§Mm Iè`m AWm©Zo àË`j g§~§Y ZgVmo. H$maU Oar eoV_mbmÀ`m
qH$_Vr dmT>ë`m Var BVa KQ>H$m§Mr CnbãYVm nwae
o m à_mUmV hmoV Zmhr. Ë`m_wio eoV_mbmMm nwadR>m qH$_VrZwgma
~XbVm `oV Zmhr. WmoS>Š`mV eoVH$è`m§À`m eoV_mb nwadR>çmda nwT>rb KQ>H$m§Mm à^md nS>Vmo.
1.
YmaU joÌmMm AmH$ma (Size of Holding)
A{dH${gV XoemVrb YmaUjoÌmMo AmH$ma_mZ bhmZ Amho. CnbãY YmaUjoÌmMm dmna {H$_mZ JaOm§À`m
nwV©VogmR>r Ho$bm OmVmo. ^maVmVrb gamgar YmaUjoÌmMm dmna {H$_mZ JaOm§À`m nwV©VogmR>r Ho$bm OmVmo. ^maVmVrb
gamgar YmaUjoÌmMo AmH$ma_mZ 1.5 hoŠQ>a BVHo$ Amho. AWm©VM hr Am{W©H$ Ñï>`m VmoQ>çmMr eoVr Amho. _moR>o
eoVH$ar H$mhr à_mUmV YmoH$m ñdrH$mê$Z {d{dY àH$maMr CËnmXZo KoVmV Am{U Zdr eoVrnÜXVrMm Adb§~
H$aVmV. na§Vw bhmZ eoVH$ar Aem àH$maMo ~Xb Amnë`m eoVrV H$ê$ eH$V Zmhr. bhmZ eoVH$ar Amnë`m
YmoaUjoÌmV Ho$di AÞYmÝ`mÀ`m {nH$m§Zm àmYmÝ` XoVmo. Á`m {nH$m§Zm ~mOmamV Mm§Jbr _mJUr Amho Am{U
Mm§Jbr qH$_V {_idÊ`mMr eŠ`Vm Amho Ë`m {nH$m§Mo CËnmXZ KoÊ`mMo YmS>g bhmZ eoVH$ar H$arV ZmhrV.
2.
CËnÞ pñWaVm : (Income Stability)
gmYmaUnUo eoVH$è`m§Mr _mZ{gH$Vm hr H$_r CËnÞ Agbo Var ñWra CËnÞ {_i{dÊ`mH$S>o PwH$ë`mMr
{XgVo. Á`m {nH$mMo CËnmXZ KoUo ho OmI_rMo Amho. Ë`m {nH$m§nmgyZ A{YH$ Z\$m àmßV Agbo Var Ë`m {nH$m§Mo
CËnmXZ eoVH$ar KoV ZmhrV. Ë`mnojm H$_r na§Vw ImÌrMo CËnÞ XoUmè`m {nH$m§Zm eoVH$ar A{YH$ àmYmÝ` XoVmV.
`m eoVH$è`m§À`m Ñï>rZo A{YH$ Z\$m {_i{dÊ`mnojm CXa{Zdm©h _hËdmMo Amho.
3.
Z¡g{J©H$ n[apñWVr $: (Natural Condition)
hdm_mZmMr pñWVr d dmVmdaUmMr pñWVr hr Z¡g{J©H$ KQ>H$ nyU©nUo A{ZpíMV ñdê$nmMo AgyZ H¥$fr
CËnmXZ `m Z¡g{J©H$ KQ>H$mda Adb§~yZ Amho. Ë`m_wio eoVH$è`m§Mm àmYmÝ`H«$_ hm A{YH$ {Z`{_V nmUr
bmJUmè`m ì`mnmar {nH$m§Mr AWdm A{YH$ Z\$m {_idyZ XoUmè`m {nH$m§Mr ZgyZ H$_r CËnÞ XoUmè`m {nH$m§Zm
Amho. Ë`mVyZ H$mhr à_mUmV H$m AgoZm na§Vw CËnÞmMr emídVr AgVo.
4.
{nH$m§_Yrb ~Xb (Roatational
Crop)
A{dH${gV XoemVrb eoVH$ar O_rZrMr gw{nH$Vm {Q>H$dyZ R>odÊ`mgmR>r {nH$ aMZo_Ü`o {d{eï>` nÜXVrZo
~Xb H$aVmV. H¥$fr CËnmXZ KoVmZm EH$mM àH$maMr {nHo$ dma§dma Z KoVm Á`m {nH$m§_wio O{_ZrVrb AÞag
dmT>VmV Ë`m {nH$m§Zm àmYmÝ` {Xbo OmVo.
95
WmoS>Š`mV Aem XoemV H¥$fr CËnmXZ nmVir R>a{dUmam qH$_V hm EH$_od KQ>H$ ZgyZ {~Ja qH$_V
{df`H$ KQ>H$m§Mm à^md XoIrb _hËdmMm R>aVmo. qH$_V d {~Ja qH$_V {df`H$ KQ>H$m§Mm EH${ÌV n[aUm_
hmoD$Z eoVr joÌmVrb gd©gmYmaU {nH$aMZm {ZpíMV hmoVo Am{U Ë`mZwgma eoV_mbmMm nwadR>m hmoVmo.
H$)
ñd`§ AÜ``Z àíZ : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ`o nwÝhm {bhm.
1)
eoV_mbmMm nwadR>m.................àH$maMm AgVmo.
A) A{ZpíMV
2)
CÚmoJm§da
YmaUjoÌ
S>)
A Am{U
~
~) n`m©`ËVm
H$) AmH$f©H$nUm
S>)
darb gd©
~) ~mOmanoR>oda
H$)
Cn^moŠË`m§da
S>) darb gd©
~) gaH$maMo YmoaU
H$) Z¡g{J©H$ n[apñWVr S>) darb gd©
eoVO{_ZrMr gw{nH$Vm {Q>H${dÊ`mgmR>r.....................Mr Amdí`H$Vm AgVo.
A) l{_H$
3.3
{Q>H$mD$
..................hm KQ>H$ eoV_mbmÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aVmo.
A)
5)
H$)
eoV_mb CËnmXZmVrb d¡{dYVoMm n[aUm_..............hmoVmo.
A)
4)
Zmed§V
eoV_mbmMo............ho d¡{eï>` Amho.
A) {Q>H$mD$nUm
3)
~)
~) {nH$aMZoV ~Xb
H$)
^m§S>db
S>)
~mOmanoR>
gmam§e : (Summery)
AW©ì`dñWoV H¥$fr CËnmXZmMr _mJUr {d{dY hoVy§Zr hmoV AgVmo. `m_Ü`o _w»`Ëdo Cn^moJ, Am¡Úmo{JH$
joÌmg Amdí`H$ AgUmam H$ÀMm _mb, gaH$mar Cn^moJ, Am§Vaamï´>r` ì`mnma `mgma»`m à_wI hoVy§Mm
g_mdoe hmoVmo. AW©ì`dñWoVrb {d{dY KQ>H$m§H$Sy>Z eoV_mbmbm _mJUr `oV AgVo. hr _mJUr {ZYm©[aV
H$aÊ`m_Ü`o bmoH$g§»`m, CËnÞnmVirVrb ~Xb, eoV_mbmMo ñdê$n, qH$_Vr, g_mOmÀ`m AmdS>r{ZdS>r ho
KQ>H$ _hËdnyU© R>aVmV.
H$moUË`mhr XoemÀ`m Am{W©H$ {dH$gmV AW©ì`dñWoÀ`m {d{dY joÌmMm {dH$mg _hËdnyU© _mZbm OmVmo.
^maVmgma»`m {dH$gZerb XoemV eoVr hm AW©ì`dñWoV ho joÌ A{YH$m{YH$ {dH${gV hmoUo JaOoMo Amho.
{dH${gV amï´>mVrb 4 Vo 5 Q>ŠHo$ bmoH$g§»`m eoVrda Adb§~yZ AgVo. amï´>r` CËnÞmV H¥$fr joÌmMm {hñgm
{dH${gV amï´>mV Aënem AgVmo. _mÌ ~hþg§»` {dH$gZerb AW©ì`dñWm d H¥$fràYmZ AmhoV. `m Ñï>rZo
{dH$gZerb AW©ì`dñWoV H¥$fr joÌmMr H$mhr Img d¡{eï>`o AmT>iyZ `oVmV. H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr d
_mJUr `m§Mm g§~Y§ {dMmamV KoUo Amdí`H$ R>aVo. Joë`m H$mhr dfm©V {dH${gV d {dH$gZerb XoemV AÞYmÝ`mMr
_mJUr gmVË`mZo dmT>V Amho. Am{W©H$ d¥ÜXr~amo~a CËnÞnmVirV dmT> Pmë`mZo H¥$fr CËnmXZmÀ`m qH$_Vr
96
dmT>V AmhoV. Ë`m_wio H¥$fr CËnmXZmÀ`m CËnÞmMr bd{MH$Vm d _mJUrMr bd{MH$Vm `m ~m~r Aä`mgUo
Amdí`H$ R>aVo. BVHo$M Zìho Va Ë`m§À`m_Yrb Am§Vag§~§Y {dMmamV KoUo C{MV H$aob. Ë`mgmR>r AÞYmÝ`mÀ`m
_mJUr d nwadR>çmMo g§»`mË_H$ {díbofU H$aVmZm 20 ì`m d 21 ì`m eVH$mV Pmbobm ~Xb Aä`mgUo
An[ahm`© R>aV.
_mJUr {Z`_ hm _mJUrV hmoUmam JwUmË_H$ ~Xb Xe©{dVmo. na§Vw qH$_VrV {H$Vr à_mUmV ~Xb Pmbm
AgVm _mJUrV {H$Vr à_mUmV ~Xb hmoVmo. hr Jmoï> _mJUr {Z`_ gm§JV Zmhr. àË`oH$ dñVyÀ`m _mJUrMo
ñdê$n doJdoJio AgVo. Ë`m_Yrb ~XbmMo à_mU doJdoJio AgVo. XmoZ dñVy§À`m qH$_VrV gmaImM ~Xb
hmodyZ gwÜXm Ë`m§À`m _mJUrV hmoUmam ~Xb gmaIm H$m ZgVmo Ë`mMo CËVa åhUyZ S>m°. _me©b øm§Zr _mJUrÀ`m
bd{MH$VoMr H$ënZm _m§S>bobr Amho. _mJUrMr bd{MH$Vm hr _mJUrV hmoUmè`m ~XbmMo _mÌmË_H$ _moO_mn
H$aVo qH$_V bd{MH$Vm CËnÞ bd{MH$Vm {VaH$g bd{MH$Vm.
eoV_mbmÀ`m _mJUr~amo~aM nwadR>m hm KQ>H$br _hËdnyU© Amho. eoV_mb nwadR>çmMr {d{dY d¡{eï>`o
AmnUmg {XgyZ `oVmV. Va eoV_mb nwadR>çmda qH$_Vr~amo~a {~Ja qH$_V KQ>H$ à^md Q>mH$V AgVmV.
3.4
nm[a^m[fH$ eãX : (Key Words)
1)
_mJUrMr bd{MH$Vm : {H$_VrV hmoUmè`m ~Xbm_wio _mJUrV Omo ~Xb hmoVmo Ë`m ~XbmÀ`m à_mUmg
_mJUrMr bd{MH$Vm _mZVmV.
2)
CËnÞmV hmoUmam gmnoj ~Xb Ë`m_wio _mJUrV hmoUmam gmnoj ~Xb `mMo à_mU åhUOo CËnÞ
bd{MH$Vm hmo`.
3)
EImÚm dñVyMr qH$_V pñWa AgyZhr {VÀ`m n`m©`r qH$dm dñVyÀ`m qH$_VrVrb ~Xb Pmë`mg Ë`m
dñVyÀ`m _mJUrV ~Xb hmoVmo.
3.5
3.6
ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
A)
1-S>
2-A
3-A
4 - S>
5 - S>
~)
1 - S>
2-A
3-~
4-~
5 - H$
H$)
1-A
2-~
3 - S>
4 - S>
5-~
gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
A)
Q>rnm {bhm.
1.
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {d{dY hoVy
2.
_mJUrMr qH$_V bd{MH$Vm
97
E_.E.^mJ-1 … H¥$fr AW©emñÌ / 7
~)
3.
CËnÞ bd{MH$Vm
4.
{VaH$g bd{MH$Vm
5.
eoV_mb nwadR>çmMr d¡{eï>ço
XrKm}Îmar àíZ :
1.
_mJUrMr bd{MH$Vm åhUOo H$m`? {VÀ`m _mnZ H$aÊ`mÀ`m nÜXVr ñnï> H$am.
2.
H¥$fr CËnmXZmÀ`m _mJUrMo {ZYm©aH$ KQ>H$ {deX H$am.
3.
eoV_mb nwadR>çmda à^md Q>mH$Umao KQ>H$ ñnï> H$am.
3.7
A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© :
1.
Agrawal A.N. (1981), Indian Agriculture - 2nd Revised Edition, Vikas Publishing
House Pvt. Ltd;
2.
Mamoria C.B. (1979), Agricultural Problems of India - 9th Edition, Kitab Mahal
Allahabad.
3.
Sharma A.N. (1984), Economics Structure of Indian Agriculture - Himalaya
Publishing House, Bombay.
4.
Kahlon A.S. and Tyagi D.S. (1983) Agricultural Price Policy in India, Allies
Publishers Private Limited - New Delhi.
5.
Acharya S.S. & Agrawal N.L. (2009) - Agricultural Marketing in India Oxford
and IBH Publishing Co. Pvt.Ltd; New Delhi.
6.
Memoria C.B. & Prapathi B.B. (2007), Agricultural Problems of India - 26th
Edition, Kitab Mahal, Allahabad.
7.
Gowda, N.K. (1998), Agricultural Development, published by Mangal Deep
Publication Jaipur.
8.
Bansal, P.C. (1986), 'Economic Problems of Indian Agriculture', Oxford and
IBH Publishing Co., New Delhi.
9.
Koutsoyiannis, A Modern Microeconomics, 2nd Ediction, Macmillan Publication,
London.
10.
Salvatore S. Managerial Economics, Mc Graw Hill Publications.
98
© Copyright 2026 Paperzz