gÌ-1 : KQ>H$ 1
n¡emMr CËH«$m§Vr d n¡emMm nwadR>m
(Evolution of Money & Supply of Money)
1.0
C{Ôï>ço
1.1
àmñVm{dH$
1.2
{df` {ddoMZ
1.2.1
n¡emMm gmR>m d àdmh g§H$ënZm - n¡emMr H$m`} - amoI Am{U AamoI
_mb_Îmm - n¡gm Am{U ^m§S>db - n¡emÀ`m nwadR>çmMo KQ>H$
1.2.2
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMm dV©ZdmXr ÑîQ>rH$moZ, n¡emÀ`m _mJUrda
AmYm[aV n¡emMm nwadR>m; n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ- AmYma n¡gm Am{U
amIrd n¡gm - CƒeŠVr n¡gm - n¡gm JwUH$
1.2.3
_m¡{ÐH$ bú`{ZpíMVr - ñ\$sVrMr bú`{ZpíMVr - ì`mOXamMr bú`{ZpíMVr
n¡emÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$
1.3
gmam§e
1.4
nm[a^m{fH$ eãX
1.5
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.6
A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.0
C{Ôï>o :
àñVwV Aä`mg KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`m_wio AmnUmg nwT>rb ~m~r gmÜ` hmoVrb.
A) n¡emMr CËH«$m§Vr, n¡emMm AW© d H$m`} gm§JVm `oVrb.
1
M.A.Part 1 - (Economics) Semi-1
Monetory Economics
~) n¡emÀ`m nwadR>çmMm AW© d n¡emÀ`m nwadR>çmMo KQ>H$ gm§JVm `oVrb.
H$) n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`m~m~VÀ`m {d{dY g§H$ënZm ñnï> H$aVm `oVrb.
S>) n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMm dV©ZdmXr Ñ{ï>H$moZ ñnï> H$aVm `oB©b.
B) n¡gm JwUH$, CƒeŠVr n¡gm VgoM _m¡{ÐH$ bú`o åhUOo H$m` Vo gm§JVm `oB©b.
1.1
àmñVm{dH$ :
_m¡{ÐH$ AW©emó hr EH$ AW©emómMr _hÎdnyU© Cn`mo{OV emIm AgyZ `m emIoV n¡emMr CËH«$m§Vr,
n¡emMr _mJUr, n¡emMm nwadR>m, n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ BË`mXr KQ>H$m§Mm Aä`mg Ho$bm OmVmo. _m¡{ÐH$ AW©emó
ho Am{W©H$ {díbofUmgmR>r gdm©{YH$ Cn`wŠV AW©emó AgyZ àñVwV àH$aUm_Ü`o AmnU n¡emMr CËnÎmr, n¡emMr
_mJUr d nwadR>m `m~m~V {ddoMZ H$aUma AmhmoV.
1.2 {df` àdoe :
_m¡{ÐH$ AW©emóm_Ü`o n¡gm hm _Ü`dVu KQ>H$ Amho. Ë`m_wio àñVwV KQ>H$m_Ü`o AmnU n¡gm åhUOo
H$m`? n¡emMr d¡{eï>ço, n¡emMr H$m`}, Ë`mMr CËH«$m§Vr, n¡emÀ`m nwadR>çm~m~V {d{dY g§H$ënZm, n¡emÀ`m
nwadR>çmMo KQ>H$, n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ, n¡gm JwUH$ BË`mXr KQ>H$m§Mm D$hmnmoh H$aUma AmhmoV. n¡gm hm
AW©ì`dñWoVrb AË`§V _hÎdmMm KQ>H$ AgyZ Vmo àË`oH$ Am{W©H$ ì`dhmam§Mm AmË_m Amho. Ë`mH$[aVm n¡emÀ`m
ì`m»`m d d¡{eï>ço g_OyZ KoD$Z Ë`mZ§Va n¡emMr _mJUr d nwadR>m `m~m~VMo Ñ{ï>H$moU d {gÕm§V Aä`mgUo
amñV R>aVo. åhUyZ gXa Aä`mg KQ>H$m_Ü`o AmnU n¡emMm AW© d Ë`mMm nwadR>m `m XmoZ KQ>H$m§da g{dñVa
Aä`mg H$aUma AmhmoV.
1.2.1 n¡emMm AW© d ì`m»`m :
gd© àH$maÀ`m Am{W©H$ ì`dhmam_Ü`o n¡gm hm EH$ AË`§V _hÎdmMm KQ>H$ Amho. VgoM AW©emór`
{díbofUm_Ü`o n¡gm ho _wë`_mnZmMo _mÜ`_ åhUyZ dmnabo OmV Agë`mZo n¡gm hm gyú_ AW©emór` d ñWyb
AW©emór` Aä`mgà{H«$`oVrb _Ü`dVu KQ>H$ Amho. gd© àH$maÀ`m _mZdr Am{W©H$ ì`dhmam_Ü`o n¡embm
AZÝ`gmYmaU _hÎd Amho. åhUyZM àñVwV KQ>H$m_Ü`o AmnU n¡emMm AW© d ì`m»`m OmUyZ KoUma AmhmoV.
n¡gm hm àË`oH$ AW©ì`dñWoVrb {d{Z_`mMo H$m`Xoera _mÜ`_ åhUyZ _hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>Vmo. VWm{n
H$mimZwgma Ë`mMo ñdê$n ~XbV Agë`mMo {XgyZ `oVo. n¡embm {dYrJ«mø MbZ (Legal Tender Currency)
Agohr åhQ>bo OmVo. H$maU H$moUË`mhr AW©ì`dñWoVrb n¡emg/MbZmg Ë`m-Ë`m XoemVrb MbZ{df`H$ H$m`Úm§Mm
AmYma AgVmo.
(A) n¡emÀ`m ì`m»`m :
gd©gm_mÝ` ì`ŠVrÀ`m Ñï>rZo n¡gm hm IaoXr-{dH«$s ì`dhma d AW©ì`dhmamgmR>r Cn`wŠV R>aUmar dñVy Agm
2
AW© A{^àoV Agbm Var AW©emór`Ñï>çm n¡emMr emór` ì`m»`m AmnUmg _m{hV AgUo Amdí`H$ Amho.
`mH$[aVm AmnU {d{dY AW©Vk d ~±H$s¨JVkmZr Ho$boë`m ì`m»`m Aä`mgUma AmhmoV.
1) àm. Aë\«o$S> _me©b : {deof Mm¡H$er Z H$aVm qH$dm e§H$m Z ì`ŠV H$aVm Á`m {d{YJ«mø dñVwMm
Cn`moJ dñVy d godm§À`m IaoXrgmR>r d IM© XoÊ`mgmR>r Ho$bm OmVmo Aem MbZmVrb dñVwbm n¡gm Ago åhUVmV.
2) àm. goqbJ_Z : {Obm MbZì`dñWoV gdmª{JZ _mÝ`Vm {_imbobr Amho Aer MbZmVrb H$moUVrhr
dñVy åhUOo n¡gm hmo`.
3) àm. am°{~ÝgZ : n¡gm hr Aer dñVy Amhoo H$s {VMm Cn`moJ XoUr XoÊ`mgmR>r Ho$bm OmVmo Am{U Vr gd©Ì
ñdrH$mabr OmVo VgoM {d{dY àH$maMr ì`mdgm{`H$ XoUr ^mJdÊ`mgmR>r {VMm Cn`moJ hmoVmo.
(~) n¡emMr à_wI d¡{eï>ço :
darb {d{dY ì`m»`m§dê$Z n¡gm åhUOo H$m` `mMm emór` AW©~moY hmoV Agbm Var darb ì`m»`m§_Ü`o
n¡emMr gd© d¡{eï>ço A§V^y©V hmoV ZmhrV. dmñV{dH$ nmhmVm n¡emMr {d{dY d¡{eð>ço gm§JVm `oVrb. Ë`m_Yrb
H$mhr _hÎdmMr d¡{eï>ço nwT>rbà_mUo AgVmV.
1) n¡gm hr {dYrJ«mø dñVy AgyZ Ë`mg H$m`ÚmMm AmYma Amho.
2) n¡gm hr dñVy Ë`m-Ë`m àXoemVrb emgZ qH$dm _Ü`dVu ~±H$ {ZJ©{_V H$aVo.
3) n¡embm gd© àH$maÀ`m Am{W©H$ ì`dhmamV gd©_mÝ`Vm {_imbobr Amho.
4) n¡gm hr EH$ {Q>H$mD$ dñVy åhUyZ {ZJ©{_V Ho$bobr AgVo H$s Or {XK©H$mi ApñVËdmV amhVo.
5) n¡gm hm gVV hñVm§V[aV hmoVmo.
6) n¡em_Ü`o {d^mOZr`Vm (Divisibility) hm JwUY_© Amho. åhUOo _moR>çm MbZmMo ê$nm§Va bhmZ MbZmV
H$aVm `oVo.
7) n¡emÀ`m Ñí` ñdê$nm_Ü`o g_mZVm AgVo VWm{n H$mimZwgma H$mhr ~Xb Ano{jV AgVmV CXm.
N>nmB©, a§J BË`mXr.
8) n¡emMr CnbãYVm hr _`m©{XV (Scaricity) AgVo.
9) n¡emMm Cn`moJ _yë`_mnZm~amo~aM _yë` g§M`mgmR>rhr Ho$bm OmVmo.
10) n¡emMr ì`m»`m H$mbnaËdo ~XbV AgVo.
n¡emMr CËH«$m§Vr (Evoluation of Money) :
n¡emMm B{Vhmg hm _mZdr Am{W©H$ ì`dhmam§À`m B{VhmgmEdT>m OwZm AgyZ _mZdmZo OooìhmnmgyZ dñVy§Mr
3
XodmU-KodmU gwê$ Ho$br VoìhmnmgyZ n¡emÀ`m CËH«$m§VrMm emoY KoUo H«$_àmá Amho. VWm{n, n¡emMm CJ_ gw_mao
2500 dfmªnydunmgyZ Pmbobm {XgyZ `oVmo Va ZmÊ`m§À`m ñdê$nmV n¡emMm CJ_ B. g. nyd© 7 ì`m eVH$mnmgyZ
Pmbobm {XgyZ `oVmo. n¡emÀ`m CËH«$m§Vr_Ü`o n¡emÀ`m doJdoJù`m AdñWm§Mm C„oI H$amdm bmJVmo. na§Vw àË`jmV
n¡emÀ`m AdñWm§Mr _m§S>Ur H$mb~Õ nÕVrZo H$aVm `oV Zmhr. H$maU g_H$mbmV n¡emÀ`m doJdoJù`m AdñWm
CX`mg Amë`mMo {XgyZ `oVo Ë`m_Yrb H$mhr à_wI AdñWm nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVrb.
1) dñVwn¡gm qH$dm dñVw{d{Z_` (Barter System) : dñVwn¡gm hr n¡emÀ`m CËH«$m§Vr_Yrb gdm©V
n{hbr d àmW{_H$ AdñWm AgyZ `m AdñWoVrb n¡emg MbZ åhUyZ doJio ñWmZ Zgbo Var EH$m dñVwÀ`m
_mo~Xë`mV Xwgar dñVy {Xbr-KoVbr OmVo. `mbmM dñVw{d{Z_` nÕVr Ago åhUVmV. Wmoa VÎddoÎmm A°[añQ>m°Q>bÀ`m
åhUÊ`mZwgma àË`oH$ dñVyMr XmoZ ê$no AgVmV. EH$ ê$n åhUOo dñVy Á`m H$maUmgmR>r V`ma Ho$bobr AgVo
Ë`mgmR>r {VMm hmoUmam dmna Va Xwgao åhUOo BVa dñVwÀ`m IaoXrgmR>r {VMm hmoUmam dmna. åhUOoM dñVyÀ`m dñVy
åhUyZ d {d{Z_`mMo _mÜ`_ åhUyZhr Cn`moJ hmoVmo. dñVwn¡gm `m AdñWoV _m¡ë`dmZ ISo>, e§I, qenbo, nmird
àmUr, YmÝ` BË`mXrMm Cn`moJ dñVwn¡gm åhUyZ Ho$ë`mMo {ZXe©Zmg `oVo.
2) YmVy n¡gm (Metal Money) : dñVwn¡emMr àJV AdñWm åhUyZ YmVyn¡emMm CJ_ Pmë`mMo {XgyZ `oVo
H$s Á`m_Ü`o {d{dY YmVyM
§ m Cn`moJ MbZ N>mnÊ`mgmR>r H$aÊ`mV `oV hmoVm. qH$~hþZm AmOhr AZoH$ AW©ì`dñWm_Ü`o
YmVyn¡emMm dmna gwê$ Amho. YmVyn¡em_Ü`o n«m_w»`mZo {d{dY àH$maÀ`m MbZr ZmÊ`m§Mm g_mdoe hmoVmo. `m_Ü`o
gmoÝ`mMr, Mm§XrMr, Vm§ã`mMr VgoM Aë`w{_{Z`_ d {ZHo$b BË`mXr YmVy§À`m ZmÊ`m§Mm g_mode hmoVmo. Eo{Vhm{gH$
nwamì`m§dê$Z Ago {XgyZ `oVo H$s, YmVyn¡emMr gwédmV B. g. nyd© 1000 _Ü`o Pmbobr hmoVr.
x
MrZ
- B. g. nyd© 1000
x
J«rg
- B. g. nyd© 500
x
n°[ag
- B. g. nyd© 700
x
VwH$s©
- B. g. nyd© 650
x
^maV
- B. g. nyd© 400
3) H$mJXr MbZ (Currency Note) : H$mJXr MbZmg ~±H$ ZmoQ> qH$dm MbZr ZmoQ>m Agohr åhUVmV.
H$mJXr MbZm_Ü`o ZmoQ>m§Mo Xe©Zr _yë` d MbZmMo A§J^yV _yë` `m_Ü`o _moR>m \$aH$ AgVmo. åhUOoM ZmoQ>m§gmR>r
dmnaboë`m H$mJXmÀ`m _yë`mnojm ZmoQ>oMo Xe©Zr _yë` Iyn A{YH$ AgVo. gdm©V n{hbo H$mJXr MbZ ho MrZ_Ü`o
10 ì`m eVH$mV {ZJ©{_©V Ho$ë`mMo {ZXe©Zmg `oVo Va `wamon_Ü`o H$mJXr MbZ 11 ì`m eVH$mV gwê$ Pmë`mMo
{XgyZ `oVo. ñdr{S>e ñQ>m°H$hmo_ ~±Ho$Zo àW_V: `wamon_Ü`o Ago MbZ gwê$ Ho$bo.
^maVmV H$mJXr MbZmMr gwédmV 18 ì`m eVH$mV Pmë`mMo {XgyZ `oVo. ^maVmVrb ~±H$ Am°\$ ~o§Jm°b, ~¢H$
Am°\$ ~m°å~o d ~±H$ Am°\$ _Ðmg `m VrZ BbmIm ~±H$m§Zr 1770 nmgyZ H$mJXr MbZ N>mnÊ`mg gwédmV Ho$br.
4
1861 _Ü`o H$mJXr MbZ{df`H$ H$m`Xm H$aÊ`mV Ambm d Ë`mZwgma H$mJXr MbZ N>mnÊ`Mo A{YH$ma XoÊ`mV
Ambo. gZ 1935 n`ªV BbmIm ~±H$m, B§{n[aAb ~±H$ `m§Zm MbZ N>nmB©Mo A{YH$ma àXmZ H$aÊ`mV Ambobo hmoVo.
VWm{n 1935 nmgyZ ho A{YH$ma ^maVr` [aPìh© ~±Ho$g XoÊ`mV Ambobo AmhoV.
4) ßb°pñQ>H$ n¡gm (Plastic Money) : ßb°pñQ>H$ n¡gm qH$dm H$mS© _Zr (Card money) hr n¡emÀ`m
CËH«$m§Vr_Yrb EH$ àJV AdñWm AgyZ `mbm MbZr ZmoQ>m d ZmUr åhUOoM H$m`Xoera MbZm§Mm AmYma AgVmo.
VWm{n `mMm dmna {dYmJ«mø MbZmà_mUo H$aVm `oUo eŠ` AgVo. ßb°pñQ>H$ n¡emMr _wb^yV g§H$ënZm S>rZa
Šb~ H$mS>©À`m ñdê$nmV gZ 1950 _Ü`o \«±$H$ _°Zmo_mam `m§Zr _m§S>br. VWm{n gÚm ßb°pñQ>H$ n¡em_Ü`o {d{dY
n`m©` CnbãY hmoV AmhoV. `m_Ü`o H«o${S>Q> H$mS>©, E.Q>r.E_. H$_² S>o{~Q> H$mS>©, ñ_mQ>© H$mS>© `mgma»`m H$mS©Mm
C„oI H$amdm bmJVmo. ßb°pñQ>H$ _Zr åhUOo Xwgao H$mhr ZgyZ ho EH$ ~±qH$J g§ñWoZo ßb°pñQ>H$ H$mS>©À`m ñdénmV
àXmZ Ho$bobr IaoXreŠVr AgVo H$s Á`m H$mS>©À`m ghmæ`mZo AmnUmg n¡emMr {d{dY H$m`©o nma nmS>Vm `oVmV.
gÚ gd©M ~±H$m ßb°pñQ>H$ _Zr CnbãY H$ê$Z XoVmZm {XgyZ `oVmV.
5) BboŠQ´>m°{ZH$ n¡gm (Electronic Money) : BboŠQ´>m°{ZH$ n¡gm qH$dm B©-_Zr hr n¡emÀ`m CËH«$m§Vr_Yrb
A{VCƒ àJV AdñWm AgyZ hm n¡gm BÝQ>aZoQ> ~±qH$J qH$dm B©-~±qH$J V§ÌkmZmÀ`m ghmæ`mZo dmnamV `oVmo. àË`jmV
H$m`Xoera MbZr ZmoQ>m qH$dm ZmUr ñdV:H$S>o Z ~miJVm XoÊ`m-KoÊ`mMo d IaoXr-{dH«$sMo ì`dhma {_Q>dÊ`mgmR>r
VgoM _yë`g§M`Z H$aÊ`mgmR>rhr B©-_Zr Cn`wŠV R>aVmo. B©-_Zr nÕVr_Ü`o BboŠQ´>m°{ZH$ \§$S> Q´>mÝñ\$a nÕVrZo
n¡emMr XodmU-KodmU Ho$br OmV AgVo qH$dm {d{dY Am{W©H$ ì`dhmam§Mr nyV©Vm Ho$br OmVo. hm EH$ AÑí`
ñdê$nmVrb n¡gm Amho.
n¡gm {dahrV AW©ì`dñWoH$S>yZ n¡gm {da{hV AW©ì`dñWoH$S>o dmQ>Mmb :
(Toward Moneyless Economy to Maneyless Economy) :
n¡emÀ`m CËH«$m§Vr_Yrb {d{dY nm`è`m qH$dm Q>ßno {dMmamV KoVm Ago {XgyZ `oVo, H$s nyduÀ`m H$mir Ooìhm
MbZr ZmoQ>m qH$dm ZmUr ApñVËdmV ZìhVr Voìhm n¡em{edm` åhUOoM {d{dY dñVy d nmird àmÊ`m§À`m ghmæ`mZo
Am{W©H$ ì`dhmamMr nyV©Vm Ho$br OmV hmoVr. Voìhm dñVy {d{Z_` nÕVr ApñVËdmV hmoVr. Xaå`mZÀ`m H$mbmdYrV
n¡emMr AZoH$ ê$no CX`mg Ambr. Ë`m_Ü`o YmVy n¡gm, H$mJXr n¡gm, ßb°pñQ>H$ n¡gm Am{U gÚm AmnU ho n¡emMo
gd© àH$ma gmoSy>Z nwÝhm n¡gm{dahrV AW©ì`dñWoH$S>o dmQ>Mmb H$aV AmhmoV. {dH${gV AW©ì`dñWm§Mm {dMma
H$aVm AZoH$ {dH${gV Xoem§Zr hr AdñWm Ho$ìhmM g§nm{XV Ho$bobr Amho. åhUOoM VoWrb ~hþVm§e ì`dhma ho
BboŠQ´>m°{ZH$ n¡emÀ`m ghmæ`mZoM hmoVmV. amoI MbZmMm dmna `oWo AË`§V H$_r AgVmo. ^maVmgma»`m {dH$gZerb
Xoem_Ü`o AmOhr amoI n¡emMm dmna hmoV Agbm Var AmnUhr n¡gm{da{hV AW©ì`dñWoÀ`m {XeoZo dmQ>Mmb H$arV
AmhmoV.
5
n¡emMr H$m`}
(Functions of Money)
:
n¡gm hm AW©ì`dñWoV doJdoJù`m àH$maMr H$m`} nma nmS>V AgVmo. n¡emMr H$mhr H$m`} _m¡{ÐH$ d H$mhr
A_m¡{ÐH$ ñdê$nmMrhr AgVmV. n¡emÀ`m {d{dY H$m`m©Mm AmT>mdm KoVm Ë`mMo dJuH$aU VrZ àH$mam_Ü`o Ho$bo
OmVo. Ë`m_Ü`o n¡emMr àmW{_H$ H$m`}, Xwæ`_ H$m`} d AZwfm§{JH$ H$m`mªMm g_mdoe hmoVmo.
n¡emMr H$m`}
àmW{_H$ H$m`}
1) {d{Z_` H$m`©
2) _yë`_mnZmMo H$m`©
Xwæ`_ H$m`}
1) _yë`g§J«hmMo gmYZ
2) {db§{~V XoUr XoÊ`mMo
gmYZ
3) g§nÎmr ñWbm§VamMo gmYZ
AZwfm§{JH$ H$m`}
1)
2)
3)
4)
amï´>r` CËnÞmMo {dVaU
amoIVoMm AmYma
nV{Z{_©VrMm AmYma
{g_m§V Cn`mo{JVm
VÎdmMm AmYma
(A) àmW{_H$ H$m`} (Primary Functions) :
n¡emÀ`m _wb^yV d Amdí`H$ H$m`m©g n¡emMr àmW{_H$ H$m`} Ago åhUVmV. åhUOoM n¡gm `m gmYZmMr
CËnÎmr Á`m _w»` H$maUmgmR>r H$aÊ`mV Ambobr Amho Ë`m H$m`m©g n¡emMr _hÎdmMr H$m`} qH$dm àmW{_H$ H$m`}
Ago åhQ>bo OmVo.
1) {d{Z_` H$m`} (Exchange) : {d{dY àH$maÀ`m dñVy d godm§Mr IaoXr d {dH«$s H$aÊ`mgmR>r {d{Z_`mMo
_mÜ`_ åhUyZ n¡emMo H$m`© AË`§V _hÎdmMo AgVo. dñVy{d{Z_` nÕVr_Yrb Xmofm§Mo {ZamH$aU H$aÊ`mgmR>r n¡gm
_Ü`ñW åhUyZ ^y{_H$m nma nmS>V AgVmo. dñVy d godm§Mo {dH«o$Vo Am{U Ë`m§Mo J«mhH$ `m§À`mVrb {d{dY ì`dhmam_Ü`o
n¡gm hm {d{Z_`mMo _mÜ`_ åhUyZ H$m`© H$aV AgVmo.
2) _yë`_mnZmMo gmYZ (Measure of Value) : n¡emMo AmUIr EH$ _hÎdmMo H$m`© åhUOo BVa dñVy
d godm§Mo _yë`_mnZ H$aUo hmo`. dñVy{d{Z_` nÕVr_Ü`o EH$m dñVyMr qH$_V Xwgè`m dñVy§À`m ZJm_Ü`o gm§JUo
Amdí`H$ AgVo. VWm{n n¡gm ho _mÜ`_ Amë`m_wio H$moUË`mhr dñVy d godoMo _yë` n¡em_Ü`o gm§JUo eŠ` Pmbobo
Amho. VgoM n¡emÀ`m ghmæ`mZo H$moUË`mhr dñVyMo AWdm godoMo _yë` ì`ŠV H$aVm `oUo ghO eŠ` hmoVo.
(~) Xwæ`_ H$m`}
(Secondary Functions)
:
n¡emÀ`m Ûmao àmW{_H$ H$m`m©ì`{V[aŠV Or ghmæ`H$ H$m`o© nma nmS>br OmVmV Ë`m_Yrb _yë`g§J«hU,
{db§{~V XoUr XoUo d g§nÎmrMo ñWbm§VaU H$aÊ`mÀ`m H$m`m©g n¡emMr Xwæ`_ H$m`} Ago åhUVmV.
6
1) _yë`g§J«hmMo gmYZ (Medium of Store of Value) : dñVy{d{Z_` nÕVr_Ü`o _yë`g§M` qH$dm
YZg§M` H$aÊ`mMo H$m`© dñVyÀ`m ghmæ`mZo Ho$bo OmV Ago. VWm{n dñVy Iam~ Pmë`mZo ZwH$gmZrÀ`m eŠ`Vm
A{YH$ hmoË`m. åhUyZ _yë`g§Jh« UmgmR>r n¡gm hr dñVy _mÜ`_ åhUyZ dmnabr OmVo. n¡em_Ü`o _yë` gmR>dZy R>do Ê`mgmR>r
qH$dm YZg§M` H$aÊ`mMr j_Vm AgVo. Ë`m_wio _yë`g§M`mgmR>r AWdm IaoXreŠVrÀ`m gmR>dUwH$sgmR>r n¡emMm
dmna Ho$bm OmVmo. n¡em_Ü`o amoIVm hm JwUY_© A{YH$ Agë`mZo n¡em_Ü`o YZg§M` H$aUo A{YH$ \$m`Xoerahr
AgVo.
2) {db§{~V XoUr XoÊ`mMo gmYZ (Medium of Defferred Payment) : {d{dY Am{W©H$ ì`dhmam_Ü`o
CYmarMo ì`dhma d H$Om©À`m XodmU-KodmUrMo ì`dhma hmoV AgVmV, H$s Á`mMr XoUr ^{dî`mV {Xbr OmVmV.
Aer XoUr XoÊ`mgmR>r qH$dm Aem ì`dhmamVyZ {Z_m©U hmoUmar àXmZo ^mJdÊ`mgmR>r à_m{UV n[a_mUmMr d
_mÜ`_mMr Amdí`H$Vm AgVo. n¡em_wio Aem n[a_mUmMr JaO nyU© Pmë`mMo {XgyZ `oVo. H$maU Aer {db§~rV
XoUr XoÊ`mgmR>r à_m{UV gmYZ åhUyZ n¡emMm Cn`moJ hmoVo.
3) g§nÎmr ñWbm§VamMo gmYZ (Medium of Property Transfer) : _Zwî`mg {d{dY H$maUm_wio
Amnbr g§nÎmr EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr hñVm§V[aV H$aÊ`mMr Amdí`H$Vm AgVo. Aem pñWVrV Ka,
O_rZ `m§gmaIr g§nÎmr EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr CMbyZ ZoVm `oV Zmhr. na§Vw n¡emÀ`m _mÜ`_mVyZ g§nÎmrMo
ñWbm§VaU H$aVm `oVo. EH$m {R>H$mUMr g§nÎmr {dHy$Z amoI n¡emV Ë`mMo ê$nm§Va Ho$ë`mg Xwgè`m {R>H$mUr Ë`mM
n¡emVyZ Xwgar g§nÎmr {Z_m©U H$aVm `oVo.
(H$) AmZwfm§{JH$ H$m`}
(Contingent Functions)
:
n¡emÀ`m àmW{_H$ d Xwæ`_ H$m`m©ì`{V[aŠV Or H$m`} n¡emÛmao nma nmS>br OmVmV Ë`mg n¡emMr AZwfm§{JH$
H$m`} Ago åhUVmV. `mbmM n¡emMr BVa Cn`wŠVVm H$m`} Agohr g§~moYbo OmVo. Ë`m_Ü`o nwT>rb H$m`mªMm g_mdoe
hmoVmo.
1) amï´>r` CËnÞmMo {dVaU (Distribution of National Income) : CËnmXZjoÌm_Ü`o dñVy d godm§À`m
CËnmXZ à{H«$`oV {d{dY CËnmXZ KQ>H$ g_m{dï> AgVmV. `m_Ü`o ^y_rYmaH$, ^m§S>dbXma, l{_H$ d g§`moOH$mMm
g_mdoe hmoVmo. H$moUË`mhr CËnmXZm_Ü`o `m gd© KQ>H$m§Mo `moJXmZ AgVo. Ë`m_wio g§~§{YV CËnmXZmMr qH$_V/
_mo~Xbm `m gd© KQ>H$m§Zm XoÊ`mgmR>r n¡emMm Cn`moJ hmoV AgVmo. n¡em_wioM `m gd© KQ>H$mMo _mo~Xbo XoVm `oUo
eŠ` hmoVo.
2) amoIVoMm AmYma (Base of Liquidity) : Am{W©H$ ì`dhmam_Ü`o àË`oH$ {R>H$mUr amoIVm qH$dm amoI
IaoXreŠVrMr JaO hm _hÎdmMm KQ>H$ AgVmo. _mZd doJdoJù`m ñdê$nmV g§nÎmr YmaU H$aV AgVmo. CXm.
eoVr, O_rZ, Ka, gmoZo, Mm§Xr BË`mXr_Ü`o. Aem g§nÎmrMo ê$nm§Va amoI IaoXreŠVrV H$aÊ`mgmR>r n¡emMm _mÜ`_
åhUyZ Cn`moJ hmoVmo. H$maU øm g§nÎmrMo ê$nm§Va n¡gm ñdê$nmVrb g§nÎmr_Ü`o Ho$ë`g AmnmoAmn amoIVm qH$dm
IaoXreŠVr àmá hmoVo.
7
3) nV{Z{_©VrMm AmYma (Basis of Credit Creation) : ì`mnmar ~±H$m Amnë`mH$S>rb amoI R>odrÀ`m
AZoH$ nQ>rV nVn¡emMr {Z{_©Vr H$aV AgVmV. Ë`mgmR>r YZmXoe qH$dm {~JaamoIrÀ`m R>odtMm Cn`moJ Ho$bm OmV
AgVmo. na§Vw YZmXoe AWdm {~JaamoIrÀ`m R>odrgmR>r amoI n¡emMm AmYma Agë`mZoM ì`mnmar ~±H$m YZmXoe
qH$dm {~JaamoIrÀ`m R>odtÛmao nV{Z{_©Vr H$ê$ eH$VmV. åhUyZM amoI n¡embm nV{Z{_©Vr à{H«$`oMm AmYma _mZbo
OmVo. nV{Z{_©VrgmR>r amoI n¡emMm AmYma Zgë`mg nV{Z{_©Vr hmoD$ eH$V Zmhr åhUyZ n¡emMo ho H$m`© AË`§V
_hÎdmMo Amho.
4) {g_m§V Cn`mo{JVm VÎdmMm AmYma (Base of Principle of Marginal Utility) : AW©emór`
{deofUm_Ü`o {g_m§V Cn`mo{JVoMo VÎd ho AË`§V _hÎdmMo VÎd Amho. na§Vw `m VÎdmMm _ybmYma n¡gm AgVmo.
H$maU Cn^moŠË`mg àmá hmoUmè`m Cn`mo{JVoMr VwbZm n¡emVrb IMm©er Ho$br OmVo. VgoM dñVyMr {g_m§V Cn`mo{JVm
_moOÊ`mgmR>r VgoM g_{g_m§V Cn`mo{JVm _moOÊ`mgmR>r n¡emMm Cn`moJ Ho$bm OmVmo. Cn^moŠË`mMo g§Vmofm{YŠ`
VgoM CËnmXH$mMo g§Vmofm{YŠ` _moOÊ`mgmR>rhr n¡emMmM AmYma KoVbm OmVmo.
n¡emMm nwadR>m (Supply of Money) :
n¡emMm nwadR>m hr EH$ _wÐmemómVrb AË`§V _hÎdmMr g§H$ënZm AgyZ n¡emÀ`m nwadR>çm~m~V {d{dY
AW©Vkm§Zr doJdoJir _Vo _m§S>bobr {XgyZ `oVmV. H$mhr AW©Vkm§À`m _Vo, n¡emMm nwadR>m hr gmR>m{df`H$ g§H$ënZm
(Stock Concept) Amho Va H$mhr AW©Vkm§À`m _Vo hr àdmhr g§H$ënZm (Flow Concept) Amho.
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMr gmR>m g§H$ënZm (Stock Concept) : EH$m {d{eï> doir AW©ì`dñWoVrb
{d{dY KQ>H$m§Zr YmaU Ho$bobm n¡gm åhUOo Ë`m {d{eï> doiogmR>r Ë`m AW©ì`dñWoV Agbobm n¡emMm gmR>m hmo`.
(n¡emMm nwadR>m hmo`.) åhUOoM EH$m {d{eï> doir XoemVrb doJdoJù`m ì`ŠVr d g§ñWm§Zr YmaU Ho$boë`m MbZr
ZmoQ>m d ZmUr VgoM _mJUr R>odtMo EHy$U _wë` åhUOo Ë`m XoemÀ`m n¡emMm EHy$U nwadR>m hmo`.
(A) gZmVZdmXr Ñ{ï>H$moZ (Classical View) : gZmVZdmXr AW©Vkm§À`m _VmZwgma EImÚm XoemVrb
n¡emMm nwadR>m åhUOo Ë`m XoemVrb OZVoZo YmaU Ho$bobm {d{YJ«mø n¡gm d ~±H$o Vrb _mJUr R>do r `mMr ~oarO hmo`.
EHy$U n¡emMm nwadR>m = MbZr ZmoQ>m + MbZr ZmUr + _mJUr R>odr
(~) {_ëQZ {\«$S>_ZMm Ñ{ï>H$moZ (Friendman's View) : AW©Vk {_ëQ>Z {\«$S>_Z `m§À`m _VmZwgma
EImÚm {d{eï> AW©ì`dñWoVrb n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o EH$m {d{eï>> doir Ë`m AW©ì`dñWoVrb {d{dY KQ>H$m§H$S>o
Agboë`m MbZr ZmoQ>m d ZmUr, _mJUr R>odr d _wXV R>odr `m§Mm g_mdoe hoVmo.
n¡emMm EHy$U nwadR>m = MbZr ZmoQ>m d ZmUr + _mJUr R>odr + _wXV R>odr
(H$) Jwb} d em° `m§Mm Ñ{ï>H$moZ (Gurley and Shaw Approach) : AW©Vk Oo. Or. Jwb} d B. Eg. em°
`m§À`m "_Zr BZ d {WAar Am°\$ \$m`ZmÝg' (Money in a Theory of Finance) `m nwñVH$mVrb {díbofUmZwgma
n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o n¡embm n`m©` åhUyZ dmnaë`m OmUmè`m {d{dY KQ>H$m§Mm g_mdoe H$aUo Amdí`H$ R>aVo,
8
H$s Oo KQ>H$ n¡emÀ`m EodOr ì`dhmamV dmnabo OmV AgVmV. Á`m Ë`m KQ>H$m§_Ü`o VabVm qH$dm amoIVm hm
JwUY_© AgVmo Aem KQ>H$m§Mm {dMma n¡emÀ`m nwadR>çmV H$aUo Amdí`H$ Agë`mMo _V `m AW©Vkm§Zr ì`ŠV
Ho$bobo Amho.
n¡emMm nwadR>m = MbZr ZmoQ>m d ZmUr + _mJUr R>do r + _wXVr R>do r +
{~Ja ~±qH$J {d{Îm` g§ñWm H$S>rb R>do r + eoAg© + ~§YnÌo
(S>) _Ü`dVu ~±qH$J Ñ{ï>H$moZ qH$dm a°S>Šbr\$ Ñ{ï>H$moZ (Central Banking or Radcliffe Approach) : a°S>Šbr\$ g{_VrÀ`m _VmZwgma, n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o amoI n¡gm d R>odt~amo~aM nVnwadR>çmMmhr
{dMma H$aUo Amdí`H$ R>aVo. H$maU n¡emÀ`m nwadR>çmV nVnwadR>çmMo `moJXmZhr AË`§V _hÎdmMo AgVo. Ag§KQ>rV
joÌmVyZ CnbãY H$ê$Z {Xboë`m H$O©nwadR>çmMm qH$dm nVnwadR>çmMm g_mdoehr n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o H$aUo
Amdí`H$ AgVo, Ago _V `m g{_VrZo _m§S>bobo Amho.
n¡emMm nwadR>m = MbZr ZmoQ>m d ZmUr + _mJUr R>odr + _wXV R>odr + {~Ja ~±qH$J {d{Îm` g§ñWm H$S>rb
R>odr + eoAg© + ~§YnÌo + amoIo + Ag§KQ>rV joÌmVrb nVnwadR>m
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMr àdmh g§H$ënZm (Flow Concept of Money Supply) :
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VÀ`m àdmh g§H$ënZoZwgma EImÚm XoemVrb n¡emMm nwadR>m hm gmR>m ZgVmo Va Vmo
gVV ~XbUmam àdmh AgVmo. H$maU n¡emÀ`m nwadR>çmV Zoh_r H$moUË`m Zm H$moUË`m H$maUmZo dmT> qH$dm KQ hmoV
AgVo. åhUOoM Ë`m_Ü`o gVV ~Xb hmoV AgVmo. hm ~Xb åhUOo n¡emÀ`m nwadR>çmMm àdmh AgVmo. Vmo gmR>m
ZgVmo. åhUOo n¡emMm nwadR>m hm Ë`m XoemVrb {d{eï> H$mbmdYrVrb MbZmMo EHy$U n[a_mU JwUrbo Ë`mMm
^«_UdoJ `mÀ`m JwUmH$mamEdT>m AgVmo. H$maU H$moUË`mhr AW©ì`dñWoVrb EH$m {d{eï> H$mbmdYrMm (Period
of Time) (H$mimMm Zìho) {dMma Ho$bm AgVm n¡gm EH$m hmVmVyZ Xwgè`m hmVm_Ü`o ^«_U H$arV AgVmo Ë`mbm
n¡emMm ^«_UdoJ (Velocity of Money) Ago åhQ>bo OmVo. ^«_UdoJm_wio MbZmMo n[a_mU ~XbV Zgbo Var
Ë`mÀ`m CnbãYVoV dmT> hmoVo d n¡emMm nwadR>m dmT>V AgVmo Ago _V Am`{d©Z {\$ea `m AW©VkmZo ì`ŠV Ho$bobo
Amho.
Am`{d©Z {\$eaÀ`m _VmZwgma, EImÚm XoemVrb n¡emMm nwadR>m hm àdmh AgVmo H$s Omo {d{eï> H$mimV
Ë`m XoemV CnbãY AgUmao MbZ d Ë`m MbZmMm ^«_UdoJ `m§À`m JwUmH$mam EdT>m AgVmo. n¡emMo à_mU pñWa
AgVmZm n¡emÀ`m ^«_UdoJmV dmT> Pmbr AgVm n¡emMm nwadR>m dmT>Vmo. Va n¡emMo à_mU pñWa AgVmZm n¡emMm
^«_UdoJ H$_r Pmbm AgVm n¡emMm nwadR>m H$_r hmoVmo.
n¡emMm nwadR>m = M c V
M = n¡emMo n[a_mU
V=
n¡emMm ^«_UdoJ
9
n¡emÀ`m nwadR>çmÀ`m àdmhmVrb ~Xb :
(A)
n¡emMm EHy$U nwadR>m = n¡emMo EHy$U n[a_mU X n¡emMm ^«_UdoJ
(~)
n¡emÀ`m nwadR>çmVrb dmT> = n¡emÀ`m EHy$U n[a_mUmV ñW¡`©
(H$)
n¡emÀ`m nwadR>çmV KQ> = n¡emÀ`m EHy$U n[a_mUmV ñW¡`© X n¡emÀ`m ^«_UdoJmV KQ>
(S>)
n¡emÀ`m nwadR>çmV ñW¡`© = n¡emÀ`m EHy$U n[a_mUmV ñW¡`© X n¡emÀ`m ^«_UdoJmV ñW¡`©
X
n¡emÀ`m ^«_UdoJmV dmT>
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VÀ`m àdmh g§H$ënZoZgw ma n¡emMm EHy$U nwadR>m hm n¡emÀ`m n[a_mUmVrb ~Xbm~amo~aM
n¡emÀ`m ^«_UdoJmV Pmboë`m ~Xbm_wiohr dmT>V qH$dm KQ>V AgVmo. åhUOo n¡emMm gmR>m pñWa AgVmZm
^«_UdoJmV dmT> Pmbr AgVm n¡emMm EHy$U nwadR>m dmT>V OmVmo Va `mCbQ> Vmo H$_r hmoVmo. åhUOoM àdmhr
g§H$ënZoV n¡emÀ`m n[a_mUmnojm n¡emÀ`m ^«_UdoJmbm A{YH$ _hÎd Amho.
Vab Am{U AVab _mb_Îmm (Liquid and Iliquid Assets) :
_mb_Îmm YmaU H$aÊ`mgmR>r àË`oH$ ì`ŠVrbm XmoZ àH$maMo n`m©` CnbãY AgVmV Vo XmoZ n`m©` åhUOo
Vab _mb_Îmm (Liquid Asset) Am{U AVab _mb_Îmm (Iliquid Assets) ho hmoV. _mb_Îmm YmaU H$aÊ`mÀ`m
{d{dY nÕVtMm AmT>mdm KoVë`mg Ago {XgyZ `oVo H$s, àË`oH$ ì`ŠVr Amnë`m C{Ôï>m§Zwgma d ~mOmanoR>oVrb
n[apñWVtMm {dMma H$ê$Z H$moUË`m àH$maMr _mb_Îmm {H$Vr YmaU H$amd`mMr `mMm {ZU©` KoV AgVmo. gm_mÝ`V:
àË`oH$ ì`ŠVr qH$dm g§ñWm XmoÝhr àH$maÀ`m _mb_Îmm YmaU H$aV AgVmV. na§Vw Ë`mMo à_mU doJdoJio Agë`mMo
{ZXe©Zmg `oVo.
(A) Vab _mb_Îmm (Liquid Assets) : Vab _mb_Îmm åhUOo Á`m _mb_ÎmoV VmËH$mi IaoXreŠVr
CnbãY AgVo. åhUOoM Á`m _mb_ÎmoÛmao VmËH$mi dñVy d godm IaoXr H$aÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgUmar IaoXreŠVr
_mb_Îmm YmaU H$aUmè`m ì`ŠVrg àmá hmoV AgVo Aer _mb_Îmm hmo`.
Jw§VdUyH$emó eãXH$mofmZwgma (Investopedia) Vab _mb_Îmm åhUOo Aer _mb_Îmm H$s {H$_mZ à`ËZ
H$ê$Z {OMo ê$nm§Va amoIVoV H$aVm `oVo. (An Liquid Asset that can be converted into cash quickly with
minlmum efforts) VgoM Vab _mb_Îmm hr Aer _mb_Îmm H$s {OMo amoIVoV ê$nm§Va hmoV AgVmZm ê$nm§VaUmMm
IM©hr AË`§V H$_r AgVmo, åhUOo àmá hmoUmar amoIVm hr OmñVrV OmñV AgVo. ~mOmamVrb CnbãY Vab
qH$dm gdm©{YH$ amoIVm AgUmar _mb_Îmm åhUyZ nwT>rb KQ>H$m§Mm {dMma H$aVm `oVmo.
1) {dH«$s`mo½` amoIo (Marketable Securities) : Á`m amo»`m§Mr {dÎmr` ~mOmamV ghO IaoXr-{dH«$s
H$aVm `oVo Aem amo»`m§Mm g_mdoe Vab _mb_ÎmoV H$aVm `oVmo. H$maU EImÚm ì`ŠVrZo Amnë`mH$S>o {dH«$s`mo½`
10
amo»`m_Ü`o _mb_Îmm YmaU Ho$bobr Agë`mg Ë`mMr ~mOmamV {dH«$s H$ê$Z VmËH$mi {VMo ê$nm§Va amoI IaoXreŠVrV
H$aVm `oVo. `m_Ü`o àm_w»`mZo nwT>rb YQ>H$ g_m{dï> hmoVmV.
B
eoAg©
B
ImOJr H§$nÝ`m§Mo H$O©amooIo
B
gmd©O{ZH$ H$O©amoIo
B
~§YnÌo (Bonds)
B
å`wÀ`wAb \§$S>mMo `w{ZQ>g²
B
{d_mnÌo
2) amoI n¡gm (Cash) : amoI n¡gm hr gdm©V Vab _mb_Îmm AgVo. H$maU `m _mb_ÎmoV gdm©{YH$ VabVm
hm JwUY_© AgVmo. H$maU EImÚm ì`ŠVrZo BVa ñdê$nmV YmaU Ho$boë`m _mb_Îmonojm n¡emÀ`m ñdê$nmV _mb_Îmm
YmaU Ho$br AgVm Ë`mg VmËH$mi IaoXreŠVr CnbãY hmoV AgVo. Ë`m_wio n¡gm hr gdm©{YH$ Vab _mb_Îmm
åhUyZ AmoiIbr OmVo. VgoM n¡emÀ`m ~m~VrV amoIVoV ê$nm§Va H$aÊ`mMm IM©hr eyÝ` AgVmo. H$maU n¡emV
e§^a Q>¸o$ amoIVm hm JwUY_© Agë`mZo ê$nm§VaUmMm IM©hr `oV Zmhr. VgoM n¡gm YmaU H$aUmè`m ì`ŠVrg
AmnUmg hì`m AgUmè`m {d{dY dñVy d godm§Mr VmËH$mi IaoXr H$aVm `oVo. åhUOoM n¡em_Ü`o WoQ> IaoXreŠVr
gmR>dbobr Agë`mZo n¡gm hr gdm©V Vab _mb_Îmm Amho.
3) _mJUr R>odr (Demand Deposits) : {dH«$s`mo½` amoIo Am{U n¡emÀ`m ñdê$nmVrb _mb_Îmo~amo~aM
~±H$s¨J g§ñWm_Yrb _mJUr R>odr_Ü`ohr A{YH$ VabVm AgVo. H$maU `m R>odr R>odrXmamg _mJVmjUr amoI n¡emV
àmá hmoV Agë`mZo Á`m ì`ŠVrZo ~±Ho$V _mJUr R>odrÀ`m ñdê$nmV _mb_Îmm YmaU Ho$bobr AgVo Aem _mb_ÎmoVhr
A{YH$ amoIVm AgVo, H$s Á`m§Mm Cn`moJ WoQ> IaoXreŠVr {_idÊ`mgmR>r H$aVm `oVmo.
(~) AVab _mb_Îmm (Iliquid Assets) : AVab _mb_Îmm åhUOo Aer _mb_Îmm H$s Á`m_Ü`o
YZg§M` qH$dm _mb_Îmm YmaU H$aVm `oVo. na§Vw `m _mb_ÎmoV VwbZmË_H$Ñï>çm amoIVm hm JwUY_© H$_r AgVmo.
åhUOoM Or _mb_Îmm ghOmghOr amoI IaoXreŠVr_Ü`o ê$nm§VarV H$aVm `oV Zmhr Aem _mb_Îmog AVab
_mb_Îmm Ago åhUVmV. VWm{n, `oWo gdm©V _hÎdmMr ~m~ {dMmamV KoUo Amdí`H$ R>aVo H$s H$moUVr _mb_Îmm
{H$Vr Vab qH$dm AVab Amho Vo R>adUo hr AdKS> ~m~ Amho. H$maU ~mOmamVrb n[apñWVrZwgma VabVoMo
à_mU H$_r-A{YH$ Agy eH$Vo. AVab _mb_Îmm hr Aer _mb_Îmm AgVo H$s {OMr {dH«$s H$ê$Z amoIVoV
ê$nm§VaU H$amd`mMo Amho Ë`m ì`ŠVrg g§~§{YV _mb_Îmm IaoXr H$aÊ`mg V`ma AgUmar ì`ŠVr ^oQ>ë`m{edm`
ghO amoIVoV ê$nm§VaU eŠ` ZgVo. AVab _mb_Îmo~m~V amoIVoV ê$nm§VaU H$aÊ`m_Ü`o {d{dY àH$maMo AS>Wio
AgVmV. Ë`m_wio Vab _mb_ÎmoMo ê$nm§Va {OVŠ`m ghOVoZo amoIVoV hmoD$ eH$Vo {VVŠ`m ghOVoZo `m _mb_ÎmoMo
ê$nm§Va amoIVoV hmoV Zmhr. Aem _mb_ÎmoV nwT>rb ~m~tMm g_mdoe hmoVmo.
11
1) ñWmda _mb_Îmm : ñWmda _mb_Îmm åhUOo Ka, O_rZ `m§gmaIr _mb_Îmm H$s Á`m_Ü`o ì`ŠVr
YZg§M` H$aV AgVmV. na§Vw Ooìhm Ë`m ì`ŠVrg amoIVoMr JaO AgVo Voìhm Aem _mb_ÎmoMr {dH«$s H$ê$Z amoIVm
YmaU Ho$br OmVo. na§Vw Aer _mb_Îmm {dH«$s H$aVodoir Vr IaoXr H$aUmam V`ma AgUo JaOoMo AgVo. VgoM
IaoXr-{dH«$sÀ`m Xam~m~V EH$_V hmoUo Amdí`H$ AgVo. VaM g§~§{YV _mb_ÎmoMo amoIVoV ê$nm§Va hmoD$ eH$Vo.
2) gmoÝ`m-Mm§XrMo Xm{JZo : gmoÝ`m-Mm§XrÀ`m Xm{JÊ`m_Ü`ohr amoIVm hm JwUY_© AgVmo. na§Vw n¡em_Ü`o
Or amoIVm AgVo {VVH$s amoIVm `m_Ü`o ZgVo. H$maU Ooìhm Aem Xm{JÊ`m§Mo ê$nm§Va amoIVo_Ü`o H$amd`mMo AgVo
Voìhm Ë`mÀ`m IaoXrgmR>r IaoXrXma CnbãY Pmë`m{edm` Ë`mMo amoI n¡emV ê$nm§Va H$aVm `oV Zmhr. ~mOmamVrb
nÕVtMm {dMma H$aVm VwbZmË_H$ Ñï>çm hr ~m~ ghO eŠ` ZgVo. H$maU Ë`mMr ewÕVm, qH$_V, VyQ> BË`mXr àíZ
{Z_m©U hmoV AgVmV H$s Á`m_wio qH$_VrV V\$mdV {Z_m©U hmoÊ`mÀ`m eŠ`Vmhr A{YH$ AgVmV.
3) dmhZ, `§Ìgm_J«r BË`mXr : ì`ŠVr qH$dm g§ñWmm Amnë`mH$S>o dmhZ, `§Ìgm_J«r, CËnmXZmMr gmYZo,
hË`mao, Am¡Omao BË`mXr_Ü`ohr _mb_Îmm YmaU H$aVmV. Ë`m_wio _mb_Îmm àH$mamV Aemhr _mb_ÎmoMm g_mdoe
hmoVmo. na§Vw `m_Ü`ohr amoIVm hm JwUY_© H$_r AgVmo. qH$~hþZm Ë`m_Ü`o VyQ> qH$dm Kgmam Agë`mZo H$_r à_mUmV
amoIVm àmá hmoV AgVo.
n¡gm d ^m§S>db (Money and Capital) :
gm_mÝ` ì`dhmam_Ü`o n¡gm d ^m§S>db `m g§H$ënZm g_mZmWu dmnaë`m OmV Agë`m Var dñVwV: n¡gm d
^m§S>db `m doJdoJù`m g§H$ënZm AmhoV. VWm{n AW©emómMo Aä`mgH$ åhUyZ AmnUmg `m XmoZ g§H$ënZm_Yrb
\$aH$ Am{U Ë`m_Yrb g§~§Yhr _m{hV AgUo Amdí`H$ R>aVo. àñVwV gXam_Ü`o AmnU `m ~m~tMm D$hmnmoh
H$aUma AmhmoV.
(A) n¡gm d ^m§S>db `m_Yrb \$aH$ : n¡gm àË`oH$ AW©ì`dñWoVrb {d{Z_`mMo _mÜ`_, YZg§M` d
_yë`_mnZmMo gmYZ åhUyZ H$m`© H$aV AgVmo. VgoM {d{dY àH$maÀ`m _mb_Îmog amoIVm àXmZ H$aÊ`mMo H$m`©
H$aVmo. VWm{n, Ë`mMm Cn`moJ {d{dY àH$maÀ`m ^m§S>dbr dñVy IaoXr H$aUo Am{U Cn^mo½` dñVy§À`m IaoXrgmR>rhr
Ë`mMm Cn`moJ Ho$bm OmVmo. CËnmXH$mg hì`m AgUmè`m {d{dY àH$maÀ`m CËnmXZ KQ>H$m§Mr IaoXr Am{U H$ÀÀ`m
_mbmMr IaoXr H$aÊ`mgmR>r n¡emMm Cn`moJ hmoVmo. Va ^m§S>db hm Agm KQ>H$ Amho H$s Á`mMm Cn`moJ AmnU
CËnmXZ à{H«$`m nma nmS>Ê`mgmR>r H$aVmo. ^m§S>dbm_Ü`o gm_mÝ`V: ^m¡{VH$ ^m§S>db (Physical Capital), _mZdr
^m§S>db (Human Resource) d n¡gm ñdê$nmVrb ^m§S>dbmMmhr g_mdoe hmoVmo. VWm{n, n¡emMm Cn`moJ ^m§S>dbr
dñVyÀ`m IaoXrgmR>r H$aVm `oVmo. `mMm AW© Agm hmoVmo H$s, ^m§S>db hr CËnmXH$ ~m~ Amho Va n¡emMm Cn`moJ
Aem ^m§S>dbr dñVyMr IaoXr H$aÊ`mgmR>r hmoVmo.
(~) n¡gm ñdê$nmVrb ^m§S>db (Capital in Term of Money) : CÚmoJ OJVm_Ü`o n¡gm hm WoQ>
^m§S>db åhUyZ ^y{_H$m nma nmS>V Zgbm Var OoWo-OoWo ^m§S>dbr dñVy§Mr Amdí`H$Vm AgVo Aem gd©
àH$maÀ`m ^m§S>dbr dñVy IaoXr H$aÊ`mgmR>r n¡emMm _mÜ`_ åhUyZ Cn`moJ hmoVmo. n¡em_Ü`o A{YH$ amoIVm
12
Agë`mZo CÚmoOH$ qH$dm CËnmXH$m§À`m ^m§S>dbr JaOm§Mr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r n¡gm ñdê$nmVrb ^m§S>dbmMr
Amdí`H$Vm nS>Vo. BVa H$moUË`mhr dñVynojm n¡em_Ü`o A{YH$ amoIVm qH$dm VabVm hm JwUY_© Agë`mZo
Am{U n¡gm hm ^m§S>dbr dñVy§À`m IaoXrMo _mÜ`_ åhUyZ H$m`© H$arV Agë`mZo ì`mnH$ AWm©Zo n¡emg n¡gm
ñdê$nmVrb ^m§S>db Ago g§~moYbo OmVo. {d{dY àH$maMo ^m¡{VH$ ^m§S>db IaoXr H$aÊ`mgmR>r qH$dm _mZdr
^m§S>dbmMr IaoXr åhUOoM Ë`mÀ`m dmnamMm _mo~Xbm XoÊ`mgmR>rhr n¡emMm _mÜ`_ åhUyZ à^mdrnUo Cn`moJ
Ho$bm OmVmo. åhUyZM n¡embm ^m§S>db hr g§km dmnabr OmVo. CÚmoOH$mg H$moUË`mhr àH$maÀ`m g_ñ`m
gmoS>dÊ`mgmR>r, CËnmXZ H$m`m©Mr gwédmV H$aUo, CËnmXZ à{H«$`oMo AmYw{ZH$sH$aU H$aUo, CËnmXZmMm {dñVma
H$aUo BË`mXr H$maUmgmR>r n¡gm Cn`wŠV R>aV Agë`mZo _yi ^m§S>dbr dñVyÀ`m IaoXrgmR>rMo nyaH$ ^m§S>db
åhUyZ n¡emMr ^y{_H$m AË`§V _hÎdmMr Amho.
n¡emÀ`m nwadR>çmMo KQ>H$ (Constituents of Money Supply) :
EImÚm {d{eï> AW©ì`dñWoVrb n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ hr AË`§V _hÎdmMr ~m~ Amho. AW©ì`dñWoVrb
n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`mgmR>r H$moUH$moUË`m KQ>H$m§Mm {dMma H$aUo Amdí`H$ Amho. H$moUVo KQ>H$ {dMmamV
¿`mdoV d H$moUVo KQ>H$ {dMmamV KoD$ Z`oV `m~m~V {d{dY AW©Vkm§_Ü`o _V^oX Agbo Var gZmVZdmXr AW©Vk
d AmYw{ZH$ AW©Vkm§Mr n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMr _Vo {dMmamV KoVm EImÚm XoemÀ`m AW©ì`dñWoVrb n¡emÀ`m
nwadR>çm_Ü`o nwT>rb KQ>H$m§Mm g_mdoe AgVmo.
1) MbZmVrb ZmUr : n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o Ë`m AW©ì`dñWoV Or {d{dY qH$_VrMr ZmUr àM{bV
AgVmV Ë`m gd© ZmÊ`m§Mm g_mdoe n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o hmoVmo. H$moUË`mhr AW©ì`dñWoV {H$aH$moi ì`dhmamgmR>r
{d{dY n«H$maÀ`m ZmÊ`m§Mm dmna _moR>çm à_mUmV hmoV AgVmo. VWm{n, BboŠQ´>m°{ZH$ n¡emÀ`m dmnam_wio Am{W©H$
ì`dhmamVrb bhmZ qH$_VrÀ`m ZmÊ`m§Mm dmna KQ>V Mmbbobm Amho. na§Vw ^maVmgma»`m {dH$gZerb
AW©ì`dñWoV AOyZhr {H$aH$moi ì`dhmamV _moR>çm à_mUmV ZmÊ`m§Mm dmna hmoV Agë`mMo {XgyZ `oVo.
2) MbZmVrb ZmoQ>m : AmYw{ZH$ MbZì`dñWo_Ü`o n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o H$mJXr MbZ qH$d MbZr
ZmoQ>m§Mm àmYmÝ`mZo {dMma H$amdm bmJVmo. H$maU AmnU gÜ`m BboŠQ´>m°{ZH$ n¡emMm dmna H$arV Agbmo Var MbZr
ZmoQ>m§Mm dmna AmOhr _moR>çm n«_mUmV hmoV Amho. qH$~hþZm BboŠQ´>m°{ZH$ no_|Q> nÕVrMm AmYma åhUyZ `m MbZr
ZmoQ>m _hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>V AmhoV. Ë`m_wio n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o MbZr ZmoQ>m§Mm g_mdoe H$aUo Amdí`H$
AgVo.
3) _mJUr R>odr (Demand Deposits) : ~±qH$J g§ñWm_Ü`o R>odboë`m _mJUr R>odr_Ü`o amoIVm hm JwUY_©
Agë`mZo XoemVrb ì`ŠVr, g§ñWm d g§KQ>Zm§Zr ~±Ho$_Ü`o R>odbë`m _mJUr R>odtMmhr g_mdoe n¡emÀ`m nwadR>çmV
Ho$bm OmVmo. _mJUr R>odr_Yrb n¡gm J«mhH$m§Zm Amnë`m Amdí`H$VoZwgma dmnaVm `oV Agë`mZo Aem R>odtMm
g_mdoe n¡emÀ`m nwadR>çmV Ho$bm OmVmo. gm_mÝ`V: R>odrÀ`m ñdê$nmV R>odbobm n¡gm hm àË`j ì`ŠVrÀ`m hmVmV
13
Agbm Var Ë`m_Ü`o amoIVm åhUOoM amoIr IaoXr eŠVrV namd{V©V hmoÊ`mMm JwUY_© A{YH$ Agë`mZo Aem R>odr
n¡emÀ`m nwadR>çmMmM ^mJ AgVmV.
4) _wXV R>odr (Time Deposits) : {d{dY ì`ŠVr d g§ñWm§Zr ~±H$m§_Ü`o R>odboë`m _mJUr R>odr~amo~aM
_wXV R>odtMmhr g_mdoe n¡emÀ`m nwadR>çmV H$amdm Aer {e\$mag AmYw{ZH$ AW©Vkm§Zr Ho$bobr Amho. H$maU
_mJUr R>odr~amo~aM _wXV R>odr_Ü`ohr amoIVm hm JwUY_© AgVmo. _wXV R>odr øm {d{eï> _wXVrgmR>r ~±Ho$V R>odboë`m
Agë`m Var _wXVrnydu Aem R>odtMo amoI n¡emV ê$nm§Va H$aVm `oVo qH$dm _wXV R>odr nmdVrÀ`m VmaUmda H$O© KoD$Z
Ë`mMo amoI n¡emV ê$nm§Va H$aVm `oVo. Ë`m_wio _wXV R>odtMmhr g_mdoe n¡emÀ`m nwadR>çmV Ho$bm Omdm, Ago _V
AmYw{ZH$ AW©Vkm§Zr _m§S>bobo Amho.
5) H$O©amoIo d ~§YnÌo (Debentures & Bonds) : emgZ d ImOJr g§ñWm§Zr/ H§$nÝ`m§Zr {dH$boë`m
H$O©amo»`m_Ü`o VgoM {d{dY àH$maÀ`m ~§YnÌm_Ü`ohr ì`ŠVr d g§ñWm _wÐmg§M`/ YZg§M` H$arV AgVmV.
Aem H$O©amo»`m_Ü`o VgoM ~§YnÌm_Ü`o amoIVoV namdVuV hmoÊ`mMm JwUY_© AgVmo. åhUOoM Ë`m_Ü`o IaoXreŠVr
YmaU Ho$br OmVo d {VMo amoI IaoXreŠVrV ê$nm§Va H$aVm `oUo eŠ` AgVo. Ë`m_wio Ago H$O©amoIo d ~§YnÌm§Mm
g_mdoe n¡emÀ`m nwadR>çmV H$aVm `oVmo.
6) ì`mnmar hþ§S>çm d H$mofmJma hþ§S>çm (Bill of Exchange and Treasury Bills) : {d{dY àH$maÀ`m
ì`mnmar ì`dhmamVyZ {Z_m©U Pmboë`m ì`mnmar hþ§S>çm VgoM XoemVrb emgZmZo/_Ü`dVr© ~±Ho$Zo {dH$boë`m H$mofmJma
hþ§S>çmXoIrb XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o g_m{dð> AgVmV. H$maU Aem hþ§S>çm§À`m VmaUmda H$Om©À`m gw{dYm
CnbãY AgVmV. VgoM _wXVrnydr© hþ§S>çm dQ>dyZ XoÊ`mMr gw{dYm ~±H$m d {dÎmr` g§ñWmH$Sy>Z CnbãY AgVo H$s
Á`m_wio H$mofmJma hþ§S>çm qH$dm ì`mnmar hþ§S>çm_Yrb IaoXreŠVrMo amoIVoV ê$nm§Va H$aVm `oUo eŠ` AgVo. VgoM
{d{dY àH$maÀ`m Am{W©H$ ì`dhmam_Ü`o `m hþ§S>çm _mÜ`_ åhUyZ dmnaë`m OmV AgVmV. Ë`m_wio Ë`m§Mm g_mdoe
n¡emÀ`m nwadR>çmV Ho$bm Omdm, Ago _V a¡S>pŠb\$ g{_VrZo ì`ŠV Ho$bobo Amho.
7) eoAg© d ~MV à_mUnÌo (Shares & Saving Certificates) : AZoH$ ì`ŠVr qH$dm g§ñWm eoAg©
d ~MV à_mUnÌm_Ü`o YZg§M` (IaoXreŠVrMm g§M`) H$arV AgVmV d JaOoZwgma Ë`mMo amoIVoV ê$nm§Va H$aV
AgVmV. eoAg© d ~MV à_mUnÌmMr ^m§S>db~mOmamV {dH«$s d nwZ{d©H«$s H$ê$Z Ë`m§Mo amoI n¡emV ê$nm§Va H$aVm
`oVo d IaoXreŠVr àmá H$ê$Z KoVm `oVo Ë`m_wio Aem eoAg©Mm d {d{dY n«H$maÀ`m ~MV à_mUnÌm§Mm g_mdoe
n¡emÀ`m nwadR>çmV H$aUo Amdí`H$ R>aVo.
8) nmoï>mVrb R>odr (Postal Saving Devposts) : ~±qH$J g§ñWm~amo~aM gd©gm_mÝ` ì`ŠVr Amnë`m
R>odr nmoîQ> Am°{\$g ~MV ~±Ho$Vhr R>odV AgVmV. ~±H$m§À`m VwbZoV nmoï>mVrb ~MV R>odtMo à_mU H$_r Agbo Var
AZoH$ bmoH$ nmoï>m_Ü`o ~MV R>odr R>odV AgVmV H$s Á`m_Ü`o amoIVm hm JwUY_© AgVmo. Ë`m_wio n¡emÀ`m nwadR>çmMo
_mnZ H$aÊ`mgmR>r nmoï>mVrb R>odrhr {dMmamV KoUo Amdí`H$ Amho, Ago _V Jwb} d em° `m§Zr ì`ŠV Ho$bo Amho.
^maVm~amo~a BVa AZoH$ Xoem_Ü`o n¡emÀ`m nwadR>çmV nmoîQ>mVrb R>odtMm g_mdoe Ho$bm OmVmo.
14
9) BVa MbZj_ XñVEodO d gmYZo : n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o darb {d{dY KQ>H$m§~amo~aM YZmXoe
(Cheque), YZmH$f© (Demand Draft) VgoM H«o$S>rQ> H$mS>© d S>o{~Q> H$mS>© `m gmYZm§Mmhr g_mdoe n¡emÀ`m
nwaR>çmV H$aUo Amdí`H$ R>aVo. H$maU `m gmYZm§Mm Cn`moJ AmnU ì`dhmam_Ü`o n¡emgmaIm H$aV AgVmo.
YZmXoe d YZmH$Om©~amo~aM AmnU H«o$S>rQ> H$mS>© Am{U S>o~rQ> H$mS>© (ATM H$mS>©) Mm dmna {d{dY àH$maÀ`m
dñVy§Mr IaoXr H$aÊ`mgmR>r, XoUr XoÊ`mgmR>r d IaoXr eŠVr ~miJÊ`mgmR>r H$aV AgVmo. Ë`mà_mUo n¡emÀ`m
nwadR>çm_Ü`o `mhr KQ>H$m§Mm {dMma H$aUo Amdí`H$ R>aVo.
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMm dV©ZdmXr Ñ{ï>H$moZ
(Behavioural Approach to the Money Supply)
:
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~V d Ë`mÀ`m {ZYm©aUm~m~V {d{dY Vkm§Zr {d{dY _Vàdmh _m§S>bobo {XgyZ `oVmV.
àñVwV àH$aUmVrb n{hë`m {d^mJmV AmnU n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`m~m~VÀ`m {d{dY g§H$ënZm Am{U
Ñ{ï>H$moZ {dMmamV KoVbobo AmhoV. AmVm AmnU n¡emÀ`m nwadR>çmMo {ZYm©aU H$aÊ`m~m~VMo dV©ZdmXr à{V_mZ
Am{U BVa Ñ{ï>H$moZ Aä`mgUma AmhmoV. gZ 1960 n`ªV EImÚm AW©ì`dñWoVrb n¡emMm nwadR>m {H$Vr H$amdm
`mMo {ZYm©aU Ë`m XoemVrb MbZm{YH$mar gÎmm (Moneteroy Authority) R>adV hmoVr. na§Vw 1960 Z§Va n¡emMm
nwadR>m hm MbZì`dñWoMm _hÎdmMm KQ>H$ åhUyZ Ë`mH$S>o nm{hbo OmD$ bmJbo d Ë`m g§X^m©Zo n¡emÀ`m
nwadR>çm~m~VMm Vmio~§Xm§Mm Ñ{ï>H$moZ (Balance Sheet Approach), n¡gm JwUH$ Ñ{ï>H$moZ (Money Multiplier Approach) d dV©ZdmXr Ñ{ï>H$moZ (Behavioural Approach) ho Ñ{ï>H$moZ g_moa Ambobo {XgyZ `oVmV.
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMm dV©ZdmXr Ñ{ï>H$moZ hm BVa Ñ{ï>H$moZmnojm AË`§V doJim {dMma AgyZ EImÚm
{d{eð> AW©ì`dñWoVrb n¡emMm nwadR>m H$moU-H$moUË`m Am{W©H$ Mbm§Zr à^m{dV Pmbobm AgVmo, Am{W©H$
Mbm_Yrb ~Xb d n¡emÀ`m nwadR>çmVrb ~Xb `m_Ü`o H$moUVm g§~§Y AgVmo `mMo {ddoMZ `m Ñ{ï>H$moZm_Ü`o
{XgyZ `oVo. AW©Vk Mmb©g² JwS>hQ>© (Charls Goodhart) `mÀ`m _VmZwgma XoemVrb n¡emMm nwadR>m R>adÊ`mgmR>r
nwT>rb Mma >KQ>H$mMo dV©Z g_OyZ KoUo Amdí`H$ AgVo.
1) gmd©O{ZH$ joÌmVrb VyQ> (Public Sector Defielt) : gmd©O{ZH$ joÌmVrb IM©-CËnÞmMr pñWVr
nmhmVm Ooìhm gaH$maÀ`m CËnÞmnojm gaH$maÀ`m IMm©_Ü`o _moR>çm à_mUmV dmT> H$amdr bmJV AgVo åhUOoM
{dÎmr` VyQ> dmT>V Mmbbobr AgVo Voìhm Ë`mMm AW© Agm ¿`mdm bmJVmo H$s, Ë`m àXoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV
dmT> H$aÊ`mMr Amdí`H$Vm AgVo.
PSD = OMO + NMD - MAT + ECF + xH
PSD =
gmd©O{ZH$ joÌmVrb VyQ>
OMO = Iwë`m
~mOmamVrb amo»`mMr {dH«$s
NMD = gaH$mar
{dZm{dH«$s`mo½` H$O}
15
_wXVnyVu Pmboë`m H$Om©Mr naV\o$S>
ECF = ~mø MbZ àdmh (External Currency Flow)
xH = amIrd n¡emVrb ~Xb.
MAT =
2) Iwë`m ~mOmamVrb amo»`m§Mr {dH«$s (OMO) : Iwë`m ~mOmamVrb amo»`m§Mr {dH«$s _moR>çm à_mUmV
dmT>V OmVo Voìhm Ë`m XoemVrb MbZnwadR>çmV dmT> H$aÊ`mMr JaO {Z_m©U hmoV.o H$maU emgZmÀ`m A§XmOnÌH$mVrb
dmT>Vr VyQ> Am{U IM©`mo½` {ZYrMr H$_VaVm hr XoemVrb MbZnwadR>çmV dmT> KS>dyZ AmUÊ`mMo g§Ho$V XoV
AgVo. Ë`m_wio Ooìhm XoemVrb emgZ _moR>çm à_mUmV Iwë`m ~mOmamV amo»`m§Mr {dH«$s H$ê$Z n¡gm O_dVo Voìhm
XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV KQ> hmoV Agbr Var Ë`m_YyZ ^{dî`mV n¡emMm nwadR>m dmT>V AgVmo.
3) Xoer d {dXoer _mb_Îmo_Yrb bd{MH$Vm : XoemVrb OZVo_Ü`o {dXoer _mb_Îmm d Xoer
_mb_Îmm `m~ÔbMr n`m©`Vm bd{MH$Vm (Elasticity of substitution between Foreign and Domastic
Assets) {H$Vr Amho Ë`mdahr n¡emMm nwadR>m Adb§~yZ AgVmo. Ooìhm EImÚm XoemVrb bmoH$ naXoemVrb
_mb_Îmm A{YH$ ng§V H$ê$ bmJVmV Am{U Xoer _mb_ÎmoMm Ë`mJ H$aV AgVmV Voìhm n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o
dmT>rMo g§Ho$V àmá hmoVmV Va Ooìhm XoemVrb bmoH$ naXoer _mb_ÎmoEodOr Xoer _mb_Îmm A{YH$ ng§V
H$aVmV Voìhm n¡emÀ`m nwadR>çmV \$ma _moR>r dmT> hmoÊ`mMo g§Ho$V ZgVmV. H$maU hr _mb_Îmm AVab ñdê$nmV
YmaU Ho$bobr AgVo.
4) ~±H$ H$Om©~m~V ì`mOXamMr bd{MH$Vm : n¡emÀ`m nwaR>çmVrb ~Xb ho àm_w»`mZo Ë`m XoemVrb
~±qH$J g§ñWm§Mr H$O} d ì`mOXamVrb ~Xb `m_Yrb bd{MH$Voda (Interest Elasticity of Demand for
Bank Credit) Adb§~yZ AgVmV. Ooìhm ì`mOXamVrb ~Xbm_wio ~±H$m§Mo H$O©ì`dhma A{YH$ à^m{dV hmoVmV
Voìhm n¡emÀ`m nwadR>çmV Iyn _moR>o ~Xb hmoVmV. åhUOoM nVn¡emÀ`m à_mUmV Iyn _moR>o ~Xb hmoV AgVmV.
ì`mOXa KQ>bm AgVmZm nVnwadR>çmV _moR>r dmT> hmoV Agë`mg XoemVrb n¡emMm nwadR>m _moR>çm à_mUmV dmT>Vmo.
Va `mCbQ> Vmo H$_r hmoVmo.
5) AW©ì`dñWoVrb CËnÞnmVirVrb ~Xb d n¡emMm nwadR>m : AW©ì`dñWoVrb CËnÞnmVirMo
dV©Z d n¡emMm nwadR>m `m_Ü`o _hÎdnyU© g§~§Y Amho. AW©Vk Oo. Oo. nmobmH$ d {dë`_ ìhmB©Q> `m§À`m _VmZwgma
XoemVrb CËnÞnmVir åhUOo dñVy d godm§À`m ñdê$nmVrb dmñV{dH$ CËnÞmV (Real Income) dmT> hmoV AgVmZm
XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoVo. Va `mCbQ> dmñV{dH$ CËnÞnmVir H$_r hmoV AgVmZm n¡emÀ`m nwadR>çmV
KQ> hmoV AgVo. CËnÞnmVir dmT>ë`m_wio bmoH$m§Mr IaoXreŠVr ~miJÊ`mMr BÀN>m dmT>V OmVo d Ë`m_YyZ H$m`Xoera
MbZ VgoM MbZgÑí` gmYZm§À`m ñdê$nmV AW©ì`dñWoVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> KSy>Z `oV.o
n¡emÀ`m _mJUrda AmYm[aV n¡emMm nwadR>m (Demand Determined Supply of Money) :
XoemVrb n¡emMm nwadR>m hm AZoH$ KQ>H$m§Zr à^m{dV hmoVmo. VWm{n, n¡emMm nwadR>m hm n¡emÀ`m _JUrZoM
à^m{dV hmoVmo. `mMmhr Aä`mg H$aUo _hÎdmMo R>aVo. H$maU n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMm Aä`mg H$aVmZm AmnU
16
Zoh_r n¡emÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ Aä`mgVmo. na§Vw AmnU WoQ> n¡emÀ`m nwadR>çmda à^md nmS>Umè`m
KQ>H$m_Yrb n¡emMr _mJUr hm KQ>H$ Xwb©{jV H$aVmo åhUyZ àñVwV gXamV AmnU _mJUrào[aV n¡emMm nwadR>m `m
g§H$ënZoMm {dMma H$aUma AmhmoV.
_mJUrào[aV n¡emMm nwadR>m åhUOo EImÚm XoemVrb ì`ŠVr d g§ñWm§Zm {d{dY àH$maÀ`m Am{W©H$ ì`dhmam§Mr
nwV©Vm H$aÊ`mgmR>r n¡emMr Or JaO AgVo Ë`mdê$Z n¡emMr _mJUr {ZYm©[aV hmoVo. gm_mÝ`V: n¡emMr _mJUr hr
ì`dhma hoVy (Transaction Motive), XjVm hoVy (Prequationary Motive) d n[aH$ënZ hoVy (Speculation
Motive) `m H$maUm§Zr {Z_m©U hmoVo. `m _mJUrgmR>r {Z_m©U hmoUmè`m EHy$U n¡emÀ`m _mJUrMm {dMma H$ê$Z
XoemVrb _Ü`dVu ~±H$ n¡emÀ`m nwadR>çmV {H$Vr n«_mUmV dmT> H$aUo Ano{jV Amho `mMm {ZU©` KoD$Z XoemVrb
MbZnwadR>çmV dmT> H$aVo. åhUOoM XoemVrb MbZmMr/n¡emMr _mJUr d n¡emMm nwadR>m `m_Ü`o ào[aV ñdê$nmMm
g§~§Y AgVmo.
XoemVrb emgZmÀ`m A§XmOnÌH$m_Ü`o Ooìhm emgZmMo CËnÞ H$_r Am{U gmd©O{ZdH$ IM© OmñV Aer
n[a{ñWVr AgVo Voìhm emgZ VwQ>rMm AW©^aUm H$aVo. VwQ>rMm AW©^aUm åhUOo emgZmZo EH$ àH$mao Ho$bobr
n¡emMr _mJUr AgVo H$s Or XoemVrb CnbãY MbZnwadR>çmnojm A{YH$Mr _mJUr AgVo d Ë`mMr nyV©Vm
H$aÊ`mgmR>r XoemVrb _Ü`dVu ~±H$ ZdrZ MbZ N>mnyZ Ë`mMr nyV©Vm H$arV AgVo, H$s Á`mà_mUo Ë`m {d{eï>
XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> KSy>Z `oVo.
XoemÀ`m {Z`m©V ì`mnmamV dmT> Pmbr AgVm naXoemVrb CËnÞmMm A§Và©dmh Amnë`m XoemÀ`m AW©ì`dñWoV
àdm{hV hmoVmo, H$s Á`m_wio naXoemVrb CËnÞ Amnë`m XoemV `oVo. Aem doir naH$s` ómoVmnmgyZÀ`m CËnÞmMo
ê$nm§Va Xoer MbZmVrb amoI CËnÞmV H$ê$Z KoÊ`mgmR>r Xoer MbZmMr _mJUr dmT>V OmVo d Ë`m dmT>Ë`m _mJUrMr
nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> H$amdr bmJVo d n¡emMm nwadR>m dmT>Vmo.
AW©ì`dñWoVrb CËnÞnmVirV dmT> hmoV AgVmZm Ë`m XoemVrb OZVoÀ`m amoIVogmR>rÀ`m n¡emÀ`m _mJUrV
dmT> hmoD$ bmJVo. H$maU gm_mÝ`V: XoemÀ`m amï´>r` CËnÞmn¡H$s {H$_mZ 25% n¡emMm nwadR>m Agmdm Aer
Anojm AgVo d Ë`mMr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$g Amnë`m XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT>
H$amdr bmJVo. n[aUm_r Ë`m {d{eï> XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoVo.
n¡emÀ`m nwadR>çmMo {ZYm©aH$
(Determinants of Money Supply)
:
àñVwV KQ>H$m_Ü`o AmnU n¡emÀ`m nwadR>çmMo KQ>H$ (Consituants of Money Supply) d n¡emÀ`m
nwadR>çmMo {ZYm©aH$ (Determinants of Money Supply) `m XmoÝhr ~m~tMm Aä`mg H$aUma Agë`mZo
AÜ``Zm{WªZr hr ~m~ bjmV KoUo Amdí`H$ Amho H$s n¡emÀ`m nwadR>çmMo KQ>H$ Am{U n¡emÀ`m nwadR>çmMo
{ZYm©aH$ KQ>H$ `m_Ü`o \$aH$ Amho. `m KQ>H$mVrb àñVwV gXam_Ü`o AmnU EImÚm XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmda
n[aUm_ H$aUmao åhUOo n¡emMm nwadR>m {ZYm©[aV H$aUmao KQ>H$ Aä`mgUma AmhmoV. àË`oH$ AW©ì`dñWoVrb
n¡emÀ`m nwadRçmMr à{H«$`m Aä`mgVm n¡emÀ`m nwadR>çmMo {ZYm©aH$ nwT>rbà_mUo gm§JVm `oVmV.
17
1) CƒeŠVr n¡gm (High Powered Money) : ~±qH$J joÌmVrb nV{Z{_©Vr H$m`m©gmR>r AmYma^yV
R>aUmam CƒeŠVr n¡gm Ë`m-Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV ~Xb KS>dyZ AmUÊ`m_Ü`o _hÎdmMr ^y{_H$m nma
nmS>Vmo. Cƒ eŠVr n¡em_Ü`o nV{Z{_©Vr H$m`m©g MmbZm XoÊ`mMr j_Vm AgVo. Ë`m_wio XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV
_moR>r dmT> KSy>Z `oVo. åhUyZ {d{eï> AW©ì`dñWoVrb n¡emÀ`m nwadR>çmMm {ZYm©aH$ åhUyZ CƒeŠVr n¡emMm
{dMma H$amdm bmJVmo.
2) emgH$s` A§XmOnÌH$mMo ñdê$n (Nature of Govt. Budget) : emgH$s` A§XmOnÌH$m_Ü`o
àm_w»`mZo VrZ àH$ma AgVmV. g§VwbrV A§XmOnÌH$, A{YŠ`mMo A§XmOnÌH$ d VwQ>rMo A§XmOnÌH$. Ooìhm
emgZ A{YŠ`mMo A§XmOnÌH$ _m§S>Vo Voìhm gaH$ma H$a d H$aoVa _mJm©Zo O_dbobm gJim n¡gm IM© H$aVo.
Ë`m_wio AW©ì`dñWoVrb n¡emMm nwadR>m KQ>Vmo Va `mCbQ> VwQ>rMo A§XmOnÌH$ _m§S>ë`mg ZdrZ MbZ N>nmB© qH$dm
naH$s` H$Om©_wio XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoVo.
3) ~±H$ XamV ~Xb (Changes in Banks Rate) : _Ü`dVu ~±H$ Á`m XamZo ~±H$m§H$S>rb hþ§S>çmMr
nyZd©Q>dUyH$ H$ê$Z XoVo qH$dm ~±H$mZm Á`m XamZo H$O©nwadR>m H$aVo Ë`m Xamg ~±H$ Xa Ago åhUVmV. _Ü`dVu ~±Ho$Zo
~±H$XamV dmT> Ho$br AgVm H$Om©darb ì`mOXamV dmT> hmoD$Z ~±H$m§Mr nV{Z{_©Vr KQ>Vo d n¡emMm nwadR>m H$_r
hmoVmo. Va `mCbQ> ~±H$m§Mr H$O} ñdñV hmoD$Z dmT>rd nV{Z{_©VrÛmao n¡emMm nwadR>m dmT>V OmVmo.
~±H$XamV dmT>
H$O} _hmJ
nV{Z{_©Vr H$_r
n¡emÀ`m nwadR>çmV KQ>
~±H$XamV KQ>>
H$O} ñdñV
nV{Z{_©Vr dmT>
n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT>>
4) amoI amIrd {ZYr (CRR) d d¡Ym{ZH$ amoIVm {ZYrMo à_mU : _Ü`dVu ~±Ho$Zo XoemVrb ~±qH$J
g§ñWm§Zm R>adyZ {Xboë`m amoI amIrd {ZYrMm (CRR) Xa d d¡Ym{ZH$ amoIVm {ZYrMm Xa (SLR) `mdahr XoemVrb
n¡emMm nwadR>m Adb§~yZ AgVmo. CRR d SLR _Ü`o dmT> Ho$br AgVm ~±H$m§Zm H$O} XoÊ`mgmR>r {e„H$ amhUmam
n¡gm H$_r hmoVmo d Ë`mMr nV{Z{_©Vrhr H$_r hmoVo Am{U Ë`m XoemVrb n¡emMm nwadR>m KQ>Vmo. Va `mCbQ> CRR d
SLR _Ü`o KQ> Ho$br AgVm nV{Z{_©VrV dmT> hmoD$Z n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoVo.
5) OZVoMr amoIVm àd¥Îmr (Liquidity Preferace) : XoemVrb OZVoZo Amnë`m CËnÞmMm A{YH$ ^mJ
~±H$ R>odrÀ`m ñdê$nmV YmaU Ho$ë`mg åhUOoM H$_r amoIVm àd¥Îmr Agë`mg ~±H$mH$S>o R>odrÀ`m _mÜ`_mVyZ
AmYma n¡gm dmT>Vmo d Ë`m§À`m nV{Z{_©VrV dmT> hmoD$Z XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoVo. VWm{n, OZVoZo
Amnë`m CËnÞmMm A{YH$ ^mJ amoI n¡emÀ`m ñdê$nmV YmaU Ho$ë`mg ~±H$m§Zm R>odrÀ`m ñdê$nmV A{YH$ n¡gm
{_iV Zmhr d n[aUm_r Ë`mMr nV{Z{_©Vrhr H$_r amhVo Am{U Ë`m_wio XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoD$
eH$V Zmhr.
6) Iwë`m ~mOmamVrb amo»`m§Mr {dH«$s (Open Market Operation) : XoemVrb emgZmZo Xoem§VJ©V
òmoVm§nmgyZ gmd©O{ZH$ H$O© C^maÊ`mgmR>r _Ü`dVu ~±Ho$Ûmao _moR>çm à_mUmV gmd©O{ZH$ amo»`mMr {dH«$s Ho$ë`mg
18
XoemVrb OZVoH$S>rb n¡gm emgZmH$S>o OmVmo d MbZmVrb n¡gm KQ>Vmo. VWm{n, OwÝ`m gmd©O{ZH$ H$Om©Mr naV\o$S>
Ho$ë`mg ì`mO d _wÔbmghrV a¸$_ {_iV Agë`mZo MbZmVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> hmoVo.
7) n¡emMm ^«_UdoJ (Velocity of Money) : n¡emÀ`m nwadR>çmV gdm©V _hÎdmMm {ZYm©aH$ KQ>H$
åhUyZ n¡emÀ`m ^«_UdoJmMm {dMma H$aUo Amdí`H$ R>aVo. H$maU Ooìhm ^«_UdoJm_Ü`o dmT> hmoVo Voìhm Ë`mMm
n[aUm_ åhUyZ n¡emÀ`m àdmhm (Flow of Money Supply) _Ü`o dmT> hmoVo. `mCbQ> Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m
^«_UdoJmV KQ> Pmë`mg Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV KQ> hmoVo.
n¡emÀ`m nwadR>çmÀ`m _mnZm~m~VÀ`m {d{dY g§H$ënZm
(Verious Concepts of Measuring Money Supply)
:
n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`mgmR>r {d{dY Xoem_Ü`o doJdoJù`m nÕVtMm Adb§~ Ho$bm OmV Agë`mMo
{XgyZ `oVo. VWm{n, gd© XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV g_m{dï> AgUmè`m KQ>H$m§Mm {dMma Ho$ë`mg Ë`m_Yrb
KQ>H$ gm_mÝ`V: EH$M {XgyZ `oVmV. na§Vw àË`oH$ XoemV n¡emÀ`m nwadR>çm~m~V Ho$boë`m g§H$ënZm§À`m ì`m»`m
_mÌ doJdoJù`m {XgyZ `oVmV. ^maVmVrb n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`mgmR>r nwT>rb {d{dY g§H$ënZm dmnaë`m
OmVmV. gZ 1965 nmgyZ ^maVmVrb n¡emÀ`m _mnZmgmR>r Ho$di M1 MmM dmna Ho$bm OmV hmoVm. na§Vw gZ
1977 _Yrb n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VÀ`m H$m`©JQ>mZo (Working Group on Money Supply - WGMS)
Ho$boë`m {e\$maerZwgma M1, M2, M3 d M4 `m g§H$ënZm§Mm dmna gwê$ H$aÊ`mV Ambm. Va nwT>o OwZ 1998
_Ü`o dm`. ìhr. aoÈ>r `m§À`m AÜ`jVoImbr Zo_boë`m Working Group on Money Supply : Analatics and
Methodology of Compilation Zo n¡emÀ`m _mnZmgmR>r VabVoÀ`m (Liquidity) AmYmamda L1, L2, d L3 ho
ZdrZ _mnX§S> gwMdbo.
(A) amIrd n¡gm (Reserve Money - MO) : amIrd n¡gm åhUOo EImÚm {d{eï> XoemÀ`m
AW©ì`dñWoVrb OZVoH$S>o MbZmV AgUmam n¡gm, ~±qH$J g§ñWm§Zr _Ü`dVu ~±Ho$ (RBI) _Ü`o R>odboë`m R>odr d
_Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr hmoV. `m_Yrb BVa R>odr (other Deposits with RBI) åhUOo Amnë`m XoemVrb
_Ü`dVu ~±Ho$V XoemVrb BVa {dÎmr` g§ñWm, àmW{_H$ {dVaH$ (Primary Dealers), emgH$s` g§ñWm `m§Zr
R>odboë`m R>odr VgoM XoemVrb gaH$maÀ`m _Ü`dVu ~±Ho$Vrb ImË`mV AgUmè`m {e„H$ R>odr d Am§Vaamï´>r`
{dÎmr` g§ñWm§À`m Amnë`m XoemÀ`m _Ü`dVu ~±Ho$V Agboë`m R>odtMm g_mdoe hmoVmo.
amIrd n¡gm (MO) = MbZmVrb n¡gm + XoemVrb ~±qH$J g§ñWm§Zr _Ü`dVu ~±Ho$V R>odboë`m R>odr
+ _Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr.
(~) g§Hw${MV n¡gm (Narrow Money - M1) : ^maVmVrb M1 hm g§Hw${MV n¡gm åhUyZ AmoiIbm
OmVmo Á`m_Ü`o XoemVrb MbZmV AgUmam n¡gm, {d{dY ~±qH$J g§ñWmH$S>rb _mJUr R>odr d _Ü`dVu ~±Ho$Vrb
BVa R>odtMm g_mdoe hmoVmo. `oWo _Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr_Ü`o XoemVrb BVa {dÎmr` g§ñWm d emgH$s` g§ñWm§Zr
19
_Ü`dVu ~±Ho$V R>odboë`m R>odtMmM g_mdoe hmoVmo. `m_Ü`o Am§Vaamï´>r` g§ñWm§Zr R>odboë`m R>odtMm {dMma Ho$bm
OmV Zmhr H$maU Ë`m R>odr Ho$di amIdr n¡emVM {dMmamV KoVë`m OmVmV.
g§Hw${MV n¡gm (M1) = OZVoH$S>rb MbUr ZmoQ>m d ZmUr + XoemVrb ~±H$m§_Yrb _mJUr R>odr
+ _Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr.
(H$) M2 : ^maVmVrb M2 `m n¡em_Ü`o M1 _Ü`o g_m{dï> AgUmè`m BVa KQ>H$m§~amo~aM nmoï>
Am°{\$g_Yrb ~MV R>odtMmhr g_mdoe Ho$bm OmVmo. H$maU nmoï>mVrb ~MV R>odr_Ü`ohr amoIVm qH$dm VabVm hm
JwUY_© Agë`mZo n¡emÀ`m nwadR>çm_Ü`o nmoï> Am°{\$g ~MV ~±Ho$Vrb R>odrhr {dMmamV KoVë`m OmVmV.
M2
=
M1
+ nmoï>mVrb ~MV ~±Ho$V R>odboë`m gd© R>odr.
$(S>) ì`mnH$ n¡gm (Broad Money - M3) : ^maVmVrb M3 hm ì`mnH$ n¡gm åhUyZ AmoiIbm OmVmo.
`m_Ü`o M1 _Ü`o g_m{dï> AgUmè`m KQ>H$m§~amo~aM XoemVrb {d{dY ì`ŠVr d g§ñWm§Zr ~±qH$J g§ñWm_Ü`o R>do boë`m
_wXV R>odtMmhr g_mdoe Ho$bm OmVmo. na§Vw `m_YyZ A§Va-~±H$ _wXV R>odr (Inter Bank Time Deposits) dJië`m
OmVmV. Ho$di J¡a~±qH$J d J¡a{dÎmr` g§ñWm§À`mM _wXV R>odtMm {dMma Ho$bm OmVmo.
M3
(ì`mnH$ n¡gm) =
M1
+ XoemVrb ~±qH$J g§ñWm_Ü`o R>odboë`m _wXV R>odr.
(B) A{Vì`mnH$ n¡gm (Extra Broad Money - M4) : M4 _Ü`o M3 n¡emV g_m{dï> AgUmè`m gd©
KQ>H$m§~amo~aM nmoï> Am°{\$g ~MV ~±Ho$Vrb gd© R>odtMm g_mdoe Ho$bm OmVmo. Ë`m_wio `m n¡embm A{Vì`mnH$
n¡gm Broadest Money Agohr åhQ>bo OmV hmoVo. VWm{n, gÜ`m hr g§H$ënZm àË`j dmnamV Zmhr.
^maVmVrb n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`m~m~VÀ`m ZdrZ g§H$ënZm - OyZ 1998 :
gZ 1998 _Yrb lr. dm`. ìhr. aoÈ>r `m§À`m H$m`©JQ>mZo Ho$boë`m {e\$maerZwgma ^maVmVrb n¡emÀ`m
nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`mgmR>r ZdrZ g§H$ënZm dmnaë`m OmV AmhoV. Ë`m_Ü`o Mo d M1 `m g§H$ënZm nyduà_mUoM
R>odboë`m AgyZ M4 hr g§H$ënZm aÔ Ho$bobr Amho. Va M2 EodOr NM2 d M3 EodOr NM3 (New Monetary
Aqreegates 2 d 3) `m g§H$ënZm AmUboë`m AmhoV. Va `m_Ü`o amoIVoÀ`mhr L1, L2 d L3 g§H$ënZm AmUboë`m
AmhoV.
A)
Mo
= MbZmVrb n¡gm + XoemVrb ~±H$m§Zr _Ü`dVu ~±Ho$V R>odboë`m R>odr
+ _Ü`dVu ~±Ho$Vrb R>Va R>odr
~)
NM1
- (åhUOoM nyduMr M1)
= OZVoH$S>rb MbZr ZmoQ>m d ZmUr + XoemVrb ~±H$m_Yrb _mJUr R>odr
+ _Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr
20
H$)
NM2 = NM1
+ ~±H$m_Yrb EH$ dfm©n`ªV _wXVrÀ`m gd© _wXV R>odr
S>)
NM3
=
NM2
B)
L1
=
NM3
\$)
L2
=
+ _wXVr H$O} XoUmè`m {dÎmr` g§ñWm d nwZAW©nwadR>m g§ñWm§H$S>rb _wXV R>odr
+ {dÎmr` g§ñWm§Mr _wXVr H$O} + {dÎmr` g§ñWm§Zr {dH$bobr _wXV R>od à_mUnÌo
J)
L3
=
L2
+ ~±H$m_Yrb _wXV R>odr + BVa {dÎmr` g§ñWmZr {Xbobr _mJUrXo`
H$O} d _wXVr H$O}
+ amï´>r` ~MV à_mUnÌo dJiVm nmoï> Am°{\$g ~±Ho$Vrb gd© R>odr
L1
+ {~Ja ~±qH$J {dÎmr` g§ñWmH$S>rb (NBFC) OZVoZo R>odboë`m R>odr
^maVmV ^maVr` [aPìh© ~±H$ Mo n¡gm àË`oH$ AmR>dS>çmg à{gÕ H$aVo d Ë`mMr gm§p»`H$s` _m{hVr
XoV AgVo Va M1, M2 d M3 hm àË`oH$ XmoZ AmR>dS>çm§Zr à{gÕ Ho$bm OmVmo. VWm{n, L1 d L2 Mr
gm§p»`H$s` _m{hVr àË`oH$ _{hÝ`mVyZ EH$Xm Va L3 Mr gm§p»`H$s` _m{hVr VrZ _{hÝ`mVyZ EH$Xm à{gÕ
H$aV AgVo.
OJmVrb H$mhr _hÎdmÀ`m XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmÀ`m _mnZ nÕVr A) `wamo{nZ` Am{W©H$ _wÐm `w{Z`Z (EEMU)
M1
= MbZmVrb n¡gm + ObX n¡emV ê$nm§V[aV hmoUmè`m R>odr d n¡gm{da{hV Xo`H$ nÕVr
M2
=
M1 +
M3
=
M2 +
Aën_wXVr ~MV R>odr + Aën_wXVr _wXV R>odr
_Zr _mH}$Q> å`wÀ`wAb \§$S>mMo `w{ZQ>g² + nwZI©aoXr H$ama (RP)
+ XmoZ df} _wXVr n`ªVMr H$O© gmYZo (Debt Instruments)
~) `wZm`Q>oS> ñQ>oQ>g² (US)
M1
=
US gaH$maÀ`m
Q´>oPar~mhoarb MbZ H$s Oo ì`dhmamV Amho + ~±Ho$Vrb _mJUr R>odr
+ BVa VmËH$mi H$mT>Vm `oUmè`m R>odr + {~Ja ~±H$s¨J g§ñWm§Zr H$mT>bobo àdmgr MoH$
M2
=
M1 +
M3
= _mM© 2006 nmgyZ aÔ H$aÊ`mV Ambobo Amho.
ZmUo~mOmamVrb ~MV R>odr + 1,00,000 S>m°bg©nojm H$_r aH$_oÀ`m _wXV R>odr
+ {H$aH$moi _Zr _mH}$Q> å`wwÀ`wAb \§$S>mVrb a¸$_
H$) Zm°d©o (Norway)
M1
= Zm°do©Or`Z ~±Ho$Zo H$mT>bobo d àË`j ì`dhmamV AgUmao MbZ
+ ì`dhma R>odr (Transactional Deposits)
21
M2
=
M1 + A-ì`dhma R>odr (Non-Transactional Deposits)
+ _Zr _mH}$Q> å`wwÀ`wAb \§$S>_Yrb a¸$_
AmYma n¡gm / amIrd n¡gm d CƒeŠVr n¡gm :
(Base Money / Reserve Money and High Power Money)
:
AmYma n¡gm (Base Money) hm àË`oH$ XoemVrb MbZì`dñWoVrb _wb^yV n¡gm hmo`. Omo MbZr ZmoQ>m
Am{U ZmÊ`mÀ`m ñdê$nmV AW©ì`dñWoV àdm{hV hmoVmo. Á`mg AW©ì`dñWoMm _m¡{ÐH$ AmYma (Monltary
Base) Agohr åhQ>bo OmVo. hm n¡gm XoemVrb ì`ŠVr, g§ñWm d _Ü`dVu ~±Ho$H$S>o AgVmo Va amIrd n¡gm hm
XoemVrb MbZnwadR>çmMm _w»` AmYma AgVmo. `m_Ü`o àm_w»`mZo XoemVrb OZVoZo amoI MbZmÀ`m ñdê$nmV
YmaU Ho$bobm n¡gm, ~±H$m d BVa {dÎmr` g§ñWm§Zr _Ü`dVu ~±Ho$V R>odboë`m R>odtMm (BVa R>odtMm) g_mdoe
hmoVmo.
AYma n¡gm qH$dm amIrd n¡em_Ü`o nwT>rb KQ>H$m§Mm g_mdoe hmoVmo.
amIrd n¡gm = OZVoZo YmaU Ho$boë`m MbZr ZmoQ>m
+ OZVoZo YmaU Ho$bobr MbZr ZmUr
+ XoemVrb ~±H$s§J g§ñWm§Zr _Ü`dVu ~±Ho$V R>odboë`m R>odr
+ _Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr
CƒeŠVr n¡gm (High Powered Money) :
CƒeŠVr n¡gm åhUOo EImÚm {d{eï> AW©ì`dñWoVrb Agm n¡gm H$s Omo Ë`m XoemVrb nV{Z{_©Vr n«{H«$`og
MmbZm (eŠVr) XoÊ`mMo H$m`© H$aVmo. gm_mÝ`V: àË`oH$ XoemVrb nV{Z{_©VrMm nm`m åhUyZ CƒeŠVr n¡embm
gdm©{YH$ _hÎd AgVo. H$maU Á`m XoemV CƒeŠVr n¡gm A{YH$ AgVmo Ë`m XoemVrb ~±qH$J g§ñWm§Mr nV{Z{_©Vr
H$aÊ`mMr j_Vm A{YH$ amhVo. AW©ì`dñWoVrb CƒeŠVr n¡emMr CnbãYVm Am{U Ë`m XoemVrb nV{Z{_©Vr
`m_Ü`o g_{Xem g§~§Y AgVmo.
CƒeŠVr n¡gm (H.M.) qH$dm (H)
HM
=
C + RR + ER
C=
MbZmVrb ZmoQ>m d ZmUr
RR = Amdí`H$ amIrd {ZYr
ER = A{V[aŠV amIrd {ZYr
`oWo RR _Ü`o XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$Zo ~±qH$J g§ñWm§Zm R>adyZ {Xbobm {H$_mZ amIrd {ZYr Amdí`H$ Amho
H$s Ë`m§Zr Vmo Amnë`mH$S>o ~miJUo gŠVrMo AgVo. ER hm A{V[aŠV {ZYr AgyZ Omo {ZYr ~±H$s¨J g§ñWmÛmao
22
OmXm {ZYr åhUyZ ~miJbobm AgVmo, Omo Amdí`H$ amIrd {ZYrnojm A{V[aŠV AgVmo. gm_mÝ`V: XaamoOÀ`m
ì`dhmamV amoIVm gm§^miÊ`mgmR>r ~±H$s¨J g§ñWm Agm A{V[aŠV amIrd {ZYr ñdV:H$S>o ~miJV AgVmV, Á`mMm
Cn`moJ `m ~±H$s¨J g§ñWm§Zm nV{Z{_©VrgmR>r AmYma^yV n¡gm åhUyZhr hmoV AgVmo.
n¡gm JwUH$
:
n¡gm JwUH$ åhUOo EImÚm {d{eï> AW©ì`dñWoVrb CƒeŠVr n¡emVrb ~Xb (mH) Am{U Ë`m AZwf§JmZo
Ë`m XoemÀ`m MbZì`dñWoVrb n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV Pmbobm ~Xb (mM) `m_Yrb JwUmoÎma hmo`. gm_mÝ`V:
EImÚm XoemVrb CÀMeŠVr n¡em_Ü`o Á`m XamZo dmT> hmoV AgVo Ë`mnojm A{YH$ dmT> Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m
EHy$U nwadR>çmV hmoV AgVo. hr dmT> {H$Vr Amho ho emoYÊ`mgmR>r n¡gm JwUH$ hr g§H$ënZm dmnabr OmVo. n¡gm
JwUH$ H$mT>Ê`mgmR>r nwT>rb gwÌmMm dmna Ho$bm OmVmo.
(Money Multiplier)
m
=
mM
mH
mM =
n¡emÀ`m nwadR>çmVrb ~Xb
mH = CƒeŠVr n¡emVrb ~Xb
qH$dm
m
1 + Cr
=
Cr + RRr + ERr
`oWo :-
Cr
C
D
R>odr d MbZmVrb amoI n¡gm `m§Mo n«_mU
RRr =
Amdí`H$ amIrd {ZYr (RR) d ~±H$ R>odrMo (D) à_mU
ERr =
A{V[aŠV amIrd {ZYr (ER) d ~±Ho$Vrb$ R>odr `m§Mo à_mU
D
g_Om `oWo
=
= ~±Ho$Vrb OZVoÀ`m R>odr
Cr = 0.3
RRr = 0.2
ERr = 0.05
Agë`mg
23
RRr =
ERr =
RR
D
ER
D
n¡gm JwUH$
m
=
m
=
m
=
m
=
1 + Cr
Cr + RRr + ERr
1 + 0.3
0.3 + 0.2 + 0.05
1.3
0.55
2.3
åhUOoM `oWo n¡gm JwUH$ 2.3 EdT>m Amho. `mMm AW© Agm hmoVmo H$s, XoemVrb n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV
JwUH$ n[aUm_ 2.3 EdT>m Amho. hr ~m~ AmnUmg AmH¥$VrÀ`m ghmæ`mZohr Aä`mgVm `oVo.
AmH¥$Vr_Ü`o X Ajmda n¡emMm EHy$U nwadR>m d Y Ajmda CƒeŠVr n¡gm _moObobm Amho. Va H0 - H1
hm dH«$ CƒeŠVr n¡gm XmIdV AgyZ Hd1 Am{U Hd2 ho CƒeŠVr n¡emÀ`m _mJUrVrb ~Xb Xe©{dUmao dH«$
AmhoV. Ooìhm AW©ì`dñWoV CƒeŠVr n¡emMr _mJUr H$_r AgVo åhUOoM (Hd1) AgVo. åhUOoM
AW©ì`dñWoVrb A{YH$ Cƒ n¡gm ~±H$mH$S>o AgVmo Voìhm Ë`mMm n[aUm_ åhUyZ XoemVrb EHy$U n¡emÀ`m nwadR>çmV
dmT> {XgVo. H$maU AmH¥$VrV Vmo O - M EdT>m {XgV Amho. VWm{n, CƒeŠVr n¡emMr _mJUr dmTy>Z Vmo dH«$ Hd2
Y
Hd 2
Hd1
CƒeŠVr
n¡gm
E1
E
H0
H1
B
O
X
M1
M
n¡emMm EHy$U nwadR>m
24
Pmë`mg AW©ì`dñWoVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV KQ> hmoVo d Vmo O - M dê$Z O - M1 EdT>m hmoVmo. åhUOoM n¡emÀ`m
_mJUrV E1 - B EdT>r dmT> Pmbr AgVm n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV M - M1 EdT>r KQ> hmoVo.
1.2.3
_m¡{ÐH$ bú`{ZpíMVr (Monetary Tarqeting) :
H$moUË`mhr XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$g _m¡{ÐH$ YmoaU qH$dm MbZ{df`H$ YmoaUmVrb {d{dY V§ÌmMm qH$dm
gmYZm§Mm àË`j dmna H$gm H$amd`mMm `m~m~V _mJ©Xe©Z H$aÊ`mgmR>r Or C{Ôï>ço / bú`o R>adyZ {Xbobr
AgVmV Ë`mg _m¡{ÐH$ bú`o Ago åhUVmV. Á`mMm Cn`moJ _m¡{ÐH$ YmoaUmMr A§_b~OmdUr H$aÊ`mgmR>r hmoV
AgVmo. dmñV{dH$V: ^maVr` [aPìh© ~±Ho$À`m _m¡{ÐH$ YmoaUm_Ü`o _m¡{ÐH$ bú`m§Mm g§X^© _w»`V: 1982 Z§VaÀ`m
H$mimV Amë`mMo {XgyZ `oVo. gwIw_m` MH«$dVu g{_VrZo Ho$boë`m {e\$maerÀ`m A§_b~OmdUrMm ^mJ åhUyZ
1982 Z§VaÀ`m H$mimV _m¡{ÐH$ bú`o {ZYm©[aV H$ê$Z Ë`mÀ`m Mm¡H$Q>rV MbZ{df`H$ YmoaUmMr A§_b~OmdUr
Ho$br OmV Agë`mMo {XgyZ `oVo.
1.7.1 lr. MH«$dVu g{_Vr (1982) :
gZ 1982 _Ü`o ^maVmVrb MbZì`dñWoMo n[ajU H$ê$Z `mo½` Ë`m {e\$maer H$aÊ`mgmR>r MH«$dVu
g{_Vr ñWmnZ H$aÊ`mV Ambr hmoVr. `m g{_VrÀ`mg_moa nwT>rb C{Ôï>ço XoÊ`mV Ambr hmoVr.
1) Am{W©H$ {Z`moOZmÀ`m C{Ôï>m§À`m H$joV ^maVmVrb MbZì`dñWoMo _yë`_mnZ H$aUo.
2) _m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m à^mdr A§_b~OmdUrgmR>r ^maVr` gmd©O{ZH$ H$O© ì`dñWmnZ `§ÌUm d _m¡{ÐH$
YmoaU `mVrb g_Ýd`mMm Aä`mg H$aUo.
3) _m¡{ÐH$ YmoaUmVrb {d{dY gmYZm§Mm à^mdrnUm VnmgUo.
4) _m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m à^mdr A§_b~OmdUrgmR>r d CÎm_ {dÎmr` YmoaUmgmR>r Cnm``moOZm gwMdUo.
5) VwQ>rMm AW©^aUm, ì`mOXa gwYmaUm, {dÎmr` {Z`moOZ, {dÎmr` _yë`m§H$Z nÕVrV gwYmaUm gwMdUo.
_m¡{ÐH$ bú`{ZpíMVrMm AW©
(Meaning of Monetary Targeting)
:
_m¡{ÐH$ bú`{ZpíMVr åhUOo XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$Mo Ago YmoaU H$s Á`m_Ü`o XoemVrb ì`mOXa d
^mddmT>rÀ`m àd¥ÎmrMm Aä`mg H$ê$Z AW©ì`dñWoÀ`m {dH$mgmH$[aVm Ano{jV AgUmam ì`mOXa d ^mddmT>rMm
Xa n«ñWm{nV H$aÊ`mMm à`ËZ H$aÊ`mgmR>r {Z_m©U Ho$bobo YmoaU AgVo. (Monetary Targeting is a policy of
the Central Bank estimates and makes public a projected or Target Rate of interest and inflation
and then attempts to steer actual rates towards the targets through the Monetary policy).
_m¡{ÐH$ YmoaUm_Yrb _m¡{ÐH$ bú`o gmÜ` H$aÊ`mgmR>r Oo YmoaU R>adbo OmVo Ë`m YmoaUmÀ`m AZwf§JmZo
n[apñWVrZwgma g_m`moOZ H$ê$Z _m¡{ÐH$ C{Ôï>ço/bú`o gmÜ` H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo. gm_mÝ`V: gZ 1970
À`m XeH$mV OJmVrb {d{dY Xoem§Zr _m¡{ÐH$ bú`o {ZYm©[aV H$ê$Z Am{W©H$ YmoaUmg `mo½` {Xem XoÊ`mMo à`ËZ
25
gwê$ Ho$bo. gZ 1970 nmgyZ O_©Zr, pñdËPbªS>, H°$ZS>m, B§½b§S> d OnmZ `m XoemZo _m¡{ÐH$ bú`{ZpíMVrMo YmoaU
ñdrH$mê$Z Amnë`m XoemVrb _m¡{ÐH$ YmoaUm_Ü`o `mo½` ~Xb Ho$bo. _m¡{ÐH$ bú`{ZpíMVrÀ`m A§_b~OmdUrMm
{dMma H$aVm Ë`mÀ`m H$mbmdYrMm H«$_ {dMmamV KoVm Vmo nwT>rbà_mUo gm§JVm `oB©b.
B
Bank of England - 1973
B
Bank of Canada - 1975
B
Bank of Japan - 1978
B
Deutsche Bundes bank - 1974 (Germany)
^mddmT>rÀ`m qH$dm ñ\$sVrÀ`m bú`{ZpíMVrMo C{Ôï> S>moù`mg_moa R>odyZ _m¡{ÐH$ YmoaUmMr AmIUr H$aUmè`m
~±H$mMm {dMma H$aVm Ý`yPrb§S> hm OJmVrb n{hbm Xoe AgyZ `m XoemV 1990 nmgyZM ^mddmT>rÀ`m
bú`{ZpíMVrMr (Inflation Targeting) g§H$ënZm ñdrH$mabobr hmoVr. VX²Z§Va 1991 _Ü`o H°$ZS>m, 1992
_Ü`o `wZm`Q>oS> qH$JS>_ (UK), 1993 _Ü`o ñdrS>Z d {\$Zb§S>, 1994 _Ü`o Am°ñQ´>o{b`m d ñnoZ d Ë`mZ§Va
OJmVrb BVa Xoem§Zr hr g§H$ënZm ñdrH$mabobr {XgyZ `oVo.
ñ\$sVrMr bú`{ZpíMVr> (Inflation Tarqeting) :
Am{W©H$ {dH$mgmÀ`m à{H«$`oV ñ\$sVrMm {H$_mZ Xa hm {dH$mgmbm nmofH$ AgVmo. VWm{n, ñ\$sVrMm Xa
3% qH$dm Ë`mnojm A{YH$ nmVirbm OmVmo Voìhm Ë`mMo AW©ì`dñWoV \$m`Xo hmoÊ`mnojm A{YH$ VmoQ>oM {Z_m©U
ìhm`bm bmJVmV. Ë`m_wio àË`oH$ XoemVrb _Ü`dVu ~±H$ Amnë`m XoemVrb ñ\$sVrMm EH$ {ZpíMV Xa àmá
H$aUo d Vmo {Q>H$dyZ R>odUo `mgmR>r à`ËZ H$aVo. Omo Xa {dH$mgmgmR>r àoaH$ qH$dm nmofH$ AgVmo. ho C{Ôï> gmÜ`
H$aÊ`mgmR>r _Ü`dVu ~±H$ Amnë`m _m¡{ÐH$ YmoaUmMm Cn`moJ H$aVo.
ñ\$sVr{df`H$ bú`{ZpíMVr> ho XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$À`m AmamIS>çmVrb {deof d¡{eïç> Amho Or
g§»`mË_H$ bú`{ZpíMVr åhUyZ (Quantitative Tagret) J¥hrV Yabobr AgVo. pñWa XamZo hmoUmar ñ\$sVr ho
_m¡ÐrH$ YmoaUmMo {XK©H$mbrZ d _w»` C{Ôï> AgVo Vo gmÜ` H$aÊ`mgmR>r XoemVrb _Ü`dVr ~±H$ Amnë`m _m¡{ÐH$
YmoaUmV `mo½` Vmo ~Xb H$aVo.
ñ\$sVr> Am{U _m¡{ÐH$ YmoaU :
AW©ì`dñWoV Ooìhm ^mddmT>rMr n[apñWVr {Z_m©U Pmbobr AgVo Voìhm hr ^mddmT> {Z`§ÌUmV AmUÊ`mgmR>r
_Ü`dVu ~±H$ XoemVrb ì`mOXamV dmT> H$aVo. ì`mOXamV dmT> Ho$ë`m_wio XoemVrb nVnwadR>çmV KQ> hmoD$Z
bmoH$m§À`m hmVmVrb IaoXreŠVr H$_r hmoVo. Ë`mMdoir ì`mOXa dmT>dë`m_wio Cn^moJ àd¥Îmr H$_r hmoD$Z A{YH$
ì`mO CËnÞ {_idÊ`mÀ`m AnojoZo ~MV d Jw§VdUyH$ àd¥Îmr dmT>Vo. n[aUm_r Cn^moJ àd¥Îmr H$_r hmoD$Z {d{dY
dñVy d godm§Mr _mJUr H$_r hmoVmo d XoemVrb ^mddmT>rMr n[apñWVr {Z`§ÌUmV AmUVm `oVo.
26
^mdKQ> Am{U _m¡{ÐH$ YmoaU :
AW©ì`dñWoV Ooìhm ^mddmT>rMm Xa Ano{jV ^mddmT>rÀ`m Xamnojm H$_r AgVmo Voìhm XoemVrb _Ü`dVu
~±H$ ì`mOXamV H$nmV H$aVo. n[aUm_r XoemVrb ~±qH$J g§ñWm§Zm A{YH$ nV{Z{_©Vr H$aÊ`mgmR>r nmofH$ dmVmdaU
V`ma hmoVo d nV{Z{_©VrV dmT> hmoD$Z XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV Am{U n`m©`mZo bmoH$m§À`m hmVmVrb IaoXreŠVrV
dmT> hmoVo. XwgarH$S>o ì`mOXa H$_r Pmë`m_wio ~MVrnmgyZ {_iUmè`m ì`mO CËnÞmMo à_mU H$_r Pmë`m_wio
~MVàd¥Îmr H$_r hmoVo d Cn^moJ àd¥ÎmrV dmT> hmoÊ`mg gwédmV hmoVo. Ë`m_wio XoemVrb Cn^moJ IMm©V dmT> hmoD$Z
dñVy d godm§À`m _mJUrV dmT> hmoVo. Ë`m_wio qH$_VnmVirV dmT> ìhm`bm gwédmV hmoVo Am{U ^mddmT>rMm Xa
C{Ôï>mVrV nmVirg `oÊ`mg _XV hmoVo.
WmoS>Š`mV, XoemVrb {ZYm©[aV qH$dm C{Ôï>mVrV ^mddmT>rMm Xa gmÜ` H$aÊ`mgmR>r _Ü`dVu ~±H$ Amnë`m
_m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ ì`mOXamV Ano{jV ~Xb H$ê$Z XoemVrb ^mddmT>rMm Xa Ano{jV nmVirbm R>odyZ
Am{W©H$ àJVrg MmbZm XoÊ`mMo H$m`© H$arV AgVo.
ì`mOXamMr bú`{ZpíMVr
(Interest Rate Tarqeting)
:
XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$À`m _m¡{ÐH$ YmoaUm_Ü`o XoemVrb n¡emMm nwadR>m {Z`§{ÌV H$aÊ`mÀ`m C{Ôï>m§~amo~aM
XoemVrb ì`mOXam_Ü`o `mo½` ~Xb KS>dyZ AmUÊ`mMo _hÎdmMo C{Ôï> AgVo. _w»`V: _m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ
AënH$mimVrb ì`mOXamV `mo½` Vmo ~Xb gmÜ` H$aÊ`mMo à`ËZ Ho$bo OmVmV. XrK©H$mbrZ ì`mOXa hm gm_mÝ`V:
_m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m H$m`©H$joV ~gdVm `oV Zmhr. H$maU XrK©H$mimVrb ì`mOXa{df`H$ ~Xb ho AZoH$ KQ>H$mZo
à^m{dV hmoV AgVmV. Ë`m_wio _m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ AënH$mimVrb ì`mOXamV ñW¡`© {Z_m©U H$ê$Z Vmo
AW©ì`dñWoÀ`m {dH$mgmgmR>r nmofH$ R>odÊ`mMo H$m`© Ho$bo OmVo.
Ooìhm AW©ì`dñWoVrb MbZnwadR>m Am{U ^m§S>dbmMr _mJUr `m_Ü`o AMmZH$ ~Xb hmoD$Z _moR>çm à_mUmV
ì`mOXamV MT>CVma hmoVmV Voìhm ì`mOXamMo ñW¡`© T>iVo. Aemdoir ì`mOXa {ZYm©[aV H$aÊ`mgmR>r _m¡{ÐH$ YmoaUmVrb
V§ÌmMm dmna H$ê$Z ì`mOXa Ano{jV nmVirbm AmUÊ`mMo à`ËZ _Ü`dVu ~±Ho$Ûmao Ho$bo OmVmV.
nwT>rb nmZmdarb AmH¥$Vr_Ü`o X Ajmda n¡emMm nwadR>m Va Y Ajmda ì`mOXa Xe©{dbobm Amho. `m_Ü`o
Mdo, Md1, Md2 ho n¡emÀ`m _mJUrMo dH«$ AmhoV Va MS1, MS2 d MS3 ho n¡emÀ`m nwadR>çmMo dH«$ AmhoV.
Mdo hm n¡emÀ`m _mJUrMm _yi dH«$ Va MS1 hm n¡emÀ`m nwadR>çmMm _yi dH«$ Amho. `m XmoZ dH«$mÀ`m N>oXZ
q~Xy_wio V`ma Pmbobm q~Xy pñWa/_yi ì`mOXa Xe©{dVmo. na§Vw Ooìhm n¡emMr _mJUr dmT>Vo Voìhm Md2 hm ZdrZ
_mJUrdH«$ V`ma hmoVmo d ì`mOXa I3 EdT>m hmoVmo. na§Vw Vmo {Z`§{ÌV H$aÊ`mgmR>r _Ü`dVu ~±H$ n¡emMm nwadR>m Mo
dê$Z M2 EdT>m dmT>dVo d Ë`m_wio ì`mOXa I1 EdT>m hmoVmo. åhUOoM _m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ ì`mOXa
pñWarH$aUmMo C{Ôï> gmÜ` H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm OmVmo. VgoM ì`mOXamV Ano{jV dmT> qH$dm KQ> H$aÊ`mMo C{Ôï>
27
gmÜ` H$aÊ`mgmR>r XoIrb _m¡{ÐH$ YmoaUmMm Cn`moJ H$ê$Z C{Ôï>mVrV ì`mOXa gmÜ` H$aÊ`mMm à`ËZ _m¡{ÐH$
YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ Ho$bm OmVmo.
MS2
MS1 MS3
I3
I3
ì`mOXa
I1
I1
I2
I2
Md2
Mdo
Md1
M1
M2
Mo
n¡emMm nwadR>m
n¡emÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$
(Facters Affecting on Money Supply):
àñVwV KQ>H$mÀ`m `m gXam_Ü`o AmnU n¡emÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmè`m KQ>H$m§Mm Aä`mg H$aUma
AmhmoV. `mnydu AmnU n¡emÀ`m nwadR>çmMo {ZYm©aH$ KQ>H$ Aä`mgbobo AmhoV. VWm{n, AmVm AmnU n¡emÀ`m
nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmè`m KQ>H$m§Mm {dMma H$aUma AmhmoV.
1) MbZ N>nmB©Mr nÕV : XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$Zo MbZ N>nmB©gmR>r Adb§~boë`m nÕVrda XoemVrb
MbZnwadR>m Adb§~yZ amhVmo. à_mU~Õ {ZYr nÕVtMm dmna Ho$bm OmV Agë`mg XoemVrb n¡emMm nwadR>m
ghOmghOr dmT>dVm `oV Zmhr. na§Vw {H$_mZ {ZYr nÕVr dmnabr OmV Agë`mg MbZnwadR>çmV dmT> H$aUo
ghO eŠ` AgVo.
2) VwQ>rMm AW©^aUm : XoemVrb emgZmZo ZdrZ MbZmMr N>nmB© H$ê$Z A§XmOnÌH$mVrb VwQ> ^ê$Z
H$mT>ë`mg _Ü`dVu ~±Ho$g ZdrZ MbZ N>mnmdo bmJVo d Ë`m_YyZ XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> KSy>Z `oVo.
ZdrZ MbZ AW©ì`dñWoV Amë`mZo MbZ n[a_mU dmT>ÿZ n¡emMm nwadR>m dmT>Vmo.
3) ~±H$m§Mr nV{Z{_©Vr j_Vm : XoemVrb ~±H$s¨J g§ñWm A{YH$-A{YH$ nV{Z{_©Vr H$arV Agë`mg
XoemVrb nVZ{_©VrV dmT> hmoD$Z n¡emMm nwadR>m dmT>Ê`mg _XV hmoVo. `mCbQ> XoemVrb ~±H$m§Mr nV{Z{_©Vr j_Vm
H$_r Agë`mg XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmVrb dmT> H$_r amhVo.
28
4) n¡gm gÑí` gmYZm§Mm dmna : XoemVrb OZVoZo n¡emÀ`m ~amo~aM {d{dY àH$maÀ`m Am{W©H$
ì`dhmam§Mr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r Am{U IaoXr-{dH«$sgmR>r YZmXoe, dMZ{MÇ>r, YZmH$f©, H«o$S>rQ> H$mS>©, S>o~rQ> H$mS>©
`mgma»`m _mÜ`_m§Mm Cn`moJ Ho$ë`mg XoemVrb n¡gm gÑí` gmYZm_wio n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> KSy>Z `oV AgVo.
5) CËnÞmVrb dmT>-KQ> : XoemÀ`m amï´>r` CËnÞmV hmoUmè`m ~XbmMm AàË`j à^md XoemVrb
MbZnwadR>çmda nS>V AgVmo. Ooìhm XoemMo amï´>r` CËnÞ dmT>V OmVo Voìhm ho CËnÞ n¡emÀ`m ñdê$nmV YmaU
H$aÊ`mgmR>r n¡emMr _mJUr dmTy>Z nwadR>çmÀ`m dmT>rg MmbZm {_iVo. `mCbQ CËnÞ H$_r hmoV Joë`mg n¡emÀ`m
nwadR>çmV KQ> hmoV OmVo.
6) amIrd n¡emVrb ~Xb : Ooìhm XoemVrb ~±H$s¨J ì`dñWoVrb R>odr d XoemVrb OZVoH$S>rb ZmUr d
ZmoQ>m§À`m ñdê$nmVrb n¡emMo à_mU dmT>V OmVo. Voìhm XoemVrb n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV dmT> hmoÊ`mgmR>r nmofH$
dmVmdaU {Z_m©U hmoVo d Ë`m_YyZ n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV dmT> hmoVo.
7) OZVoÀ`m amoIVm{df`H$ gd`r : XoemVrb bmoH$ Am{W©H$ ì`dhmamgmR>r amoI n¡emMm dmna H$arV
AgVrb Va Ë`m XoemVrb ~±H$m§H$S>o R>odrMo à_mU H$_r hmoVo d ~±H$m§Mr nV{Z{_©Vrhr H$_r amhVo. n[aUm_r XoemVrb
n¡emMm EHy$U nwadR>mhr H$_r hmoVmo. `mCbQ> ~±H$m§_Yrb R>odtMo à_mU dmTy>Z n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV dmT> hmoVo.
8) _Ü`dVr© ~±Ho$Mo YmoaU : XoemVrb _Ü`dVu ~±Ho$À`m n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VÀ`m YmoaUmMo _wbJm_r
n[aUm_ Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m nwadR>çmda hmoV AgVmV. n¡emÀ`m nwadR>çm~m~V _Ü`dVu ~±Ho$À`m CXma YmoaUmMm
d n¡emÀ`m nwadR>çmV KQ> H$aÊ`m~m~VÀ`m YmoaUmMm à^md A{YH$ AgVmo. _Ü`dVu ~±Ho$Zo CRR d SLR Mo Xa
H$_r Ho$ë`mg Am{U ~±H$Xam_Ü`o H$nmV Ho$ë`mg XoemVrb MbZnwadR>m dmT>Vmo. `mCbQ> ho Xa dmT>dë`mg XoemVrb
n¡emMm nwadR>m H$_r hmoVmo.
9) VmaU _mb_ÎmoMr CnbãYVm : H$O} KoÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m VmaU _mb_Îmm _moR>çm
à_mUmV CnbãY Agë`mg Ë`m XoemVrb ~±H$m§Zm _moR>çm à_mUmV nV{dñVma H$aVm `oVmo d Ë`m_wio ~±H$m§À`m
nV{Z{_©VrV dmT> hmoD$Z XoemVrb n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çm_Ü`o dmT> hmoÊ`mg _XV hmoVo. `mCbQ> VmaU _mb_ÎmoMr
CnbãYVm H$_r Agë`mg H$O©ì`dhma d n`m©`mZo nV{Z{_©Vr H$_r hmoD$Z n¡emMm nwadR>m KQ>V AgVmo.
10) n¡gm JwUH$mMm à^md : XoemVrb MbZì`dñWoV n¡gm JwUH$mMm (Money Multiplier) à^md
A{YH$ Agë`mg XoemVrb n¡emMm nwadR>m A{YH$ AgVmo. VWm{n, n¡gm JwUH$ hm Ë`m XoemVrb CƒeŠVr
n¡emda Adb§~yZ Agë`mZo CƒeŠVr n¡emMo _hÎdhr AZÝ`gmYmaU AgVo.
11) n¡emMm ^«_UdoJ : n¡emÀ`m nwadR>çmV dmT> KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r XoemVrb MbZnwadR>çmVrb
dmT>r~amo~aM Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m ^«_UdoJmMmhr à^md _hÎdmMm AgVmo. Á`m XoemV n¡emMm ^«_UdoJ A{YH$
AgVmo Ë`m XoemV n¡emÀ`m EHy$U nwadR>çmV A{YH$ à_mUmV dmT> hmoVo. OoWo ^«_UdoJ H$_r AgVmo VoWo n¡emMm
EHy$U nwadR>m H$_r amhVmo.
29
1.3
gmam§e :
n¡gm hm AW©ì`dñWoVrb AË`§V _hÎdmMm KQ>H$ AgyZ n¡emMr CËnÎmr hr AmYw{ZH$ g_mOì`dñWoEdT>r
OwZr Amho. VWm{n, _mZdmÀ`m àJVr~amo~aM n¡emMo ñdê$n gÜ`m ~XbV AgyZ gÜ`m n¡gm B©-n¡emÀ`m ñdê$nmV
dmnabm OmV Amho. n¡emÀ`m H$m`mªMm {dMma H$aVm {d{Z_`mMo _mÜ`_, _yë`_mnZmMo gmYZ, _yë`g§M`mMo
gmYZ, g§nÎmrMo hñVm§VaU, amoIVoMm AmYma, nV{Z{_©VrMm AmYma BË`mXr H$m`} Vmo nma nmS>Vmo.
n¡emÀ`m nwadR>çmÀ`m _mnZmgmR>r n¡emMr gmR>m g§H$ënZm d n¡emÀ`m nwadR>çmMr àdmhr g§H$ënZm dmnaë`m
OmVmV. gÜ`m ^maVmV M1, M2, M3 VgoM L1, L2, L3 `m g§H$ënZm§Mm Cn`moJ H$ê$Z n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ
Ho$bo OmVo. VWm{n, {d{dY XoemV n¡emÀ`m nwadR>çmMo _mnZ H$aÊ`mÀ`m nÕVr_Ü`o {^ÞVm {XgyZ `oVo. n¡emÀ`m
nwadR>çmÀ`m {ZYm©aUm_Ü`o emgH$s` AW©ì`dhma, _Ü`dVu ~±Ho$Mo YmoaU, CƒeŠVr n¡gm, n¡emMm ^«_UdoJ
BË`mXtMm n[aUm_ hmoV AgVmo. VWm{n n¡emÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmao {d{dY KQ>H$ {XgyZ `oVmV. na§Vw
n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VÀ`m dV©ZdmXr Ñ{ï>H$moUmZwgma AW©ì`dñWoVrb {d{dY Am{W©H$ Mbo d n¡emÀ`m nwadR>çmMm
K{Zï> g§~§Y AgVmo. EImÚm XoemVrb n¡emMm nwadR>m Aem Mbm§À`m dV©Zm~amo~aM Ë`m XoemVrb n¡emÀ`m
_mJUrdahr Adb§~yZ AgVmo.
XoemVrb _Ü`dVu ~±H$ _m¡{ÐH$ YmoaUmÀ`m _mÜ`_mVyZ {d{dY àH$maMr _m¡{ÐH$ bú`o gmÜ` H$aÊ`mMm
à`ËZ H$arV AgVo. Ë`m_Ü`o ^mddmT>rMo bú` d ì`mOXamMo bú` hr _hÎdmMr bú`o AgVmV. Vr gmÜ`
H$aÊ`mgmR>r _Ü`dVu ~±H$ {d{dY àH$maMr V§Ìo dmnê$Z ì`mOXa d ^mddmT>rMm Xa {Z`§ÌUmV d Anojoà_mUo
R>odÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVo.
1.4
nm[a^m{fH$ eãX :
amoIVm : IaoXreŠVrV Ëd[aV ê$nm§V[aV hmoÊ`mMm JwUY_©
_yë`g§M` : amoIVm qH$dm IaoXreŠVr gmR>dÊ`mMr j_Vm qH$dm _mÜ`_
_mJUr R>odr : ËdarV H$mTy>Z KoVm `oUo eŠ` AgUmè`m R>odr
^«_UdoJ : EH$m hmVmVyZ Xwgè`m hmVmV hñVm§V[aV hmoÊ`mMm JwUY_©
dñVw{d{Z_` : EH$m dñVyÀ`m IaoXrgmR>r Xwgar dñVy XoD$Z IaoXr H$aÊ`mMr nÕVr
1.5
gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
(A) Imbrb {dYmZo MyH$ H$s ~amo~a Vo gm§Jm.
1. n¡gm hr Ad¡Ym{ZH$ gd©gmYmaU dñVy AgVo.
2. n¡gm `m dñVybm ì`dhmamV gd©_mÝ`Vm AgVo.
3. ^maVmV H$mJXr MbZ{df`H$ H$m`Xm 1861 _Ü`o H$aÊ`mV Ambobm hmoVm.
4. {db§~rV XoUr XoÊ`mMo gmYZ/_mÜ`_ ho n¡emMo AZwfm§{KH$ H$m`© Amho.
30
5. _yë`_mnZ H$m`© ho n¡emMo àmW{_H$ H$m`© Amho.
(~) `mo½` OmoS>çm bmdm.
1. n¡emMm ^«_UdoJ
2. _wXV R>odtMm n¡emÀ`m
nwadR>çmV g_mdoe
3. a°S>Šbr\$ g{_Vr
4. NBFC H$S>rb R>odr
5. n¡gm
6. gmoÝ`m-Mm§XrMo Xm{JZo
(A) {_ëQ>Z {\«$S>_Z
(~) _Ü`dVu ~±qH$J Ñ{ï>H$moU
(H$) àdmhr g§H$ënZm
(S>) Jwb}-em°
(B) AVab _mb_Îmm
(\$) Vab _mb_Îmm
(H$) Jmiboë`m OmJr `mo½` eãX ^am.
1. M1 n¡em_Ü`o ............. Mm g_mdoe hmoVmo.
(A) _mJUr R>odr (~) _wXV R>odr
(H$) AmdVu R>odr
(S>) {deof R>odr
2. amIrd n¡em_Ü`o ............. Mm g_mdoe hmoVmo.
(A) MbZmVrb ZmUr
(~) MbZmVrb ZmoQ>m
(H$) _Ü`dVu ~±Ho$Vrb BVa R>odr
(S>) darb gd©
3. nmoï>mVrb ~MV R>odtMm g_mdoe ............. _Ü`o hmoVmo.
(A)
M1
(~) M2
(H$)
M3
(S>)
M4
4. ^maVmV n¡emÀ`m nwadR>çmÀ`m _mnZm~m~VÀ`m amoIVm{df`H$ g§H$ënZm ............. nmgyZ dmnaë`m
OmV AmhoV.
(A) 1991
(~) 2001
(H$) 1998
(S>) 2009
5. ^maVmVrb g§Hw${MV n¡gm åhUOo .............. hmo`.
(A) M2
(~) M1
(H$) M4
(S>) Imbrb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm.
1) n¡gm åhUOo H$m`? n¡emMr {d{dY H$m`} ñnï> H$am.
2) n¡emÀ`m ì`m»`m gm§JyZ Ë`mÀ`m CËH«$m§VrMo {d{dY Q>ßno ñnï> H$am.
3) n¡emÀ`m nwadR>çmda n[aUm_ H$aUmao {d{dK KQ>H$ ñnï> H$am.
4) _m¡{ÐH$ bú`o åhUOo H$m` Vo ñnï> H$am.
31
(S>)
M3
5) n¡emÀ`m nwadR>çm~m~VMm dV©ZdmXr Ñ{ï>H$moU ñnï> H$am.
(B>) Q>rnm {bhm.
1) Vab d AVab _mb_Îmm
2) n¡gm d ^m§S>db
3) n¡emÀ`m _mnZmÀ`m {d{dY g§H$ënZm
4) CƒeŠVr n¡gm
5) n¡gm JwUH$
ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
(A)
1) MyH$
2) ~amo~a
3) ~amo~a
4) MyH$
5) ~amo~a
2) A
3) ~
4) S>
5) \$
2) S>
3) M2
4) H$
5)
(~)
1) H$
6) B©
(H$)
1) A
M1
1.6 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
1.
Nermale Ben S.
:
Inflation Tarqeting : Lessons from International
Experiances, Princeton University Press,
New Jersey. ISBN - o - 691 - 08689 - 3 (2001)
2.
Khurana S. K.
:
Monetary Traqeting, Deep and Deep Publication,
ISBN - 817 - 100 - 7864 (1995)
3.
Jhingom M. L.
:
Macro-Economic Theory, Vrinda Publication,
New Delhi, ISBN - 81 - 87125 - 45 - 4 (2010)
4.
Ahuja H. L.
:
Modern Economics, S. Chand Publication,
New Delhi. (2011).
mmm
32
© Copyright 2026 Paperzz