KQ>H$ H«$_m§H$ - 4
^maVmVrb n`©Q>Z ì`dgm`
4.0
C{ÔîQ>ço
4. 1 àmñVm{dH$
4.2
{df` {ddoMZ
4.2.1
n`©Q>ZmMm AW© d _hÎd
4.2.2
AmYw{ZH$ H$mimVrb ^maVmVrb n`©Q>Z
4.2.3
^maVmVrb _hÎdmÀ`m amÁ`mVrb n`©Q>Z H|$Ðo
4.2.3.1 Oå_y H$mpí_a
4.2.3.2 {Xëbr
4.2.3.3 CÎmam§Mb (CÎmamI§S>)
4.2.3.4 _hmamï´>
4.2.3.5 Jmodm
4.2.3.6 Ho$ai
4.3.
gmam§e
4.4.
nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
4.5.
ñd`§AÜ``Z àíZ
4.6.
ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.7.
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.8.
jo{Ì` H$m`©
4.9.
A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (g§X^© J«§W)
169
4.0
C{Ôï>o :
`m KQ>H$m§À`m Aä`mZ§Va {dÚmÏ`m©bm 1. n`©Q>ZmMr _m{hVr hmoB©b.
2. n`©Q>Z åhUOo H$m`? ho g_Oob.
3. n`©Q>ZmMo {d{dY Ñï>rH$moZmVyZ Agbobo _hÎd g_Oob.
4. AmYw{ZH$ H$mimVrb ^maVmVrb n`©Q>Z {dH$mgmMr _m{hVr hmoB©b.
5. Oå_y Am{U H$mpí_a _Yrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMr _m{hVr hmoB©b.
6. {Xëbr _Yrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMr _m{hVr hmoB©b.
7. CÎmam§Mb_Yrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMr _m{hVr hmoB©b.
8. _hmamï´>mVrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMr _m{hVr hmoB©b.
9. Jmoì`m_Yrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMr _m{hVr hmoB©b.
10. Ho$ai_Yrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMr _m{hVr hmoB©b.
4.1
àmñVm{dH$ :
n`©Q>Z hm AmOÀ`m H$mimVrb {dH$grV d {dH$gZerb XoemVrb _hÎdmMm amoOJmam{^_wI ì`dgm`
Amho. {Xdgo{Xdg Ë`mMo _hÎd dmT>V Amho. ^maVmgma»`m {dH$gZerb Xoembm _moR>çm à_mUmV naH$s`
MbZ {_idyZ XoUmam hm ì`dgm` AgyZ gd© àH$maMr nmofH$ n[apñWVr n`©Q>Z ì`dgm`mbm _hÎd
àmßV H$ê$Z XoUmar Amho. {Xdgo{Xdg ^maVmbm n`©Q>Z ì`dgm`mVyZ _moR>çm à_mUmV naH$s` MbZ
{_iV AgyZ AmO ^maV n`©Q>H$m§Mr Z§XZdZ ZJar åhUyZ AmoiIbm OmV Amho.
4.2
{df` {ddoMZ :
n`©Q>Z hm AmYw{ZH$ H$mimVrb EH$ AË`§V _hÎdmMm ì`dgm` AgyZ A{bH$S>o ^maVm_Ü`o XoIrb
ì`dgm`mMr AË`§V Mm§Jë`m àH$mao àJVr Pmbr Amho. ^maVm_Ü`o àmH¥${VH$ {d{dYVm _moR>çm à_mUmV
AgyZ àXrK© Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$ d Ym{_©H$ na§nam bm^bobr Amho. {deofV: `m {d{dY d¡{eîQ>çm§_wio
^maVm_Ü`o n`©Q>Z {dH$mgmbm MmbZm {_iy bmJbr Amho. àm_w»`mZo Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va ^maVmVrb
n`©Q>Z ì`dgm` A{YH$ J{V_mZ Pmbm. A{bH$S>À`m H$mimV ^maVm_Ü`o AmYw{ZH$ n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmMr
gwadmV Pmbr AgyZ ^maVmVrb {d{dY amÁ`m§_Ü`o AZoH$ n`©Q>Z H|$Ðm§Mm {dH$mg hmoD$ bmJbm Amho.
Oå_y Am{U H$mpí_a, {X„r, CÎmam§Mb, _hmamï´>, Jmodm, Ho$ai `m amÁ`m§_Ü`o XoIrb Z¡g{J©H$ H|$Ð
{dH${gV Pmbr AmhoV. Ë`mbm Xadfu bmImo n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmZm AmT>iVmV ^maVmVrb Jmodm, Oå_y
170
H$mpí_a B. amÁ`m§Mo g§nyU© A§XmOnÌH$ n`©Q>Z ì`dgm`mda Adb§~yZ AgyZ n`©Q>Z hmM `m amÁ`m§Mm
à_wI Am{W©H$ CbmT>mbtMm ì`dgm` ~Zbm Amho.
4.2.1 n`©Q>ZmMm AW© d _hÎd
(Meaning and Importance of Tourism) :
{dgmì`m d EH${dgmì`m eVH$mV gm_m{OH$ d Am§Vaamï´>r` ñVamda XyaJm_r n[aUm_ H$aUmar
Am{W©H$ {H«$`m åhUOo n`©Q>Z hmo`. AbrH$S>o n`©Q>Zmbm gd© XoemV _hÎd àmßV Pmbo Amho. Ë`m_wio
n`©Q>ZmMo ì`dpñWV {ddoMZ H$aÊ`mgmR>r,AmH$S>odmar {_i{dÊ`mgmR>r H$m`Xo H$aÊ`mgmR>r, àemgZmgmR>r
n`©Q>Z åhUOo H$m`, n`©Q>ZmMm AW© OmUyZ KoUo AË`§V Amdí`H$ Amho.
n`©Q>Z hm eãX B§J«OrVrb Tourism `m eãXmMo _amR>r ê$nm§Va Amho. Tourism hm eãX TOUR
`m b°{Q>Z ^mfoVrb "Tornus' `m eãXmnmgyZ V`ma Pmbm Amho. Tornus `m eãXmMo ê$n§mVa Z§Va
'Tourn' _Ü`o Pmbo. 'Tourn' `m eãXmMm AW© Journey åhUOoM àdmg qH$dm ^«§_Vr Agm hmoVmo.
hm àdmg qH$dm ^«_§Vr OmJog§~§Yr emoY KoUo, {eH$Uo, Aä`mg H$aUo VgoM ì`dgm` qH$dm AmZ§XmgmR>r
hmoV AgVmo. `m_Ü`o _mUgmZo Á`m{df`r EoH$bo Amho Vo nmhÊ`mMr BÀN>m A§V^y©V AgVo.
AmYw{ZH$ H$mimVrb n`©Q>Z hm eãX 13 ì`m eVH$mV àM{bV Pmbm. `mMm AW© ""EH$m
{R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr àdmg H$aUo Am{U _yi {R>H$mUr R>amdrH$ H$mimV naV `oUo'' Agm hmoVmo
qH$dm Xwgè`m eãXmV n`©Q>Z åhUOo _mUgmMo Ë`mÀ`m Zoh_rÀ`m amhË`m {R>H$mUmnmgyZ BVaÌ Pmbobo
AënH$mbrZ ñWbm§Va hmo`.
n`©Q>ZmÀ`m Imbrb ì`m»`mdê$Z n`©Q>ZmMm AW© g{dñVanUo ñnï> hmoVmo.
1. Omog A°[abmJm :
""gm`H$bmdê$Z {\$aUo, {J`moamohU H$aUo, Vi R>moH$Uo, Zm¡H$m {dhma H$aUo, Ioi B.gmR>r ^«_§Vr
H$aUo åhUOoM n`©Q>Z hmo`''
Omog `m§Zr Amnë`m ì`m»`oV åhQ>ë`mà_mUo n`©Q>Z ho {J`m©amohU, Zm¡H$m{dhma, Ioi B. hoVy§Zr
hmoVo. `m_Ü`o hmoUmar ^«_§Vr gm`H$b dm AÝ` gmYZmÛmao hmoV AgVo. ^«_§VrÀ`m H$mimV n`©Q>H$ EImÚm
[R>H$mUr Vihr R>moH$Vmo.
2. h_©a :
naXoer _mUgmMo EImÚm XoemV, àXoemV qH$dm ehamV AmJ_Z dmñVì`, ^«_§Vr Am{U VoWyZ
naV OmUo åhUOo n`©Q>Z hmo`.
h_©a `m§À`m `m ì`m»`oà_mUo naXoemVyZ Ooìhm EImXr ì`ŠVr (n`©Q>H$) Xwgè`m XoemVo (VoWrb
ehamV qH$dm àXoemV) `oVo, Ë`m ì`ŠVrMo VoWo amhUo, Ë`mMr {Za{Zamù`m {R>H$mUo nmhÊ`mÀ`m CÔooemZo
171
hmoUmar ^«_§Vr Am{U Ë`m XoemVyZ Ë`mMo OmUo `m gd© Jmoï>tZm n`©Q>Z åhUVmV.
3. àm. hwPrHo$a d \«± H$ :
""H$m`_ ñdê$nmMr dñVr Z H$aÊ`mÀ`m hoVyZo d CËnmXZmer g§~§{YV Zgboë`m, An[a{MV ì`ŠVrÀ`m
^«_§VrVyZo àñWm{n Pmbobr Anyd© KQ>Zm d g§~§Y åhUOo n`©Q>Z hmo`.''
hr ì`m»`m Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z g§KQ>ZoVrb d¡km{ZH$ Vkm§Zr bJoM _mÝ` Ho$br. `m dm»`mdê$Z
n`©Q>Zg§~§Yr Imbrb VrZ Jmoï>r ñnï> hmoVmV
1. A{Zdmgr bmoH$m§Mm A§V^m©d
2. ^oQ>r {Xboë`m joÌmV VmËnwaVo dmñVì`
3. H$moUË`mhr CËnmXZm§er {ZJS>rV Zgbobo dmñVì`
4. {~«Q>Z n`©Q>Z g§ñWm (1976) :
""n`©Q>Z åhUOo bmoH$m§Zr Ë`m§À`m amhË`m ñWmZmnmgyZ H$mhr A§Vamdarb ñWmZr AënH$mbrZ Ho$bobo
ñWbm§Va hmo`. ho ñWbm§Va g§emoYZ, ì`dgm`, _Zmoa§OZ, Amam_ `mgmR>r Ho$bobo AgVo.''
`m ì`m»`oZwgma bmoH$m§Zr Ë`m§À`m amhË`m {R>H$mUmnmgyZ H$mhr A§Vamdarb {R>H$mUr {d{dY H$maUm§Zr
WmoS>çm doimgmR>r Ho$bobo ñWbm§Va åhUOo n`©Q>Z hmo`.
5. {~«Q>Z_Yrb H$m{S>©\$ n`©Q>Z g§ñWm :
""{~«Q>Z_Yrb H$m{S>©\$ n`©Q>Z g§»`oZo 1981 _Ü`o Am`mo{OV Ho$boë`m Am§Vaamï´>r` n`©Q>Z MMm©gÌmV
nwT>rbà_mUo ì`m»`m Ho$br Amho. ""n`©Q>Z åhUOo Kam~mhoa EopÀN>H$ d R>am{dH$ H$mimV Ho$bobr {H«$`m
hmo`, `mV Kam~mhoa _wŠH$m_ Ho$bm qH$dm Zmhr hm ^mJ _hÎdmMm Zmhr.''
WmoS>Š`mV n`©Q>Z hr EH$ Aer AmZ§XXm`r KQ>Zm Amho. H$s Á`m_Ü`o _Zwî` àdmg ^oQ>r {Xboë`m
{R>H$mUr {Za{Zamù`m Jmoï>r nmhUo, dmñVd, ^moOZ B. da ñdV: H$_m{dbobo n¡go IM© H$aVmo. AmO _mÌ
n`©Q>ZmMm AW© EdT>çmM _m`m©{XV ñdê$nmMm am{hbobm Zmhr H$maU n`©Q>ZmMo ñdê$n, ì`már, H$m`}
`m_Ü`o dmT>Ë`m n`©Q>Zm_wio ~Xb hmoV Amho.
n`©Q>ZmMo _hÎd :
AmO OJmVrb AZoH$ Xoe n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r à`ËZ H$aV AmhoV. n`©Q>Zm_wio XoemMr Am{W©H$
àJVr Va hmoVoM na§Vw n`©Q>Z hm ì`dgm` Am{W©H$ gm_m{OH$ VgoM amOH$s` Ñï>rZohr AË`§V _hÎdmMm
Amho. n`©Q>ZmMo Am{W©H$, gm_m{OH$ d amOH$s` _hÎd nwT>rbà_mUo Amho.
172
A) Am{W©H$ _hÎd :
1. Am{W©H$ àJVr :
n`©Q>Z hm ì`dgm` Am{W©H$ ÑîQ>çm AË`§V _hÎdmMm AgyZ n`©Q>Zm_wio XoemMr Am{W©H$ àJVr
KSy>Z `oVo.
2. naH$s` MbZ :
n`©Q>ZmgmR>r AZoH$ {dXoer n`©Q>H$ XoIrb `oVmV d Ë`m_wio Xoembm _moR>çm à_mUmV naH$s`
MbZ àmßV hmoVo d XoemÀ`m AW©ì`dñWobm ~iH$Q>r `oVo.
3. amoOJma àmßVr :
n`©Q>Zm_wio _moR>çm à_mUmV amoOJma CnbãY hmoVmo. n`©Q>H$m§Mr {Zdmg d ^moOZ ì`dñWm, _mJ©Xe©Z,
_Zmoa§OZ, dmhVyH$ B. joÌmV hm amoOJma àmßV hmoVmo.
4. gd© àH$maÀ`m bmoH$m§Zm amoOJma àmßVr :
n`©Q>Zm_wio {e{jV, A{e{jV, Hw$eb, AHw$eb Aem gd© àH$maÀ`m bmoH$m§Zm amoOJma CnbãY hmoVmo.
5. godm CÚmoJm§Mm {dH$mg :
n`©Q>Z ì`dgm`m_wio Q´>ì° hb EOÝgr, _mJ©Xe©H$, Q>а gr MmbH$ B. godm CÚmoJm§Mm Mm§Jbm {dH$mg hmoVmo.
6. ì`mnmamMr àJVr :
n`©Q>Zm_wio `oUmao n`©Q>H$ dñVy§Mr IaoXr H$aVmV. Ë`m_wio Am{W©H$ CbmT>mb hmoD$Z ì`mnmaMr
àJVr hmoVo.
7. bKw d Hw$Q>rao CÚmoJm§Mm {dH$mg :
n`©Q>Zm_wio {d{dY hñVH$bmË_H$ dñVy ~Z{dUmè`m bKw d Hw$Q>ra CÚmoJm§À`m {dH$mgmbm MmbZm {_iVo.
8. amï´>r` CËnÞmV dmT> :
n`©Q>Zm_wio naH$s` MbZ àmßV hmoVo, ì`mnmamMr bKw d Hw$Q>ra CÚmoJm§Mr àJVr hmoVo Ë`m_wio
amï´>r` CËnÞmV dmT> hmoVo.
9. ~oamoOJmarV KQ> :
n`©Q>Zm_wio bmoH$m§Zm {d{dY godm CÚmoJ, bKw Hw$Q>ra CÚmoJ, ì`mnma, dmhVyH$ B. _wio amoOJmamÀ`m
g§Yr CnbãY hmoVmV Ë`m_wio ~oH$mar H$mhr à_mUmV H$_r hmoÊ`mg _XV hmoVo.
173
~) gm_m{OH$ _hÎd d amOH$s` _hÎd :
1. n`©Q>Zm_wio doJdoJù`m àXoemVrb bmoH$m§À`m {dMmam§Mr XodmU-KodmU hmoVo. VgoM {d{dY
Mmbr[aVr, na§nam, g§ñH¥$Vr B. Mr _m{hVr hmoD$Z gm_m{OH$ EoŠ` {Z_m©U hmoÊ`mg _XV hmoVo.
2. n`©Q>Zm_wio {d{dY XoemVrb bmoH$ EH$m XoemVyZ Xwgè`m XoemV OmVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`mV
AmMma {dMmam§Mr XodmU-KodmU KSy>Z `oVo d nañna gm_§Oñ` {Z_m©U hmoVo.
4.2.2 AmYw{ZH$ H$mimVrb ^maVmVrb n`©Q>Z
(Tourism in Modern Period in India) -
^maV `m XoemMm {dñVma ì`mnH$ Agë`mZo `m Xoembm {dnyb à_mUmV àmH¥${VH$ d n`m©`mZo
gm§ñH¥${VH$, Ym{_©H$ Eo{Vhm{gH$ {d{dYVoMo daXmZ bm^bobo Amho. `m {d{dYVo_wio OJmVrb n`©Q>H$m§Zm
AmH${f©V H$aÊ`mMr j_Vm ^maV Xoem_Ü`o Amho. qH$~hþZm ^maV ho n`©Q>H$m§Mo Z§XZdZ g_Obo OmVo.
n`©Q>Z ì`dgm`mMo Am{W©H$ d gm_m{OH$ bm^, \$m`Xo {dH${gV nmíMmË` Xoem§Zr nydunmgyZM ¿`m`bm
gwadmV Ho$br.
^maVm_Ü`o _mÌ AmYw{ZH$ n`©Q>Z ì`dgm`mbm d {dH$mgmbm A{bH$S>À`m H$mimVM gwadmV
Pmbr Amho. ñdmV§Í`moÎma H$mimnmgyZ `m ì`dgm`mMm {dH$mg ^maVmV AmH$f©H$ nÕVrZo hmoD$ bmJbm
Amho. ^maVmbm bm^boë`m àJë^ Eo{Vhm{gH$ dmagmMm `oWrb n`©Q>Zmda n«m_w»`mZo gm§ñH¥${VH$ n`©Q>Z
{dH$mgmda AZwHy$b n[aUm_ Pmbm Amho.
^maVmMr CÀM gm§ñH¥${VH$ na§nam `oWrb B{Vhmgmer g§~§{YV Amho. n§{S>V Zohê§$Zr Ë`m§À`m
""{S>ñH$dar Am°\$ B§{S>`m'' `m J«§WmV ^maVmbm bm^boë`m àmMrZ gm§ñH¥${VH$ na§naoMm CëboI Ho$bmm
Amho. ^maVmVrb àmMrZ Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$ H|$Ðo, XoemMo AmH$f©H$ ^m¡Jmo{bH$ ñWmZ, {d{dY àH$maMo
hdm_mZ, dZñnVr, àmUr, njr, Z`m, nd©V B. {d{dY H$bm, Z¥Ë`H$bm, Jm`Z, bmoH$H$bm, hñVH$bm,
{eënH$bm, dmñVyH$bm, {MÌH$bm `m§Zr ^maVmbmm "n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMo H|$Ð' ~Z{dbo Amho. OJmVrb
\$maM WmoS>çm Xoem§Zm ^maVmBVH$s n`©Q>Z {dH$mgmMr AZwHy$b n[apñWVr bm^bobr Amho. ^maVmVrb
OJà{gÕ H$bmH¥$Vr CXm. VmO_hmb, dmñVwH$boMr AZoH$ gwX§a d ^ì` _§{Xaoo CXm. _XwamB© OJà{gÕ
A{O§R>m doê$i boUr `m H$bmH¥$VtÀ`m gm¢X`m©Mm bm^ KoÊ`mgmR>r à{Vdfu hOmamo n`©Q>H$ ^maVmbm ^oQ>
XoVmV. qH$~hþZm `m gd© H$bmH¥$Vr ^maVmVrb AmYw{ZH$ n`©Q>ZmMm nm`m _mZë`m OmVmV. darb gd©
àH$maÀ`m n[apñWVrVyZM ^maVmVrb AmYw{ZH$ n`©Q>ZmMr gwadmV Pmbr.
^maVmVrb AmYw{ZH$ n`©Q>ZMm qH$dm ñdmV§Í`moÎma H$mimVrb n`©Q>ZmMm Omo {dH$mg Pmbm Vmo
nwT>rbà_mUo ñnï> hmoVmo.
1. gmOªQ> g{_Vr
2. gmOªQ> g{_VrMr H$m`}
174
3. _Ü`dVu n`©Q>Z g§KQ>Zm
(C.T.O)
4. n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr
5. n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o
6. n`©Q>Z _§Ìmb`mMr ñWmnZm
7. ñdmV§Í`moÎma H$mimVrb n`©Q>Z {dH$mg
8. ^maVmVrb n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i
1. gmOªQ> g{_Vr :
(The Sargent Committee)
hm ^maVmVrb n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r lrJUoem hmoVm ^maVmVrb VËH$mbrZ {~«Q>re gaH$maZo n`©Q>Z
ì`dgm`mbm CÎmoOZ XoÊ`mgmR>r n`©Q>Z ì`dgm`mMm {dH$mg H$aÊ`mgmR>r AZoH$ à`ËZ Ho$bo. Ë`mÑï>rZo
gZ 1945 _Ü`o Ë`mdoiMo {~«Q>re {ejU{df`H$ gëbmJma ga Om°Z gmOªQ> `m§À`m AÜ`jVoImbr EH$
g{_Vr Zo_Ê`mV Ambr. `m g{_VrMm _w»` CÔoe XoemVrb {dH$mg H$aVm `oB©b Aem n`©Q>Z ñWim§Mm
emoY KoUo hm hmoVm gZ Am°ŠQ>mo~a 1946 _Ü`o `m g{_VrZo Amnbm Ahdmb VËH$m{bZ gaH$mabm gmXa
Ho$bm. `m AhdmbmV XoemÀ`m Am{W©H$ {dH$mgmgmR>r Xoer Am{U naXoer n`©Q>H$m§Zm àmoËgmhZ XoD$Z
n`©Q>Z ì`dgm`mMm {dH$mg H$aÊ`mMr {e\$mag gdmªZw_Vo H$aÊ`mV Ambr hmoVr. VgoM n`©Q>Z {dH$mgmMm
\$m`Xm XoemÀ`m àË`oH$ ^mJmbm ìhmdm `mgmR>r EH$ {Z_gaH$mar ñdV§Ì `§ÌUm C^mamdr Aerhr EH$
{e\$mag `m AhdmbmV H$aÊ`mV Ambr hmoVr.
2. gmOªQ> g{_VrMr H$m`o© :
gmOªQ> g{_VrMo H$m`} nwT>rbà_mUo {ZpíMV H$aÊ`mV Ambr hmoVr.
1. `wÕmnydu d `wÕmZ§Va ^maVmVrb Xoer d {dXoer n`©Q>H$m§À`m ñdê$nmMo d {dñVmamMo qghmdbmoH$Z
Ho$ë`mda Ë`m§À`m dmT>rgmR>r g§^mì`VoMo n[ajU H$aUo.
2. ^maV d naXoemV n`©Q>ZmÀ`m Om{hamVr H$aUo. `mgmR>r \$moëS>g©, nmoñQ>g©, nwpñVH$m B. n`©Q>Z
àMma gm{hË` V`ma H$aUo.
3. n`©Q>Z _mJ©Xe©H$mgmR>r qH$dm JmB©S>g²gmR>r à{ejUmÀ`m VaVwXr H$aUo.
4. n`©Q>H$m§Zm OmñVrV OmñV gw{dYm CnbãY H$ê$Z XoÊ`mgmR>r BVa emgH$s` {d^mJmer g§~§Y
àñWm{nV H$aUo.
5. gd© àH$maÀ`m dmhVyH$ ì`dñWoMm g_Ýd` gmYyZ n`©Q>H$m§Mr Mm§Jbr gmo` H$aUo.
175
6. hm°Q>oëg d aoñQ>m°a§Q> MmbH$m§er g§~§Y àñWm{nV H$aUo
7. Á`m XoemVyZ ^maVmV n`©Q>Š `oD$ eH$Vrb Aem Xoem§À`m amOYmÝ`m§À`m {R>H$mUr n`©Q>Z
H$m`m©b`o ñWmnZ H$aUo
Aem àH$mao n`©Q>Zmg§~§Yr nm`m^yV Jmoï>r H$aUo,XoemV d {dXoemV n`©Q>Zmg§~§Yr nm`m^yV Jmoï>r
H$aUo, XoemV d {dXoemV n`©Q>Zmg§~§Yr Om{hamVr H$aUo, n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m {dH$mgmgmR>r gd© nmVirdarb
bmoH$m§_Ü`o, emgH$s` {d^mJm§_Ü`o nañna g§~§Y àñWm{nV H$aUo B. gmOªQ> g{_VrMr _hÎdmMr H$m`}
hmoVr. ^maVmbm ñdmV§Í` {_iÊ`mÀ`m Xaå`mZÀ`m H$mbmdYrV n`©Q>Z CÚmoJmMm g§nyU© AmamIS>m CnbãY
hmoVm. na§Vw Ë`m doir n`©Q>Z CÚmoJm_Yrb gdm©V _moR>r AS>MU åhUOo Ë`mdoir H$moUVrhr _Ü`dVu
n`©Q>Z g§KQ>Zm ZìhVr. Ë`m_wio {d{dY n`©Q>Z {df`H$ godm§_Ü`o nañna g§~§YmMm A^md hmoVm.
3. _Ü`dVu n`©Q>Z g§KQ>Zm :
(Central Tourism Organisation)
1946 _Ü`o gmOªQ> g{_VrZo Amnbm Ahdmb gaH$mabm gmXa Ho$bm. d Ë`mZ§Va gmOªQ g{_VrÀ`m
{e\$maerZwgma ^maVmV "_Ü`dVu n`©Q>Z g§KQ>Zm' ñWmnZm H$aÊ`mV Ambro. VgoM `m g{_VrÀ`m {e\$maerZwgma
XoemV {Xëbr, _w§~B©, H$mobH$Îmm, MoÞB©, `oWo àmXo{eH$ n`©Q>Z H$m`m©b`o gwê$ H$aÊ`mV Ambr. `m
g{_VrZo ^maVr` d{H$bm§_m\©$V OJmV n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m Om{hamVrgmR>r N>moQ>r N>moQ>r H$m`m©b`o CKS>Ê`mMr
{e\$mag Ho$br VgoM EH$ n`©Q>Z dmhVyH$ AñWm`r g{_Vr ñWmnZm H$aÊ`mMr gyMZm Ho$br. >
4. n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr :
(Tourist Traffic Committee)
dmhVyH$ _§Ìmb`mV n`©Q>Z {dH$mgm{df`r EH$ doJir n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr B. g. 1949
_Ü`o ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr. `m emIoÀ`m à`ËZm_wio ^maVmV n`©Q>Z ì`dgm`mV g_Ýd` gmYbm
OmD$Z n`©Q>Z ì`dgm`mÀ`m {dH$mgmbm AmUIr MmbZm {_imbr. `m emIoÀ`m _yb^yV H$m`m©_wioM
1955-56 _Ü`o `m emIoMm {dñVma H$ê$Z ZdrZ Mma CnemIm ñWmnZm H$aÊ`mV Amë`m d Ë`m§À`mH$S>o
nwT>rb H$m_o XoÊ`mV Ambr.
A. n`©Q>Z dmhVyH$ {d^mJ :
(Tourist Traffic Department)
Xoer d {dXoer n`©Q>H$m§À`m H$m`Xoera ~m~r nmhUo, Q´>°ìhb EO§Q>, hm°Q>ob B. {df`r AmH$S>odmar
Jmoim H$aUo d Ë`mMm _m{gH$ Ahdmb gmXa H$aUo Aer H$m_o `m {d^mJmH$S>o gmondbr.
~. n`©Q>Z àemgZ {d^mJ :
(Tourist Administration Department)
Am{W©H$ ~m~r, A§XmOnÌH$, ZdrZ H$m`m©b`o CKS>Ê`mg§~§Yr H$m_H$mO nmhUo B. H$m_o `m {d^mJmH$S>o
gmon{dÊ`mV Ambr hmoVr.
176
H$. n`©Q>Z Om{hamV {d^mJ :
(Tourist Advertisement Department)
n`©Q>ZmÀ`m Om{hamVrg§~Y§ r ~wbo{Q>Ýg, nmoñQ>g© B. Mr N>nmB© H$m_o `m {d^mJmH$S>o gmon{dÊ`mV Ambr.
S> . Om{hamV gm{hË` {dVaU {d^mJ
(Distribution of Advertise Material
Department)
n`©Q>ZmÀ`m Om{hamV gm{hË`mMo {dVaU H$aÊ`mMo H$m_ `m {d^mJmH$S>o gmon{dÊ`mV Ambo.
Aem àH$mao n`©Q>Z dmhVyH$ {d^mJmA§VJ©V {d{dY g{_Ë`m§da {d{dY H$m_m§Mr O~m~Xmar gmon{dÊ`mV
Ambr. Z§VaÀ`m H$mimV n`©Q>Z dmhVyH$ g{_VrÀ`m H$m`m©Mm {dñVma H$aÊ`mVm Ambm d XoemV n`©Q>Z
g§MbZmb` gwê$ H$aÊ`mMr g§H$ënZm nwT>o Ambr. H$mhr H$mbmdYrZ§Va n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o gwê$
H$aÊ`mV Ambo.
5. n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b` $:
(Tourist Information Offices)
^maVmV n`©Q>ZmMm A{YH$mA{YH$ {dH$mg ìhmdm åhUyZ ^maVmV VgoM naXoemV n`©Q>Z H$m`m©b`o
CKS>Ê`mV Ambr.
A. ^maVmVrb H$m`m©b`o $:
gd©àW_ {Xëbr, H$mobH$Îmm, _w§~B© d MoÞB© `oWo àmXo{eH$ n`©Q>Z H$m`m©b`o gwê$ H$aÊ`mV Ambr.
Z§VaÀ`m H$mimV Ë`mMr gwg§JV gmIir Agmdr åhUyZ 1955 _Ü`o AmUIr _hÎdmÀ`m {R>H$mUr
n`©Q>Z H$m`m©b`o C^maÊ`mV Ambr `m H$m`m©b`m§H$S>o nwT>rb H$m_o gmon{dÊ`mV Ambr.
1. n`©Q>H$m§Zm n`©Q>Z H|$ÐmMr AÚmdV _m{hVr nwa{dUo.
2. n`©Q>H$m§er g§~§{YV gd© {d^mJm§er g§~§Y R>odUo.
3. n`©Q>H$m§Zm gd© àH$maMo ghmæ` H$aUo.
4. n`©Q>H$m§À`m {d{dY gw{dYm§Mm {dH$mg H$aUo d Ë`m ì`dpñWV nwa{dë`m OmVmV qH$dm Zmhr
ho VnmgUo.
5. ñdXoer n`©Q>H$m§À`m {d{dY Amdí`H$ JaOm§Mr nyV©Vm H$aUo.
~. naXoemVrb H$m`m©b`o :
^maVmV_Ü`o {d{dY naXoer n`©Q>H$ AmH¥$ï> ìhmdo `mgmR>r naXoemV n`©Q>Z H$m`m©b`o CKS>Ê`mV
Ambr. gd© àW_ Ý`y`m°H©$ `oWo {S>g|~a 1952 _Ü`o H$m`m©b` CKS>Ê`mV Ambo. hm Xoe {dH${gV
Agë`mZo `m XoemVyZ ^maVmV _moR>çm à_mUmV n`©Q>H$ `oVrb `m hoVyZo g§`wŠV g§ñWmZmV ho nm{hbo
H$m`m©b` CKS>Ê`mV Ambo. Z§Va ^maVr` dH$sbm_m\©$V lrb§H$m d Am°ñQ´>mo{b`mV n`©Q>Z àMma H$aÊ`mgmR>r
177
~r.H$m°_.^mJ-1 … dm{UÁ` ^yJmob/12
Img _mUgo nwa{dÊ`mV Ambr. Owb¡ 1955 _Ü`o b§S>Z `oWo `wamonmVrb n{hbo H$m`m©b` gwê$ H$aÊ`mV
Ambo. Z§Va \o$~«wdmar 1956 _Ü`o n°[ag (\«$mÝg) Va gßQ>|~a _Ü`o \«±$H$ \«w$Q> (O_©Zr) `oWo H$m`m©b`
gwê$ H$aÊ`mV Ambo. AemM àH$mao Am°ñQ´>o{b`m, Ý`yPrb±S>,d lrb§Ho$VyZ n`©Q>H$m§Zm AmH¥$ï> H$aÊ`mgmR>r
gßQ>|~a 1956 _Ü`o _ob~m©Z© d H$mob§~mo `oWo H$m`m©b`o gwê$ H$aÊ`mV Ambr.
ñdXoer n`©Q>Z H$m`m©b`mgmaIrM H$m_o `m H$m`m©b`mH$S>o gmon{dÊ`mV Ambr. VgoM ^maVmV
`oUmè`m {dXoer n`©Q>H$m§Mr _m{hVr nwa{dUo, naXoemV n`©Q>Z {df`H$ Om{hamVr H$aUo, _Ü`dVu n`©Q>Z
{d^mJmbm AÚmdV _m{hVr nwa{dUo {h H$m_o naXoemVrb H$m`m©b`m§da gmon{dÊ`mV Ambr hmoVr.
6. n`©Q>Z _§Ìmb`mMr ñWmnZm :
(Establishment of Tourism Ministry)
^maVmV 1 _mM© 1958 _Ü`o n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m gd© ~m~tH$S>o bj XoVm `mdo åhUyZ dmhVyH$
_§Ìmb`mV n`©Q>ZmgmR>r EH$ doJio ImVo gwê$ H$aÊ`mV Ambo. EH$m _hmg§MmbH$mH$S>o `mMm H$m`©^ma
gmon{dÊ`mV Ambm. d Ë`mÀ`m _XVrgmR>r EH$ Cn_hmg§MmbH$ d Mma g§MmbH$ Zo_Ê`mV Ambo. `m§MoH$S>o
àemgZo, Om{hamVr, àdmg, g§nH©$, {Z`moOZ d {dH$mg hr gd© H$m_o gmon{dÊ`mV Ambr. ^maVmÀ`m
amï´>nVtÀ`m 14 _mM© 1967 À`m AmXoemZwgma ^maVmV ñdV§Ì n`©Q>Z d ZmJar hdmB© dmhVyH$ {d^mJmMr
ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr. `m {d^mJm§_wio n`©Q>Z {dH$mgmg MmbZm {_imbr. `m {d^mJm§gmR>r ñdV§Ì
_§Ìmb` {Z_m©U H$aÊ`mV Ambo Á`mMm g§nyU© H$ma^ma EH$m nyU© doi _§Í`mH$S>o gmon{dÊ`mV Ambm. `m
_§Ìmb`mMr H$m`} Imbrbà_mUo {Z{íMV H$aÊ`mV Ambr.
1. XoemÀ`m {d{dY ^mJmVrb hdm_mZmMm A§XmO KoÊ`mgmR>r hdm_mZ {df`H$ godm§Mo Am`moOZ
H$aUo.
2. XoemVrb {d_mZVi, hdmB©, dmhVyH$ B. Mo g§KQ>Z H$aUo.
3. hdmB© dmhVyH$sÀ`m gwa{jVVogmR>r Cnm` `moOUo.
4. hdmB© _mJ© àdmgr VgoM _mb dmhVyH$sg MmbZm XoUo.
5. hdmB© dmhVyH$ _§S>i 1953 À`m H$m`ÚmZwgma XoemV n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMr ñWmnZm
H$aUo.
6. aoëdo àdmgmgmR>r aoëdo VnmgUrg _§S>imMr ñWmnZm H$aUo.
7. XoemV n`©Q>ZmMr dmT> d {dH$mgmg MmbZm XoUo.
8. XoemV n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr `wdH$m§gmR>r dg{VJ¥ho ~m§YUo
9. n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r BVa _§Ìmb`mer g§~§Y àñWm{nV H$aUo.
178
10. bmoH$g^oÀ`m {d{dY g{_Ë`m§_m\©$V n`©Q>Z H$m`©H«$_mMr `mo½` _m§S>Ur H$aUo.
11. Am§Vaamï>r` d BVa à{V{ZYter n`©Q>Zmg§X^m©V VS>OmoS> KS>dyZ AmUUo.
12. {Z`moOZ _§S>i d amÁ` gaH$maÀ`m ghH$m`m©Zo n`©Q>ZmMo {Z`moOZ d g§KQ>Z H$aUo.
13. n`©Q>Z CX`moJ H$m`©H«$_mgmR>r _m{hVr d AmH$S>odmar Jmoim H$aUo.
14. n`©Q>Zg§~§Yr BVa Xoem§er Pmboë`m H$amam§Mr A§_b~OmdUr H$aUo.
n`©Q>Z ImVo :
(Department of Tourism)
hm nyU©nUo ñdV§Ì {d^mJ AgyZ Vmo n`©Q>ZmMr YmoaUo AmIVmo VgoM H$m`©H«$_mMr A§_b~OmdUr
H$aVmo. XoemV n`©Q>Zmbm MmbZm XoUo d n`©Q>ZmMo g§KQ>Z H$aUo Ago XmoZ àH$maMo H$m`© `m {d^mJmMo
AgyZ `m ImË`mV nwT>rb 7 {d^mJ AmhoV.
1. {Z`moOZ d H$m`©H«$_ {d^mJ
2. Om{hamV d n[afX {d^mJ
3. àdmg, ì`mnma d AmXa{VÏ` {d^mJ
4. {Zdmg ì`dñWm {d^mJ
5. dÝ` neynjr {d^mJ
6. ~mOma g§emoYZ {d^mJ
7. àemgZ {d^mJ
7. ñdmV§Í`moÎma H$mimVrb n`©Q>Z {dH$mg (Development of Tourism after Independance)
{dH$gZerb Xoem§Mo n`©Q>Z {dH$mgmMo EH$ _w»` Ü`o` AgVo Vo åhUOo `m ì`dgm`mMm {dH$mg
H$ê$Z OmñVrV OmñV naH$s` MbZ {_i{dUo hmo`. ^maV hm EH$ {dH$gZerb Xoe Agë`mZo ^maVmV
XoIrb n`©Q>Z {dH$mgmMo hoM _w»` Ü`o` Amho. Ë`mZ§Va `m ì`dgm`mV A{YH$ amoOJma g§Yr CnbãY
H$aUo hm CÔoe _hÎdmMm Amho. Joë`m 25 dfm©nmgyZ OJmVrb {dH$gZerb Xoem§Zm n`©Q>ZmnmgyZ {_iUmè`m
CËnÞmV gmVË`mZo dmT> hmoVmZm AmT>iyZ Ambr Amho. Ago Agbo Var {d{dY XoemVrb n`©QZ {dH$mg,
naH$s` MbZ, amoOJma {Z{_©Vr, naXoer n`©Q>H$m§Mr g§»`m, Ë`mVrb dmT> `m_Ü`o {d{dYVm AmT>iVo.
179
A. n`©Q>H$m§Mr g§»`m :
{deofV: ñdmV§Í`mZ§Va ^maVmV n`©Q>ZmMm {dH$mg KSy>Z Ambm Amho.
df©
n`©Q>H$m§Mr g§»`m
1980
8,00,150
1985
8,36,900
1990
13,29,950
1995
18,50,050
2000
24,35,800
2005
32,38,200
2010
gw 40,00,000
darb AmH$S>odmarZwgma ^maVmV `oUmè`m n`©Q>H$m§Mo AmH$S>o à{Vdfu dmT>ë`mMo ñnï> hmoVo. 1980
Vo 2010 n`ªV `m_Ü`o Mma nQ>rhÿZ A{YH$ dmT> Pmë`mMo ñnï> hmoVo
~) naH$s` MbZ :
n`©Q>Z CÚmoJm_wio Xoembm _moR>çm à_mUmV naH$s` MbZ {_iVo. ^maVmV à{Vdfu `oUmè`m
naXoer n`©Q>H$m§À`m g§»`oV gmVË`mZo dmT> hmoV Agë`mZo Xoembm {_iUmè`m naXoer MbZmVhr gmVË`mZo
dmT> hmoV Amho.
naH$s` MbZo
df©
(Xebj S>m°ba_Ü`o)
1975
2,600
1980
9,200
1985
13,000
1990
24,000
1995
30,000
2000
50,000
2005
75,000
180
^maVmbm {_iUmao naH$s` MbZ ho XoIrb n`©Q>H$m§À`m g§»`oà_mUo dmT>V Jobo Amho.
H$) amoOJma CnbãYVm :
n`©Q>Z hm EH$ _hÎdmMm Am{W©H$ ì`dgm` AgyZ hm godm ñdê$nmMm CX`moJ Amho. bmoH$m§Zm
CX`moJ CnbãY H$ê$Z XoUmam hm EH$ _hÎdmMm ì`dgm` Amho. n`©Q>ZmÀ`m _mÜ`_mVyZ bhmZm§nmgyZ
Vo åhmVmè`mn`ªV, lr_§VmnmgyZ Jar~mn`ªV, {ó`m-nwê$f, {Zaja-gmja `m gdmªZm amoOJma CnbãY
hmoD$ eH$Vmo. n`©Q>Zm_wio n`©Q>H$ XwH$mZo, hm°Q>ob, aoñQ>m°a§Q>g² Q´>°ìhb EOÝgrO, dmhVyH$, JmB©S>g B. {d{dY
n«H$maÀ`m CX`moJm§_wio bmoH$m§Zm _moR>çm n«_mUmV amoOJma CnbãY hmoVmo. ^maVmgma»`m {dH$gZerb d
A{VbmoH$g§»`oÀ`m XoemV ~oamoOJmarMm àíZ J§^ra Agë`mZo n`©Q>Zm_wio {Z_m©U hmoUmar amoOJma CnbãYVm
AË`§V _hÎdmMr Amho. ^maVmV 2003-04 _Ü`o 2,04,00,000 bmoH$m§Zm n`©Q>ZmX²dmao àË`j VgoM
AàË`jarË`m amoOJma CnbãY Pmbm hmoVm.
S>) ^maVmV `oUmao naXoer n`©Q>H$ ^maVmVrb d¡{eîQ>çnyU© n`©Q>Z H|$Ðm_wio ^maVmV `oUmè`m naXoer n`©Q>H$m§Mr g§»`mhr gVV dmT>V
Amho. 1960 nydu ^maVmV `oUmè`m n`©Q>H$m§Mr g§»`m 1 bmImnojm H$_r hmoVr. H$maU Ë`mdoir XoemVrb
n`©Q>Z ì`dgm`mMm \$magm {dH$mg Pmbm ZìhVm nwT>rb 35 dfm©V _mÌ ^maVmV `oUmè`m naXoer n`©Q>H$m§Mr
g§»`m 30 nQ>rZo dmT>ë`mMo AmT>iVo.
df©
naH$s` n`©Q>H$m§Mr g§»`m
1960
1,23,095
1965
1,46,900
1970
2,80,881
1975
4,65,776
1980
8,00,150
1985
8,36,900
1990
13,29,950
1995
21,23,683
2000
18,50,050
2005
32,38,200
2010
gw. 40,00,000
181
^maVmVrb n`©Q>Z {d^mJmÀ`m à`ËZm_wio, n`©Q>Z {dH$mgm_wio hr naXoer n`©Q>H$m§Mr g§»`m
dmT>br Amho.
B) ^maVmV `oUmè`m naXoer n`©Q>H$m§Mo Xoe{Zhm` {dVaU :
^maVmV `oUmè`m {dXoer n`©Q>H$m§_Ü`o B§½b§S>, `wamon d A_o[aH$Z, XoemVrb n`©Q>H$m§Mo à_mU
OmñV Amho. J«oQ>{~«Q>Z _YyZ 14% g§`wŠV g§ñWmZoo 8% lrb§H$m, 5% O_©Zr, \«$mÝg d OnmZ, 4%
H°$ZS>m Ago à_mU Amho. {dXoer n`©Q>H$ `oUmè`m Q>m°n-10 Xoem_Ü`o A_o[aHo$VyZ _moR>çm à_mUmV gw.
16% n`©Q>H$ Xadfuo ^maVmV `oVmV J«oQ>{~«Q>Z _YyZ 14% VgoM ~m§JbXoe, lrb§H$m, H°$ZS>m O_©Zr,
\«$mÝg, _bo{e`m, OnmZ,d Am°ñQ´>o{b`m `m EHy$U 10 XoemVyZ `oUmao n`©Q>H$ EHy$U {dXoer n`©Q>H$mÀ`m
60 Q>ŠHo$ Amho.
8. ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i : (Indian Tourism Development Corporation
ITDC)
B. g.1963 _Ü`o n`©Q>Z CÚmoJmÀ`m {dH$mgmgmR>r hr g{_Vr Zo_Ê`mV Ambr hmoVr. `m g{_VrZo
1965 _Ü`o n`©Q>Z A§VJ©V hm°Q>ob _hm_§S>i, ^maVr` n`©Q>Z _hm_§S>i d ^maVr` n`©Q>Z dmhVyH$
_hm_§S>i Aer VrZ ñdV§Ì _§S>io Zo_br. H$m_mV EH$gyÌrnUm Agmdm åhUyZ Z§Va emgZmZo darb
_§S>io {dg{O©V H$ê$Zo Ë`m§Mo EH$m _§S>imV {dbrZH$aU H$aÊ`mMo R>a{dbo Ë`mZwgma 1966 _Ü`o ^maVr`
n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMr `ñWmnZm H$aÊ`mV Ambr.
^maVr` n`©Q>Z _hm_§S>imMo CÔoe d H$m`© :
1. n`©Q>H$m§À`m gmo`rgmR>r n`©Q>Z {R>H$mUOdiM n`©Q>H$m§À`m {ZdmgmgmR>r gmo`rñH$a {R>H$mUr
hm°Q>oëg, A{VWrJ¥ho ~m§YUo.
2. n`©Q>H$m§Zm {d{dY dmhVyH$ gw{dYm CnbãY H$ê$Z XoUo.
3. n`©Q>H$m§gmR>r n`©Q>Z H|$ÐmÀ`m {R>H$mUr gm§ñH¥${VH$ H$m`©H«$_, g§JrV aOZr B. H$m`©H«$_m§Mo
Am`moOZ H$aUo.
4. n`©Q>H$m§Zm dñVy IaoXr H$aÊ`mÀ`m gw{dYm {Z_m©U H$aUo.
5. naXoemVyZ n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aÊ`mgmR>r Om{hamVr H$aUo.
darb {d{dY C{ÔîQ>çm§Zm AZwgê$Z ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i H$_ H$aV Amho. ho _hm_§S>i
åhUOo XoemVrb gdm©V _moR>r n`©Q>Z g§KQ>Zm Amho. `m _hm_§S>imZo Amnë`m dmT>Ë`m H$m`m©Mm ì`mn
gm§^miÊ`mgmR>r {d{dYo g{_Ë`m VgoM gëbmJma _§S>io Zo_br AmhoV. ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imbm
EH$ H$m`©H$mar g§MmbH$ AgVmo d Vmo `m _§S>imMm AÜ`j AgVmo. _§S>imÀ`m {d^mJr` H$m`m©b`mMo
182
à_wI `m _§S>imMo g§MmbH$ AgVmV. `m _hm_§SimH$S>o Vk d à{e{jV H$_©Mmar dJ© AgyZ AmO
amoOr `m _hm_§S>imMo ^m§S>db gw_mao 1000 H$moQ>r Amho. AmYw{ZH$ ^maVr` n`©`Q>ZmÀ`m {dH$mgmV `m
_hm_§S>imMr ^y{_H$m _hÎdnyU© Amho.
4.2.3. ^maVmVrb _hÎdmÀ`m amÁ`mVrb n`©Q>Z H|$Ðo :
(Major Tourism Centers in India)
gÜ`mMo _mZdr OrdZ ho AË`§V YH$mYH$sMo ~Zbo Amho. `m YH$mYH$sÀ`m OrdZmV CËgmhmZo
H$m`©aV amhÊ`mgmR>r _mZdmbm _Zmoa§OZmMr Amdí`H$Vm AgVo. `m _Zmoa§OZmÀ`m Ñï>rZo, {ZgJ© gm¢X`m©Mm
AmñdmX KoÊ`mgmR>r d Amnë`m AZw^dm§_Ü`o ZdrZ AZw^dmMr dmT> H$aÊ`mgmR>r bmoH$ n`©Q>Z H$aVmV.
n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aUmè`m KQ>H$mV {d{dY ^m¡Jmo{bH$, Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$, Ym{_©H$ B. KQ>H$m§Mm
g_mdoe hmoVmo. ^maV hm Xoe {d{dYVoZo g¥ï>r gm¢X`m©Zo ZQ>bobm AgyZ ^maVmVrb {d{dY amÁ`m§_Ü`o
n`©Q>H$m§Zm AmH${f©V H$aUmè`m {d{dY KQ>H$m§Zr g_¥Õ Aem AZoH$ n`©Q>Z ñWim§Mm {dH$mg Pmbm
Amho. `m n`©Q>Z H|$Ðm§Zm ^maVmVrb VgoM BVa {d{dY XoemVrb bmImo n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmV.
^maVmÀ`m H$mhr _hÎdmÀ`m amÁ`m§_Yrb _hÎdmMr n`©Q>Z ñWio nwT>rbà_mUo AmhoV. >
4.2.3.1. Oå_y H$mí_ra :
(Jammu and Kashmir)
Oå_y-H$mí_ra `m amÁ`mbm ^maVmVrbM Zìho Va n¥Ïdrdarb ñdJm©Mr Cn_m {Xbr OmVo. `m
amÁ`mbm {dnyb Z¡g{J©H$ gm¢X`© bm^bobo Amho. `m amÁ`mV W§S> hdoÀ`m, {Jar {eIam§Zr g_¥Õ, {d{dY
qIS>r d gamodaoo Agboë`m VgoM {d{dY Ym{_©H$ n`©Q>Z H|$ÐmMm CÎm_ àH$mao {dH$mg Pmbm Amho. `m
amÁ`mVrb H$mhr à_wI n`©Q>Z H|$Ðo nwT>rb à_mUo AmhoV.
1. lrZJa :
lrZJa ho eha Oå_y-H$mí_ra amÁ`mÀ`m CÝhmir amOYmZrMo eha Amho. H$m{í_a Imoè`mV Pob_
ZXrÀ`m XmoÝhr Vram§da dgbobo lrZJa ho eha gamodao, ~mJm `m§Zr ~habobo Amho. `m ehamÀ`m AVwbZr`
{ZgJ© gm¢X`m© _wio `m ehamMm CëboI "Z§XZdZ ZJar' åhUyZhr Ho$bm OmVmo. lrZJaÀ`m `m AmoiIr_wio
OJ^amVrb hOmamo n`©Q>H$ lrZJabm ^oQ> XoVmV. à{gÕ {dMmad§V aOV[a¨JrZr `m§À`m _Vo g_«mQ> AemoH$mZo
{¼ñVnyd© {Vgè`m eVH$mV lrZJaMr ñWmnZm Ho$br. Ë`mdoir Zmd "lrZJar' hmoVo. àdgoZ Xwgam `mZo
gÜ`mÀ`m ZJamMr ñWmnZm Ho$br. B. g. 1339 _Ü`o H$mí_ra Imoè`mV Agbobr {XK©H$mbrZ qhXy
amOdQ> g§nwï>mV Ambr Ë`mZ§Va _moKbm§Zr lrZJada {XK©H$mi amÁ` Ho$bo qH$~hþZm AÚmnhr lrZJada
_m|Jb amOdQ>rMm ~amM à^md AgyZ VoWrb AZoH$ ~mJm§Zm _wKb JmS>©Ýg åhUVmV. {~«{Q>em§Zr lrZJa
_wKbm§H$Sy>Z hñVJV Ho$bo d 1846 _Ü`o A_¥Vga H$amamZwgma lrZJaMm Vm~m erI amOm _hmamUm
aU{OVqgh d Ë`mZ§Va S>moJ«m `m§À`mH$S>o Ambm.
183
lrZJa ho n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMo H|$Ð AgyZ ho eha CX`mZm§Mo, gamodam§Mo d ^ì` ñ_maH$m§Mo
eha Amho. lrZJaÀ`m 10-15 {H$. _r. n[agamV AZoH$ Z`Z_Zmoha n`©Q>Z ñWio AmhoV. lrZJa
Odi _m|JbH$mbrZ em{b_ma, {Zem§V, Mî_oemhr hr gw§Xa CX`mZoo AmhoV. `m ~mJm§n¡H$s em{b_ma ~mJ
à{gÕ AgyZ Vr _wKb ~mXemh Ohm§JraZo Ë`mMr nËZr ZyaOhmZÀ`m ñ_aUmW© C^mabobr Amho. lrZJanmgyZ
hr ~mJ 15 {H$. _r. da AgyZ Vr Mma nm`è`m§À`m AmamIS>çmV ~gdbobr Amho. {Zem§V Am{U
Mî_omehr `m ~mJm ehmOZÀ`m H$mimV åhUOoM 17 ì`m eVH$mV C^maÊ`mV Amë`m AmhoV. EHo$H$mir
~wÕ ñ_maH$ Agboë`m n[a_hmbmMo `mM H$mbmdYrV _wKb CÚmZmV ê$nm§Va Ho$bo Jobo. lrZJaÀ`m
nyd}g "Xb gamoda' ho OJà{gÕ gamoda AgyZ Ë`mMo Mma ^mJ nS>VmV.
lrZJa `oWo qhXy d _wpñb_m§Mr AZoH$ Ym{_©H$ ñWiohr AmhoV. `m_Ü`o e§H$amMm`mªMo _§{Xa,
nmWoa, ehm_XmZ Om{_`m {_eX B. Mm g_mdoe hmoVmo.
2. Oå_y :
Oå_y ho eha Oå_y-H$mí_ra amÁ`mÀ`m {hdmir amOYmZrMo eha Amho. C§MgIb d O§Jb ^mJ,
diUm§Zr dmhUmè`m ZX`m, Amohmoi ho Oå_yMo àmH¥${VH$ d¡{eîQ>ço Amho. Oå_y `oWo {d_mZVi, aoëdo
ñQ>oeZ Amho VgoM J«±S> Q´>±H$ amoS>_wio Oå_y XoemÀ`m gd© ^mJm§er OmoS>bo Amho. Ë`m_wio `oWo n`©Q>Z
H$aUo gmo`rñH$a Amho.
Oå_y ZJamV AZoH$ _§{Xao AgyZ Ë`mn¡H$s d¡îUdrXodr, aKwZmW _§{Xa, nraH$moh, aUdraoída _§Xra
B. _§Xra à{gÕ AmhoV. S>moJ«m amOdQ>rÀ`m H$mimV ehamÀ`m _Ü`^mJr ~m§Ybobm ZXrÀ`m Vramdarb
~hþH$moQ>© hm {H$ëbm ho Oå_yVrb EH$ _hÎdmMo {R>H$mU AgyZ `m {H$ëë`m^modVr ~mJ-B-~hþ Amho.
VgoM Oå_y _Ü`o amdrÀ`m Vramda A_a _hmb hr AmUIr EH$ Eo{Vhm{gH$ dmñVy Amho.
3. nhobJm_ :
nhobJm_ ho H$mí_ra_Yrb AmUIr EH$ gw§Xa n`©Q>Z ñWi AgyZ Vo lrZJanmgyZ 96 {H$. _r.
da {dSy>a ZXrÀ`m Imoè`mV Amho. lrZJaer Vo añË`mZo OmoS>bobo Amho. `oWo n§MVmarUr, eofZmJ, M§XZdmar
hr àojUr` ñWio AmhoV. VgoM `oWyZ 47 {H$. _r. A§Vamda A_aZmW ho qhXyMo n{dÌ Y_©ñWi Amho.
nhobJm_ ^modVr Vmaga, _maga, Vwir`Z hr à_wI gamodao AmhoV.
4. Jwb_J© :
lrZJamnmgyZ 55{H$._r. A§Vamda Agbobo Jwb_J© ho {R>H$mU Xoer VgoM {dXoer n`©Q>H$m§Mo
AmH$f©UmMo H|$Ð Amho. Jwb_J©À`m n[agamV nmB©Z, XodXma B. C§M d¥j d S>m|Ja CVmamda gmMbobo
nm§T>ao ew^« ~\©$ `m§Mo AË`§V {dbmo^Zr` Ñî` {XgVo. pñH$BªJgmR>r `mMm Cn`moJ hmoVmo. Jwb_J© ho
184
{hdmir ~\$m©darb {H«$S>m àH$mam§gmR>r à{gÕ Amho. Jwb_J©À`m Amgnmg d¥jmÀN>m{XV S>m|Ja, Q>oH$S>çm
nd©V AgyZ OdiM {hadoJma _¡XmZ Amho. ho _¡XmZ Jmoë\$ IoiÊ`mgmR>r à{gÕ Amho.
5. boh :
bohÀ`m Amgnmg AZoH$ àojUr` ~m¡Õ Jw§\$m AgyZ Ë`m§Mm AmVrb gmMm AË`§V d¡{eîQ>çnyU©
d _ZmodoYH$ Amho. `oWrb Jw§\$mVrb q^Vrda ~wÕm§Mo OrdZ a§JrV {MÌmV {MÌ~Õ Ho$bobo Amho. boh
`oWrb gognmb Vm|XyH$ Zm_nmb amOmZo 1822m _Ü`o ~m§Ybobm "ñZmoH$ n°bog' {eënH$boMm CËH¥$ï>
Z_wZm Amho.
6. gamodao :
Oå_y H$mí_ra_Ü`o {d{dY Z`Zaå` gamodao AmhoV Ë`mn¡H$s H$mhr à_wI gamodaoo nwT>rbà_mUo AmhoV.
A) Xb gamoda - lrZJa Odi Agbobo Xmb gamodao 18 Mm¡. {H$. _r. joÌmV ngabo Amho.
ho n`©Q>H$m§Mo _moR>o AmH$f©U Amho.
~) ZJrZ gamoda - ho gamoda Zm¡H$m {dhmamgmR>r dmnabo OmVo.
H$) dyba gamoda - H$mí_ra _Yrb ho EH$ _hÎdmMo gamoda Amho.
S>) noJm±J gamoda - ho gamodao bS>mI ^mJmV Amho. `m gamodamMo nmUr {Zio^moa na§Vw ImaQ>
Amho.
7. H$moH$aZmJ :
lrZJa nmgyZ 80 {H$. _r. A§Vamda Agboë`m H$moH$aZmJ `oWo Ja W§S> JmoS> nmÊ`mMo Pao AmhoV.
ho Pao XmQ> PmS>r Agboë`m S>m|Jaam§JmV {Z_m©U Pmbo AmhoV. `m Pè`mÀ`m nmÊ`mV amoJ{ZdmaH$ eŠVr
AgyZ Pè`mÀ`m AmgnmgMm ^mJ A{Ve` aå` Agë`mZo Xoer {dXoer n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMo H|$Ð
~Zbm Amho.
8. d¡îUdrXodr :
ho _§{Xa {h_mb`mV XwJ©_ {R>H$mUr Amho. ""d¡îUdr_mVm'' XodrZoo amjgm§Mm Zme H$ê$Z `oWrb
Jwho_Ü`o Aml` KoVbm Aer H$Wm Amho. `m {R>H$mUmn`ªV OmUmam H$Q>am JmdmnmgyZMm _mJ© IynM
H$R>rU Amho. H$R>am ho {R>H$mU Oå_ynmgyZ 48 {H$. _r. da Amho Va H$Q>am Vo d¡îUdrXodr A§Va 13
{H$. _r. Amho. EH$mdÞ eŠVr{nR>mn¡H$s ho EH$ _hÎdmMo epŠVnrR> _mZbo OmVo. ho qhXw Ym{_©`m§À`m
Ñï>rZo AË`§V n{dÌ Ago Ym{_©H$ ñWi Amho. ho {R>H$mU AË`§V XwJ©_ {R>H$mUr dgbo Agë`mZo d
MT>Ê`mg AË`§V H$R>rU Agë`mZo `m _mJm©dê$Z OmÊ`mgmR>r n`©Q>H$m§Mm {d_m CVadbm OmVmo.
185
9. e§H$amMm`© {hb :
lrZJaOdi Agboë`m EH$m Q>oH$S>rda Agbobo ho B. g. nyd© 200 dfmªMo {ed_§Xra Amho. ho
_§{Xa ^m{dH$m§Mo EH$ n{dÌ {R>H$mU AgyZ `m Q>oH$S>rdê$Z lrZJa ehamMo {dbmo^Zr` Ñî` {XgVo.
10. A_aZmW :
ho {h_mb`mVrb 3880 _r. C§Mrda A{Ve` XwJ©_ joÌmV Agbobo qhXw Y{_©`m§Mo n{dÌ Ym{_©H$
ñWi Amho. `oWo R>am{dH$ H$mimV Z¡g{J©H$arË`m ~\$m©Mo {edqbJ V`ma hmoVo. A_aZmWbm Oå_y Vo
CY_nyaZ§Va AZ§VZmJ, nhbJm_, n§MVaUr_mJ} Omdo bmJVo. CY_nyanmgyZ nwT>o nm`r AJa WmoS>çmdê$Z
àdmg H$amdm bmJVmo. Xa lmdUr nm¡{U©_obm `oWo `mÌm ^aVo. à{Vdfu `oWo hOmamo n`©Q>H$ Xe©ZmgmR>r
`oVmV.
11. hOaV~mb d Mama-E-ear\$ :
hOaV~mb d Mama-E-ear\$ {h _wñbr_ Y{_©`m§Mr n{dÌ {R>H$mUoo AmhoV.
12. [I§S>r :
Oå_y-H$mí_ra_Ü`o {d{dY nd©Vr` joÌmV bhmZ-_moR>çm qIS>r AmhoV. `mVr ~è`mMem qIS>r
Zoh_r ~\$m©ÀN>mXrV AgVmV. øm qIS>r gmhgr n`©Q>H$m§Mr AmH$f©U H|$Ðo AmhoV.
A) ImaSw>§Jbm qIS> hr qIS> Oå_y H$mí_ra_Yrb bS>mI ^mJmV AgyZo Vr 5963 _r. C§Mrda Amho. hr OJmVrb
gdm©Vo C§M qIS> _mZbr OmVo.
~) OmoOr-b, ~waPrb, H$maH$moa_, {en{H$bm d ~mambmnMm `m gd© à_wI qIS>r Oå_y-H$mí_ra_Ü`o AmhoV.
4.2.3.2 {X„r :
{Xëbrbm \$ma àmMrZ B{Vhmg bm^bobm Amho. _hm^maVH$mbrZ nm§S>dm§Mr amOYmZr {Xëbr hmoVr.
nwT>o _moJmbm§Mr {~«Q>rem§Mr d ^maV Xoe ñdV§Ì Pmë`mZ§Va ^maVmMr amOYmZr åhUyZhr {X„rbm _hÎd
àmßV Pmbo Amho. 1956 _Ü`o {X„rbm H|$ÐemgZ àXoemMm XOm© XoÊ`mV Ambm. {Xëbrbm àJë^
gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gHo$ dmagm bm^bobm Amho. {XëbrVrb H$mhr à_wIo n`©Q>Z H|$Ðo nwT>rb à_mUo
AmhoV.
1. Hw$Vw~{_Zma `oWrb Hw$Vw~{_Zma ho EH$ ^ì` Eo{Vhm{gH$ ñ_maH$ Amho. hm {_Zma 72.5 _r C§M AgyZ `mbm
186
da OmÊ`mgmR>r AmVyZ nm`è`m AmhoV. `m {_ZmaMo H$m_ Hw$Vw~w{ÔZ Eo~H$Zo B. g. 1200_Ü`o gwê$
Ho$bo d Ë`mMm OmdB© AëV_eZo 1211-26 `m H$mimV nyU© Ho$bo. Hw$Vw~{_Zma ho {X„rVrb AmH$f©H$
n`©Q>Z H|$Ð Amho.
2. bmb {H$„m bmb {H$ëbm ehmOhmZZo B. g. 1647 _Ü`o C^mabm bmb XJS>mnmgyZ ~m§Ybobm A{V^ì`
Agm hm {H$„m `wÕV§ÌÑîQ>çm gdm©ËH¥$ï> Amho. `m {H$ëë`mV gw§Xa H$moard H$m_ Agbobo {XdmUE.Am_ Am{U {XdmU-E-Img hr n`©Q>H$m§Mr Img AmH$f©U H|$Ðo AmhoV.
3. B§{S>`m JoQ> Zdr {X„r _Ü`o amOnW `oWo B§{S>`m JoQ> Amho. A\ JmU `wÕmV Am{U OmJ{VH$ `wÕmV A_a
Pmboë`m ^maVr` OdmZm§À`m ñ_aUmW© B§{S>`m JoQ>Mr C^maUr Ho$br Amho. `wÕmV A_a Pmboë`m OdmZm§Mr
Zmdo `oWrb q^Vrda H$moabobr AmhoV. àË`oH$ dfu àOmgËVmH$ {XZ `oWo gmOam Ho$bm OmVmo. B§{S>`m
JoQ>À`m n[agamV {hadoJma ~{JMo AmhoV. gd© d`moJQ>m§À`m n`©Q>H§$Mo ho AmdS>Vo n`©Q>Z ñWi Amho.
4. H$ZmQ> ßbog {XëbrVrb H$ZmQ> ßbog ho {R>H$mU Ë`mÀ`m {Z`moOZ ~Õ AmamIS>çmgmR>r à{gÕ Amho. H$ZmQ>
ßbogo `oWo àm_w»`mZo ì`mnmamgmR>r {Z`moOZ~Õ [aË`m {Z_m©U Ho$bobr OZnW d nm{bH$m ~Oma hr
_hÎdmMr {R>H$mU AmhoV. `m n[agamV {JZrO ~wH$ _Ü`o Zm|X Pmbobo àmMrZ hZw_mZ _§{Xa Amho.
H$Zm}Q> ßbog, `oWo AZoH$ n§MVmam§{H$V hm°Q>oëg AmhoV. CXm. hm°Q>ob n°bog hmB©Q>, X h§g hm°Q>ob, X
b{bV hm°Q>ob B. WmoS>Š`mV H$ZmQ> ßbog `oWo AgUmè`m {d{dY àH$maÀ`m XwH$mZm§_wio, n§MVmam§{H$V
hm°Q>oëg_wio `oWo n`©Q>H$m§Mr Zoh_r dX©i AgVo.
5. bmoYr JmS>©Z :
1930 _Ü`o bmoYr JmS>©Z C^mabo Jobo. nydu ho JmS>©Z "boS>r {d{b½S>§Z nmH©$' `m ZmdmZo AmoiIbo
OmV Amho. `m JmS>©Z_Ü`o 15 ì`m 16 ì`m eVH$mVrb AZoH$ ñ_maHo$, {d{dY àH$maMr \w$bo, PmS>o,
Vbmd B. AmhoV. ho JmS>©Z AZoH$ n`©Q>H$m§Mo AmdS>Vo H|$Ð Amho.
6. hþ_m`y±Mr H$~a :
hþ_m`y±Mr H$~a hr à{gÕ _moKb emgH$ hþ_m`y± `mMr H$~a Amho. hþ_m`y±Mm _¥Ë`y 1556 _Ü`o
Pmbm d Z§Va Ë`mMr {dYdm nËZr h_rXm ~mZy {hZo `m H$~arMo H$m_ 1562 _Ü`o nyU© H$ê$Z KoVbo.
187
{_aH$ {_Pm© {K`mV `m n{e©`Z {eënH$mamH$Sy>Z `m H$~arMo H$m_ nyU© H$ê$Z KoÊ`mV Ambo hÿ_m`y±À`m
H$~arMo H$m_ dmñVyemómÀ`m Ñï>rZo VmO_hmbnojmhr CëboIZr` Amho.
7. g§gX ^dZ :
g§gX ^dZ ^maVr` bmoH$emhrMm H|$Ðq~Xy Amho. g§gX ^dZ hr JmobmH$ma dmñVy AgyZ Vr
{~«Q>re {eënH$ma ga ES>drZ bwQ>`oÝg d ga h~©Q> ~oH$a `m§À`m _mJ©Xe©Zm Imbr V`ma H$aÊ`mV Ambr
Amho. 1927 _Ü`o hr dmñVy XoemMom g§gX ^dZ åhUyZ Iwbr H$aÊ`mV Ambr.
8 amï>´>nVr ^dZ :
amîQ´>nVr ^dZ hr ^maVr` d nmíMmË` dmñVyemómMm {_bmn Agbobr AË`§V _Z_mohH$ dmñVy
Amho.hr dmñVy ^maVmÀ`m amîQ´>nVtMo {Zdmg ñWmZ Amho.
9. Mm§XUr Mm¡H$ :
Mm§XUr Mm¡H$ ho {X„rVrb _w»` ì`mnmamMo {R>H$mU Amho. ehmOhmZZo Mm§XUr Mm¡H$mMr ~m§YUr
Ho$br. Mm§XUr Mm¡H$mnmgyZ Om_m _{eX, Jm¡ar e§H$a _§Xra, O¡Z _§Xra B. {R>H$mUo Odi AmhoV Mm§XUrMm¡H$
ho Am{e`m I§S>mVrb gdm©V _moR>o KmD$H$ ì`mnmamMo H|$Ð Amho. `oWo n`©Q>H$m§Mr Zoh_r JXu AgVo.
10. Om_m _{eX :
Om_m _{eX hr {X„rVrb à_wI _{eX AgyZ ho _wpñb_ Y{_©`m§Mo Ym{_©H$ ñWi Amho. 1956
_Ü`o _moKb emgH$ ehmOhmZZo Om_m _{eXrMr {Z{_©Vr Ho$br.
11. BñH$m°Z _§Xra Q>|nb :
BñH$m°Z _§XrambmM hao H¥$îUm _§Xra Agohr åhUVmV. `oWo amYm-H¥$îUmMr gwX§ a _yVu Amho. `m _§XramMo
~m§YH$m_ 1998 _Ü`o nyU© Pmbo. `m _§{XamMo ~m§YH$m_ ho ~hþVHo $ H$ê$Z bmb XJS>mZ§ r Ho$bo AgyZ Vo AË`§V
d¡{eîQ>çnyU© Amho.
12. bú_r-Zmam`U _§Xra :
ho _§Xra 7.5 Mm¡ag `mS>© _Ü`o ngabobo Amho. `oWo bú_r Zmam`U `m§Mo à_wI _§Xra AgyZ
`m{edm` `oWo H¥$îU, e§H$a, Jm¡V_~wÕ `m§Mrhr _§Xrao AmhoV. `oWo OÝ_mï>_r VgoM hmoir `m gUm§Zm
qhXy ^m{dH$m§Mr JXu AgVo.
13. bmoQ>g Q>|nb _§Xra :
bmoQ>g Q>|nb ho AË`§V AmH$f©H$ _§Xra AgyZ Ë`mMm AmH$ma H$_imgmaIm Amho. ho A{Ve`
em§V d aå` ñWi Amho.
188
14. AjaYm_ _§Xra :
AjaYm_ ho OJmVrb gdm©V _moR>o qhXy Ym{_©`m§Mo _§Xra AgyZ Vo 2005 _Ü`o ~m§YÊ`mV Ambo.
ho _§Xra 100 EH$am_Ü`o ngabo Amhoo. `oWo AZoH$ H$moabobr {eën, g§JrVmdarb H$ma§Oo, ~JrMoo B.
AZoH$ AmH$f©H$ Jmoï>r AgyZ ho n`©Q>H$m§Mo bmoH${à` àojUr` ñWi Amho.
15. amOKmQ> :
`w_Zm ZXrÀ`m H$mR>mda amOKmQ> AgyZ ho _hmË_m Jm§YrMo g_mYrñWi Amho. amOKmQ> Odi
_hmË_m Jm§YrÀ`m ñ_aUmW© C^mabobr XmoZ g§J«hmb`o AmhoV.
16. em§Vr ^dZ :
em§Vr ^dZ ho amOKmQ>OdiM AgyZ ho ^maVmMo n{hbo àYmZ_§Ìr Odmhabmb Zohê$Z `m§Mo g_mYrñWi
Amho. `m g_mYrñWim ^modVr AË`§V AmH$f©H$ ~{JMm V`ma H$aÊ`mV Ambm Amho.
17. BVa n`©Q>Z H|$Ðo :
`m{edm` {XëbrV g|Q> Ooåg MM©, g\$XaO§JMr H$~a, amï´>r`H¥$fr {dkmZ g§J«hmb`, O§Va_§Va,
{ZPm_wÔrZ XaJm B. n«{gÕ n`©Q>Z H|$Ðo AmhoV.
4.3.2.3 CÎmam§Mb
(Uttaranchal)
CÎmam§Mb ho CÎma ^maVmVrb _hÎdmMo amÁ` AgyZ 9 Zmoìho§~a 2000 _Ü`o CÎmam§Mb amÁ`
ApñVËdmV Ambo. nydu `m amÁ`mÀ`m ^y^mJmMm g_mdoe CÎma àXoe amÁ`mV hmoVm Z§VaÀ`m H$mimV
ho amÁ` CÎmaàXoenmgyZ AbJ H$aÊ`mV Ambo. `m amÁ`mV AZoH$ {ZgJ©aå` àojUr` n`©Q>Z H|$Ðo AmhoV
Ë`mn¡H$s H$mhr Imbrbà_mUo
Z¡{ZVmb {h_mb` nd©VmÀ`m Hw$_mD±$ nd©V am§JoV 1938 _r C§Mrda dgbobo ho W§S> hdoMo {R>H$mU EH$
AmH$f©H$ n`©Q>Z H|$Ð Amho. Z¡Zr åhUOo Z`Z d Vmb åhUOo gamoda. Ë`m_wio S>moù`mÀ`m AmH$mamMo
gamoda Agm Z¡ZrVmbMm AW© hmoVmo. Z¡ZrVmb ZJamÀ`m _Ü`^mJr S>moù`mÀ`m AmH$mamMo gamoda Amho.
`mg Z¡ZrVmb åhUVmV `m{edm` `oWo bhmZ _moR>r {ZgJ©aå` Aer AZoH$ gamodao AgyZ `m_Ü`o ^r_Vmb,
gmVVmb, Jê$S>Vmb B. gamodam§Mm g_mdoe hmoVmo. `m{edm` `oWo 2270 _r. C§Mrda ñZmo-ìøy-nm°BªQ>
d 1971 _r C§Mrda {h_{eIam§Mo Xe©Z KS>{dUmam hZw_mZJT>r nm°BªQ> Amho. hr gd© {R>H$mUo n`©Q>H$m§Mr
AmH$f©U H|$Ðo AmhoV. C§M d¥jm§Mr KZXmQ>o O§Jbo, ZmJ_moS>r diUmZo dmhUmè`m ZÚm, C§M nd©V {eIao,
Imob Xè`m B. _wio Z¡{ZVmb ho ^maVmVrb EH$ d¡{eîQ>çnyU© n`©Q>Z ñWi Amho.
189
2. _gwar :
g_wÐgnmQ>rnmgyZ 2000 _r. C§Mrda dgbobo ho eha S>ohmaSy>ZnmgyZ 31 {H$. _r. da Amho. `m
ehamVyZ ImbÀ`m ~mOybm Agbobo Imoao d daVr AgUmar {h_mÀN>m{XV nd©V {eIao `m§Mo AË`§V
{dbmo^Zr`o Ñî` {XgVo. _gwarÀ`m _Ü`^mJr AZoH$ àojUr` dmñVy AmhoV. `m_Ü`o J«§Wmb`, ~mOmanoR>,
nmoñQ> Am°\$sg `m§Mm g_mdoe hmoVmo. `oWo nmB©Z d¥jm§Zr doT>bobr "h°nr ìh°br' hr EH$ gw§Xa dñVr
Amho."JZ{hb' `m ñWmZmdê$Z ZJamMo d n[agamMo AmH$f©H$ Ñí` {XgVo. _gwar_Ü`o n`©Q>H$m§À`m Amdí`H$
AgUmè`m gd© gmo`tMm {dH$mg Pmbm Agë`mZo _gwar Zoh_rM n`©Q>H$m§Zr JO~Obobr AgVo.
3. amUrIoV :
amUrIoV CÎmam§Mb_Yrb Ab_moam {OëømV Amho. ho EH$ {ZgJ©aå` W§S> hdoMo {R>H$mU Amho.
ho {R>H$mU 1892 _r. C§Mrda ~gbobo AgyZ `oWrb dZamer AË`§V d¡{eîQ>çnyU© Amho.
4. _wŠVoída :
_wŠVoída ho CÎmam§Mb_Yrb EH$ Z`Zaå` n`©Q>Z H|$Ð Amho ho g_wÐgnmQ>rnmgyZ 2285 _r C§Mrda
dgbobo Amho. `oWo ^JdmZ e§H$amMo EH$ àmMrZ _§Xra AgyZ `m _§Xrambm _wŠVoída _§{Xa åhUVmV.
`m _§Xramdê$ZM `m {R>H$mUmbm _wŠVoída Zmd {_imbo Amho.
5.H$m¡gZr :
H$m¡gZr ho CÎmam§Mb_Yrb EH$ W§S> hdoMo {R>H$mU Amho. `oWyZ Z§XmXodr, {Ìeyb `m {eIam§Mo
Z`Zaå` Ñí` {XgVo. ho {JarñWmZ 1890 _r C§Mrda dgbobo Amho.
6. S>ohamSy>Z :
S>ohamSy>Z ho eha CÎmam§Mb amÁ`mMr amOYmZr Amho. ho eha JT>dmb joÌmV dgbobo Amho. `m
ehambm AmëhmXXm`H$ hdm_mZ, {hadrJma dZamB© B. Mo daXmZ bm^bobo Amho. `oWo ^maVr` g¡Ý` à{ejU
H|$Ð (Indian Military Academy) Amho. S>ohamSy>Z ho ^maVmVrb EH$ AmH$f©H$ n`©Q>Z H|$Ð Amho.
7. ê$ÐZmW :
ê$ÐZmW ho CÎmam§Mb_Ü`o AgyZ ^JdmZ e§H$amÀ`m nmM Ho$Xmamn¡H$s hr EH$ n{dÌ Ym{_©H$ ñWi
Amho ho {R>H$mU CÎmam§MbÀ`m M_mobr {OëømV Amho. `oWo dZñnVrMo {deofV: AënmB©Z dZñnVrMo
AmÀN>XmZ AmT>iVo ho EH$ {ZgJ©aå` n`©Q>Z H|o$Ð Amho.
8. J§JmoÌr :
J§JmoÌr ho {hXyY{_©`m§À`m Mma Ym_m§n¡H$s EH$ Amho. ho CÎmam§Mb_Yrb CÎmaH$mer {OëømV AgyZ
190
Vo g_wÐgnmQ>rnmgyZ 3048 _r.C§Mrda dgbo Amho. `oWo EH$ nmÊ`m_Ü`o EH$ ñd`§^y {edqbJ AgyZ
{hdmù`mV nmUr nmVir H$_r Pmë`mZo `m {edqbJmMo Xe©Z KoVm `oVo. ho qhXw Y{_©`m§Mo n{dÌ Ym{_©H$
ñWi Amho.
9. `_ZmoÌr :
`_ZmoÌr ho XoIrb Mma Ym_m§n¡H$s EH$ Ym_ AgyZ `_ZmoÌr ho `_wZm ZXrMo CJ_ñWmZ Amho. ho
CÎmaH$mer {OëømV AgyZ Vo g_wÐgmnQ>rnmgyZ 3293 _r.C§Mrda dgbobo Amho. ho XoIrb qhXy Ym{_©`m§Mo
n{dÌ Ym{_©H$ ñWi Amho.
10. h[aÛma :
h[aÛma ho qhXy Y{_©`m§Mo n{dÌ {VW©joÌo AgyZ Vo J§JoÀ`m H$mR>r {XëbrnmgyZ 200 {H$. _r.
A§Vamda Amho. ho CÎmam§Mb_Ü`oo h[aÛma {OëømV dgbobo Amho. Xa H$s n¡ar, na_mW© Aml_, gßVF$fr
Aml_, gßV gamoda gZrHw§$S> B. `oWrb Xe©Zr` {R>H$mUo AmhoV.
11. ~ÐrZmW :
{h_mb`mÀ`m JT>dmb nd©V loUrV Agbobo ~{ÐZmW qhXy Y{_©`m§Mo n{dÌ ñWmZ Amho. ho M_mobr
{OëømV AgyZ F$frJ§Jm d AbH$Z§Xm `m ZÚm§À`m g§J_mda 3122 _r. C§Mrda dgbo Amho. ho XoIrb
^maVmVrb Mma Ym_mn¡H$s EH$ Amho. `oWrb n{dÌ {dîUy _§{Xa, Ja_ nmÊ`mMo Hw§$S>, dgw§Yam Y~Y~m
B. àojUr` {R>H$mUo AmhoV.
12. Ho$XmaZmW :
ho Ym{_©H$ n`©Q>Z H|$Ð XoIrb JT>dmb nd©V loUrV 3581 _r C§Mrda Amho. `oWo ~mam Á`mo{V{bªJmn¡H$s
EH$ gw§Xa _§{Xa Amho. Ho$XmaZmWÀ`m n[agamV ~\$m©ÀN>m{XV nd©V, Xè`mImoè`m, C§M C§M d¥j AmhoV
hm n[aga AË`§V {ZgJ© aå` Amho.
13. M§~m Imoao :
M§~m Imoao CÎmamm§Mb_Ü`o Vohar {OëømV AgyZ Vo g_wÐgnmQ>rnmgyZ 1667 _r. C§Mrda dgbobo
Amho. `m Imoè`mbm ñdJu` {ZgJ© gm¢X`© bm^bobo Amho. `oWo nmB©Z, XodXma B. d¥j AmT>iVmV. M§~m
Imoao EH$ Z`Zaå` n`©Q>Z H|$Ð AgyZ `oWo à{Vdfu AZoH$ {ZgJ©ào_r n`©Q>H$ `oVmV.
14. Or_ H$m~}Q> amï´>r` CÚmZ :
CÎmam§Mb_Ü`o Agbobo ho amï´>r` CÚmZ ^maVmVrb n{hbo amï´>r` CÚmZ Amho. Vo 1936 _Ü`oo
C^maÊ`mV Ambo. Vo 530 Mm¡. {H$. _r. joÌmV ngabo Amho. Za^jH$ dmKmMr {eH$ma H$aUmè`m Or_
191
H$m~}Q> `m OJà{gÕ {eH$mè`mMo Zmd `m amï´>r` CÚmZmbm {Xbo Amho. Z¡ZrVmbmnmgyZ 120 {H$. _r.
A§Vamda Agbobo ho CÚmZ dmKmgmR>r à{gÕ Amho. dmKm[edm` `oWo hÎmr, Añdb, harU, _moa B.
{d{dY àmUr njr AmT>iVmV Ë`m_wio ho CÚmZ n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UMo H|$Ð Amho.
15. BVa n`©Q>Z H|$Ðo :
`m{edm` CÎmam§Mb_Ü`o ê$nHw§$S>, ho_Hw§$S> gm{h~, Xodà`mJ B. {d{dY àojUr` n`©Q>Z H|$Ðo AmhoV.
4.2.3.4 _hmamï´>
(Maharashtra)
_hmamï´> ho n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo d¡^dembr dmagm Agbobo amÁ` Amho. àXrK© Eo{Vhm{gH$ na§nam,
g_¥Õ gm§ñH¥${VH$ dmagm, {ZgJm©Mm daXhñV bm^bobr àmH¥${VH$ gm¢X`m©Mr ñWio `m_wio ho amÁ`
OmJ{VH$ n`©Q>Z ZH$memda {damO_mZ Pmbo Amho. _hmamï´>mV AZoH$ W§S> hdoMro, Eo{Vhm{gH$, Ym{_©H,
gm§ñH¥${VH$ H|$Ðo, A^`maÊ`o d CÚmZo Agbobr n`©Q>Z H|$Ðo AmhoV. Ë`mn¡H$s H$mhr à_wI n`©Q>Z H|$Ðo
nwT>rb à_mUo AmhoV.
1. _hm~ioída :
_hm~ioída ho gømÐr nd©VmV 1438 _r. C§Mrda dgbobo AgyZ _hmamï´>mVrb W§S> hdoMm amOm
åhUyZ _hm~ioídabm AmoiIVmV. doÊUm gamodamÀ`m g^modVmbr _hm~ioída ngabobo Amho. _hm~ioída
ho KmQ>_mÏ`mda Agë`mZo `oWo Iyn nmD$g nS>Vmo. Ë`m_wio _hm~ioídaÀ`m AmgnmgMm ^mJ XmQ> dZlrZo
ZQ>bobm Amho. `oWo Xè`mImoè`m, {eIao `m§Mo Ñî` A{Ve` {dbmo^Zr` AgVo. `oWo nmdgmù`mV
H$mogiUmè`m nmdgmÀ`m gar, {hdmù`mVrb Xè`mVrb YwHo$ `m§Mo Ñî` H$mhr doJioM AgVo. `oWrb
AmW©a nm°BªQ>,{dëgZ nm±BªQ>o, Ho$ßg nm±BªQ> Epë\$ñQ>Zo nm±BªQ> B. nm±BªQ>g doÊUm gamoda,qbJ_ÊU Y~Y~m
VmnmoÊU B. àojUr` ñWio AmhoV. _hm~ioídamÀ`m OdiM npíM_og N>ÌnVr {edmOr _hmamOm§Zr
~m§Ybobm àVmnJS> hm àojUr` {H$ëbm Amho. _hm~ioída ho W§S> hdoMo {R>H$mU Agë`mZo {deofV :
CÝhmù`mV gd© {R>H$mUmhÿZm `oUmè`m n`©Q>H$m§_wio _hm~ioída JO~bobo AgVo.
2. nmMJUr :
nmMJUro ho npíM_ KmQ>mVrbo EH$ aå` hdoMo {R>H$mU Amho. ho gmVmam {OëømV AgyZ nwÊ`mnmgyZ
100 {H$. _r. d _w§~B©nmgyZ 265 {H$. _r. A§Vamda Amho. nmMJUr `oWrb KZXmQ> dZñnVr, Q>o~b
b±S> B. n`©Q>H$m§Mr AmH$f©U H|$Ðo AmhooV.
3. _mWoamZ :
am`JS> {OëømVrb ho n`©Q>Z ñWi gømÐr nd©V am§JoV dgbobo Amho. ho {R>H$mU _w§~B©nmgyZ
120 {H$. _r. d nwÊ`mnmgyZ 90 {H$. _r. A§Vamda Amho. ho EH$ em§V d aå` W§S> hdoMo {R>H$mU
192
AgyZ {haì`m Jma dZlrZoo ZQ>bobo Amho. `oWo EH$ gamodahr Amho. hm¡er n`©Q>H$ d {J`m©amohH$m§Mo ho
AmdS>Vo n`©Q>Z ñWi Amho.
4. I§S>mim :
ho nwÊ`mnmgyZ 64 {H$. _r. A§Vamda Agbobo EH$ W§S> hdoMo {R>H$mU AgyZ I§S>mù`mÀ`m AmgnmgMm
^mJ {ZgJ© gm¢X`m©Zo ZQ>bobm Amho `oWo amO_mMr {H$ëbm, I§S>mim KmQ>, Q>m`Jg© brn, Vrd« CVmamMm
S>çwH$g² ZmoO H$S>m, Vw§Jmbu gamoda B. àojUr` ñWio AmhoV.
5. bmoUmdim :
ho nwÊ`mnmgyZ 60 {H$. _r. A§Vamda Amho. gømÐr nd©V ^mJmV dgbobo ho EH$ {ZgJ©aå` W§S>
hdoMo n`©Q>Z H|$Ð Amho
6. Am§~mobr :
qgYwXwJ© {OëømV npíM_ KmQ>mÀ`m KmQ>_mÏ`mda Agbobo Am§~mobr ho EH$ {ZgJ©aå` {R>H$mU
Amho. {hadrJma dZlr W§S> d àXwfU _wŠV dmVmdaU `m_wio Am§~mobr n`©Q>Z ñWi åhUyZo {dH${gV
hmoV Amho.
7. {MIbXam :
{MIbXam ho {dX^m©Vrb EH$ _hÎdmMo W§S> hdoMo {R>H$mU AgyZ Vo JmdrVJS> `m nd©Vr` joÌmV
dgbobo Amho. ho {R>H$mU A_amdVrnmgyZ 60 {H$. _r. A§Vamda Amho. ho {MIbXè`mMm n[aga KZXmQ>
AaÊ`m§Zr ì`mnbobo Amho. `oWrb JmdrVJS> {H$„m, ^r_Hw§$S> hr {R>H$mUo àojUr` AmhoV.
8. JUnVrnwio :
aËZm{JarnmgyZ 20 {H$. _r. A§Vamda Agbobo ho {R>H$mU _hmamï´>mÀ`m npíM_ {H$Zmè`mdarb
EH$ aå` {R>H$mU Amho. g_wÐ{H$Zmam Zmai nmo\$irÀ`m ~mJm B. _wio JUnVr nwù`mMo {ZgJ© gm¢X`©
{dbmo^Zr` Pmbobo Amhoo. `oWrb JUnVr _§{Xam_wio `mg Ym{_©H$ _hÎdhr àmßV Pmbo Amho.
9. Oyhy :
_w§~B© Odi Agbobm OwhÿMm {H$Zmam XoIrb n`©Q>H$m§Mo _moR>o AmH$f©U Amho.
10. {~~rH$m _H$~am :
ho àojUr` ñ_maH$ Am¡a§Jm~mX_Ü`o Amho. Am¡a§JOo~Zo Amnbr nËZr am{O`m XwamUrÀ`m ñ_aUmW©
1657 Vo 1661 Xaå`mZ ho ñ_maH$ ~m§Ybo. VmO_hmbÀ`m YVuda g§J_damMr hr XJS>r H$~a Amho
hm _H$~am nmhÊ`mg AZoH$ n`©Q>H$ `oVmV.
193
~r.H$m°_.^mJ-1 … dm{UÁ` ^yJmob/13
11. AO§R>m :
Am¡a§Jm~mX {OëømV Am¡oa§Jm~mXhÿZ 120 {H$. _r. d _w§~B©nmgyZ 400 {H$. _r. A§Vamdam hr
OJà{gÕ boUr AmhoV. `m boÊ`m§Mm emoY 19ì`m eVH$mV bmJbm `oWo 29 boUr AmhoV. `oWrb
boÊ`mV {eënH$bm d ñWmnË`H$bm `m§Mm gwaoI g§J_ Pmbm Amho. `m boÊ`m§_Ü`o _w»`Ëdo H$ê$Z
Jm¡V_ ~wÕm§Mo OrdZ {M{ÌV Ho$bo Amho. `m boÊ`m§_Ü`oo àmMrZ ^maVr` OrdZm§Mo {d{dY n¡byXoIrb
{MÌrV Ho$bo AmhoV. hr boUr nmhÊ`mgmR>r Xoer d {dXoer n`©QH$ _moR>çm g§»`oZo `oVmV.
12. doê$i :
Am¡a§Jm~mX {OëømV Am¡a§Jm~mXnmgyZ 30 {H$._r. A§Vamda hr boUr AmhoV. `m boÊ`m§_Ü`o qhXy,
O¡Z, d ~m¡Õ `m VrZ Y_mªMr {eën A{Ve` d¡{eîQ>çnyU© [aË`m H$moabr AmhoV.
13. Iamogm :
bmVya {~Xa añË`mnmgyZo 4 {H$. _r. A§Vamdarb ho {eënñWmZ AgyZ `oWrb H$moard boUr AË`§V
gw§Xa AmhoV.
14. H$mbm© boUr :
nwÊ`mÀ`m npíM_og bmoÊ`mdù`mOdi Agbobr hr boUr H$mbm©, ^|S>gm d ^mOo n[agamV
AmhoV. hr boUr 2000 dfmªnydr©Mr AmhoV. `m boÊ`m§Mm n[aga AË`§V aå` Amho.
15. _w§~B© :
^maVmÀ`m npíM_ {H$Zmè`mda dgbobo ho eha _hmamï´>mMr amOYmZr Amho._w§~B©g ^maVmMr Am{W©Ho$
amOYmZr åhUVmV. `oWrb JJZM§w~r B_maVr {MÌnQ> {Z{_©Vr CX`moJ, {dÚmnrR> _§Ìmb`, JoQ> do Am°\$
B§{S>`m, Zohê$Z ßb°ZoQ>mo[a`_, Ohm§{Ja AmQ>© J°bar, dmZIoS>o ñQ>o{S>`_, hmOrAbr, _hmbú_r _§{Xao, gr
btH$ amoS> B. AZoH$ àojUr` ñWio AmhoV.
16. nwUo :
nwÊ`mbm _hmamîQ´>mMr gm§ñH¥${VH$ amOYmZr åhUVmV. nwÊ`mbm _amR>r gm{hË`, H$bm, Z¥Ë`, ZmQ>ç
{MÌnQ> B. Mr gm§ñH¥${VH$ na§nam bm^bobr Amho. nwÊ`mbm _amR>r gm{hË`, H$bm, Z¥Ë`, ZmQ>ç {MÌnQ>
B. Mr gm§ñH¥${VH$ na§nam bm^bobr Amho. nwÊ`mbm {dÚoMo _mhoa Ka g_Obo OmVo. nwÊ`mVrb e{Zdma
dmS>m, noedo CÚmZ, gmag ~mJ, hdm_mZ doYemim, gnm}ÚmZ, XJSy>eoR> JUnVr, {\$ë_ BpÝñQ>Q>çyQ>,
nwUo {dÚmnrR>, MVw§l¥§Jr _§Xra B. àojUr` H|$Ðo AmhoV.
194
17. H$moëhmnya :
_amR>çm§Mr Xwgar amOYmZr Agboë`m `m ehambm àXrK© gm§ñH¥${VH$ dmagm Amho. `m {R>H$mUmbm
N>ÌnVr {edmOr, emhÿ amOo `m§Zr AZoH$m gwYmaUm H$ê$Z à{gÕrg AmUbo. `oWrb {edmOr {dÚmnrR>
Img~mJ Hw$ñVr _¡XmZ, AZoH$ amOdmS>o, lr A§~m~mB© _§Xra, a§H$mim Vbmd, em{bZr n°bog B. `oWrb
àojUr` ñWio AmhoV.
18. ZmJnya :
ZmJnya ho _hmamï´>À`m Xwæ`_ amOYmZrMo {R>H$mU AgyZ `oWrb ZmJnya {dÚmnrR> A§~mPar Vbmd,
{H$„m B. Jmoï>r nmhÊ`mgma»`m AmhoV.
19. n§T>anya :
n§T>anya ho ^r_m ZXrÀ`m H$mR>r Agbobo qhXy Y{_©`m§Mo d dmaH$mar g§àXm`mMo n{dÌ ñWmZ Amho.
`oWo {dÇ>b épŠ_UrMo ho_mS> n§Wr XoD$i Amho. VgoM `oWo Zm_Xod, VwH$mam_ d BVa AZoH$ _§Xrao AmhoV.o
20. Xohÿ d Ami§Xr :
nwUo {OëømV B§Ðm`Ur ZXrH$mR>r dgbobr hr n{dÌ Y{_©H$ {R>H$mUo AmhoV. `mn¡H$s Ami§Xr ho
lr. kmZoídam§Mo g_mYrñWi Amho, Va Xohÿ `oWrb B§Ðm`Ur S>moh, {dR>mo~m _§Xra àojUr` Amho.
21. OoOyar :
nwUo {OëømVrb ho lr I§S>mo~mMo Ym{_©H$ ñWi Amho. `oWrb AZoH$ nm`è`m Agbobo I§S>mo~m
_§Xrao àojUr` Amho.
22. {eS>u :
ho lr gmB©~m~m§Mo g_mYrñWmZ AgyZ ho gd© Y{_©`m§Mo lÕmñWmZ Amho.
23. Am§~oOmoJmB© :
~rS> {OëømVrb ho {R>H$mU _wHw§$Xam` d Xmgmon§V `m g§VmÀ`m OÝ_J«m_m~Ôb à{gÕ Amho. Am§~oOmoJmB©
ho XodrÀ`m gmS>oVrZ nrR>mn¡H$s EH$ nrR> Amho.
24. eoJmd :
~wbT>mUm {OëømVrb eoJm§d `oWo lr JOmZZ _hmamOm§Mr g_mYr Amho.
25. VwiOmnya :
Cñ_mZm~mX {OëømVrb VwiOmnya `oWo VwiOm^dmZrMo _§Xra AgyZ ho _hmamï´>mVrb eŠVrnrR>mn¡H$s
195
EH$ Amho.
26. Omo{V~m :
H$moëhmnya {OëømV H$moëhmnyanmgyZ 10 {H$. _r. A§Vamda Omo{V~mMm S>m|Ja AgyZ `m S>m|Jamda
Omo{V~mMo n{dÌ Xodmb` Amho.
27. _hmamîQ´>mVrb BVa Ym{_©H$ ñWio :
`m{edm` _hmamï´>mV _mhÿa, am_Q>oH$, lr naewam_, ~mhþ~br, ~Îmrg {eamim B. _hÎdmMr Ym{_©H$
ñWioo n`©Q>Z H|$Ðo åhUyZ à{gÕ AmhoV.
28. _hmamï>´>mVrb A^`maÊ`o d CÚmZo :
_hmamï´>mV M§Ðnya {OëømV VmS>mo~m A^`maÊ`, dYm© {OëømV ~moa A^`maÊ`, ^§S>mam {OëømV
ZmJ{Pam A^`maÊ`m, A_amdVr {OëømV _oiKmQ> d T>mH$Um-H$moiPmH$ dÝ`àmUr A^`maÊ` Am¡a§Jm~mX
{OëømV JdVmim A^`maÊ`, Ah_XZJa {OëømV aohoHw$ar A^`maÊ`, gmobmnya {OëømV _miT>moH$
njr A^`maÊ`, gmVmam {OëømV H$mo`Zm d _m`Ur njr A^`maÊ`, gm§Jbr {OëømV gmJaoída d
Mm§Xmobr A^`maÊ`, H$moëhmnya {Oëh`mV XmOrnya A^`maÊ` B. A^`maÊ`o AgyZ Vr n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMr
H|$Ðo AmhoV. VgoM _hmamîQ´>mV ^§S>mam {OëømV ZdoJmd amï´>r` CÚmZ, R>mUo {OëømV g§O` Jm§Yr CÚmZ
B. CÚmZo AgyZ `m§Zm AZoH$ n`©Q>H$ ^oQ>r XoVmV.
29. _hmamï´>mVrb Y~Yã`m§Mr n`©Q>Z H|$Ðo :
_hmamï´> aËZm{Jar {OëømV _mb}ída Y~Y~m, gmVmam {OëømV R>mogoKa d qbJ_ÊU Y~Y~m
Ah_XZJa {OëømV a§Ym Y~Y~m, `dV_mi {OëømV ghñÌHw§$S> Y~Y~m B. Y~Y~o AgyZ ho {ZgJ©aå`
Y~Y~o n`©Q>H$m§Mr AmH$f©U H|$Ð AmhoV.
30. _hmamï´>mVrb {H$ëbo :
_hmamï´>mV H$moëhmnya {OëømV nÝhmiJS>, {demiJS>, gmVmam {OëømV àVmnJS>, AqOŠ`Vmam,
qgYwXwJ© {OëømV qgYwXwJ©, am`JS> {OëømV am`JS>, _wê$S>-O§{Oam, nwUo {Oëh`mV nwa§Xa, {edZoar,
VmoaUm, amOJS>, {g§hJS> B. AZoH$ S>m|Jar ^wB©H$moQ> d ObH$moQ> {H$ëbo AmhoV. hm¡er, gmhgr, Xoer{dXoer n`©Q>H$ ho {H$„o nmhÊ`mgmR>r `oVmV.
31. _hmamîQ´>mVrb YaUm§darb n`©Q>Z H|$Ðo :
_hmamï´>mV Am¡a§Jm~mX {OëømV JmoXmdar ZXrda Om`H$dmS>r YaU, ^§S>ma `oWo àdam ZXrda ^§S>maXam
YaU, gmVmè`mV H$mo`Zm ZXrda H¥$îU ZXrda Ymo_ YaU, nwÊ`mV _wim-_wR>m ZXrda IS>H$dmgbm
YaU, H$moëhmnya {OëømV ^moJmdVr ZXrda amYmZJar YaU, XyYJ§Jm ZXrda H$miå_mdmS>r YaUo B.
196
AgyZ hr YaUo ghb Am{U n`©Q>ZmÀ`m Ñï>rZo _hÎdmMr R>abr AmhoV.
4.2.3.5. Jmodm
(Goa)
Jmodm ho npíM_ ^maVmVrb _hÎdmMo àojUr` n`©Q>Z ñWi Amho. 1961 _Ü`o Jmodm nmoVw©JrO
A§_bmImbyZ _wŠV Pmbm. Jmoì`mÀ`m `m ñdJu` ^y_r~Ôb \«|$M, S>M, {~«Q>re d nmoVw©JrO Aem AZoH$
amÁ`H$Ë`mªZm ñdmañ` hmoVo. Jmoì`mbm 105 {H$. _r. bm§~rMm g_wÐ{H$Zmam bm^bobm AgyZ Ë`mda
Mmirg ~rMog AmhoV. Z¡g{J©H$ g¥ï>rgm¢X`mªMr {ZgJm©Zo Jmoì`mda _wŠVnUo CYiU Ho$br Amho. AmH$f©H$
~rMog, _wbm`_ dmiy, C§M C§M d¥j, {hadrJma g¥ï>r `m~amo~aM Jmoì`mbm Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$ d
Ym{_©H$ dmagmXoIrb bm^bm Amho. Jmoì`mMr EH$ Img ñdV§Ì dmñVwñWmnË`emó na§nam Amho. `oWrb
Kao bhmZ, gw§Xa A§JU Agbobr, A§JUmV {dhra, Vwig qH$dm H«$m°g Agbobr Aer AgVmV. Jmoì`mMo
gm¢X`© IamoIaM _Zmoha Amho. Jmoì`mVrb H$mhr àojUr` n`©Q>Z ñWio nwT>rbà_mUo AmhoV.
1. nUOr
nUOr ho A{Ve` gw§Xa d _Z_mohH$ eha AgyZ Vo Jmoì`mÀ`m amOYmZrMo eha Amho. `oWrb
g_wÐ{H$Zmè`mdarb ~rMog, ImS>çm, gw§Xa Kao, gmJamVrb n`©Q>H$m§À`m AmdS>Ë`m hmD$g~moQ>r B. _wio
ho EH$ CËH¥$ï> n`©Q>Z H|$Ð ~Zbo Amho.
2. Jmoì`mVrb ~rMog :
^maVmVrb gdm©V bmoH${à` n`©Q>Z ñWi åhUyZ Jmoodm à{gÕ Amho. Jmoì`mVrb ~rMog ho n`©Q>H$m§À`m
AmH$f©UmMo Img H|$Ð Amho. Jmoì`mÀ`m 105 {H$._r. bm§~rÀ`m g_wÐ {H$Zmè`mda 40 ~rMog AmhoV.
ObH«$sS>m H$aUmao, nmohUmao dmiyV gy`©ñZmZmMm AmZ§X bwQ>Umao AZoH$ n`©Q>H$ `oWo `oVmV {dñV¥V ImS>çm,
gw§Xa {Zim g_wÐ, C§M Zmai nmo\$irÀ`m ~mJm, {H$Zmè`mdarb gwê$Mr ~Zo, ñdÀN> d gw§Xa gy`©àH$me
`m§Mr _mo{hZr {ZpíMVM n`©Q>H$m§da nS>Vo. Jmoì`mVrb ~rMog Jmoì`mÀ`m {ZgJ© gm¢X`m©V ^a KmbVmV.
Jmoì`mVrb ~rMogZm "ŠdrZ Am°\$ ~rMog' åhUVmV. Ë`mn¡H$s H$mhr à_wI ~rMog nwT>rbà_mUo AmhoV.
A) H$b§JwQ> ~rM :
`m~rMbm Jmoì`mVrb "~rMogMr amUr' Ago åhUVmV `oWrb {ZgJ© gm¡X`© Aà{V_ Amho. Aa~rg_wÐmVrb
{Zù`m^moa gmJa {H$Zmè`mda CÎmaoH$S>o ~mJmnmgyZ X{jUoH$S>o A½dmXn`ªV AY©M§ÐH¥$Vr 7 {H$. _r. n`ªV
ho ~rM ngabo Amho. Xadfu hOmamo n`©Q>H$ `m ê$noar dmiyÀ`m ~rMbm ^oQ> XoVmV.
~) H$mobdm ~rM :
_S>JmdnmgyZ 5 {H$._r. da ho ~rM Amho. X{jUoH$S>o gmi ZXrnmgyZ CÎmaoH$S>o H$mZgm¡irn`ªV ho
~rM ngabo Amho. gmoZoar dmiy, {H$Zmè`mda C§M ZmaimMo d¥j, {XdgamÌ npíM_oH$Sy>Z dmhUmam _§X dmam
197
B. `m ~rMMr d¡{eîQ>ço AmhoV. `m ~rM_Ü`o d ~«mPrb_Yrb H$mo`mH$m ~rM_Ü`oo ~aoM gmå` Amho.
H$) ~mJm ~rM :
H$bJyQ> ~rMÀ`m CÎmaog ~mJm ~rM Amho. H$b§JyQ> ~rMMm hm CÎmaoH$S>rb {dñVma hmo`.
S>) dmJmQ>moa ~rM MmXmoam ZXrÀ`m _wImer ho ~rM Amho. ho H$b§JyQ> ~rMÀ`m CÎmaog AgyZ AË`§V em§V Amho.
`oWo EH$ {H$ëbm Amho.
B) ~m`Zm ~rM :
PwAmar ZXrÀ`mm _wImer S>mì`m ~mOyg, dmñH$mo-X-Jm_m ehamOdi ~m`Zm ~rM Amho. amÌrÀ`m
doir _m_m©Jmodm ~§Xa d Ë`mnbrH$S>rb ehamVrb {Xì`m§Mr amofUmB© `oWyZ gw§Xa {XgVo.
B©) _°ZS´>r_ ~rMog :
CÎma Jmoì`mVrb hr ~rMog AgyZ àmH¥${VH$ gm¡X`m©À`m Ñï>rZo Jmoì`mVrb BVa ~rMognojm Vr
~arM doJir Amho.
\$) {gS>rS>mAmo ~rM :
nUOrnmgyZ 6{H$._r. AË`§V gw§Xa Ago ho ~rM Amho. `oWyZ _m_m© Jmodm ~§XamMo gw§Xa Ñí`
{XgVo. `oWrb g_wÐ CWi Agë`mZo nmohUmè`m n`©Q>H$m§Mr `oWo JXu AgVo.
J) {_am_ma ~rM :
ho ~rM XoIrb gw§Xa AgyZ nUOr ehamOdi Amho.
S>) S>moZmnmdbm ~rM `oWrb gy`m©ñV nmhÊ`mgmR>r n`©Q>H$m§Mr JXu hmoVo .o ho ~rM gy`m©ñVmÀ`m doiMo Img AmH$f©U Amho.
3. Am½dmX \$moQ>© :
OwÝ`m Jmoì`mMo g§ajU H$aÊ`mgmR>r nmoVw©{JOm§Zr B. g. 1609 Vo 1612 Xaå`mZ hm {H$„m
~m§Ybm. nUOrnmgyZ 18 {H$. _r. A§Vamda Agboë`m `m {H$ëë`mV EH$ Pam Amho. `m Pè`mMo nmUr
OhmOm§Zm nwa{dbo OmV hmoVo. Jmoì`mÀ`m gmJar {H$Zmè`mda C^m Agbobm hm {H$ëbmo n`©Q>H$m§Mo Img
AmH$f©U Amhoo .
4. _m§S>dr d PwAmar :
`m ZÚm§À`m AmgnmgMm ^mJ Zmai, nm_ B. d¥jm§Zr ~habobm Amho. ZXrVrb Zm¡H$m{dhma {ZgJ©gm¢X`©
198
`m_wio `oWo Xoer {dXoer n`©Q>H$ `oVmV.
5. _§{Xao :
Jmoì`mV AZoH$ _§{Xao AmhoV. `m_Ü`o {dÇ>b _§{Xa, XÎm_§{Xa, _§Jeo r d em§VmXwJm© _§{Xa, am_ZmW _§{Xa
B. _§{Xao àojUr` AmhoV. hr _§{Xao 400 dfmªndy uMr AgyZ Ë`m§Mo {eënH$m_ Aà{V_ d ZoÌ{XnH$ Amho.
6. MM}g/{JarOmKao :
Jmoì`mda AZoH$ df} nmoVw©{JOm§Mr gÎmm Agë`mZo `m àXoemda {¼ñVr Y_m©Mm nJS>m Amho. nmoVw©{JOm§Zroo
`oWo AZoH$ {JarOmKao ~m§Ybr AmhoV. nUOrnmgyZ 22 {H$._r. A§Vamda OwÝ`m Jmoì`mV AZoH$ {JarOm
Kao AmhoV. Ë`mn¡H$s H$mhr nwT>rbà_mUo :
1) g|Q> H°$WS´>b MM© :
ho MM© 16 ì`m eVH$mV ~m§YÊ`mV Ambo. ho MM© dmñVyH$boMm EH$ CËH¥$ï> A{dîH$ma Amho.
`oWo g|Q> \«$mpÝgg Po{dAa `m§Mo ed OVZ H$ê$Z R>odbo Amho. OJmV Á`m nmM K§Q>m AmhoV Ë`mn¡H$s
`oWrb EH$ JmoëS>Z ~ob à{gÕ Amho.
2) {nba MM© :
nUOr nmgyZ 10 {H$._r. A§Vamda AgUmao ho MM© {¼íMZ Y_m©Mo e¡j{UH$ H|$Ð Amho.
7. _{eXr :
_m_m© Jmoì`mnmgyZ 25 {H$. _r. A§Vamda EH$ _moR>r Om_m _{eX Amho. Jmoì`mVrb \$m|S>m VmbwŠ`mV
27 _{eXr AmhoV `mn¡H$s B. g. 1560 _Ü`o {dOmnyaÀ`m B~«m{h_ Am{XbemhZo ~m§Ybobr gmH$m
_{eX _hÎdnyU© g_Obr OmVo.
4.2.3.6 Ho$ai
(Kerala)
Ho$ai ho X{jU ^maVmVrb EH$ {ZgJ©gm¢X`m©Zr g§nÞ Agbobo amÁ` Amho. `m amÁ`mbm {dñV¥V
gmJar {H$Zmam KZXmQ> dZamB© B. Mo daXmZ bm^bobo Amho. `m amÁ`m_Ü`oo {d{dY Ym{_©H$ VgoM gm§ñH¥${VH$
n`©Q>Z H|$Ðo XoIrb AmhoV. Ho$ai _Yrb H$mhr à_wI n`©Q>Z ñWio nwT>rbà_mUo AmhoV.
1. _wÞma Ho$aim_Ü`o 1600 _r. C§Mrda npíM_ KmQ>mV dgbobo ho EH$ W§S> hdoMo {R>H$mU Amho. Hw§$S>bm,
ZëbmWmZr, _wÐmnwOm `m S>mJ| aam§JmÀ`m g§J_mda ho eha dgbobo Amho. _wÞmaMm n[aga AZoH$ Vbmd, gamodao,
Obme`o {hadrJma O§Jbo, MhmMo _io B. Jmoï>tZr ~habobm Amho. `oWyZ OdiM {MZma A^`maÊ` Amho.
2. BSw>ŠH$s n[aga :
199
Ho$ai_Yrb BSw>ŠH$s n[aga S>m|Jami, gw§Xa C§MgIb àmH¥${VH$ aMZoMm AgyZ joÌ\$i 5061
Mm¡. {H$. _r. Amho. `mn¡H$s gw_mao 1500 Mm¡. {H$. _r. joÌmV amIrd O§Jb Amho. `oWrb n§~m,
^mb`ma, noar`ma `m ZX`m§Mm àXoe A{Ve` gw§Xa Amho. `oWrb MoC`moZr joÌmV OJà{gÕ BSw>ŠH$sAmM©
d Moê$WoZr YaUo AmhoV. hr YaUo noar`ma ZXrda ~m§Ybr AmhoV. `oWrb Wmoå_mZHw$Ww hm Y~Y~m
Ë`mbm bm^boë`m g¥ï>rgm¢X`m©_wio AË`§V _mohH$ {XgVmo.
3. H$moÅ>m`_² :
H$moMrZnmgyZ CÎmaog 76 {H$. _r. A§Vamdarb H$moÅ>m`_² ho Ho$ai_Yrb à_wI ì`mnmar H|$Ð Amho.
{Wdi_Hw$a amOmÀ`m amOYmZrMo H$moÅ>m>`_² ho àmMrZ eha AgyZ ho gm§ñH¥${VH$ ÑîQ>çm _hÎdmMo Amho. qhXy
Y_m©À`m {d{dY n§Wm§Mr _§{Xao `m ZJamÀ`m ^modVr {dIwabobr AmhoV. `mn¡H$s {Wê$ZŠH$mam `oWrb {ed_§Xra
Ho$ai ñWmnË`mMm CËH¥$ï> Z_wZm Amho. {WŠH$moS>rZmW_² _§{Xa ho H$moÅ>m`_nmgyZ 23 {H$. _r. A§Vamda AgyZ
nm§S>dm§Zr nyOm Ho$bobr _yi {dîUy à{V_m `m _§{XamV ñWmnZ Ho$bobr Amho Ago _mZbo OmVo.
4. dmB©H$_ :
dmB©H$_o ho {R>H$mU H$moÅ>`mnmgyZ 40 {H$. _r. A§Vamda AgyZ ho {R>H$mU naewam_mZo ~m§Ybobm
{ed_§{XamgmR>r à{gÕ Amho.
5. Moar`mnëbr :
Ho$ai_Yrb Moar`mnëbr `oWrb g|Q> _oar MM© gwà{gÕ Amho. `m MM©_Ü`o ~m`~b `m [¼ñV
Ym{_©`m§À`m Y_©J«Wmda AmYmabobr {MÌo Am{U {eëno AmhoV.
6. BÅ>_Zwa :
Ho$ai_Yrb BÅ>_Zwa `oWrb {ed_§{Xa ho qhXyMo n{dÌ ñWi AgyZ `m _§{XamVrb _Ü`dVu H$ig
Vmã`mZo _T>dbobm Amho. `m _§[XamV gw§Xa {MÌo Am{U {eën AmhoV, amÁ`nwamVÎd {d^mJmMo EH$ {eëng§J«mhmb`
`m _§{XamnmgyZ OdiM Amho.
7. CX`nwa_ :
`oWrb bmHy$S> d nmfmUmVrb AmH$f©H$ H$moard H$m_mZo ZQ>bobo ^JdmZ lr gw~«÷Ê`_²Mo _§{Xa
n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMo H|$Ð Amho.
8. nÅ>mZm_{WQ²Q>m :
ho {R>H$mU Ho$ai_Yrb {OëømMo {R>H$mU AgyZ `oWyZ gm~ar_mbm `m à{gÕ _§{XamH$S>o OmVm
`oVo. gm~ar_mbm ho lr Aæ`ßnmMo ñWmZ AgyZ Vo X{jU KmQ>mVrb C§MgIb S>m|Jaam§Jm§_Ü`o g_wÐgnmQ>rnmgyZ
200
915 _r C§Mrda XmQ> O§Jbm_Ü`oo dgbobo Amho. `m _§XramV "_§S>bnyOm' "_H$a{dëbmHw$', "{dîUy{dbmŠHw$'
ho CËgd gmOao Ho$bo OmVmV "AamU_wbm' ho n§nm ZXrÀ`m H$mR>r dgbobo R>rH$mU VoWrb H¥$îU _§{Xam_wio
_hÎdmMo Ym{_©H$ ñWi ~Zbobo Amho.
9. {ÌMya :
_Ü` Ho$ai_Yrb ho {OëømMo {R>H$mU AgyZ Eo{Vhm{gH$, gm§ñH¥${VH$ d Ym{_©H$ÑîQ>çm à{gÕ
Amho. nwamVU H$mir {ÌMya hr H$moMrZ amÁ`mMr amOYmZr hmoVr. B. g. 1790 _Ü`o amOm am_d_m© hm
H$moMrZ amÁ`mÀ`m JmXrda Ambm d Ë`mZo {ÌMya ho eha dgdbo Ago _mZbo OmVo. {ÌMya hr Ho$aiMr
gm§ñH¥${VH$ amOYmZr g_Obr OmVo. H$maU `oWoM Ho$ai H$bm_§S>oZ_², Ho$ai gm{hË` AH$mX_r d Ho$ai
g§JrV ZmQ>ç AH$mX_r AmhoV. {ÌMya Odirb n`©Q>Z ñWim_Ü`o dS>Hw$_ZmWZ² _§{Xa `m Ho$ai_Yrb
gdm©V àmMrZ _§[XamMm g_mdoe hmoVmo. `m _§{XamÀ`m q^Vrda gw§Xa {MÌo AmhoV. `oWo gmOam Ho$bm
OmUmam "nya_' CËgd ho ^m{dH$m§À`m d n`©Q>H$m§À`m AmH$f©UmMo H|$Ð Amho.
10. {Vê$AZ§Vnya_² :
ho Ho$aiÀ`m amOYmZrMo {R>H$mU Amho. `m ZJambm ho Zmd ghg« _wImÀ`m AZ§V `m gn©amOmdê$Z
{_imbo Amho `m ehambm àXrK© Eo{Vhm{gH$ na§nam bm^bobr Amho. `m ehamV AZoH$ àojUr` amOdmS>o
d BVa dmñVy AmhoV. nX²Zm^ñdm_r ho lr {dîUyMo Xodmb` àojUr` Amho. `oWrb gßV_Obr _§S>n_²
X{jU ^maVr` dmñVyaMZoMm CËH¥$ï> Z_wZm Amho. `m ehamV AZoH$ å`w{P`_ AmhoV.
11. noar`ma amï´>r` CÚmZ :
Ho$ai_Yrb ho CÚmZ Amnë`m XoemVrb EH$ gw§Xa CÚmZ Amho ho CÚmZ Ho$ai amÁ`mV H$moÅ>m`_²
nmgyZ 115 {H$. _r. A§Vamda Amho. noar`ma ZXrda ~m§Yboë`m YaUmÀ`m Obme`mÀ`m n[agamV 780
Mm¡. {H$. _r. n[agamV ho CÚmZ Amho. `oWo AZoH$ àH$maMo neynjr, Z¡g{J©H$ dZñnVr AmT>iVmV.
12. d¡ZmS> A^`maÊ` :
Ho$ai_Yrb ho A^`maÊ` {d{dY OmVtMo dÝ` àmUr d nú`m§gmR>r à{gÕ Amho.
13. gm`b|Q> ìh°br :
JX© dZamB©Zo ì`mnbobr A{Ve` aå` d em§V gm`b|Q> ìh°br Ho$ai amÁ`mV AgyZ ho gmhgr
n`©Q>H$m§Mo _moR>o AmH$f©U Amho.
14. H$modmb_ ~rM :
{Vê$AZ§Vnya_² `m Ho$aiÀ`m amOYmZrnmgyZ Ho$di 12 {H$. _r. da Agbobo H$modmb_² ~rM
n`©Q>H$m§Mo _moR>o AmH$f©U Amho. M§Xoar dmiyMo {dñV¥V em§V d {ZVi nmUr, {H$Zmè`mdarb aå` dZamB©,
201
Zm¡H$mZ`Z, gwa{jV ñWmZ B. _wio `oWo n`©Q>H$ AmH${f©V hmoVmV. `oWo añVo dmhVyH$ {dH${gV AgyZ
OdiM {Vê$AZ§Vnya_ `oWo Am§Vaamï´>r` {d_mZVi Amho.
15. Aboßnr :
Ho$ai _Yrb Aboßnrbm "nyd}H$S>rb ìho{Zg' åhUVmV. `oWrb admOU d ~°H$ dm°Q>aMo gm¢X`©
A{Ve` {dbmo^Zr` Amho. `oWrb ñZoH$ ~moQ> aogog nmhÊ`mgmR>r XoemoXoerMo Ag§»` n`©Q>H$ `oVmV.
gmam§e :
^maVmV àmMrZ H$mimnmgyZ Ym{_©H$ n`©Q>ZmMm {dH$mg Pmbm Agbm Var Iè`m AWm©Zo ñdmV§ÌmoÎma
H$mimV ^maVr` n`©Q>ZmMm `mo½` àH$mao {dH$mg KSy>Z Ambm. Ë`m_Ü`o gmOªQ> g{_VrMo H$m`©, _Ü`dVu
n`©Q>Z g§KQ>Zm, n`©Q>Z dmhVyH$ g{_Vr, n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`o, n`©Q>Z _§Ìmb`, ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg
_hm_§S>i B. àH$maÀ`m Q>ßß`m-Q>ßß`mZo Ho$boë`m {d{dY à`ËZm_wio AmO ^maVmV n`©Q>ZmMm {dH$mg
hmoV Jobobm AmT>iVmo. AmO ^maVmV n`©Q>Z hm EH$ _hÎdmMm Am{W©H$ ì`dgm` ~Zbm Amho. AmO
^maVmVrb {d{dY amÁ`m_Ü`o Z¡g{J©H$, gm§ñH¥${VH$, Eo{Vhm{gH$ Ym{_©H$ Aem {d{dY n`©Q>Z ñWim§Mm
{dH$mg Pmbm Amho. OJm_Ü`o ^maV hr n`©Q>Z ZJar qH$dm n`©Q>H$m§Mo Z§XZdZ ~Zbo. AmO ^maVmVrb
{d{dY amÁ`m§Mm n`©Q>Z hmM à_wI CÚmooJ AmT>iVmo CXm. Oå_y-H$mpí_a, Jmodm, Ho$ai B.
4.4 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW© :
Qw>[aP_
-
n`©Q>Z
Qy>a
-
n«dmg
Qy>[añQ>
-
n`©Q>H$
JmB©S>
-
_mJ©Xe©H$
_moQ>oëg ñdV:À`m JmS>rVyZ n`©Q>Z H$aUmè`m§Mr hm°Q>oëg gmOªQ> g{_Vr gmOªQ> ZmdmÀ`m
B§J«O A{YH$mè`mMr g{_Vr
C.T.O. - Central Tourist Organisation
(_Ü`dVu n`©Q>Z g§KQ>Zm)
ITDC - Indian Tourism Development Corporation
(^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>i)
dmiyV gy`©ñZmZ -g_wÐ{H$Zmar dmiyV A§Jmda gy`©{H$aUo KoV nSy>Z amhUo
ì`mK« -dmK
{hb - Q>oH$Sr
202
Y~Y~m - C§Mmdê$Z H$S>çmdê$Z Obàdmh Imbr nS>Uo
{JarOmKao - [¼íMZm§Mo Ym{_©H$-àmW©Zm ñWi qH$dm MM©o
{eëno - H$moardH$m_ H$ê$Z gmH$mabobr _yVu
Q>|nb - _§Xra
ñWmnË` H$bm - ~m§YH$m_mVrb H$bmHw$ga
4.5 ñd`§AÜ``Z àíZ Imbrb àíZm§gmR>r {Xboë`m n`m©`mVyZ `mo½` n`m©` {ZdS>m :
1.
Tour
hm eãX H$moUË`m ^mfoVrb
A. B§J«Or
~. b°{Q>Z
Tornus
`m eãXmnmgyZ V`ma Pmbm Amho?
H$. ñn°Zre
S>. `mn¡H$s Zmhr
2. naXoer _mUgmMo EImÚm XoemV àXoemV qH$dm ehamV AmJ_mZ dmñVì` ^«_§Vr Am{U VoWyZ naV
OmUo åhUOo n`©Q>Z hmo` hr n`©Q>ZmMr ì`m»`m H$moUr Ho$br Amho?
A. h_©a
~. Omog Am°[abmJm H$. àm. hþPrHo$a d \«$±H$ S>. {~«Q>Z n`©Q>Z g§ñWm
3. AmYw{ZH$ H$mimV n`©Q>Z hm eãX {H$Vì`m eVH$mV àM{bV Pmbm?
A. Mm¡Xmì`m
~. n§Yamì`m
H$. Voamì`m
S>. `mn¡H$s Zmhr
4. gZ 1945 _Ü`o H$moUmÀ`m AÜ`jVoImbr n`©Q>Z {dH$mgmgmR>r g{_Vr Zo_Ê`mV Ambr?
A. ga Om°Z _°Ï`y ~. ga Om°Z gmOªQ> H$. ga Om°Z M°nb
S>. `mn¡H$s Zmhr
5. gmOªQ> g{_VrZo n`©Q>Z {df`H$ Ahdmb H$moUË`m dfu gaH$mabm gmXa Ho$bm?
A. 1944
~. 1946
H$. 1948
S>. 1950
6. dmhVyH$ _§Ìmb`mV§J©V n`©Q>Z dmhVyH$ g{_VrMr ñWmnZm H$moUË`m dfu Pmbr?
A. 1949
~. 1946
H$. 1948
S. 1951
7. n`©Q>Z dmhVyH$ g{_VrMm {dñVma H$ê$Z {H$Vr emIm H$mT>Ê`mV Amë`m?
A. VrZ
~. Mma
H$. nmM
S>. gmV
8. n`©Q>Z _§Ìmb`mMr ñWmnZm H$moUË`m dfr© H$aÊ`mV Ambr ?
A. 1948
~. 1950
H$. 1952
203
S>. 1958
9. ^maVr` n`©QZ {dH$mg _hm_§S>imMr ñWmnZm H$moUË`m gmbr Pmbr?
A. 1950
~. 1960
H$. 1966
S>. 1970
10. Imbrb n¡H$s H$moUVo eha Oå_y-H$mí_ra amÁ`mÀ`m CÝhmir amOYmZrMo eha Amho?
A. lrZJa
~. Oå_y
H$. nhobJm_
S>. `mn¡H$s Zmhr
H$. _hmamï´>
S>. Oå_y H$mí_ra
11. Xb gamoda H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. amOñWmZ
~. CÎmam§Mb
12. Imbrbn¡H$s H$moUË`m {R>H$mUr B.g.ny. 200 dfm©Mo {ed_§Xra Amho ?
A. d¡îUmoXodr
~. A_aZmW
H$. e§H$amMm`© {hb
S>. `mn¡H$s Zmhr
13. ImaSw>§Jbm qIS> H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. Oå_y H$mí_ra ~. Vm{_iZmS>y H$. _oKmb`
S>. Amgm_
14. Imbrbn¡H$s H$moUVo Eo{Vhm{gH$ ñ_maH$ {Xëbr `m amÁ`mV Amho?
A. {~~rH$m _H$~am ~. ZoVmOr ñ_maH$ H$. Hw$Vw~ {_Zma
S>. `mn¡H$s Zmhr
15. Imbrbn¡H$s H$moUË`m _moJb emgH$mZo "bmb {H$ëbm' C^mabm?
A. ehmOhmZ
~. AH$~a
H$. hþ_mny±
S>. `mn¡H$s Zmhr.
H$. {Xëbr
S>. H$Zm©Q>H$
16. B§{S>`m JoQ> H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. _hmamï´>
~. _Ü`àXoe
17. Imbrbn¡H$s H$moUVo {R>H$mU nydu boS>r {d{b½S>§Z nmH©$ `m ZmdmZo AmoiIbo OmV hmoVo?
A. H$Zm}Q> ßbog
~. bmoYr JmS>©Z H$. Mm§XUr Mm¡H$
S>. `mn¡H$s Zmhr
18. Imbrbn¡H$s H$moUVo {R>H$mU Am{e`mVrb gdm©V _moR>o KmD$H$ ì`mnmamMo H|$Ð Amho?
A. Mm§XUr Mm¡H$
~. H$Zm}Q> ßbog H$. B§{S>`m JoQ> S>. `mn¡H$s Zmhr
19. Imbrbn¡H$s H$moUVo _§Xra qhXy Y{_©`m§Mo OJmVrb gdm©V _moR>o _§Xra Amho?
A. bú_r Zmam`U _§Xra
~. bmoQ>g Q>|nb H$. BñH$m°Z Q>|nb
20. Z¡{ZVmb eha H$moUË`m amÁ`mV Amho
A. {Xëbr ~. Oå_y H$mí_ra H$. _{Unya
S>. CÎmam§Mb
204
S>. AjaYm_ _§Xra
21. h°nr ìh°br H$moUË`m {R>H$mUr Amho?
A. Z¡{ZVmb
~. S>ohamSy>Z
H$. _gyar
S>. J§JmoÌr
22. Imbrbn¡H$s H$moUVo eha CÎmam§MbMr amOYmZr Amho?
A. H$m¡gZr
~. Ab_moam
H$. S>ohamSy>Z
S>. `mn¡H$s Zmhr
23. Ho$XmaZmW ho Ym{_©H$ {R>H$mU H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. CÎmam§Mb
~. {~hma
H$. {h_mMb àXoe
S>. Oå_y H$mí_ra
24. amUrIoV ho n`©Q>Z H|$Ð H$moUË`m {OëømV Amho?
A. CÎma H$mer
~. Vohar
H$. Ab_moam
S>. `mn¡H$s Zmhr
25. Imbrbn¡H$s H$moUVo CÚmZ CÎmam§Mb amÁ`mV Amho?
A. Or_ H$m~o©Q> amï´>r` CÚmZ ~. g§O` Jm§Yr CÚmZ H$. Zohê$ CÚmZ S>. `mn¡H$s Zmhr
26. Imbrbn¡H$s H$moUVo W§S> hdoMo {R>H$mU _hmamï´>mV Amho?
A. {e_bm
~. _gwar
H$. H$moS>mB© H°$Zm°b
S>. _hm~ioída
27. AO§R>m boÊ`m _hmamîQ´>mVrb H$moUË`m {OëømV AmhoV?
A. nwUo
~. gmVmam
H$. H$moëhmnya
S>. Am¡a§Jm~mX
28. Imbrb n¡H$s H$moUVo eha _hmamï´>mÀ`m amOYmZrMo eha Amho?
A. _w§~B©
~. nwUo
H$. gmobmnya
S>. gm§Jbr
29. Imbrbn¡H$s H$moUË`m ehamg _hmamï´>mMr gm§ñH¥${VH$ amOYmZr åhUVmV?
A. Ah_XZJa
~. nwUo
H$. ^§S>mam
S>. n§T>anya
30. Imbrbn¡H$s H$moUË`m {OëømV VmS>mo~m A^`maÊ` Amho?
A. M§Ðnya
~. ^§S>mam
H$. A_amdVr
S>. dYm©
31. Imbrbn¡H$s H$moUVm Y~Y~m _hmamï´>mV Amho?
A. OmoJ Y~Y~m
~. JmoH$mH$ Y~Y~m
H$. R>mogoKa Y~Y~m
32. Om`H$dmS>r YaU H$moUË`m ZXrda Amho?
A. JmoXmdar
~. H¥$îUm
H$. àdam
205
S>. Zram
S>. ^oS>mKmQ> Y~Y~m
33. Imbrbn¡H$s H$moUË`m ~rMbm Jmoì`mVbr "~rMogMr amUr' åhUVmV?
A. H$mobdm ~rM
~. H$b§JwQ> ~rM H$. ~mJm ~rM S>. ~m`Zm ~rM
34. Imbrbn¡H$s H$moUVo eha Jmoì`mÀ`m amOYmZrMo eha Amho?
A. dëhdU
~. dmñH$mo-X-Jm_m H$. nUOr
S>. `mn¡H$s Zmhr
35. Imbrbn¡H$s H$moUVm {H$ëbm Jmoì`mV Amho?
A. nÝhmiJS>
~. qghJS>
H$. qgYwXwJ©
S>. Am½dmX nmooQ>©
H$. _hmamï´>
S>. Am§Y«àXoe
36. _m§S>dr ZXr H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. Jmodm ~. _Ü`àXoe
37. _wÞma ho àojUr` ñWi H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. H$Zm©Q>H$
~. Ho$ai
H$. Vm{_iZmSy>
S>. Jmodm
38. Imbrbn¡H$s H$moUVo eha Ho$aiÀ`m amOYmZrMo eha Amho?
A. nÅ>mZm_{WnQ²>Q>m ~. {Vê$AZ§Vnya_ H$. dmB©H$_
S>. Moam§`mnëbr
39. noar`ma amï´>r` CÚmZ H$moUË`m amÁ`mV Amho?
A. H$Zm©Q>H$
~. _hmamï´>
H$. Ho$ai
S>. Jmodm
40. Imbrbn¡H$s H$moUVm ~rM Ho$ai_Ü`o Amhoo?
A. H$modmb_ ~rM ~. ~m`Zm ~rM
H$. H$b§JwQ> ~rM
S>. `mn¡H$s Zmhr
41. Ho$ai_Yrb H$moUË`m n`©Q>Z H|$Ðmg "nyd}H$S>rb ìho{Zg' åhUVmV?
A. H$modmb_ ~rM ~. Aboßnr
H$. gm`b|Q> ìh°br
S>. `mn¡H$s Zmhr.
42. Ho$ai_Yrb AmH$f©H$ lr gw~«÷Ê`_Mo _§Xra H$moUË`m {R>H$mUr Amho?
A. CX`nya_
~. {Vê$AZ§Vnya_ H$. BÅ>_Zya
S>. dmB©H$_
4.6. ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
1. ~. b°Q>rZ
2. A. h_©a
3. H$. Voamì`m
4. ~. Om°Z gmOªQ>
5. ~. 1946
6. A. 1949
206
7. ~. Mma
8. S>. 1958
9. H$.1966
10. A. lrZJa
11. S>. Oå_y H$mí_ra
12. H$. e§H$amMm`© {hb
13. A. Oå_y-H$mí_ra
14. H$. Hw$Vw~ {_Zma
15. A. ehmOhmZ
16. H$. {Xëbr
17. ~. bmoYr JmS>©Z
18. A. Mm§XUr Mm¡H$
19. S>. AjaYm_ _§Xra
20. S>. CÎmam§Mb
21. H$. _gyar
22. H$. S>ohamSy>Z
23. A. CÎmam§Mb
24. H$. Ab_moam
25. A. Or_ H$m~}Q> amï´>r` CÚmZ
26. S>. _hm~ioída
27. S>. Am¡a§Jm~mX
28. A. _w§~B©
29. ~. nwUo
30. A. M§Ðnya
31. H$. R>mogoKa Y~Y~m
32. A. JmoXmdar
33. ~. H$b§JwQ> ~rM
34. H$. nUOr
35. S>. Am½dmX \$moQ>©
36. A. Jmodm
37. ~. Ho$ai
38. ~. {Vê$AZ§Vnya_
39. H$. Ho$ai
40. A. H$modmb_ ~rM
41. ~. Aboßnr
42. A. CX`nya_
4.7 gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
1) Imbrb àíZm§Mr WmoS>Š`mV CÎmao {bhm.
1. n`©Q>ZmMm AW© d _hÎd {dfX H$m.
2. n`©Q>ZmÀ`m {d{dY ì`m»`m gm§Jm
3. n`©Q>ZmMo Am{W©H$ _hÎd {dfX H$am.
4. gmOªQ> g{_Vr {df`r _m{hVr Úm.
207
5. n`©Q>Z _m{hVr H$m`m©b`m§{df`r _m{hVr Úm.
6. n`©Q>Z _§Ìmb`m {df`r _m{hVr XoD$Z Ë`mMr H$m`© ñnï> H$am.
7. ^maVr` n`©Q>Z _hm_§S>imMo CÔoe d H$m`} ñnï> H$am.
8. _hmamï´>mVrb Ym{_©H$-n`©Q>Z H|$ÐmMo dU©Z H$am.
9. Jmoì`mVrb {~MogMo dU©Z H$am.
2) gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
Imbrb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm.
1. n`©Q>Z åhUOo H$m`? n`©Q>ZmMo _hÎd ñnï> H$am.
2. ^maVmVrb AmYw{ZH$ n`©Q>Z {dH$mgmMm d¥Îmm§V {bhm.
3. ^maVr` n`©Q>Z {dH$mg _hm_§S>imMo CÔoe d Ë`mMr H$m`} gm§Jm
4. Oå_y-H$mí_ra _Yrb à_wI n`©Q>Z H|$ÐmMo dU©Z H$am.
5. {Xëbr _Yrb à_wI n`©Q>Z H|$Ðm§Mo dU©Z H$am.
6. CÎmam§Mb_Yrb à_wI n`©Q>Z H|$Ðm§Mo dU©Z H$am.
7. _hmamï´>m_Yrb à_wI n`©Q>Z H|$Ðm§Mo dU©Z H$am.
8. Jmoì`m_Yrb à_wI n`©Q>Z H|$Ðm§Mo dU©Z H$am.
9. Ho$ai_Yrb à_wI n`©Q>Z Ho$Ðm§Mo dU©Z H$am.
4.8 joÌr` H$m`© :
1. Vw_À`m OdiÀ`m n[agamVrb ^m¡Jmo{bH$ n`©Q>Z ñWim§Mr _m{hVr {_idm.
2. Vw_À`m OdiÀ`m Eo{Vhm{gH$/ gm§ñH¥${VH$ n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ>r XoD$Z Ë`m§Mo _hÎd Aä`mgm.
3. Vw_À`m AmdS>Ë`m n`©Q>Z H|$Ðm§Mm g{MÌ àH$ën V`ma H$am.
4. Vw_À`m OdiÀ`m Ym{_©H$/^m¡Jmo{bH$ n`©Q>Z ñWim§Zm ^oQ>r XoD$Z Ë`m§Mo _hÎd Aä`mgm.
5. Vwåhmg {Xboë`m àË`oH$ amÁ`mVrb n`©Q>Z H|$Ðo H$moUË`m ^mJmV AmhoV. Vo AmoiIm d
ZH$mem_Ü`o IwUm H$am.
208
4.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ :
1. S>m°. Eg. ~r. qeXo (2006) n`©Q>Z ^yJmob \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya
2. S>m°. {dÇ>b Kmanwao (2001) ZmJnya "n`©Q>Z ^yJmob' qnnimnwao A±S> H§$nZr npãbeg©
3. S>m°. àH$me gmd§V : "^maVmMm ^yJmob' \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya
4. àm. gw. n«. XmVo (2002) "àmH¥${VH$ ^y{dkmZ' A{Zê$Õ npãbqeJ hmD$g, nwUo
5. àm. Ho$. E. IVr~ : n`©Q>Z ^yJmob, "_ohVm npãbqeJ hmD$g nwUo'
6.
Bodon B.S. : Tourism in India Common Wealth Publishers,
New Delhi 110002
7.
Xwa{ejU H|$Ð (2008-2009) {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
8.
www.Uttaranchal.Com
209
~r.H$m°_.^mJ-1 … dm{UÁ` ^yJmob/14
© Copyright 2026 Paperzz