Sem. I Unit-4

gÌ - 1 : KQ>H$ - 4
dmhVyH$ Am{U XiUdiU
4.0 C{ÔîQ>ço
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1
dmhVwH$ Am{U XiUdiUmMo _hÎd
4.2.2
dmhVwH$sMo àH$ma
4.2.3
añVo dmhVyH$
4.2.4. bmoh_mJ© dmhVyH$
4.2.5. Ob_mJ© dmhVyH$
4.2.6. hdmB© dmhVyH$
4.3 XiUdiU
4.3.1
CnJ«hr` XiUdiU
4.3.2
g§JUH$
4.3.2
g§JUH$s` Omio
4.4 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
4.5 gmam§e
4.6 ñd`§AÜ``Z àíZ
4.7. ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.8. gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.9 jo{Ì` H$m`©
4.10 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (g§X^© J«§Wo)
78
4.0 C{Ôï>o :
dmhVyH$ Am{U XiUdiU `m AmYw{ZH$ H$mimVrb _hÎdnyU© KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va {dÚmÏ`m©bm
* dmhVyH$ Am{U XiUdiUmMm AW© Am{U _hÎd g_Oob.
* añVo dmhVyH$sMo _hÎd, \$m`Xo, VmoQ>o g_OVrb.
* añVo dmhVyH$sMo _hÎd, \$m`Xo, VmoQ>o d OJmVrb _hÎdmMr bmoh_mJ© dmhVyH$ g_Oob.
* Ob_mJ© dmhVyH$sMo _hÎd \$m`Xo, VmoQ>o d OJmVrb _hÎdmÀ`m Ob_mJm©Mr _m{hVr hmoB©b.
* hdmB© dmhVyH$sMo _hÎd, \$m`Xo, VmoQ>o d OJmVrb _hÎdmÀ`m hdmB© dmhVyH$sMr _m{hVr hmoB©b.
* XiUdiU åhUOo H$m` Vo g_Oob Am{U CnJ«hr` XiUdiU d g§JUH$s` Omù`mMo _hÎd,
\$m`Xo g_OVrb.
4.1 àmñVm{dH$ :
dm[UÁ` ^yJmobemómMm Aä`mg H$aVmZm AmOÀ`m Am¡ÚmoJrH$aUmÀ`m `wJmV dmhVyH$ d XiUdiU
`m XmoZ KQ>H$m§Zm AZÝ`gmYmaU _hÎd Amho. AmO dmhVyH$sÀ`m {dH$mgm_wioM g§nyU© OJ EH$ Xoe
~Zbm Amho. AmO EH$m {XdgmÀ`m H$mbmdYrV _mZd g§nyU© OJmVrb H$moUË`mhr àXoemV OmD$ eH$Vmo.
Va XiUdiUm_wio AmO g§nyU© OJmVrb BË`§^yV _m{hVr Amnë`mbm Ka~gë`m amoOÀ`m amoO g_Oy
bmJbr Amho. `m Xmohmo§À`m {dH$mgm_wioM AmOÀ`m _mZdmÀ`m OrdZmbm àM§S> JVràmßV Pmbobr AmT>iVo.
H$moUVmhr _mZd àdmgm{edm` AmO OJyM eH$V Zmhr BVHo$ _hÎd dmhVyH$ d XiUdiUmbm àmßV
Pmbo Amho.
4.2 {df` {ddoMZ :
dmhVyH$ d XiUdiU `m MVwW© JQ>mVrb Am{W©H ${H«$`m AmhoV. OgOgm AàJV _mZd àJV
hmoV Jobm. VgVgm dmhVwH$sÀ`m gmYZm§V d XiUdiUÀ`m gmYZm§_Ü`o àM§S> ~Xb hmoV Jobobm AmT>iVmo.
àm_w»`mZo Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va dmhVyH$ d XiUdiUmÀ`m à{H«$`oV A_wbmJ« ~Xb Pmbobo AmT>iVmV.
AmO XoemMr Am{W©H$ n[apñWVr dmhVyH$ d XiUdiUmÀ`m àJVrdaM _moObr OmVo. Á`m XoemV dmhVyH$
d XiUdiU àJV Vo Xoe AmO OJmV àJV Xoe åhUyZ AmoiIboo OmVmV. dmhVwH$sMm g§~§Y dñVy§Mr
qH$dm ì`ŠVtMr EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr Zo-AmU H$aÊ`mer Amho Va XiUdiUmMm g§~§Y
_m{hVr qH$dm g§Xoe EH$m-{R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr nmR>{dbo qH$dm BVa ^mJmVyZ _m{hVr qH$dm
g§Xoe {_i{dUo `mÀ`mer g§~§YrV Amho. XiUdiUmÀ`m _mÜ`_mVyZ dñVy§Mr qH$dm ì`ŠVtMr XodmUKodmU Z hmoVm H$moUË`mhr ì`ŠVrbm Ka ~gë`m g§nyU© OJmVrb ha EH$ àH$maMr _m{hVr {_iVo.
{ZgJ© A{VdoJmZo hmoV Mmbbobo OmJ{VH$sH$aU bmoH$m§Mm AmYw{ZH$ OrdZ dmhVyH$ Am{U XiUdiU
79
nÕVrV n[adV©Z Pmbobo AmT>iVo. AmO dmhVyH$ d XiUdiUo hr _mZdmMr à_wI JaO ~Zbr Amho.
eoVr CÚmoJY§Xo, ì`mnma, n`©Q>Z B. gma»`m ì`dgm`m§Mm {dH$mg Ho$di dmhVyH$ d XiUdiU ì`dñWodaM
Adb§~yZ Agbobm AmT>iVmo. åhUyZM dmhVyH$ ì`dñWobm _mZdmÀ`m OrdZmVrb ""OrdZ aofm '' g§~moYbo
OmVmo dmhVyH$ XiUdiUmÀ`m {dH$mgm_wioM AmO OmJ{VH$sH$aUmMr àH«$s`m PnmQ>çmZo dmT>bobr AmT>iVo.
4.2.1. dmhVyH$ Am{U XiUdiUmMo _hÎd :
A) ""dñVy qH$dm àdmgr EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr dmhÿZ ZoUo `mg dmhVyH$ åhUVmV.''
OJmV dmhVyH$sÀ`m gmYZm§Mm AZoH$ dfm©nmgyZ {dH$mg Pmbm Amho. àmW{_H$ AdñWoV _Zwî`
S>moŠ`mdê$Z, Im§Úmdê$Z, nmR>rdê$Z _mbmMr Zo-AmU H$arV Ago. Z§VaÀ`m H$mimV ~¡b, KmoS>o, JmT>d,
IoMa, C§Q>, hÎmr, B. àmÊ`m§Mm dmhVyH$sgmR>r Cn`moJ Ho$bm Jobm. Z§VaÀ`m H$mimV ~¡bJmS>r, Q>m§Jo,
`m§Mm àdmgr d _mbmMr dmhVyH$ H$aÊ`mgmR>r Cn`moJ hmoD$ bmJbm. AmYw{ZH$ H$mimV _mÌ ñd`§M{bV
dmhZm§Ûmao àdmgr d _mbmMr _moR>çm à_mUmV dmhVyH$ hmoV Amho. `m_Ü`o Q´>H$, _moQ>mar, aoëdo, OhmOo,
~moQ>r, {d_mZo B. dmhVyH$sÀ`m gmYZm§Mm g_mdoe hmoVmo.
dmhVwH$sMo _hÎd :
1) _mUgo Am{U H$ÀMm d nŠŠ`m _mbmMr Zo-AmU H$aÊ`mgmR>r dmhVyH$sMm Cn`moJ hmoVmo.
2) dmhVyH$ ho {d{Z_`mMo _mÜ`_ Amho.
3) dmhVwH$s_wio ì`mnmamMr àJVr hmoVo.
4) dmhVwH$s_wio bmoH$m§Mm EH$_oH$m§er g§~§Y `oD$Z AmMma {dMmam§Mr XodmU KodmU hmoVo.
5) dmhVwH$s_wio Am§Vaamï´>r` EH$mË_Vm dmT>rg bmJÊ`mg _XV hmoVo.
6) dmhVwH$s_wio eoVr, ImUH$m_, CÚmoJY§ÚmMm {dH$mg hmoVmo.
7) Z¡g{J©H$ AmnÎmrÀ`m doir AmnÎmrJ«ñV bmoH$m§Zm ËdarV _XV nmohMmdr Ë`mg dmhVwH$sÀ`m gmYZm§Mm
Cn`moJ hmoVmo.
8) g§ajUmÀ`m Ñï>rZoo dmhVwH$sÀ`m gmYZm§Zm AZÝ`gmYmaU _hÎd Amho.
9) Am§Vaamï´>r` d amï´>r` n`©Q>ZmÀ`m {dH$mgmg dmhVyH$sÀ`m gmYZmMr _XV Pmbr Amho.
~) A{bH$S>o XiUdUmMm {dH$mg A{VdoJmZo hmoD$ bmJbm Amho. ""XiUdiU åhUOo EH$m
{R>H$mUmhÿZ BVa {R>H$mUr g§Xoe qH$dm _m{hVr nmR>{dUo qH$dm BVa {R>H$mUMr _m{hVr qH$dm g§Xoe
{_i{dUo hmo`.''
XiUdiUmV ì`pŠV {H$dm dñVy§Mm àË`j gh^mJ ZgVmo. XiUdiUbm "g§XoedhZ' Agohr
80
åhUVmV. nydu àmÊ`m§Mm qH$dm _mUgm§Mm Cn`moJ H$ê$Z g§Xoe nmohM{dbo OmV AgV. Z§VaÀ`m H$mimV
dmhZm§Mm Cn`moJ g§Xoe dhZmgmR>r H$aÊ`mV `oD$ bmJbm. Z§VaÀ`m H$mimV XyaVma, g§Xoe `§Ì, Q>o{b\$moZ,
Q>o{bqàQ>a, dV©_mZnÌo, ao{S>Amo, Q>o{bpìhOZ, _mo~mB©b, g§JUH$ B. Mm g§XoedhZmV dmna gwê$ Pmë`mZo
AmO XiUdiU joÌmV H«$m§Vr KSy>Z Ambobr Amho. AmOMo 21 do eVH$ _m{hVr V§ÌkmZmMo `wJ åhUyZ
g§~moYÊ`mV `oD$ bmJbo Amho. OmJm{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`o_Ü`o Va XiUdiUmgmR>r AZÝ`gmYmaU
_hÎd àmßV Pmbo Amho.
XiUdiU - g§XoedhZmMo _hÎd :
1)
XoemV Am{W©H$ {dH$mg gmYUo.
2)
XoemVrb {d{dY CËnmXZm§V dmT> KS>dyZ AmUUo.
3)
_mbmÀ`m Om{hamVr H$ê$Z Ë`mg ~mOmanoR>m {_idyZ XoUo.
4)
OZVoV gm_m{OH$ d amOH$s` OmJ¥Vr {Z_m©U H$aUo.
5)
amï´>r` gwa{jVVogmR>r g§XoedhZm§Mm dmna H$aUo.
6)
{ejU, g§emoYZ, _Zmoa§OZ, eoVr, CÚmoJY§ÚmgmR>r g§XoedhZmMm dmna H$aUo.
7)
`wÕH$mimV JmonZr` _m{hVr g§~§{YVmn`ªV nmohM{dUo.
dmhVwH$sMo àH$ma :
dmhVyH$ hr _hÎdmMr Am{W©H$ {H«$`m Amho. _mZdr OrdZmV dmhVyH$sbm AZÝ`gmYmaU _hÎd
Amho. dmhVyH$s_wioM Am{W©H$ OrdZmbm MmbZm {_imbobr AmT>iVo. Ë`m_wioM _mZdr OrdZ J{V_mZm
~Zbo. Amho. dmhVyH$s_Ü`o dmhVyH$sMo _mJ© qH$dm àH$ma dmhVyH$ gmYZo doJ gwa{jVVm Am{U qH$_V
`m Jmoï>r _hÎdmÀ`m AgVmV WmoS>Š`mV dmhVyH$sMm {dH$mg åhUOoM Am{W©H$ {dH$mg hmo`. Aem `m
dmhVyH$sÀ`m _mJm©Mo añVo dmhVyH$, bmoh_mJ© dmhVyH$, ObdmhVyH$ Am{U hdmB© dmhVyH$ Ago Mma
àH$ma AmT>iVmV.
A) añVo_mJ© dmhVyH$ :
añË`m§_Ü`o H$ÀMo añVo d nŠHo$ añVo Ago XmoZ àH$ma AmhoV. àmW{_H$ AdñWoV ñd`§M{bV
dmhZo ZìhVr Voìhm añVo ho H$ÀMo hmoVo. Aem añË`m§dê$Z ~¡bJmS>çm d Q>m§½`mÀ`m ghmæ`mZo dmhVyH$
hmoV Ago. _mÌ AmYw{ZH$ H$mimV ñd`§M{bV dmhZm§Mm {dH$mg Pmë`mZ§Va añË`m§Mr AdñWm gwYmê$Z
Vo S>m§~ar qH$dm nŠHo$ ~Z{dÊ`mV Ambo.
81
~r.H$m°_.^mJ-1 … dm{UÁ` ^yJmob/6
* nŠŠ`m añË`m§Mo \$m`Xo qH$d _hÎd/JwU :
1)
nŠŠ`m añË`mZo ObX dmhVyH$ hmoVo.
2)
nŠŠ`m añË`mZo _mbmMr dmhVyH$ gwairV hmoVo.
3)
nŠŠ`m añË`mZo _mbmMr dmhVyH$ WoQ> BpÀN>V ñWimn`ªV H$aVm `oVo.
4)
añË`mZo _mbmMr dmhVyH$ H$aVmZm _mb Zm|XÊ`mMr qH$dm ~m§YUrMr Amdí`H$Vm ZgVo.
5)
añË`m§Zo IVm§Mo {dVaU H$aVm `oVo. Ë`m_wio añË`mÀ`m ~mOyg eoVrMm {dH$mg H$aVm `oVmo.
6)
añË`mZo J«m_rU ^mJmVrb CËnmXZo ~mOmanoR>m§n`ªV nmohM{dVm `oVmV.
7)
añË`m§_wio ImUH$m_ d CÚmoJY§ÚmMm {dH$mg gmYVm `oVmo.
8)
añË`m§_wio Xoem§VJ©V ì`mnmamMr àJVr hmoVo.
9)
añË`m§_wio H$moUË`mhr n`©Q>Z ñWimn`ªV WoQ> OmVm `oVo. Ë`m_wio n`©Q>ZmMr àJVr hmoVo.
10) Z¡g{J©H$ AmnÎmrÀ`m doir (nya, ^yH§$n, dmXio) bmoH$m§Zm ËdarV ghmæ` H$aVm `oVo.
*
añVo dmhVyH$sMo VmoQ>o qH$dm Xmof :
1)
aoëdoo à_mUo añË`mZo _mbmMr _moR>çm à_mUmV dmhVyH$ H$aVm `oV Zmhr
2)
añË`mZo AdOS> _mbmMr (_moR>r `§Ìgm_wJ«r) dmhVyH$ H$aVm `oV Zmhr.
3)
bmoh_mJm©À`m VwbZoV añË`mZo H$_r dmhVyH$ hmoVo.
4)
nmdgmù`mV J«m_rU ^mJmVrb añVo {ZH$m_r Pmë`mZo dmhVyH$sgmR>r Vo Cn`moJr R>aV ZmhrV.
*
añË`m§À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ :
OJmV añË`m§Mm gd©Ì gma»`m à_mUmV {dH$mg Pmbobm Zmhr. H$maU añË`m§À`m {dH$mgmda
Imbrb {d{dY KQ>H$m§Mm n[aUm_ Pmbobm {XgyZ `oVm.
A)
^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ :
1)
àXoemMr ^yaMZm :
^yaMZoMm añË`m§À`m {dH$mgmda \$ma _moR>m à^md nS>bobm AmT>iVmoo. _¡XmZr ^mJmV añVo ~m§YUo
H$_r IMm©Mo d H$_r ÌmgmMo AgVo. n[aUm_r _¡XmZr ^mJmV añË`m§Mr A{YH$ àJVr Pmbobr {XgVo.
CXm. CÎma àXoe, `mCbQ> nd©Vr` ^mJmV añË`m§À`m {dH$mgmbm _`m©Xm nS>boë`m AmT>iVmV. CXm.
{h_mMb àXoe.
82
2)
ZÚm, ImS>çm, XbXb, nmUr gmR>Umao nyaJ«ñV ^mJ :
ê§$X nmÌo Agboë`m ZXçm, ImS>çm, XbXbrMo ^mJ, nmUr gmR>Umao gIb ^mJ añË`m§À`m {dH$mgmÀ`m
Ñï>rZo Cn`wŠV ZgVmV. Aem ^mJmV añË`m§Mm {dH$mg hmoV Zmhr CXm. ~m§JbmXoe.
3)
dmid§Q>r d ~\$m©i àXoe :
dmid§Q>r àXoemV n«{VHy$b n[añWrVr_wio añË`m§Mm {dH$mg hmoV Zmhr. H$maU Vo àmH¥${VH$ d
Am{W©H$ ÑîQ>çm _mJmgbobo AgVmV. {edm` Aem ^mJmVyZ añVo H$mT>Uo H$R>rU AgVo CXm. J«rZb±S>
4)
hdm_mZ :
hdm_mZ hm ^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ hr añË`m§À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmam R>abm Amho. AZwHy$b
hdm_mZmV añË`m§Mr àJVr hmoVo. na§Vw à{VHw$b hdm_mZmMo àXoe CXm. CîU, A{VW§S>, AVrnO©Ý`,
~\©$d¥ï>r, dmXir àXoe B. añË`m§À`m Ñï>rZo AZwHy$b ZgVmV. n[aUm_r Aem ^mJmV añË`m§Mm {dH$mg
hmoV Zmhr. CXm. ghmam dmid§Q> Yw«dr` àXoe B.
5)
O_rZ :
gwnrH$ O_rZrÀ`m àXoemV eoVrMm {dH$mg hmoVmo. åhUyZ `m ^mJmV añË`m§Mr A{YH$ àJVr
hmoVo. CXm. n§Om~, `mCbQ> ZmnrH$ O_rZrÀ`m àXoemV añË`m§Mm {dH$mg hmoV Zmhr.
6)
O§Jbo :
KZXmQ> O§Jbo Agboë`m àXoemVm añË`m§Mr àJVr hmoV Zmhr. CXm. B©emÝ` ^maVmVrb AaÊ`m§Mm àXoe
~)
Am{W©H$ KQ>H$ :
1)
I{ZO g§nÎmr :
Á`m àXoemV {d{dY àH$maMr I{ZO g§nÎmr gmnS>Vo. VoWo Ë`m§Mo CËIZZ hmoVo n[aUm_r VoWo
añË`m§Mm {dH$mg hmoV OmVmo. CXm. n. ~§Jmb d {~hma _Yrb I{ZO joÌo
2)
CÚmoJ Y§Xo :
OoWo {d{dY I{ZOo gmnS>VmV Aem àXoemV CÚmoJY§ÚmMm {dH$mg hmoV AgVmo. n[aUm_r VoWo
añË`m§Mm {dH$mg hmoVmoo . añË`m§À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmam CÚmoJY§Xo hm _hÎdmMm KQ>H$ Amho
CXm. n. ~§Jmb d JwOamV _Yrb Am¡Úmo{JH$ joÌo.
* OJmVrb añË`m§Mo {dVaU gÜ`m OJmV 200 X. b. {H$. _r. nojm A{YH$ bm§~rMo añVo {dH$grV Pmbobo AmhoV. na§Vw
83
^m¡Jmo{bHo$ d Am{W©H$ KQ>H$m§Mm n[aUm_ hmoD$Z OJmVrb añË`m§Mm gd©Ì d gma»`m à_mUmVo {dH$mg
Pmbobm AmT>iV Zmhr. g§`wŠV g§ñWmZo `wamonr` Xoem gma»`m àJV XoemV añË`m§Mr A{YH$ àJVr
Pmbobr Amho. Ë`mM ~amo~a H°$ZS>m, a{e`m, MrZ, ^maV, OnmZ, Am°ñQ´>mo{b`m B. Xoem§Vhr añË`m§Mr
~arM n«JVr Pmbobr Amho.
g§`wŠV g§ñWmZmV 6.5 Xebj {H$. _r. bm§~rMo añVo AmhoV. Am{W©H$ gw~Îmo_wio g§`wŠV g§ñWmZo
`m XoemV OJmV gdm©V OmñV añË`m§Mm {dH$mg Pmbobm AmT>iVmo. g§`wŠV g§ñWmZÀ`m B©emÝ`, CÎma
d nyd© ^mJmV añË`m§Mr gdmªV OmñV àJVr Pmbobr Amho.
g§`wŠV g§ñWmZbm bmJyZ Agboë`m H°$ZS>mÀ`m X{jU ^mJmV añË`m§Mr A{YH$ àJVr Pmbobr
Amho. AZwHy$b hdm_mZ gwnrH$ O_rZ XmQ> bmoH$dñVr, Am¡Úmo{JH$ {dH$mg B. H$maUm§_wio H°$ZS>mÀ`m
X{jU ^mJmV añË`m§Mo _moR>o Omio AmT>iVo. VwbZoZo CÎma H°$ZS>m à{VHy$b Agë`mZo VoWo añË`m§Mm
A{YH$ {dH$mg Pmbobm AmT>iV Zmhr.
`wamo{n` XoemVrb \«$mÝg, O_©Zr, J«oQ> {~«Q>Z Am{U ZoXab±S> _Ü`o añË`m§Mm Iyn {dH$mg Pmbobm
Amho. `wamon _Ü`o gdm©V OmñV añË`m§Mr àJVr \«$mÝg `m Xoem§V Pmbobr AmT>iVo. `wamon_Ü`o OJmÀ`m
20% h_ añVo AmhoV.
a{e`m d a{e`Z XoemV añË`m§Mm {dH$mg Pmbobm Agbm Var a{e`mÀ`m gd©^mJmV añË`m§Mm
{dH$mg Pmbobm AmT>iV Zmhr. `wamo{n` a{e`mV _mÌ Vmoo gdm©{YH$ Pmbobm Amho. nyd© a{e`m, CÎma
a{e`m d g¡~o[a`mÀ`m ^mJmV à{VHy$b n[apñWVr_wio añË`m§Mm {dH$mg Pmbobm AmT>iV Zmhr.
Am{e`m I§S>mVrb MrZ, OnmZ d ^maV `m XoemV BVa Xoem§À`m VwbZo_Ü`o añË`m§Mr A{YH$
àJVr Pmbobr Amho. MrZ XoemÀ`m nyd©^mJmV OnmZÀ`m {H$ZmanÅ>rÀ`m ^mJmV, d ^maVmÀ`m _¡XmZr
^mJmV VwbZoZo añË`m§Mm A{YH$ {dH$mg Pmbobm AmT>iVmo. ^maVmV 75 amîQ´>r` _hm_mJ© AmhoV Oo
^maVmVrb gd© àXoembm EH$_oH$mer OmoS>bobo AmT>iVmV. joÌ\$imÀ`m _mZmZo ^maVmV añË`m§À`m {dH$mgmbm
AOyZhr dmd Amho.
nŠŠ`m añË`m§À`m ~m~VrV Am°ñQ´>o{b`mMm OJmV nmMdm H«$_m§H$ Amho. Am°ñQ´>o{b`mÀ`m Am¾o`
^mJmV añË`m§Mr OmñV àJVr Pmbobr Amho.
X{jU A_o[aH$m I§S>mVrb Xoem§V à{VHy$b ^yaMZm, à{VHy$b hdm_mZ, O§Jbo Am{U Am{W©H$
_mJmgbonUm `m_wio añË`m§Mr OmñV àJVr Pmbobr Zmhr. X{jU A_o[aHo$Vrb noê$, AO}§{Q>Zm d ~«m{PbÀ`m
nyd© ^mJmV Am{W©H$ {dH$mg Pmë`mZo añË`m§Mm WmoS>çm\$ma à_mUmV {dH$mg Pmbobm AmT>iVmo.
Am{\«$H$m I§S> hr añË`m§À`m ~m~mVrV OJmV _mJmg Agbobo AmT>iVo. à{VHy$b hdm_mZ, dmid§Q>r
àXoe, XmQ> O§Jbo, Am{U Am{W©H$ _mJmgbonUm B. H$maUm§_wio Am{\«$H$m I§S>mV añË`m§Mr OmñV àJVr
84
Pmbobr Zmhr. Am{\«$Ho$Vrb B{OßV, Ho${Z`m, Zm`Oo[a`m d X{jU Am{\«$Ho$V añË`m§Mr WmoS>çm\$ma à_mUmV
àJVr Pmbobr Amho.
*
OJmVrb bm§~ añVo :
1)
Q´>mÝg H°$Zo{S>`Z h_añVm :
Q´>mÝg H°$Zo{S>`Z h_añVm hm g§nyU© OJmVrb gdmªV bm§~ h_añVm Amho. `mMr bm§~r 7500
{H$._r. Amho. hm añVm npíM_oH$S>rb ìhHw$ìha Am{U nyd}H$S>rb h°{b\°$Šg `m eham§Zm OmoS>Vmo. `m
_mJm©Zo _moR>çm à_mUmVm àdmer d _mbmMr dmhVyH$ hmoVo. `m _mJm©da AZoH$ _moR>r ehao AmhoV.
2)
Ý`y`m°H©$ - g°Z\«$mpÝgñH$mo h_añVm :
hm g§`wŠV g§ñWmZmVrb gdm©V bm§~ h_añVm Amho. hm añVm nyd}g Ý`y`m°H©$ d npíM_og g°Z\«$mpÝgñH$mo
`m XmoZ à_wI d _moR>çm eham§Zm OmoSVmo `m _mJm©Zo _mbmMr d OZmdam§Mr _moR>çm à_mUmV dmhVyH$
Ho$br OmVo.
3)
g±{Q>`mJmo -ã`wZm°g Am`g© h_añVm :
hm h_añVm X{jU A_o[aHo$Vrb npíM_og Agboë`m {Mbr `m XoemVrb g±{Q>`mJmo Am{U nyd}g
AO]{Q>Zm `m XoemVrb ã`wZm°g Am`g© `m eham§Zm OmoS>Vmo `mMr bm§~r 1280 {H$. _r Amho.
4)
_m°ñH$mo -BH©w$Q>ñH$ h_añVm :
hm h_añVm a{e`m _Ü`o AgyZ Vmo _m°ñH$mo d BHw©$Q>ñH$ `m eham§Zm OmoS>Vmo. hm h_añVm ~hþVm§er
{dai bmoH$dñVrÀ`m àXoemVyZ Jobobm Amho.
5)
dmamUgr-H$Ý`mHw$_mar h_añVm :
^maVmVrb hm _hm_mJ© H«$_m§H$ 7 AgyZ CÎmaoH$S>rb dmamUmgr d X{jUoH$S>rb H$Ý`mHw$_mar `m
eham§Zm OmoS>Vmo. hm ^maVmVrb gdmªV bm§~ amîQ´>r` _hm_mJ© AgyZ `mMr bm§~r 2369 {H$. _r. Amho.
hm _hm_mJ©¡ CÎmaàXoe, _Ü`àXoe, _hmamï´>, Am§Y«àXoe d Vm{_iZmSy> amÁ`mVyZ Jobobm Amho.
6)
_ob~moZ© - S>m{d©Z h_añVm :
Am°ñQ´>o{b`mVrb hm h_añVm X{jUoH$S>rb _ob~moZ© d CÎmao H$S>rb S>m{d©Z `m eham§Zm OmoS>Vmo.
~)
bmoh_mJ© dmhVyH$
(Railways)
O_rZrdarb dmhVyH$ _mJm©V bmoh_mJ© à_wI AmhoV. OJm_Ü`o bmoh_mJ© dmhVyH$ 19 ì`m eVH$mÀ`m
{Vgè`m XeH$mV gwê$ Pmbr. _mÌ 20 ì`m eVH$mÀ`m gwadmVr nmgyZ bmoh_mJm©Mr A{YH$ àJVr
Pmbr. AmO OJmÀ`m ~hþVoH$ ^mJmV H$_r A{YH$ à_mUmV bmoh_mJ© AmT>iVmV.
85
*
bmoh_mJm©Mo \$m`Xo qH$dm _hÎd /JwU :
1)
nŠŠ`m añË`m§darb dmhVyH$s nojm hr dmhVyHo$ A{YH$ ObX JVrZo hmoVo.
2)
Ob_mJm©nojm aoëdo_mJm©Zo hmoUmar dmhVyH$hr A{YH$ ObX JVrZo hmoVo.
3)
bmoh_mJm©_wio ImUH$m_ d CÚoJY§ÚmÀ`m {dH$mgmbm MmbZm {_iVo.
4)
Xoem§VJ©V n`©Q>Z dmT>rbm bmoh_mJ© \$ma O~m~Xma R>abo AmhoV.
*
bmoh_mJm©Mo VmoQ>o/Xmof :
1)
añË`m§à_mUo gd©M ^mJmV aoëdo_mJm©Mm {dH$mg H$aVm `oV Zmhr.
2)
aoëdo_mJm©À`m ~m§YUrbm Iyn IM© `oVmo.
3)
XoemV EH$mM àH$maMo OmoS> Zgë`mg dmhVyH$sg ~amM Ìmg hmoVmo.
4)
aoëdo _mJm©Zo _mbmMr WoQ> (Kamn`ªV) dmhVyH$ H$aVm `oV Zmhr.
*
bmoh_mJm©À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ :
A)
^m¡Jmo{bH$ KQ>H$ :
1)
^yaMZm :
^yaMZm hm bmoh_mJm©À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmam A{Ve` _hÎdmMm KQ>H$ Amho. añË`m§à_mUoM
à{VHy$b ^yaMZoÀ`m àXoemV bmoh_mJm©Mr àJVr hmoV Zmhr H$maU nd©Vr` ^mJmV bmoh_mJ© H$mT>Uo ho
A{V IMm©Mo d H$îQ>mMo H$m_ AgVo. CXm. H$mpí_a, {h_mMb àXoe B. `mCbQ> _¡XmZr ^mJmVyZ bmoh_mJ©
gwb^VoZo H$mT>Vm `oVmV d Ë`mbm IM© hr H$_r `oVmo. åhUyZ _¡XmZr ^mJmV bmoh_mJ© OmñV AgVmV.
CXm. CÎma àXoe, {~hma n. ~§Jmb B.
2)
hdm_mZ :
bmoh_mJm©À`m {dH$mgmda hdm_mZmMm _moR>m n[aUm_ hmoVmo. à{VH$yb hdm_mZmMo àXoe bmoh_mJm©À`m
Ñï>rZo `mo½` ZgVmV. CXm. A{VCîU d A{VW§S> hdm_mZmMo àXoe VgoM {dfwd¥Îmr` hdm_mZmMo àXoe
AZwHy$b hdm_mZmÀ`m àXoemV _mÌ bmoh_mJm©Mmm OmñV {dH$mg Pmbobm AmT>iVmo. CXm. npíM_ `wamo{n`
hdm_mZmMo àXoe.
~)
Am{W©H$ KQ>H$ :
1)
I{ZOm§Mo CËIZZ :
OoWo {d{dY àH$maMr I{ZOo {dnyb à_mUmV gmnS>VmV d I{ZOm§Mo CËIZZ hmoVo VoWo bmoh_mJm©Mm
86
A{YH$ {dH$mg hmoVmo. CXm. npíM_ ~§Jmb d {~hma B. amÁ`mVrb I{ZO joÌo.
2)
Am¡ÚmoJrH$ {dH$mg :
OoWo CÚmoJY§ÚmMm {dH$mg hmoVmo VoWo bmoh_mJm©Mr A{YH$ àJVr hmoVo. `mMmM n[aUm_ åhUyZ
Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH$grV ^mJmV bmoh_mJ© OmñV AgVmV. CXm. npíM_ ~§Jmb, {~hma, CÎmaàXoe,
d JwOamV _Yrb Am¡Úmo{JH$ joÌo `mCbQ> _mJmgboë`m ^mJmV bmoh_mJ© H$_r AmT>iVmV. CXm. Amgm_,
_oKmb`, _{Unya B.
XmoZ ê$imVrb A§Vamdê$Z bmoh_mJm©Mo VrZ àH$ma nS>VmV.
1)
~«m°S>JoO - `m_Ü`o ê$im§_Yrb A§Va 1.67 _rQ>a AgVo.
2)
_rQ>aJoO - `m_Ü`o XmoZ ê$im§_Yrb A§Va 1 _rQ>a AgVo.
3)
Z°amoJoO - `m_Ü`o XmoZ ê$im§_Yrb A§Va 0.61 _rQ>a AgVo.
*
OJmVrb bmoh_mJm©Mo {dVaU :
g§`wŠV g§ñWmZo H°$ZS>m d `wamo{n` XoemV bmoh_mJm©Mm A{YH$ {dH$mg Pmbobm Amho. OJmÀ`m
gw_mao 55 Q>ŠHo$ bmoh_mJ© `oWo AmhoV. BVaÌ H$_r A{YH$ à_mUmV bmoh_mJm©Mm {dH$mg Pmbobm Amho.
1)
CÎma A_o[aH$m :
A)
g§`wŠV g§ñWmZo :
g§`wŠV g§ñWmZo `m XoemV n{hbm bmoh_mJ© B. g. 1825 _Ü`o gwê$ Pmbm. B. g. 1869 Z§Va
`m XoemV bmoh_mJm©Mr A{YH$ àJVr hmoV Jobr. OJmÀ`m 30 Q>ŠHo$ bmoh_mJ© EH$Q>çm g§`wŠV g§ñWmZmV
AmhoV `m XoemVrb bmoh_mJm©Mr EHy$U bm§~r gw. 3 bmI {H$. _r. Amho. g§`wŠV g§ñWmZÀ`mm nyd©
^mJmV bmoh_mJm©Mm Iyn {dH$mg Pmbobm Amho. `m ^mJmVrb {eH$mJmo ho \$ma _moR>o aoëdoO§ŠeZ Amho.
~)
H°$ZS>m :
H°$ZS>m _Ü`o n{hbm bmoh_mJ© B. g. 1835 _Ü`o ~m§YÊ`mV Ambm. AmO `m XoemVrb bmoh_mJm©Mr
bm§~r 70,000 {H$._r. nojm OmñV Amho. `m XoemÀ`m X{jU ^mJmVm bmoh_mJm©Mm OmñV {dH$mg
Pmbobm Amho.
2)
`wamo{n` Xoe :
`wamo{n` XoemV XoIrb bmoh_mJm©Mm Iyn {dH$mg Pmbobm Amho. `wamonÀ`m npíM_ ^mJmV bmoh_mJm©Mr
A{YH$ àJVr Pmbobr Amho. npíM_-`wamon _Ü`o J«oQ> {~«Q>Z, O_©Zr, \«$mÝg `m XoemV bmoh_mJm©Mr
gdmªV OmñV àJVr Pmbobr Amho.
87
3)
a{e`m d a{e`Z Xoe :
OJmÀ`m 14 Q>ŠHo$ bmoh_mJ© a{e`mV AmhoV _mÌ a{e`mVrb gd© ^mJmV bmoh_mJm©Mm gma»`m
n«_mUmV {dH$mg Pmbobm Zmhr. `m XoemVrb npíM_ a{e`mV åhUOoM `wamo{n` a{e`mV bmoh_mJm©Mr
A{YH àJVr Pmbobr Amho. XoemVrb 80% bmoh_mJ© `wamo{n` a{e`mV AmhoV. `oWrb Q´>mÝg-g¡~o[a`Z
bmoh_mJ© OJmVrb gdm©V bm§~ d _hÎdmMm bmoh_mJ© Amho.
4)
Am{e`m :
Am{e`mVrb MrZ, OnmZ, ^maV d B§S>moZo[e`m `m XoemV bmoh_mJm©Mr àJVr Pmbobr Amho.
MrZÀ`m nyd©^mJmV bmoh_mJm©Mm OmñV {dH$mg Pmbobm Amho.
OnmZ_Yrb {H$ZmanÅ>rÀ`m ^mJmV bmoh_mJm©Mr A{YH$ àJVr Pmbobr Amho. ^maVmVrb bmoh_mJm©Mm
{dH$mg A{bH$S>À`m H$mimVrb Amho. AmO ^maVmV. 71,000 {H$. _r. bm§~rMo bmoh_mJ© AmhoV.
^maVmV_Ü`o npíM_ ~§Jmb, CÎma àXoe, n§Om~, _hmamï´>, H$Zm©Q>H$ d Am§Y«àXoe amÁ`mV bmoh_mJm©Mm
{dH$mg Pmbobm Amho.
5)
X{jU A_o[aH$m Am{\«$H$m d Am°ñQ´>o{b`m :
X{jU A_o[aHo$V noê$, AO]{Q>Zm, Am{U X{jU ~«mPrb_Ü`o bmoh_mJm©Mm A{YH$ {dH$mg Pmbobm Amho.
Am{\«$Ho$V B{OßV, X. Am{\«$H$m, Zm`Oo[a`m d Ho${Z`m `m XoemV bmoh_mJm©Mm {dH$mg Pmbobm Amho.
Am{\«$Ho$Vrb Ho$n-H¡$amo hm bmoh_mJ© _hÎdmMm AgyZ `m bmoh_mJm©Mr bm§~r 14,400 {H$. _r. Amho.
Am°ñQ´>mo{b`mVrb Am½Zo` d X{jU ^mJmV bmoh_mJm©Mm {dH$mg Pmbobm Amho.
*
OJmVrb gdm©V bm§~ bmoh_mJ© :
1)
H°$Zo{S>`Z n°{g{\$H$ bmoh_mJ© :
hm H°$ZS>mVrb gdm©V _hÎdmMm bmoh_mJ© Amho. hm _mJ© H°$ZS>mÀ`m X{jU ^mJmVyZ Jobm AgyZ
`mMr bm§~r 5,600 {H$._r. Amho. hm _mJ© 1985 _Ü`o ~m§YÊ`mV Ambm. hm bmoh_mJ© n{íM_oH$S>rb
ìh±Š`yìha Am{U nyd}H$S>rb h°{b\°$Šg `m eham§Zm OmoS>Vmo. hm bmoh_mJ© àoAarÀ`m gw{nH$ _¡XmZmVyZ
Jobobm AgyZ, XmQ> bmoH$dñVrÀ`m eoVr d Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH${gV ^mJmVyZ Jobobm Agë`mZo `mMo
Am{W©H$ _hÎd OmñV Amho. `m _mJm©da àdmem§Mr _moR>çm à_mUmda dmhVyH$ ìhmdr åhUyZ H°$ZS>m
gaH$maZo gd© àH$maÀ`m gw{dYm nwadboë`m AmhoV.
88
2)
H°$Zo{S>`Z Z°eZb bmoh_mJ© -
hm bmoh_mJ© H°$ZS>mÀ`m _Ü`^mJmVyZ Jobobm Amho. `mMr bm§~r 6,000 {H$. _r. AgyZ `m
_mJm©Zo _mbmMr d CVmê§$Mr dmhVyH$ hmoVo.
3) `w{Z`Z n°{g\$rH$ bmoh_mJ© g§`wŠV g§ñWmZm_Ü`o AQ>bm§{Q>H$ Am{U n°{g\$sH$ {H$Zmè`mdarb à_wI eham§Zm OmoS>Umao d nyd©n{íM_ OmUmao ghm bmoh_mJ© AmhoV. Ë`mn¡H$s `w{Z`Z-bmoh_mJ© hm EH$ _hÎdmMm bmoh_mJ© Amho.
hm_mJ© B.g. 1869 _Ü`o ~m§YÊ`mV Ambm. `mMr bm§~r 4650 {H$. _r. Amho. hm _mJ© nyd}H$S>rb
Ý`y`m°H©$ d n{íM_oH$S>rb g°Z\«$mÝgpñH$mo `m XmoZ _moR>çm eham§Zr OmoS>Vmo. {eH$Jmo ho `m _mJm©darb
OJmVrb gdm©V _moR>o aoëdoO§ŠeZ Amho. hm _mJ© eoVr, I{ZOo, CÚmoJY§Xo d XmQ> bmoH$dñVrÀ`m àXoemVyZ
Jobobm Agë`mZo A{Ve` _hÎdmMm Amho.
89
4) Q´>mÝg -A±{S>`Z bmoh_mJ© hm bmoh_mJ© X{jU A_o[aHo$Vrb Mrbr d AO]{Q>ZmVyZ Jobobm Amho. hm _mJ© B. g. 1910 _Ü`o
V`ma H$aÊ`mV Ambm. `mMr bm§~r 1.450 {H$. _r. Amho. _|S>moPm Am{U g°Z bwB©g hr `m _mJm©darb
à_wI ñQ>oeZ AmhoV. `m _mJm©Zo _mbmMr d CVmê§$Mr dmhVyH$ hmoVo.
5) Q´>mÝg-g¡~o[a`Z bmoh_mJ© a{e`mVrb hm bmoh_mJ© 1904 _Ü`o ~m§YÊ`mV Ambm. hm OJmVrb gdm©V bm§~ bmoh_mJ© Amh.
`mMr bm§~r 8,640 {H$. _r. AgyZ Vmo n{íM_oH$S>rb bo{ZZJ«mS> d nyd}H$S>rb ìhbm{S>AmoñQ>m°H$ `m
XmoZ eham§Zm OmoS>Vmo. hm bmoh_mJ© `wamo{n` a{e`mVrb gwnrH$ àXoe, XmQ> bmoH$ dñVr, I{ZO g§nÎmrÀ`m
Ñï>rZo _hÎdmÀ`m, Am¡Úmo{JH$ÑîQ>çm {dH$grV ^mJmVyZ JobobmAmho. A{bH$S>o g¡~o[a`Z ^mJmV I{ZOm§Mo
CËIZZ dmT>bobo Agë`mZo `m bmoh_mJm©bm Iyn _hÎd àmßV Pmbobo Amho.
6) `wamonmVrb bm§~ bmoh_mJ© - `m_Ü`o nwT>rb bmoh_mJ© _hÎdmMo AmhoV.
A)
n°[ag (\«$mÝg) Vo ~m{b©Z (O_©Zr)
~)
n°[ag (\«$mÝg) Vo {_bZ (BQ>br)
H$)
~{b©Z (O_©Zr) Vo {ìhEÝZm (Am°go{b`m)
7) Ho$n-H¡$amo bmoh_mJ© Am{\«$Ho$Vrb hm bmoh_mJ© X{jUog Am{\«$Ho$À`m X{jU Q>moH$mOdirb Ho$nQ>mD$Z d CÎmaog B{OßV
90
XoemMr amOYmZr H¡$ar `m XmoZ eham§Zm OmoS>Vmo. _mÌ hm bmoh_mJ© _Ü`oM I§{S>V Pmbobm AgyZ añË`mZo
d Ob_mJm©Zo àdmg H$amdm bmJVmo. `m H¡$n-H¡$amo bmoh_mJm©Mr EHw$U bm§~r 14,000 {H$. _r. Amho.
8) A±{S>boS>-S>m{d©Z bmoh_mJ© :
Am°ñQ´>o{b`m _Yrb hm bmoh_mJ© X{jUoH$S>rb A±{S>boS> d CÎmaoH$S>rb S>m{d©Z `m eham§Zm OmoS>Vmo.
B. g. 1910 _Ü`o hm bmoh_mJ© ~m§YÊ`mV Ambm. `mMr bm§~r 2.600 {H$. _r. Amho.
9) ^maVmVrb bm§~ bmoh_mJ© :
^maVm_Ü`o H$mhr bm§~ bmoh_mJ© AmhoV Vo nwT>rbà_mUo
A)
H$Ý`mHw$_mar Vo Oå_y - 3,726 {H$. _r.
~)
Jmohbr Vr {Ìd|Ð_ - 3.574 {H . _r.
H$)
H$moMrZ Vo Jmohbr - 3.362 {H$. _r.
S>)
Zdr {Xëbr Vo {Ìd|Ð_ - 3,054 {H$. _r.
B)
Zdr {Xëbr Vo ~§Jbmoa - 2,444 {H$._r.
4.2.5 Ob_mJ© dmhVyH$ :
n¥ÏdrÀ`m 71 Q>ŠHo$ nojm A{YH$ ^mJ nmÊ`mZo ì`mnbobm Amho. `m_Ü`o _hmgmJa g_wh Vbmd,
Vir, gamodao, ZX`m, B. Mm g_mdoe hmoVmo. `m gd© Obme`m§Mm ObdmhVyH$sgmR>r Cn`moJ hmoVmo.
OJm_Ü`o ObdmhVyH$sMm {dH$mg \$ma àmMrZ H$mimnmgyZ Pmbobm AmT>iVmo. na§Vw AmYw{ZH$ ObdmhVwH$sMr
gwadmV Joë`m 50 dfm©nmgyZ Pmbobr AgyZ AmO Ë`m_Ü`o A_ybmJ« ~Xb Pmbobo AmT>iVmV.
91
*
ObdmhVyH$sMo \$m`Xo qH$dm _hÎd/ JwU :
1)
Ob_mJ© H$mT>Ê`mg IM© `oV Zmhr.
2)
Ob_mJm©Zo hmoUmar dmhVyH$ gwairVnUo hmoVo.
3)
Ob_mJm©Zo AdOS> Am{U dOZXma dñVy§Mr dmhVyH$ H$aVm `oVo
4)
Ob_mJm©Mr dmhVyH$ ñdñV AgVo.
5)
Ob_mJm©_wio Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamMr àJVr Pmbr Amho.
6)
Ob_mJm©_wio n`©Q>Z ì`dgm`mMr àJVr Pmbr Amho.
*
Ob_mJm©Mo VmoQ>o /Xmof :
1)
Ob_mJm©Zo hmoUmar dmhVyH$ _§X JVrZo hmoVo.
2)
Ob_mJm©Zo WoQ> dmhVyH$ H$aVm `oV Zmhr.
3)
Ob _mJm©Zo dmhVyH$ H$aVmZm _mb MT>{dUo CVa{dUo `m_Ü`o doi dm`m OmVmo d Ìmghr hmoVmo.
*
Ob_mJm©À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ :
Ob_mJm©À`m {dH$mgmda Imbrb KQ>H$m§Mm n[aUm_ Pmbobm Amho.
1)
g_wÐ{H$Zmè`mMo ñdê$n :
ObdmhVyH$sÀ`m Ñï>rZo g_wÐ {H$Zmè`mMo ñdê$n _hÎdmMo Amho. g_wÐ {H$Zmam Agë`mZo ~§Xam§Mm
{dH$mg hmoVmo. OnmZ d J«oQ> {~«Q>Z `m Xoem§Mo {H$Zmao X§Vya Agë`mZo `oWo ~§Xam§Mm {dH$mg hmoD$Z
ObdmhVyH$sMm {dH$mg Pmbobm Amho.
2)
g_wÐmMr Imobr :
ObdmhVyH$sgmR>r g_wÐmMr Imobr OmñV Agmdr bmJVo. åhUyZM Imob gmJamV ObdmhVyH$sMm
A{YH$ {dH$mg Pmbobm AmT>iVmo.
3)
{h_ZJ :
g_wÐmV {ed àdmhm~amo~a {h_ZJ dmhV OmVmV. `m {h_ZJmMm 1/20 ^mJ nmÊ`mV Agë`m_wio
{h_ZJmMr H$ënZm `oV Zmhr. Ë`m_wio `m {h_ZJmda OhmO AmXiyZ AnKmV hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
åhUyZ Á`m ^mJmVyZ {h_ZJ dmhVmV Vo ^mJ Q>miyZ Ob_mJ© AmIbo OmVmV.
92
4)
dmXir dmao d YwHo$ :
H$mhr g_wÐmda dma§dma dmXir dmao {Z_m©U hmoVmV `m dmXimV ~moQ> qH$dm OhmO gmnS>bo Va
_moR>m AnKmV hmoÊ`mMm g§^d AgVmo. {edm` H$mhr ^mJmV YwHo$ {Z_m©U hmoVo. àm_w»`mZo OoWo YwHo$
nS>Vo VoWrb g_wÐmÀ`m ^mJmdam CîU d {eV n«dmh EH$Ì `oVmV. åhUyZ Ob_mJ© AmIVmZm dmXirdmao
d YwHo$ `m XmoZ Jmoï>tMm {dMma Ho$bm OmVmo.
5)
B§YZ d nmUr KoÊ`mÀ`m gmo`r :
OhmOm§À`m _mJm©V B§YZ d nmUr KoÊ`mÀ`m gmoB© Amdí`H$ AgVmV. Á`m g_wÐmV qH$dm _hmgmJamV
~oQ>o AgVmV Aem ~oQ>mOdiyZ B§YZ Am{U nmUr KoÊ`mgmR>r Ob_mJ© Zobo OmVmV.
6)
A§Va :
darb gd© Jmoï>r~amo~a Ob_mJ© AmIVmZm A§VamMmhr {dMma Ho$bm OmVmo. n[aUm_r Ob_mJ© ho
_hmdVw©imbm AZwgê$Z AmIÊ`mV `oVmV. H$maU _hmdVw©imda XmoZ {R>H$mUm§_Yrb A§Va H$_r AgVo.
*
OJmVrb à_wI Ob_mJ© :
1)
CÎma AQ>bm§{Q>H$ Ob_mJ© :
hm OJmVrb gdm©V _hÎdmMm Ob_mJ© Amho hm _mJ© AZoH$ dfm©nmgyZ _hÎdmMm Amho. OJmÀ`m
50 Q>ŠHo$ ì`mnma `m _mJm©Zo MmbVmo. hm _mJ© CÎma A_o[aHo$À`m nyd© {H$Zmè`mdarb ~§Xao d `wamonÀ`m
n{íM_o {H$Zmè`mdarb ~§Xao `m§Zm OmoS>Vmo. `m ~§XamVyZ H°$ZS>m, g§`wŠV g§ñWmZo Am{U `wamonr` Xoem§er
ì`mnma MmbVmo. CÎma AQ>bm§{Q>H$ Ob_mJm©Zo nŠŠ`m _mbmnojm H$ÀÀ`m _mbmMr OmñV dmhVyH$ MmbVo.
H$maU hm _mJ© OJmVrb à_wI Am¡Úmo{JH$ Xoem§Zm OmoS>Vmo. hm _mJ© OJmVrb àJV Xoem§Zm OmoS>Vmo.
gdm©V OmñV ~§Xao `m _mJm©da AmhoV. `m _mJm©Zo gd© àH$maÀ`m _mbmMr d CVmê§$Mr dmhVyH$ hmoVo.
93
2)
X{jU AQ>bm§{Q>H$ Ob_mJ© :
`m _mJm©Zo doñQ> B§{S>O ~«mPrb d AO]{Q>Zm ho Xoe EH$_oH$m§er ì`mnma H$aVmV. H$mhr _mJ© nwT>o
Am{\«$H$m `wamon d CÎma A_o[aHo$H$S>o OmVmV. `m _mJm©Zo àm_w»`mZo _mbmMr _moR>çm à_mUmV dmhVyH$ hmoVo.
3)
gwdoP Ob_mJ© :
hm _mJ© gwdoP H$mbì`m_wio ApñVdmV Ambm. CÎma AQ>bm§{QH$ Ob_mJm©À`m ImbmoImb gwdoP
Ob_mJm©Mo _hÎd Amho. hm _mJ© åhUOo nm{íM_mË` Xoe d nm¡dm©Ë` Xoe `m§Zm OmoS>Umam Xwdm Amho.
`m _mJm©À`m EH$ ~mOyg nyd© Am{\«$H$m, BamU, BamH$, Hw$doV, gm¡Xr Aao{~`m, ^maV, nm{H$ñVmZ, lrb§H$m,
~m§Jbm Xoe, å`mZ_ma, _bo{e`m,B§S>moZo{e`m, Am°ñQ´>o{b`m, BË`mXr Xoe AgyZ Xwgè`m ~mOyg BQ>br,
nmoVw©Jmb,\«$mÝg,O_©Zr J«oQ>{~«Q>Z ZoXab±S>, S>oÝ_mH©$ H°$ZS>m, g§`wŠV g§ñWmZo B. Xoe AmhoV. `m gd©
XoemVrb ~§Xao gwdoP H$mbì`mZo OmoS>Ê`mV Ambr AmhoV. gwdoP Ob_mJ© B.g.1869 _Ü`o gwê$ Pmbm.
`m _mJm©Zo nm¡dm©Ë` Xoe nm{íM_mË` Xoem§Zm H$ÀMm _mb nmR>{dVmV Va nm{íM_mË` Xoe nm}dm©Ë` Xoem§Zm
nŠH$m _mb nmR>{dVmV `m _mJm©Zo nyd}H$S>rb d n{íM_oH$S>rb Xoem§_Yrb A§VaH$_r Pmbobo AgyZ `m
Xoem§À`m ì`mnmamV àJVr Pmbr Amho.
4)
Ho$n Ob_mJ© :
npíM_ `wamon, X{jU d n{íM_ Am{\«$H$m Am°ñQ´>o{b`m d Ý`y{Pb§S> `m Xoem§Mm ì`mnma `m _mJm©Zo
MmbVmo. `m _mJm©Zo Am°ñQ´>o{b`m d Ý`yPrb±S> _Yrb bmoH$a, _m§g d XwYmMo nXmW© `wamonH$S>o nmR>{dbo
OmVmV. `mM _mJm©Zo H$amMr _w§~B©, H$mob§~mo, H$mobH$Îmm a§JyZ qgJmnya ~±H$m°H$ OH$mVr B. _hÎdmMr
~§Xao EH$_oH$m§er OmoS>Ê`mV Ambr AmhoV.
94
5)
nZm_m Ob_mJ© :
nZm_m Ob_mJ© OJmVrb {Vgè`m H«$_m§H$mÀ`m Ob_mJ© Amho. hm _mJ© 1914 _Ü`o gwê$ Pmbm.
hm _mJ© nZm_m H$mbì`m_wio ApñVdmV Ambm Amho. `m _mJm©Zo CÎma d X{jU A_o[aHo$À`m nyd© d
n{íM_ {H$Zmè`mdarb ~§Xao EH$_oH$m§er OmoS>br Jobobr AmhoV. VgoM `m _mJm©Mm \$m`Xm `wamonmVrb
Xoem§Zm Am{U nyd}H$S>rb OnmZ, {\$brnmBÝg, Am°ñQ´>o{b`m, Ý`yPrb±S> BË`mXr Xoem§Zmhr Pmbobm Amho.
`m H$mbì`mZo n°{g{\$H$ d AQ>bm§{Q>H$ _hmgmJa EH$_oH$m§Zm OmoS>bo Joë`mZo ì`mnmamV àJVr Pmbr
Amho. `m _mJm©Zo _w»`V: H$Wrb, noQ´>mob, bmoH$a, _mgo, H$m°\$s, H$mnyg, Jhÿ, _m§g B. _mbmMr dmhVyH$
hmoVo. `m Ob_mJm©Zo A§Va H$_r hmoD$Z doi Am{U B§YZmMr ~MV Pmbr Amho. `m _mJm©_wio ì`mnmamV
àJVr Pmbr Amho.
nZm_m Ob_mJ©
6)
n°{g{\$H$ Ob_mJ© :
CÎma A_o[aHo$Mm n{íM_ {H$Zmam d nyd}H$S>rb Xoe `m _mJm©Zo ì`mnma H$aVmV. CÎma A_o[aHo$À`m
npíM_ {H$Zmè`mdarb ~§Xa Am{U nyd}H$S>rb XoemVrb ~§Xao `m _mJm©Zo OmoS>br Jobr AmhoV. `m _mJm©Zo
gmIa, Mhm, bmH$yS>, ImÚnXmW©, bmoH$a, B. _mbmMr dmhVyH$ hmoVo.
4.2.6 hdmB© _mJ© dmhVyH$ :
(Air Transportation)
ObX dmhVyH$sÀ`m Ñï>rZo hdmB© dmhVyH$sMm _hÎd Amho hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg A{bH$S>À`m
H$mimV Pmbm. Ë`mMr Iar gwadmV n{hë`m _hm`wÕmZ§Va Pmbr B. g. 1911 _Ü`o OJmV gd©àW_
95
{~«Q>Z _Ü`o hdmB©_mJ© àdmem§Mr dmhVyH$ gwê$ Pmbr. B.g. 1911 _Ü`o OJmV gd©àW_ {~«Q>Z _Ü`o
hdmB©_mJ© àdmem§Mr dmhVyH$ gwê$ Pmbr. B. g. 1926 _Ü`o g§`wŠV g§ñWmZmV ì`mnmar ÑîQ>rZo àW_
hdmB© dmhVyH$sg gwadmV Pmbr. Xwgè`m _hm`wÕmZ§Va åhUOo 1946 Vo 1956 `m H$mimV hdmB©
_mJm©Mm g§»`m d bm§~r `m Xmohm|Vhr Iyn dmT> Pmbr. `mM H$mimV A{VdoJdmZ Aem OoQ> {d_mZm§Mm
emoY bmJbm. Aem àH$mao hdmB© dmhVyH$sV Ad¿`m 50 Vo 60 dfm©V PnmQ>çmZo dmT> Pmbr Amho.
*
hdmB© dmhVyH$sMo \$m`Xo qH$dm _hÎd :
1)
hdmB© _mJ© hmoUmar dmhVyH$ A{Ve` ObX J{VZo hmoVo.
2)
hdmB© dmhVyH$ hr gdm©V Amam_Xm`r AgVo.
3)
bm§~ nëë`m§À`m dmhVyH$sÀ`m Ñï>rZo hdmB© dmhVyH$sbm _hÎd Amho.
4)
g§ajUmÀ`m Ñï>rZohr hdmB© dmhVyH$sbm _hÎd Amho
5)
hdmB© dmhVwH$s_wio Am§Vaamï´>r` n`©Q>Zmbm MmbZm {_imbr Amho.
*
hdmB© dmhVyH$sMo Xmof /VmoQ>o :
1)
hdmB© dmhVyH$ hr BVa dmhVyH$sÀ`m VwbZoV A{Ve` IMuH$ AgVo.
2)
hdmB© dmhVyH$sMm gd© ^mJmV {dH$mg H$aVm `oV Zmhr CXm. KZXmQ> AaÊ`o, T>J, YwHo$, ~\©$d¥ï>r,
A{VnmD$g, dmXio `mgma»`m àXoemV hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg hmoV Zmhr.
3)
hdmB© _mJ} AdOS> _mbmMr dmhVyH$ H$aVm `oV Zmhr.
*
hdmB© dmhVyH$sÀ`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ :
hdmB© dmhVyH$ _hÎdmMr d \$m`X`mMr Agbr Var hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg OJmÀ`m gd© ^mJm§V
gma»`m à_mUmV Pmbobm Zmhr H$maU hdmB© dmhVyH$sda nwT>rb KQ>H$m§Mm à^md nS>Vmo.
1)
AaÊ`o :
KZXmQ> AaÊ`o {dñV¥V ^mJmV AgVrb Va VoWo hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg hmoV Zmhr åhUyZ
{dfwd¥Îmr` AaÊ`mÀ`m àXoemV hdmB© dmhVyH$sMm OmñV {dH$mg Pmbobm Zmhr.
2)
Zoh_r T>Jmibobo àXoe :
Á`m àXoemV AmH$me Zoh_r T>Jmibobo AgVo Aem ^mJmV hdmB© dmhVyH$sMr OmñV àJVr hmoV
Zmhr. CXm. {dfwd¥Îmr` àXoe
96
3)
YwHo$ :
YwŠ`m_wio ÑîQ>mVm H$_r hmoVo `mMm {d_mZmÀ`m CÈ>mUmda n[aUm_ hmoVmo. åhUyZ `m Á`m ^mJmV
dma§dma YwHo$ nS>Vo. Aem ^mJmVhr hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg Pmbobm Zmhr CXm-CÎma A_o[aHo$Mm
B©emÝ` ^mJ
4)
~\©$d¥ï>rMo àXoe :
Á`m àXoemV dma§dma ~\©$d¥ï>r hmoVo Ago àXoehr hdmB© dmhVyH$sg `mo½` ZgVmV CXm. H°$ZS>m
d a{e`mMm CÎma {H$Zmam
5)
A{V nmdgmMo àXoe :
A{V nmdgmMo àXo e hr hdmB© dmhVy H $sÀ`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aVmZ CXm. {dfw d ¥ Î mr`
hdm_mZmMo àXo e
6) dmXimMo àXoe dmXim§_wio {d_mZmg AnKmV hmoÊ`mMm YmoH$m AgVmo åhUyZ Ago ^mJ Q>miyZ hdmB©_mJ© Zobo
OmVmV.
darb à_wI KQ>H$m§{edm` {d_mZm§Zm YmoŠ`mMr gyMZmm H$aÊ`mg {Z`§ÌU H|$Ðo, g§Xoe H|$Ðo, gnmQ>
OmJm ({d_mZVio) B. gmo`r da hr hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg Adb§~yZ AgVmo.
* OJmVrb hdmB© _mJm©Mo {dVaU OJmV hdmB© _mJm©Mo {dVaU \$maM {df_ ñdê$nmMo Amho. g§`wŠV g§ñWmZo d `wamo{n` XoemV
hdmB© dmhVyH$sMm Iyn {dH$mg Pmbobm Amho ^maVmVhr hdmB©_mJm©Mr ~arM àJVr Pmbr Amho.
97
~r.H$m°_.^mJ-1 … dm{UÁ` ^yJmob/7
g§`wŠV g§ñWmZmV hdmB© _mJm©Mm gdm©V A{YH$ {dH$mg Pmbobm Amho. `oWrb bhmZ-_moR>r ehao hdmB©
_mJm©Zo OmoS>br AmhoV. g§`wŠV g§ñWmZmVo gw.2000 {d_mZVio AgyZ à_wI 50 hdmB© _mJ© AmhoV.
`wamo{n` Xoem§Vhr hdmB© _mJm©Mr Iyn àJVr Pmbobr Amho. {deofV: npíM_ `wamonmV hdmB©_mJ© OmñV
AmhoV.
^maVmVrb _moR>r ehao Am§Vaamï´>r` hdmB© _mJm©Mr H|$Ðoo AmhoV. VgoM XoemVrb BVa ehao A§VJ©V
hdmB© _mJm©Mr H|$Ðo AmhoV.
*
OJmVrb à_wI Am§Vaamï´>r` hdmB©_mJ© :
OJmVrb {Za{Zamù`m Xoem§Vrb eham§Zm OmoS>Umè`m hdmB©_mJmªZm Am§Vaamï´>r` hdmB© _mJ© åhUVmV.
`m _mJm©da {Za{Zamù`m Xoem§Vrb H§$nÝ`m_m\©$V {d_mZo Mmb{dbr OmVmV.
(2) CÎma A_o[aH$m :
A)
g§`wŠV g§ñWmZo :
g§`wŠV g§ñWmZmV hdmB© dmhVyH$sMm Iyn {dH$mg Pmbobm Amho. OmJ{VH$ Am§Vaamï´>r` hdmB©
_mJm©À`m 9 Q>ŠHo$ hdmB© _mJ© EH$Q>çm g§`wŠV g§ñWmZmV AmhoV. `m XoemV à_wI 50 hdmB© _mJ©
AmhoV. `m hdmB© _mJm©dê$Z 1,50,000 {d_mZo Mmb{dbr OmVmV. g§`wŠV g§ñWmZmV bhmZ-_moR>o 2000
{d_mZVi AmhoV. `m XoemVrb 50,000 bmoH$dñVrÀ`m {R>H$mUr {d_mZVi Amho. g§`wŠV g§ñWmZmV
S´>mÝgdëS>© EAa bmBÝg, n°Z A_o[aH$Z EAa bmB©Ýg, `wZm`Q>oS> EAa bmBÝg, B©ñQ>Z© EAa bmBÝg `m
Mma H§$nÝ`m _m\©$V naXoemV {d_mZgodm {Xbr OmVo.
~)
H°$ZS>m :
H°$ZS>m_Ü`o hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg Pmbobm Agbm Var `m XoemÀ`m X{jU ^mJmV hdmB©
dmhVyH$sMm A{YH$ {dH$mg Pmbobm Amho. H°$ZS>mV Q´>mÝg H°$Zo{S>`Z EAa bmBÝg `m H§$nZr_m\©$V {d_mZo
Mmb{dbr OmVmV.
(2) X{jU A_o[aH$m :
X{jU A_o[aHo$V hdmB© dmhVyH$sMm OmñV {dH$mg Pmbobm Zmhr. X{jU A_o[aHo$Vrb nyd© d
X{jU ~«mPrb, AOo]{Q>Zm {Mbr d noê$ `m XoemV hdmB© _mJm©Mm WmoS>m {dH$mg Pmbobm Amho.
(3) `wamon :
g§`wŠV g§ñWmZmÀ`m ImbmoImb `wamonmV hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg Pmbobm Amho. npíM_ `wamon_Ü`o
àm_w»`mZo hdmB© dmhVyH$sMm OmñV {dH$mg Pmbm Amho. OJmÀ`m 24 Q>ŠHo$ hdmB©_mJ© npíM_ `wamon_Ü`o
98
AmhoV. `oWyZ OJmVË`m {Za{Zamù`m Xoem§H$S>o hdmB©_mJ© Jobobo AmhoV. OJmÀ`m 25 Q>ŠHo$ àdmem§Mr
dmhVyH$ `wamonmVrb hdmB© _mJ© hmoVo. `wamon_Ü`o àË`oH$ XoemÀ`m ñdV:À`m {d_mZ dmhVyH$ H§$nÝ`m
AmhoV.
(4) a{e`m d a{e`Z Xoe :
a{e`mÀ`m npíM_ ^mJmV hdmB© dmhVyH$sMm OmñV {dH$mg Pmbobm Amho. H$maU hm ^mJ XmQ>
bmoH$ dñVrMm d `wamonbm Odi Amho. CÎmaa{e`m d g¡~o[a`mV hdmB© dmhVyH$sMm H$_r {dH$mg Pmbobm
Amho.
(5) Am{e`m :
Am{e`m I§S>mVrb OnmZ Am{U ^maVmV hdmB© dmhVyH$sMm {dH$mg Pmbobr Amho. OnmZ_Yrb
Q>mo{H$`mo Am{U ^maVmVrb _w§~B©, {Xëbr, H$mobH$Îmm, MoÞB© hr hdmB© dmhVyH$sMr _hÎdmMr H|$Ðo AmhoV.
(6) Am°ñQ´>o{b`m d Ý`yPrb±S> :
Am°ñQ´>o{b`mVrb {gS>Zo d Ý`yPrb±S>_Yrb do{b½Q>Z hr hdmB© _mJm©Mr à_wI H|$Ðo AmhoV.
(7) Am{\«$H$m :
Am{\«$Ho$V hdmB© _mJm©Mm VwbZoZo H$_r {dH$mg Pmbobm Amho. `oWrb B{OßV, Ho${Z`m, Q>m§Pm{Z`m,
goZoJb, B. Xoem§À`m amOYmZm§À`m {R>H$mUr {d_mZgodm Amho.
*
OJmVrb à_wI Am§Vaamï´>r` hdmB© _mJ© :
1)
`wamon-A_o[aH$m hdmB© _mJ©
2)
`wamon-Am{e`m Am°ñQ´>o{b`m hdmB© _mJ©
3)
`wamon -Am{\«$H$m hdmB© _mJ©
4)
A_o[aH$m Am{e`m hdmB© _mJ©
4.3 XiUdiU g§XoedhZ :
(Communication)
""{d{eîQ> gmYZm§Ûmao EImXr EH$m ñWimdê$Z Xwgè`m ñWir nmohM{dUo `m§g g§XoedhZ åhUVmV''
Á`m gmYZmÛmao g§XoedhZ hmoVo Ë`mg g§nH©$ gmYZo åhUVmV.
* g§XoedhZMm {dH$mg :
OJmV g§XoedhZ \$ma nydunmgyZ ApñVdmV Amho. nydu _mUgmH$adr nm`r qH$dm KmoS>çmdê$Z
AWdm H$~wVam§Ûmaoo g§XoedhZ hmoV hmoVo. _mÌ `m àH$mao nmohMÊ`mg Iyn doi bmJV Ago. VgoM Ë`m_Ü`o
99
A{ZíMrV hr hmoVr. hiyhiy g§XoedhZm_Ü`o H$mimZwê$n ~Xb hmoV Jobo.
* Q>nmb :
OJmV Q>nmb godm B. g. 1464 _Ü`o \«$mÝg_Ü`o qH$J bwB©g 11dm `mZo gwê$ Ho$br. ^maVmV
hr godm {~«{Q>e A_XmZrV S>bhm¡grÀ`m H$mimV B. g. 1837 _Ü`o gwê$ Pmbr. g§XoedhZmMr hr godm
{ZpíMV ñdê$nmMr d {dídmgmh© hmoVr. Voìhm nmgyZ AmOhr hr godm gwê$ Amho. _mÌ AmO Q>nmbgodoMo
_hÎd WmoS>o H$_r Pmbo Amho.
* Vmam`§Ì : (Q>o{bJ«m_)
Z§VaÀ`m H$mimV `m§{ÌH$ nÕVrZo g§XoedhZmbm gwadmV Pmbr B.g. 1836 _Ü`o _mg© g§emoYH$mZo
Vmam`§ÌmÀ`m emoY bmdbm. `m `§ÌmÀ`m ghmæ`mZo Xya {R>H$mUr EH$m goH§$XmV gm§Ho${VH$ eãXm§V g§Xoe
nmR>{dVm `oD$ bmJbo. _mÌ A{bH$S>o Vmam`§ÌmMo _hÎdhr H$_r Pmbo Amho.
* XyaÜdZr (Q>o{b\$moZ) :
B. g. 1876 _Ü`o AboŠPm§S>a J«°h_ ~ob `m g§emoYH$mZo Q>o{b\$moZMm emoY bmdbm. Q>o{b\$moZÛmao
~mobUmè`mMo eãX OgoÀ`m Vgo EoH$Umè`mn`ªV nmohMy bmJbo. B. g. 1980 À`m gw_mamg H$m°S>©bog
\$moZMm dmna gwê$ Pmbm.
* AmH$medmUr (ao{S>Amo) :
Vmam`§Ì d Q>o{b\$moZ `m XmoÝhr CnH$aUm§Zm Vmam§Mr JaO hmoVr Vmam VwQ>ë`m H$s XiUdiU Wm§~o
hr AS>MU Xya H$aÊ`mgmR>r _mH$m}Zr `m g§emoYH$mZo B. g. 1895 _Ü`oA{Ve` _hÎdmMm emoY bmdbm
Ë`mZo {dÚwV bharÀ`m gmhmæ`mZo Üd{ZbharMo Xya A§Vamda àjonU H$aUmao {~ZVmam`§Ì (wireless) V`ma
Ho$bo `m AmYmao ao{S>Amo ~Z{dÊ`mV Ambm. AZoH$ df} ao{S>Amo hoM g§XoedhZmMo _hÎdmMo gmYZ hmoVo.
4.3.1. CnJ«hr` XiUdiU
(Satelite Communication)
A{bH$S>À`m H$mimV g§XoedhZmÀ`m joÌmV A_wbmJ« ~Xb Pmbo AmhoV. gÜ`mÀ`m CnJ«h g§XoedhZmZo
Va `m joÌmV \$ma_moR>r H«$m§Vr KS>dyZ AmUbr Amho. AmO CnJ«hmÀ`m gmømZo OJmÀ`m H$moUË`mhr
^mJmV H$mhr jUm§V g§nH©$ gmYVm `oVmo.
* _mo~mBb \$moZ $:
Q>o{b\$moZ ho O_rZrdarb Vmam§dê$Z MmbVo Ë`m_Ü`o AmO gwYmaUm hmoD$Z CnJ«hmdê$Z XyaÜdZrMr
gmo` CnbãY Pmbr Amho. Ë`mÀ`mhr nwT>Mr nm`ar åhUOo ^«_U XwaÜdZr (_mo~mB©b \$moZ) Q>o{b\$moZÀ`m
OJmV H«$m§Vr Pmbr Vr _mo~mB©b \$moZ _wioM B. g. 1946 _Ü`o A_o[aHo$Vrb g|Q>bwB©g_Ü`o gd©àW_
_mo~mB©b \$moZ godobm gwadmV Pmbr _mo~mB©b {S>OrQ>b V§ÌmÛmao nmR>{dÊ`mV `oUmè`m ao{S>Amo {g¾bÀ`m
100
gmhmæ`mZo H$m_ H$aVmo. AmnU Ooìhm ~mobVmo Voìhm Amnë`m AmdmOmMo ê$nm§Va ao{S>Amoo bharV hmoVo
`m bhar _mo~mB©b n`ªV OmVmV d VoWo Ë`mMo ê$nm§Va Üd{ZbharV hmoVo d AmnU AmdmO Ë`mbm EoHy$
OmVmo. AmO _mo~mB©bÛmao Eg.E_.Eg. em°Q>© _ogo{O§J gìhug nmR>{dVm `oVmo.
*
aS>ma :
ao{S>AmobharÛmao EImX`m Jmoï>rMo ApñVËd {VMo ñWmZ emoYÊ`mMo aS>ma ho EH$ gmYZ Amho B.g.
1888 _Ü`o O_©ZrVrb hoÝQ>rM hQ>©P `m emókmbm aS>maMr H$ënZm gyMbr.
*
Xya{MÌdmUr :
Q>o{b\$moZ d ao{S>AmoÛmao ~mobUmè`mMo AmdmO OgoÀ`m Vgo nmR>{dVm `oD$ bmJbo. nwT>o emókm§Zr
~mobUmè`m ì`ŠVrMr à{V_m OgrÀ`m Vgr {Xgmdr `mgmR>r à`ËZ Ho$bo Ë`m_Ü`o Om°Z~oAS>© `mZo 1945
_Ü`o Xya{MÌdmUr V§ÌkmZ emoYbo.
*
Q>oboŠg :
`m àH$mamV nmR>dm`mMm g§Xoe `§Ì Mmb{dUmè`mÛmao Q>mB©n Ho$bm OmVmo. Q>mB©n Ho$bobm g§Xoe
Xwgè`m {R>H$mUr ñd`§M{bV Q>mB©nBQ>aZo Q>mB©n hmoVmo.
*
\°$Šg :
g§XoedhZmMr hr AmOMr _hÎdmMr nÕV Amho. \°$Šg ho BboŠQ´>m°{ZH$ g§XoedhZmMo gmYZ Amho.
`m àH$mamV Q>nmbmà_mUo EH$m ì`ŠVrH$Sy>Z Xwgè`m ì`ŠVr n`ªV g§XoedhZ hmoVo. _mÌ `mgmR>r \°$Šg
_erZ bmJVo. ho _erZ Poam°Šg _erZ à_mUo AgVo. `mÛmao _hÎdmMr H$mJXnÌo nmR>{dVmV.
*
B©-_ob :
ì`mnma d BVa _hÎdmÀ`m Jmoï>r gwb^VoZo MmbÊ`mg H$m`©j_ XodmU-KodmUrMr JaO AgVo.
AmO BboŠQ´>m°ZrH$ _obÛmao H$mhr goH§$XmV OJmÀ`m nmR>rda H$moR>ohr g§Xoe nmR>{dVm `oVmo. B§Q>aZoQ>dê$Z
hm B©-_ob nmR>{dbm OmVmo. AmO H$moQ>çmdYr bmoH$ B§Q>aZoQ>darb nÌì`dhma gw{dYoMm bm^ KoV AmhoV.
4.3.2 g§JUH$ (H$m°åß`wQ>a) :
Xya{MÌdmUr à_mUoM g§JUH$mMm emoY ho XoIrb EH$ AmíM`©M bmJob. g§JUH$ ho A{Ve`
Jw§VmJw§VrMr aMZm Agbobo EH$ d¡{eîQ>çnyU© BboŠQ´>m°{ZH$ CnH$aU qH$dm `§Ì Amho. EImXm {heo~ åhUOoM
~oarO, dOm~mH$s, JwUmH$ma, ^mJmH$ma g§JUH$ H$mhr goH§$XmV H$aVmo. g§JUH$m_Ü`o ñ_¥Vr {d^mJ ZmdmMm
^mJ AgVmo. `m ñ_¥Vr {d^mJmbm gm§Ho${VH$ ^mfoV g§»`m qH$dm _m{hVr nwa{dbr OmVo. `m _m{hVrÀ`m
AmYmao g§JUH$ AmnUmg {ZîH$f© H$mTy>Z XoVmo. `mgmR>r g§JUH$mg Ë`mMm H$m`©H«$_ {Xbm OmVmo Omo
_°¾o{Q>H$ Q>onÀ`m ñdê$nmV `§ÌmV ^abm OmVmo. VgoM Ë`mbm Oê$a Ë`m gyMZm {Xë`m OmVmV. g§JUH$
101
hm \$moQ>mo BboŠQ´>m°{ZH$ `§ÌZoZo N>mnrb _OHy$ahr dmMy eH$Vmo d VæmMo CÎmahr V`ma H$ê$Z XoD$ eH$Vmo.
g§JUH$ EImXr Jmoï> `mo½` H$s A`mo½` Vo {ZdSy>Z gm§Jy eH$Vmo. `m gd© Jmoï>tMm {dMma H$aVm g§JUH$mg
""`m§{ÌH$ _|Xy'' (Mehanical Brain) åhUVmV.
g§JUH$mMr aMZm :
g§JUH$mMo _w»` VrZ ^mJ AgVmV.
1) H$s ~moS>© - g§JUH$mbm _m{hVr qH$dm gyMZm XoÊ`mgmR>r H$s ~moS>© dmnaVmV `m H$s ~moS>©bm
~Q>Uo AgVmV d Ë`m§Mo VrZ ^mJ AgVmV.
2) go§Q´>b àmogoqgJ `w{ZQ> `m ^mJmMm AmH$ma EImÚm ~°Jo EdT>m AgVmo ho `w{ZQ> BboŠQ´>m°{ZH$ `§ÌUoÛmao doJdoJù`m à{H«$`m H$aVo.
3) _m°{ZQ>a d qàQ>a _°{ZQ>a hm Xya{MÌdmUr (Q>r. ìhr.) g§Mm à_mUo AgVmo. `mÀ`m nSXçmda AmnU g§JUH$mZo
{_im{dboë`m Jmoï>r nmhÿ eH$Vmo. g§JUH$mZo {Xbobo CÎma qàQ>aÛmao N>mnrb ñdê$nmV {_iVo.
* g§JUH$mMo Cn`moJ d _hÎd :
1) XyaÜdZr : g§JUH$ A{YH$ à_mUmV EH$m doir AZoH$ g§^mfUo hmVmiVmo.
2) XiUdiU : {d_mZ CÈ>mUm§Mo {Z`§ÌU {VH$sQ>m§Mo AmajU {g¾b {Z`§ÌU àUmbr aoëdo doimnÌH$,
OhmO dmhVyH$ B. joÌmV g§JUH$ dmnaVmV.
3) AdH$me g§emoYZ : AdH$me g§emoYZ A¾r~mUmMmm, doJ, {Xem, Xwê$ñVr Vo naV n¥Ïdrda AmUUo
B. H$m_o g§JUH$ÛmaoM hmoVmV.
4) ~±H$m d {d_m H§$nÝ`m : A{bH$S>o gd©M ~±H$mV g§JUH$mÀ`m dmna hmoV Amho. n¡em§Mr XodKod
YZmXoemMm dmna H$O© XoUo, H$O© dgwbr, ZmoQ>rgm, A.T.M. gw{dYm B. gd© H$m_m_Ü`o g§JUH$ dmnaVmV.
{d_m H§$nÝ`mVhr g§JUH$mMm dmna hmoV Amho. {d_m YmaH$m§À`m `mX`m {då`mMo hßVo, {då`mÀ`m Zmo{Q>gm
B. Jmoï>r g§JUH$M H$aVmo.
5) H$maImZo : _mbmMo CËnmXZ VobewÕ{H$aU d amgm`{ZH$ nXmWm©À`m H$maImÝ`mV d Vmn_mZ d
Xm~ `m§Mo {Z`§ÌU g§JUH$M H$aVmo.
6) d¥ÎmnÌo : d¥ÎmnÌm§Mr N>mnmB© g§JUH$M H$aVmo. `m{edm` g§emoYZ, ì`mnma Am¡fYemó, J«§Wmb`,
hdm_mZemó, B. _Ü`o g§JUH$mMm dmna hmoVmo.
102
*
g§JUH$ Omio
(Internet)
AmO g§JUH$m_wio XiUdiUmÀ`m joÌmV A_wbmJ« ~Xb Pmbo AmhoV. g§JUH$mMr _m{hVr gmR>dyZ
R>odÊ`mMr j_Vm àM§S> AgVo. X¡Z§{XZ OrdZmVrb AZoH$ ì`dhma g§JUH$mÀ`m _XVrZoM MmbVmV.
eoVr, CÚmoJ, ì`mnma, {ejU àemgZ d¡ÚH$, {MÌnQ>, dmhVyH$, g§XoedhZ BË`Xr joÌmV g§JUH$m_wio
ghO H$m_ H$aVm `oVo. {d{dY g§XoedhZ BË`mXr joÌmV g§JUH$m_wio ghO H$m_ H$aVm `oVo. {d{dY
Xoem§Vrb g§JUH$ EH$_oH$m§er OmoSy>Zo Ë`m§Mo Omio {dUbo OmVo n[aUm_r H$moUË`mhr ñdê$nmMr _m{hVr
B§Q>aZoQ>À`m gmhmæ`mZo OJ^amVyZ {_i{dVm `oVo. B©-_ob godm nwa{dVm `oVo. Q>oboH$m°Ý\$apÝg¨J Ûmao OJmVrb
H$moUË`mhr ì`ŠVr EH$_oH$m§er g§^mfU H$ê$ eH$VmV. Ë`mÀ`m ghmæ`mZo _mZdr kmZmMm Cn`moJ H$ê$Z
O{Q>b àíZ gmoS>{dVm `oVmV. e¡j{UH$ H$m`©H«$_ H$moUË`mhr XoemV nmohM{dVm `oD$ eH$Vmo. d¡ÚH$s`
joÌmV VmVS>rMm gëbm KoÊ`mgmR>r g§JUH$mMr _XV KoVm `oVo. B©-_ob godm CnbãY Pmë`mZo nÌì`dhma
Am{U H$mJXnÌm§Mr XodmU-KodmU H$aVm `oVo.
XiUdiU joÌmVrb àJVr_wio OJmVrb gd© XoemVrb bmoH$ g§JUH$s` Omù`mÀ`m ghmæ`mZo
nañnam§er g§nH©$gmYy eH$VmV. _m{hVr CnbãY H$ê$Z KoD$Z amoOJmamÀ`m g§YrMm \$m`Xm KoD$ eH$VmV.
_wŠVnUo OJ^a d¡Mm[aH$ g§Mma H$ê$ eH$VmV. n[aUm_r OJ AË`§V bhmZ ~Zbo AgyZ _mZdmÀ`m
AmQ>moŠ`mV Ambo Amho. A§VaÀ`m Am{U amOH$s` {g_m§À`m _`m©Xm H$_r Pmë`m AmhoV. g§nyU© OJ EH$
bhmZ IoS>o ~Zbo Amho. åhUyZM OJmbm ""{dídJ«m_'' Ago g§~moYÊ`mV `oD$ bmJbo Amho. _mZdmÀ`m
à`ËZdmXmÀ`m Am{U A\$mQ> ~wÕrMm hm H$[aí_mM Amho.
WmoS>Š`mV g§JUH$s` Omio qH$dm B§Q>aZoQ> åhUOo ""g§nyU© OJmMr BË`§^yV _m{hVrMr Xmao jUmV
Iwbr H$ê$Z XoUao V§Ì åhUOo B§Q>aZoQ> hmo`.'' ho EH$_oH$m§Zm OmoS>boë`m Ag§»` g§JUH$m§Mo _hmZ OmioM
AgVo. B§Q>aZoQ>Mmo OÝ_ g§`wŠVm g§ñWmZmV Pmbm. _mÌ Ë`mMr _m{hVr ~amM H$mi n`ªV JwßV R>odÊ`mV
Ambr hmoVr. Z§Va 1969 _Ü`o g§`wŠV g§ñWmZmVrb AZoH$ {dÚmnrR>m§V ZoQ>d{Hª$J H$aÊ`mV Ambo. 1995
_Ü`o {dXoeg§Mma {ZJ_ {b{_Q>oS> `m H§$nZrZo ^maVmV n{hbr B§Q>aZoQ> godm gwê$ Ho$br. AmO XoemV
325 nojm OmñV H§$nÝ`mÛmao B§Q>aZoQ> godm nwa{dÊ`mMo H$m_ gwê$ Amho.
4.4 nm[a^{fH$ eãX d eãXmW© :
dmhVyH$ dñVy {H§$dm ì`ŠVtMr EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr Zo-AmU H$aUo XiUdiU
g§Xoe qH$dm _m{hVr àgmaU H$aUo qH$dm qH$dm {_i{dUo.
Vmam`§Ì = Q>o{bJ«m_
XyaÜdZr = Q>o{b\$moZ
103
AmH$medmUr = ao{S>Amo
_mo~mB©b \$moZ = ^«_U XyaÜdZr g§`§Ì
aS>ma = ao{S>AmobharÛmao ApñVËd d ñWmZ emoYÊ`mMo gmYZ
Xya{MÌdmUr = Q>o{bìhrOZ
B© _ob = BboŠQ´>m°{ZH$ Q>nmb
4.5 gmam§e :
AmOÀ`m-Am¡Úmo{JH$aU d OmJ{VH$sH$UmÀ`m H$mim_Ü`o dmhVyH$sg AÝ` gmYmaU _hÎd Amho.
hm dmhVyH$sMm {dH$mg Q>ßß`m-Q>ßß`mZo Pmbobm AmT>iVmo. dmhVyH$sgmR>r AZoH$ àH$maMr gmYZo dmnabr
OmVmV. Am{U dmhVyH$sgmR>r AZoH$ _mJ© AmhoV. Ë`m_wio añVo_mJ©, bmoh_mJ©, Ob_mJ©, hdmB©_mJ© B.
AZoH$ _mJ© dmhVyH$ MmbVo. àXoemZwgma d ^m¡Jmo{bH$ Am{U Am{W©H$ KQ>H$m§À`m CnbãYVoZwgma hr
dmhVyH$ MmbVo. AàJV Xoem_Ü`o añVo dmhVyH$ à_wI Amho Va {dH$gZerb XoemV añVo bmoh_mJ©
dmhVyH$ AmT>iVo. àJV d {dH$grV XoemV _mÌ dmhVyH$ A{Ve` J{V_mZ AmT>iVo. VoWo hdmB© dmhVyH$sMm
{dH$mg Pmbobm Amho. Á`m Xoem§Zm ^anya g_wÐ {H$Zmam bm^bobm Amho Aem XoemV ~§Xam§À`m CnbãYVoZwgma
d _hÎdmZwgma Ob_mJm©Mm {dH$mg Pmbobm AmT>iVmo. WmoS>Š`mV {dH$mgmMm g§~§Y XoemÀ`m Am{W©H$
{dH$mgmer Amho. Á`m XoemV ^anya dmhVyH$sMm {dH$mg Pmbobm Amho Vo Xoe-Am{W©H$ ÑîQ>çm g§nÞ
AmT>iVmV CXm. g§`wŠV g§ñWmZo, H°$ZS>m, `wamo{n` Xoe B. Va Á`m XoemV _`m©{XV dmhVyH$ AmT>iVo
Vo Xoe Am{W©H$ÑîQ>çm _mJmg AmT>iVmV CXm. Am{\«$H$Z d X{jU A_o[aH$Z Xoe.
XiUdiU qH$dm g§XoedhZ hr AmYw{ZH$ H$mimVrb EH$ à_wI JaO ~Zbr Amho. OJmV g§XoedhZ
\$ma nydunmgyZ ApñVËdmV Agbo Var AmO Ë`m_Ü`o A_ybmJ« H«$m§Vr Amho. B. g. 1464 nmgyZ Q>nmb,
Vmam`§Ì, XyaÜdZr, AmH$medmUr CnJ«hr` XiUdiU Ë`m_Ü`o _mo~mB©b \$moZ, aS>ma, Xya{MÌdmUr, B©-_ob
Agm g§XoedhZmMm àdmg AmT>iVmo. AmO àJV XoemV `m g§XoedhZm_Ü`o amoOÀ`m amoO ZdZdrZ ^a
nS>V Mmbbr Amho. CXm. CÎmaA_o[aH$m d `wamon I§S> Ago Agbo Var XiUdiUmMm \$m`Xm AmO g§nyU©
OJ KoVmZm AmT>iVo Ë`m_wioM OmJ{VH$sH$aUmMr à{H«$`m A{Ve` PnmQ>çmZo {dH$grV Pmbr Amho.
4.6 ñd`§ AÜ``Z àíZ :
1) ""dñVy qH$dm àdmgr EH$m {R>H$mUmhÿZ Xwgè`m {R>H$mUr dmhÿZ ZoUo `mg H$m` åhUVmV.''
A) XiUdiU ~) ì`mnma
H$) dmhVyH$ S>) àdmg
2)""EH$m {R>H$mUmhÿZ BVa {R>H$mUr g§Xoe qH$dm _m{hVr nmR>{dUo qH$dm BVa {R>H$mUmMr _m{hVr qH$dm
g§Xoe {_i{dUo åhUOo H$m`?''
104
A) ì`mnma ~) dmhVyH$ H$) àdmg S>) XiUdiU
3) _m{hVr V§ÌkmZmMo `wJ åhUyZ H$moUË`m eVH$mg AmoiIVmV.
A) 18 do eVH$ ~) 19 do eVH$ H$) 20 do eVH$ S>) 21 do eVH$
4) OJmV gdm©V OmñV añË`m§Mm {dH$mg H$moUË`m XoemV Pmbobm Amho.
A) ~«mPrb ~) Ho${Z`m
H$) g§`wŠV g§ñWmZo
S>) OnmZ
5) OJmVrb gdm©V bm§~ h_añVm H$moUmV Amho.
A) dmamUgr -H$Ý`mHw$_mar ~) Q´>mÝg H°$Zo{S>`Z-h_añVm
H$) _ob~moZ© -S>m{d©Z h_añVm S>) _m°ñH$mo - BHw©$Q>ñH$ h_añVm
6) ^maVmVrb H$moUVm h_añVm gdm©V bm§~ Amho.
A)_hm_mJ© H«$_m§H$ - 7 ~) _hm_mJ© H«$_m§H$ - 17 H$) _hm_mJ© H«$_m§H$ -37
S>) _hm_mJm© H«$_m§H$ - 47
7) dmamUgr-H$Ý`mHw$_mar h_añVm Imbrbn¡H$s H$moUVm amÁ`mVyZ Jobobm Zmhr.
A) CÎma àXoe
~) _Ü`àXoe
H$) Am§Y«àXoe
S>)Ho$ai
8) ~«m°S>JoO _Ü`o XmoZ ê$im§_Yrb A§Va {H$Vr AgVo.
A) 0.61 _rQ>a
~) 1_rQ>a
H$) 1.67 _rQ>a
S>)2 _rQ>a
9) Z°amoJoO _Ü`o XmoZ ê$im§_Yrb A§Va {H$Vr AgVo.
A) 0.61 _rQ>a
~) 1_rQ>a
H$) 1.67 _rQ>a
S>)2 _rQ>a
10) g§`wŠV g§ñWmZm_Ü`o n{hbmo bmoh_mJ© H$moUË`m gmbr gwê$ Pmbm.
A) B. g. 1975 ~) B.g. 1800 H$) B.g.1825 S>) B.g.1925
11) g§`wŠV g§ñWmZÀ`m H$moUË`m ^mJmV bmoh_mJm©Mm Iyn {dH$mg Pmbm Amho.
A) CÎma^mJ
~) npíM_ ^mJ
H$) X{jU ^mJ
S>) nyd© ^mJ
12) Imbrbn¡H$s H$moUVo eha g§`wŠV g§ñWmZmVrb _moR>o aoëdo O§ŠeZ Amho.
A) {nQ>g~J©
~) {eH°$Jmo H$) g|Q> bwB©g S>) `mn¡H$s Zmhr
105
13) OJmVrb gdm©V bm§~ bmoh_mJ© H$moUË`m XoemV Amho.
A) ^maV ~) g§`wŠV g§ñWmZo H$) OnmZ S>) a{e`m
14) Q´>mÝg-A±{S>`Z bmoh_mJ© H$moUË`m I§S>mV Amho.
A) CÎma A_o[aH$m
~) X{jP A_o[aH$m H$) Am{e`m
S>) Am{\«$H$m
15) ^maVmVrb gdm©V bm§~ bmoh_mJ© H$moUVm Amho.
A) H$Ý`mHw$_mar Vo Oå_y
~) H$moMrZ Vo JmohËVr H$) Zdr {Xëbr Vo {Ìd|Ð_
S>) Zdr {Xëbr Vo ~§Jbmoa
16) gdm©V _§X JVrZo hmoUmar dmhVyH$ H$moUË`m _mJm©Zo MmbVo.
A) añVo_mJ© ~) bmoh_mJ©
H$) Ob_mJ© S>) hdmB© _mJ©
17) gwdoP Ob_mJ© H$moUË`m dfr© gwê$ Pmbm.
A) B.g. 1769 ~) B. g. 1869 H$)B. g. 1896 S>)B.g.1969
18) nZm_m Ob_mJ© H$moUË`mdfu gwê$ Pmbm.
A) B. g.1714 ~) B. g. 1814
H$) B. g. 1914
S>) B. g. 2000
19) OJmV gdm©V àW_ hdmB© _mJ© n«dmem§Mr dmhVyH$ H$moUË`m XoemV gwê$ Pmbr .
A) g§`wŠV g§ñWmZo ~) Jo«Q> {~«Q>Z H$) ^maV S>) MrZ
20) H$moUË`m I§S>m_Ü`o àË`oH$ XoemÀ`m ñdV:À`m {d_mZ dmhVyH$ H§$nÝ`m AmhoV.
A) C. A_o[aH$m ~) X. A_o[aH$m H$) `wamon
S>) Am{e`m
21) Á`m gmYZmÛmao g§XoedhZ hmoVo Ë`mbm H$m` åhUVmV.
A) XiUdiU gmYZo ~) g§n©H$ gmYZo H$) dmhVyH$ gmYZo
S>) ì`mnma gmYZo
22) OJm_Ü`o Q>nmbgodm H$moUË`mm gmbr gwê$ Pmbr.
A) B. g. 1364
~) B.g. 1464
H$) B.g. 1564
23) OJmV-gdm©V àW_ Q>nmbgodm H$moUË`m XoemV gwê$ Pmbr.
A) MrZ
~) \«$mÝg H$) OnmZ S>) g§`wŠV g§ñWmZo
106
S>) B. g. 1664
24) ^maVmVrb Q>nmbgodm H$moUË`m dfu gwê$ Pmbr.
A) B. g. 1637
~) B. g.1737 H$) B. g. 1837 S>) B. g. 1937
25) Vmam`§Ì (Q>o{bJ«m_) Mm emoY H$moUË`mm emókmZo bmdbm.
A) _mg© ~) bwB© nmíMa H$) E. doJZa
S>) h§å~moëQ>
26) XyaÜdZr (Q>o{b\$moZ) Mm emoY H$moUË`m emókmZo bmdbm.
A) AboŠ>Pm§S>a h§å~moëQ> ~) AboŠPm§S>a ~ob H$) AboŠPm§S>a bwB©g S>) `mn¡H$s Zmhr
27) AmH$medmUr (ao{S>Amo) Mm emoY H$moUr bmdbm.
A) Hw$. g|ånb ~) _mH$m}Zr H$) ES>rgZ S>) nmíMa
28) OJmV gd© àW_ _mo~mB©b \$moZ godobm H$moUË`m XoemV gwadmV Pmbr
A) OnmZ
~) MrZ
H$) \«$mÝg
S>) g§`wŠV g§ñWmZo
29) aS>ma Mm emoY H$moUË`m XoemV bmJbm.
A) g§`wŠV g§ñWmZo ~) H°$ZS>m
H$) O_©Zr S>) nm{H$ñVmZ
30) Xya{MÌdmUrMo V§ÌkmZ gdm©V àW_ H$moUr emoYbo
A) Om°Z ~oAS>© ~) Om°Z B~«m{h_ H$) Om°Z gmO]Q> S>) Om°Z _oH$b
4.6 ~hþn`m©`r àíZ :
31) H$moUË`m gw{dYo_wio OJmbm ""{dœJ«m_'' åhUyZ g§~moYÊ`mV `oVo
A) Xya{MÌdmUr ~) B§Q>aZoQ> H$) \°$Šg S>) B©-_ob
32) g§nyU© OJmMr BË`§^yV _m{hVrMrÛmao jUm Iwbr H$ê$Z XoUmao V§Ì H$moUVo
A) ao{S>Amo ~) Q>o{bìhrOZ H$) B§Q>aZoQ> S>) B©-_ob
33) B§Q>aZoQ>Mm OÝ_ H$moUË`m XoemV Pmbm
A) g§`wŠV g§ñWmZo ~) OnmZ H$) O_©Zr S>) \«$mÝg
34) 1995 _Ü`o H$moUË`m H§$nZrZo ^maVmV n{hbr B§Q>aZoQ> godm gwê$ Ho$br.
A)
BSNL
~)
IDTA
H$)
RELIANCE
S) VSNL
107
4.7 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao :
CÎmao :
1)
H$ - dmhVyH$
2)
S>> - XiUdiU
3)
S> - 21 do eVH$
4)
H$ - g§`wŠV g§ñWmZo
5)
~ - Q´>mÝg H°$ZoS>r`Z h_añVm
6)
A - _hm_mJ© H«$_m§H$ -7
7)
S> - Ho$ai
8)
H$ - 1.67 _rQ>a
9)
A - 0.61 _rQ>a
10) H$- B. g. 1825
11) S> - nyd©^mJ
12) ~ - {eH$mJmo
13) S> - a{e`m
14) ~ - X{jU A_o[aH$m
15) A - H$Ý`mHw$_mar Vo Oå_y
16) H$ - Ob_mJ©
17) ~ - 1869
18) H$- 1914
19) ~- J«oQ> {~«Q>Z
20) H$ -`wamon
21) ~- g§n©H$ gmYZo
22) ~ - B. g. 1464
108
23) ~ - \«$mÝg
24) H$ - 1837
25) A - _mg©
26) ~ - AboŠPm§S>a ~ob
27) ~ - _mH$m}Zr
28) S> - g§`wŠV g§ñWmZo
29) H $- O_©Zr
30) ~ - B§Q>aZoQ>
31) H$ - B§Q>aZoQ>
32) A - g§`wŠV g§ñWmZo
33)
VSNL
4.7. gamdmgmR>r ñdmÜ`m` :
A) Imbrb àíZm§Mr g§{jßV CÎmao {bhm :
1)
dmhVyH$ åhUOo H$m`? dmhVyH$sMo _hÎd {dfX H$am.
2)
XiUdiU åhUOo H$m`? XiUdiUmMo _hÎd {dfX H$am
3)
añVo dmhVyH$sMo \$m`Xo Am{U VmoQ>o gm§Jm.
4)
añË`m§À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ gm§Jm.
5)
OJmVrb bm§~ añË`m§Mr _m{hVr Úm.
6)
bmoh_mJ© dmhVyH$sMo \$m`Xo Am{U VmoQ>o gm§Jm.
7)
bmoh_mJm©À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ gm§Jm .
8)
OJmVrb bmoh_mJm©Mo {dVaU ñnîQ> H$am.
9)
OJmVrb gdm©V bm§~ bmoh_mJ© H$moUVo Vo gm§Jm.
10) ObdmhVyH$sMo \$m`Xo Am{U VmoQ>o {dfX H$am.
11) Ob_mJm©À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ {bhm.
12) OJmVrb à_wI Ob_mJ© H$moUVo Vo gm§Jm.
13) hdmB© dmhVyH$ _mJm©Mo \$m`Xo Am{U VmoQ>o gm§Jm.
14) hdmB© dmhVyH$sÀ`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmè`m KQ>H$m§Mr _m{hVr.
109
15) OJmVrb hdmB©_mJm©Mo {dVaU ñnîQ> H$am.
16) g§XoedhZmMm {dH$mg gm§Jm.
17) CnJ«hr` XiUdiUm {df`r _m{hVr Úm.
* Imbrb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm :
1)
OJmVrb añVo dmhVyH$s {df`r _m{hVr Úm?
2)
OJmVrb bmoh_mJ© dmhVyH$sMr _m{hVr {bhm?
3)
OJmVrb Ob_mJm©À`m {dH$mgmda n[aUm_ H$aUmao KQ>H$ H$moUVo Vo gm§JyZ à_wI Ob_mJ© gm§Jm?
4)
OJmVrb hdmB© _mJm©Mm d¥Îmm§V {bhm?
5)
g§XoedhZ åhUOo H$m`? g§XoedhZmMm {dH$mg gm§Jm?
6)
g§XoedhZ åhUOo H$m` Vo g§mJyZ CnJ«hr` XiUdiUmMr _m{hVr Úm?
4.9 jo{Ì` H$m`© :
1)
Amnë`m n[agamVrb dmhVyH$ _mJm©Mr _m{hVr {_idm.
2)
Amnë`m n[agamVrb g§XoedhZ H$go MmbVo `mMo {ZarjU H$am.
3)
Amnë`m n[agamV H$moUH$moUVr XiUdiUmMr _mÜ`_o AmhoV `mMr _m{hVr Jmoim H$am.
4.10 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (g§X^© J«§W) :
1)
_Zmoha Xoenm§S>o 1962 - ^maVmMm Am{W©H$ Am{U dm{UÁ` ^yJmob, ìhrZg àH$meZ, nwUo
2)
Eg nr. XmVo, g§OrdZr XmVo - 1978 gwJ_ ì`mnmar ^y{dkmZ Za|Ð àH$meZ, nwUo
3)
Oo. nr. ndma 1971 - OJmMo Am{W©H$ Am{U dm{UÁ` ^y-{dkmZ Am{U H§$nZr, gmobmnya
4)
S>m°. _mohZ VmdS>o d BVa 1978 ""OJmMm-Am{W©H$ d dm{UÁ` ^yJmob,
`w{ZH$ npãbetJ hmD$g, H$moëhmnya''
5)
S>m°. O`Hw$_ma _Ja 1991 - Am{W©H$ ^yJmob, {dÚm àH$meZ, ZmJnya
6)
S>m°. {dÇ>b Kmanwao 2002 - Am{W©H$ ^yJmob, qnnimnwao A°ÊS> H§$nZr, ZmJnê$
7)
S>m°. Eg. Ama. Mm¡Yar - 2002 - n`m©daU d Am{W©H$ {H«$`m, {h_mb` nãbretJ hmD$g, _w§~B©
8)
àm. Ho$. E. IVr~ 2007 - Am{W©H$ ^yJmob, _ohVm nãbretJ hmD$g, nwUo
9)
Xya{ejU H|$Ð - 2008 - ""dm{UÁ` ^yJmob, {edmOr {dÚmnrR> _wÐUmb`, H$moëhmnya ''
110