Paper XI Introduction to Historiography (Marathi Version)

{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
~r. E. ^mJ-3 : B{Vhmg nona-11
B{VhmgcoIZ n[aM`
(Introduction to Historiography)
go{_ñQ>a 5 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
KQ>H$ - 1
B{VhmgmMr AmoiI
(Public Administration)
1.0 C{ÔîQ>o
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 B{VhmgmMm AW©
1.2.2 B{VhmgmMo àH$ma
1.2.3 B{VhmgmMr gmhmæ`H$mar emñÌo
1.3 nm[a^m{fH$ eãX, eãXmW© B.
1.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.5 gmam§e
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.7 g§X^© J«§W
1.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg
1. B{VhmgmMm AW© ñnîQ> H$aVm `oB©c.
2. B{VhmgmÀ`m {d{dY ì`m»`m§Ûmao B{Vhmg åhUOo H$m` Vo gm§JVm `oB©c.
3. B{VhmgmÀ`m {d{dY àH$mamMr _m{hVr gm§JVm `oB©c.
4. B{VhmgmMr gmhmæ`H$mar emñÌo H$moUVr Vo g_Ooc.
5. B{VhmgmÀ`m gmhmæ`H$mar emñÌm§Mr Cn`wŠVVm cjmV `oB©c.
1
1.1 àmñVm{dH$
_mZd d Ë`mÀ`m g^modVmcÀ`m g_mOmMm Aä`mg H$aUmao emñÌ "gm_m{OH$ emñÌ' åhUyZ AmoiIco OmVo.
Ë`mn¡H$sM EH$ {df` åhUOo "B{Vhmg' hmo`. Ë`mMm g§~§Y ^yVH$mimer AgVmo. _mZdr OrdZmVrc ^yVH$mimVrc
{d{dY KQ>Zm, KS>m_moS>r `m§Mm Ë`m_Ü`o àm_w»`mZo Aä`mg H$aÊ`mV `oVmo. "B{V+h+Amg' åhUOo Ago Ago
KS>co. Ho$di Pmcoë`m KQ>Zm§Mm, KS>m_moS>rMm H$mcmZwH«$_o d¥Îmm§V åhUOo B{Vhmg hmo`. Ë`m_Ü`o AgUmam g§~§Y
d Ë`mVrc _mZdr ì`dhmam§Mm `oUmam g§X^© `m§Mm EH$g§K d EH${OZgr Agm {dMma Ho$cm OmVmo. Ho$di d¥Îmm§V
_m§S>V OmUo åhUOo H$moaS>onUm d Ì`ñWnUm `oVm H$m_m Z`o. Ë`mVrc {Od§VnUm hoM B{VhmgmMo IaoIwao ñdê$n
hmo`.
_mZdr OrdZmVrc B{Vhmg hm {df` OrdZmer {ZJS>rV Agm Amho. n¥Ïdrda gOrd {Z_m©U Pmë`mnmgyZ
B{Vhmgmcm gwédmV Pmcr. nU AkmZmA^mdr Vmo B{Vhmg kmV Zmhr. àmo. AmW©a _mduH$ Amnë`m 'The Nature
of History' `m J«§WmV åhUVmV H$s, ""B{Vhmg Zgcoco cmoH$ AWdm B{VhmgmMr OmU Zgcocm g_mO hm
ñ_¥{V^«§e Pmcoë`m _mUgmgmaIm AgVmo.'' hoÝar ñQ>rc H$m°_|Oa åhUVmV, ""Oa g_Omcm B{Vhmg Zgoc Va ñ_¥Vr
Zgcoë`m _mUgmgmaIr Ë`mMr AdñWm hmoVo.'' `m§À`m {dYmZmdê$Z ì`ŠVr d g_mOmÀ`m OrdZmVrc B{VhmgmMo
_hÎd H$iVo. nU àmMrZ H$mimnmgyZ hm B{Vhmg {c{hcm Jocm Zmhr. B{VhmgmV B{VhmgH$ma JVH$mimcm gOrd
H$aÊ`mMm à`ËZ H$arV AgVmo. åhUOo àm_w»`mZo B{Vhmg hm JVH$mimer {ZJS>rV Amho.
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 B{VhmgmMm AW©
B{Vhmgm~m~V AW© gm§JVmZm B{Vhmg åhUOo ^yVH$mi d Ë`mV KS>coë`m KQ>Zm Agm AW© hmoVmo. Aem
KQ>Zm§Mm g_J«nUo Aä`mg H$ê$Z Ë`mMo coIZ H$aUo åhUOo B{Vhmg hmo`.
"EZgm`Šcmo{n{S>`m {~«Q>m{ZH$m' _Ü`o B{VhmgmMr ì`m»`m - ""B{Vhmg `m eãXmMm dmna XmoZ {R>H$mUr
H$aVm `oVmo. `mMm AW© KQ>Zm§Mr O§Ìr qH$dm IwÔ KQ>Zm Agmhr hmoVmo.'' `m g§koMm _yc^yV AW© Mm¡H$er H$aUo qH$dm
{dYmZ H$aUo Agm hmoVmo.'' AmYw{ZH$ H$mimV B{Vhmg åhUOo Or H$ënZm Amho {VMm `mV g_mdoe hmoVmo. "hoÝar
ñQ>rc H$m°_|Oa' `m§À`m _Vo, ""^yVH$mi d ^yVH$mimVrc KS>coë`m KQ>Zm `m§Mm AmnU Ooìhm {dMma H$aVmo Voìhm
XâVamVrc Zm|Xr d Vm|S>r {ZdoXZ `mMm EH$M AW© hmoVmo.'' _mZdmZo Oer àJVr Ho$cr Ver B{VhmgmMr ì`mßVr
d ñdê$n ~Xcco d B{VhmgmMr ì`m»`mhr ì`mnH$ hmoV Jocr. AmOda B{VhmgmÀ`m Aä`mgH$m§Zr B{VhmgmÀ`m
AZoH$ ì`m»`m Ho$ë`m AmhoV.
B{VhmgmÀ`m ì`m»`m
B{VhmgmV d¡{eîQ>çnyU© KQ>Zm§Mr Zm|X AgVo. `m KQ>Zm§Mm AW© _mZd OrdZmer {ZJS>rV AgVmo d Ë`mÀ`m
AmYmao ^yVH$mimVrc {MÌo C^r H$ê$ eH$Vmo. ho H$arV AgVmZm dV©_mZmMm Aä`mg d ^{dî`mMm A§XmO ~m§Yy
2
eH$Vmo. B{VhmgmÀ`m Aä`mgmg d {cImUmg J«rH$ g§ñH¥$VrV gwédmV Pmcr. J«rH$mZr gd©àW_ emñÌewÕ B{Vhmg
{c{hÊ`mMm à`ËZ Ho$cm d ì`m»`m gm§JÊ`mg gwédmV Ho$cr. J«rH$ VÎddoÎmm S>m`mo{Zgg `m§À`m _Vo, ""B{Vhmg
åhUOo CXmhaUmXmIc {eH$coco VÎdkmZ'' Á`mdoir EImXr ì`ŠVr Amnë`m g_mOmÀ`m OrdZmV Amcoë`m
AZw^dmMm {dMma H$aVo Ë`mnmgyZ EImXm YS>m {eH$Ê`mMm à`ËZ H$aVo Ë`mdoir {Vcm Oo kmZ àmßV hmoVo Ë`mg
B{Vhmg åhUVmV.
nm°cr~g d Ï`w{gS>rS>g² `m§À`m _Vo, ""_mZdr OrdZm_Ü`o KS>coë`m d cjmV R>odUmè`m KQ>Zm§Mr O§Ìr.''
Á`m ~m~r, JmoîQ>r, KQ>Zm cjmV R>odÊ`mgma»`m AgVmV qH$dm Á`mMm n[aUm_ _mZdr OrdZmda hmoVmo Ë`mM
KQ>Zm§Mr Zm|X B{Vhmg R>odV AgVmo.
hoÝar Om°ÝgZ åhUVmo, ""B{Vhmg åhUOo Oo KS>co Vo OgoÀ`m Vgo gm§JUo hmo`.'' na§Vw ho {dYmZ \$ma g§{X½Y
Amho. Vmo åhUVmo H$s, ""Á`m KQ>Zm§Mm _mZdr _Zmda Imoc R>gm C_Q>Vmo, Aem KQ>Zm åhUOo B{Vhmg hmo`.''
\«$mpÝgg ~oH$Z åhUVmo, ""_mZdmcm ehmUm ~Z{dUmar {dÚmemIm åhUOo B{Vhmg hmo`.'' åhUOo
B{VhmgmÀ`m kmZmZo _mUyg gwg§ñH¥$V hmoVmo.
àmo. q\$S>co åhUVmo H$s, B{Vhmg åhUOo AZoH$ KQ>Zm§_Ü`o gwg§JVr cmdyZ Ë`m§Mm nañnag§~§Y àñWm{nV
H$aUmar {dÚmemIm åhUOo B{Vhmg hmo`.
àmo. _oQ>c°ÊS> åhUVmo H$s, ""B{Vhmg åhUOo _mZdmZo Oo Ho$co qH$dm Á`mMm CÀMma Ho$cm d `m gJù`m§nojm
gwÕm Ë`m§Zr Á`mMm {dMma Ho$cm Ë`mcm B{Vhmg åhUVmV.'' `mMm AW© B{VhmgmV EH$ d¡Mm[aH$ à{H«$`m AgVo
d Ë`mV ñdV…À`m _ZmMo à{Vq~~ AgVo.
àmo. ao{Z`a `m§À`m _Vo, ""B{Vhmg åhUOo g_mOm_Ü`o amhUmè`m cmoH$m§Mr h{H$H$V hmo`.'' `m ì`m»`ocm
ì`ŠVr d g_mOmMr {H«$`mercVm A{^àoV Amho.
àmo. coH$s `m§Zr B{Vhmgmcm VmpÎdH$ A{YîR>mZ XoÊ`mMm à`ËZ Ho$cm. Vmo åhUVmo, ""B{Vhmg åhUOo Z¡{VH$
H$ënZm§Mm g§J«h d ñnîQ>rH$aU hmo`.'' coH$s¨Zm B{Vhmg hm Ho$di ^m¡{VH$ d àmH¥${VH$ KQ>Zm§Mm AmT>mdm amhÿ Z`o
Ago dmQ>Vo. Ë`m_Ü`o d¡Mm[aH$ d Z¡{VH$ A§JmZo _yë`_mnZ Ho$co OmVo Agm Ë`mMm AmJ«h {XgVmo.
H$mcm©B©c `m§Zr B{VhmgmV AgUmè`m ì`ŠVr {MÌUmg à^mdr _mZco. Ë`mÀ`m _Vo, ""B{Vhmg åhUOo loîR>
ì`ŠVtMr M[aÌo Am{U Ë`m§Zr Ho$cocr H$m_{Jar hmo`.'' H$mcm©B©cÀ`m _Vo, gd©gm_mÝ` _Zwî` hm Zoh_rÀ`m _mJm©Zo
OmVmo nU loîR> ì`ŠVr Amnë`m à{V^oÀ`m Omoamda g~§Y g_mOmMr {XemM ~XcVmV.
àmo. Om°Z grcr … ""B{Vhmg åhUOo JVH$mimVrc amOH$maU d dV©_mZH$mimVrc amOH$maU åhUOo ^mdr
B{Vhmg hmo`.'' grcrÀ`m _Vo, B{VhmgmMm _w»` CÔoe amOH$maUmVrc _mJ©Xe©Z hmM Amho. Ë`mÀ`m _Vo
amOH$maUmIoarO Xwgao B{VhmgmV H$mhrhr Zgë`m_wio Vmo Ñ{îQ>H$moZ \$maM g§Hw${MV dmQ>Vmo.
cm°S>© A°ŠQ>ZÀ`m _Vo, ""B{Vhmg åhUOo _mZdr ñdmV§Í`mMr H$Wm hmo`.'' Ë`mÀ`m _Vo B{VhmgmVrc gd©lîo R>
3
jU åhUOo gm_«mÁ`mMr _whÿV©_oT> amodÊ`mMm ZgyZ Á`mdoir _mZdr ñdmV§Í`mgmR>r n«`ËZ Pmco Ë`m KQ>Zm loîR> hmoV.
àmo. E. Ec. amD$gÀ`m _Vo, ""{d{eîQ> Aem ^m¡Jmo{cH$ d àmH¥${VH$ n[apñWVr_Ü`o g_mO H$ê$Z amhUmè`m
_mZdr OrdZmMr H$Wm åhUOo B{Vhmg hmo`.'' Ë`mÀ`m _Vo B{Vhmg KS>Ê`mgmR>r ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVr AZoH$
KQ>H$m§~amo~aM H$maUr^yV AgVo.
àmo. B. EM. H$ma åhUVmo, ""B{Vhmg åhUOo dV©_mZH$mi d ^yVH$mi `m_Yrc H$Yrhr Z g§nUmam g§dmX
hmo`.'' H$maÀ`m _Vo dV©_mZH$mi d ^yVH$mi `mVrc g§~§Y ho H$Yrhr Z g§nUmao AgVmV. ì`ŠVrV H$mcmZwê$n
~Xc hmoB©c nU Ë`mÀ`m n[aUm_m§V ~Xc hmoV Zmhr. gd© KQ>Zm§À`m _wimer _mZdr ñd^md hm _w»` KQ>H$ Amho.
B§J«O B{VhmgH$ma Q>m°`Ý~rÀ`m _Vo, ""_mZdr g§ñH¥$VrMm CX` d èhmg åhUOo B{Vhmg hmo`.'' Q>m°`Ý~rZo
OJmVrc AZoH$ g§ñH¥$Ë`m§Mm VwcZmË_H$ Aä`mg H$ê$Z B{Vhmg åhUOo g§ñH¥$Vr Ago ~Z{dco. åhUyZM Vmo B{VhmgmV
g§ñH¥$VrÀ`m CX` d èhmgm{edm` H$mhrhr ZgVo Ago åhUVmo.
19ì`m eVH$mVrc loîR> O_©Z VÎdk H$mc© _mŠg©, ""dJ© H$chm{edm` B{Vhmgmcm Xwgam {df` Zmhr.''
_mŠg©À`m _Vo, H$mcmZwén dJmªMr Zmdo ~XcVrc nU H$chmMo ñdê$n Amho ao Am{U Zmhr ao AgoM Amho. Ë`mÀ`m
_Vo, g_mOmVrc àË`oH$ H$chmÀ`m _mJo Am{W©H$ g_ñ`m Amho d g_mOmV ^m§S>dcXma d H$m_Jma Ago XmoZ dJ©
AmhoV d Ë`mV g§Kf© hmoVmo d eodQ>r H$m_Jmam§Mr gÎmm `oVo. H$mc© _mŠg©Zo Oo VÎdkmZ _m§S>co Ë`mcm "_mŠg©dmX'
Ago åhUVmV.
O_©Z {dMmad§V hS>©aÀ`m _Vo, ""B{Vhmg åhUOo KQ>Zm§Mr gmIir hmo`.'' hS>©aÀ`m _Vo H$moUVrhr KQ>Zm
B{VhmgmV EH$m§JrnUmZo VnmgyZ nmhVm `oV Zmhr. åhUyZ Á`m Á`m KQ>Zm§Mr EH$ {d{eîQ> gmIir AgVo Ë`m§ZmM
_hÎd àmßV hmoVo.
darc ì`m»`m§dê$Z EH$ JmoîQ> cjmV R>odcr nm{hOo. Vr åhUOo H$moUVrhr EH$ ì`m»`m B{VhmgmMr g§H$ënZm
ñnîQ> H$ê$ eH$V Zmhr. øm {d{dY ì`m»`m§À`m _mÜ`_mVyZ B{Vhmg øm g§H$ënZoMm Omo gmH$ë`mZo {dMma nwT>o `oVmo.
Ë`m_Ü`o B{VhmgmÀ`m Aä`mgmV _mZd Am{U g_mO `m XmoÝhr KQ>H$m§Mm g_mdoe hmoV AgVmo. B{Vhmgm_Ü`o
_mZdmÀ`m H$V¥©ËdmMm AmT>mdm KoVcm OmVmo. _mZd hm g_mOmÀ`m KQ>H$ Agë`m_wioM Ë`mcm Amnco H$V¥©Ëd
XmIdVm Amco.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ 1
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. AmW©a _mduH$ `m§Zr H$moUVm J«§W {c{hcm ?
2. _mZdr ñdmV§Í`mMr gË`H$Wm åhUOo B{Vhmg Ago _V H$moUr _m§S>co ?
3. \«$m°pÝgg ~oH$Z `m§À`m _Vo B{Vhmg _mZdmcm H$m` {eH${dVmo.
4. B{VhmgmÀ`m Aä`mgmV H$moUË`m XmoZ KQ>H$mMm g_mdoe hmoVmo.
4
(~) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. B{Vhmg àm_w»`mZo .......... {ZJ{S>V AgVmo.
(A) ^yVH$mimer
(H$) ^{dî`H$mimer
(~) dV©_mZH$mimer
(S>) amOH$maUmer
2. .......... Zr gd©àW_ emñÌewÕ B{Vhmg {c{hÊ`mMm à`ËZ Ho$cm.
(A) B§½c§S>
(~) \«$mÝg
(H$) J«rH$
(S>) a{e`m
3. ............. `m§Zr B{Vhmg åhUOo loîR> ì`ŠVtMr M[aÌo d Ë`m§Zr Ho$cocr H$m_{Jar Ago _V _m§S>co.
(A) égmo
(~) H$mcm©B©c
(H$) Om°Z {gcr
(S>) ao{Z`a
4. .......... `m§Zr "dJ© H$chm'Mm B{Vhmg åhUOo B{Vhmg hmo`.' Ago åhQ>co Amho.
(A) H$ëhU
(~) H$mc© _mŠg©
(H$) ao{Z`a
(S>) ~oH$Z
5. ""B{Vhmg åhUOo KQ>Zm§Mr gmIir hmo`.'' Aer B{VhmgmMr ì`m»`m ........... `m§Zr Ho$cr Amho.
(A) Am°JñV H$m°ån
1.2.2
(~) àmo. Om°Z {gcr
(H$) B. EM. H$ma
(S>) hS>©a
B{VhmgmMo àH$ma
B{VhmgH$mam§À`m g§»`oBVHo$M B{VhmgmMo àH$ma AmhoV Ago åhQ>co Va MwH$sMo hmoUma Zmhr. àË`oH$ B{VhmgH$ma
AmnAmnë`m ñdV§Ì nÕVrZo B{Vhmg {c{hV AgVmo. `m~m~V H$mc© ~«oH$a åhUVmo, ""B{VhmgH$ma Ag§»`
AmhoV d gd© B{VhmgH$ma ñdV…À`m nÕVrZo B{Vhmg {c{hV AgVmV. åhUyZ àË`oH$OU ñdV…nwaVm B{VhmgH$ma
AgVmo.'' AmnU {ZdS>coë`m {df`mÀ`m AZwf§JmZo nwamdo Jmoim H$aUo Ë`mMr _m§S>Ur H$aUo Ë`m H$mJXnÌm§Mo A§Va§J
d ~{h©a§J n[ajU H$aUo d Aem Añgc nwamì`m§À`m AmYmao KQ>ZmMm AW© V`ma H$aUo B{Vhmg {c{hUo hmo`. EH$mM
{df`mda B{Vhmg {c{hUmè`m doJdoJù`m B{VhmgH$mam§Mr A{^ì`ŠVr doJdoJir AgVo. B{Vhmg dñVw{ZîR> Agmdm
Ago AmnU {H$Vrhr åhQ>co Var B{VhmgH$ma hm _mUyg AgVmo d Ë`m§À`m ^mdZm§Mm Am{dîH$ma d Ë`mÀ`mda
AgUmè`m EImÚm JmoîQ>rMm à^md AmnUmg Ë`m coIZmV AmT>iVmo. VgoM B{VhmgmVrc EImXm {df` Ë`m
ì`ŠVrÀ`m EdT>m AmdS>rMm AgVmo H$s Ë`m {df`mÀ`m ào_mnmoQ>r Ë`mÀ`m hmVyZ MwH$m hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
`m~m~V àmo. ao{Z`a åhUVmV, ""B{VhmgH$mam§Zr B{Vhmg {c{hÊ`mgmR>r Omo ^mJ {ZdS>cocm Agoc Ë`mMr {ZdS>
gmdYnUo Ho$cocr Agmdr. na§Vw Ë`mÀ`m AmYrZ Agy Z`o.''
AZoH$ B{VhmgH$mam§Zr Amnë`m gmo`rZwgma B{VhmgmMo àH$ma nmS>Ê`mMm à`ËZ Ho$cm Amho. B{Vhmg g§emoYH$
~m°Aa `mZo B{VhmgmMo dU©ZmË_H$ B{Vhmg d VÎdm{Y{îR>V B{Vhmg Ago XmoZ àH$ma nmS>co AmhoV. nwT>o Ë`mZo dm§{eH$
B{Vhmg hm EH$ ZdrZ àH$ma gm§{JVcm Amho. àm°. c°{Ocm°g d goZ~m°g `m§Zr B{VhmgmMo {d^mOZ H$aVmZm ^m¡{VH$
n[apñWVr, Am{W©H$ n[apñWVr, gm_m{OH$ g§ñWm, gmd©O{ZH$ g§ñWm, ^m¡{VH$ Mmcr[aVr `m gdmªMm {dMma H$ê$Z
B{VhmgmÀ`m {d^mOZmcm ñWyc ñdê$n XoÊ`mMm à`ËZ Ho$cm Amho.
5
B{VhmgmMo {d^mOZ H$aVmZm H$mimMmhr {ZH$f cmdmdm cmJVmo. CXm. OJmMm àmMrZ B{Vhmg, Adm©MrZ
B{Vhmg BË`mXr àmo. hoÝar ñQ>rc H$m°_oOa `m§Zr Amnë`m 'The Nature and the Study of History' `m J«W§ mV
darcà_mUoM B{VhmgmMo H$mcI§S>mZwgma {d^mOZ Ho$co Amho. Va H$mhrZr I§S>mMm ñdV§ÌnUo B{Vhmg Aä`mgcm
Amho. CXm. `wamon I§S>mMm B{Vhmg, Am{e`m I§S>mMm B{Vhmg, Am{\«$H$m I§S>mMm B{Vhmg BË`mXr WmoS>Š`mV
B{VhmgmMr {d^mJUr H$aVmZm H$mcH«$_mZwgma, XoeH«$_mZwgma d I§S>mZwgma Ho$ë`mg B{Vhmg {c{hUo-dmMUo gmono
OmVo.
B{VhmgmMm`© {d. H$m. amOdmS> o `m§ Z r gw Õ m B{VhmgmMo nw T > r c VrZ àH$ma gm§ { JVco Amho V .
(1) Xo{eH$, (2) H$m{cH$, (3) dm§{eH$. amOdmS>|À`m _Vo XoerH$ B{Vhmgm_wio Ë`m ^mJmMo gyú_ ñdê$nmMo kmZ
AmnUmg {_iVo. Xo{eH$ àm§VmÀ`m B{VhmgmVyZ Ë`mda Vm¡c{ZH$ Aä`mg H$aUo eŠ` hmoVo. VgoM R>amdrH$
H$mcI§S>mVrc H$mJXnÌo Jmoim H$aUo d {ZXmo©f B{Vhmg {c{hUo eŠ` hmoVo. VgoM Ë`m§Zr gm§{JVcoë`m {Vgè`m
àH$mamZwgma H$mhr B{Vhmg à{gÕ KamÊ`mMm B{Vhmg ñdV§ÌnUo {c{hUo gmono OmVo. `m gd© àH$mam§Mm Cn`moJ gd©M
amîQ´>m§Zm \$m`Xoera R>aVmo. {dMmad§VmZr darcà_mUo B{VhmgmÀ`m àH$mamMm _m{hVr gm§{JVcr Amho. Ë`mVrc H$mhr
B{VhmgmMo àH$ma nwT>rcà_mUo 1. amOH$s` B{Vhmg … B{VhmgmMm hm gdmªV cmoH${à` àH$ma Amho. AJXr àmMrZ H$mimnmgyZ amOH$s`
KS>m_moS>tZm `mV H|$Ðq~Xy _mZÊ`mV Amco. amOm, n§VàYmZ qH$dm amÁ` àemgZmVrc AZoH$ KQ>H$ `mMr _m{hVr
{_imdr Ago àË`oH$mcm dmQ>Vo. AmYw{ZH$ H$mimV amîQ´>dmX hr H$ënZm CX`mg Amë`mZ§Va amOH$s` B{Vhmgmcm
MmcZm {_imcr d amOH$s` Mm¡H$Q>rVyZ B{VhmgmMm Aä`mg hr gdmªV _hÎdmMr ~m~ _mZcr Jocr. B{Vhmg
{c{hÊ`mgmR>r Amdí`H$ AgUmar gmYZo, gaH$mar nwñVHo$, cîH$a, Zm¡Xc, dñVwg§J«hmc` `m_YyZ ghO CncãY
hmoUmar _m{hVr cmoH$m§À`mV amîQ´>m{^_mZ {Z_m©U H$aÊ`mg d amOH$s` B{Vhmg {c{hÊ`mg Cn`moJr nS>Vo. AZoH$m§Zr
amOH$s` B{VhmgmMo XO}Xma {cImU Ho$co Amho. cm°S>© _oH$m°coMm 'History of England' {_ecohZo {c{hcocm
'History of France' hr Ë`mMr Img CXmhaU åhUyZ XoVm `oB©c. àmo. H$m°_oOa `m§À`m _Vo _mÌ Aem àH$maÀ`m
{cImUmZo H$mhr doim g§Hw${MV d àmXo{eH$ Ñ{îQ>H$moZ {Z_m©U hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
Ago Agco Var amOH$s` B{Vhmg _hÎdmMm _mZcm OmVmo. H$maU Ë`mVyZM XoemMo ^{dVì` KS>dco OmVo.
àmo. ~mZg© Amnë`m 'A History of Historical Writing' `m J«§WmV åhUVmV. ""amOH$s` B{Vhmg hm XmoZ
H$maUm§gmR>r _hÎdmMm Amho. Vr H$maUo åhUOo hoJocMm amÁ`m{df`rMm {gÕm§V d Ë`m_wio {Z_m©U Pmcocm amîQ´>dmX
hmo`.'' hoJocMm VÎdkmZmZo amÁ` åhUOo XodmZo {Xcocr XoUJr Amho Agm {dMma _m§S>Ê`mV Amcm d `m H$ënZo_wio
amOH$s` B{VhmgmMo _hÎd nydunojm dmT>co.''
2. KQ>ZmË_H$ B{Vhmg … KQ>ZmË_H$ B{Vhmg hm amOH$s` B{VhmgmMmM EH$ ^mJ Amho. àmo. ŠcmH©$À`m
_Vo, amOH$s` d KQ>ZmË_H$ B{Vhmg ho AcJ H$aVm `oV ZmhrV. àemgZmÀ`m {d{dY A§JmMm `mV {dMma Ho$cocm
AgVmo. VgoM AZoH$ g§ñWm CJ_ H$em nmdë`m d Ë`m§Mm {dH$mg H$gm Pmcm hm Ë`mMm _w»` {df` AgVmo. CXm.
B§½c§S>À`m KQ>ZmË_H$ B{VhmgmV {~«{Q>e g§gXoMr {Z{_©Vr H$er Pmcr ho AmnUmg nmhVm `oB©c. ho nmhV AgVmZm
6
Ë`mH$miMo amOH$s` {dMma H$moUVo hrhr Amnë`m cjmV `oB©c. KQ>ZmË_H$ B{VhmgmV Ë`m XoemVrc Ý`m`XmZ
nÕVr, Am{W©H$ Jw§VmJw§Vr, ZmoH$aemhrMo ñdê$n, gaH$maMr YmoaUo BË`mXr AmnUmg g_Oy eH$VmV. àmo. ao{Z`a
`m§À`m _Vo _mÌ hm B{Vhmg àH$ma ñd`§nyU© Zmhr.
3. g§gXr` nÕVrMm B{Vhmg … hr EH$ KQ>ZmË_H$ B{VhmgmMrM emIm Amho. KQ>ZmË_H$ B{VhmgmV
AZoH$ ~m~tMm {dMma Ho$cm OmVmo. Va g§gXr` nÕVrÀ`m B{VhmgmV EH$mM g§ñWoMm åhUOo g§gXoMm {dMma Ho$cocm
AgVmo. {~«{Q>e g§gXoMm B{Vhmg AmO OJ^amVrc cmoH$emhr amîQ´>m§Zm AmXe©`wŠV R>acm Amho. amOm d nmc©_|Q>
`m_Ü`o nmc©_|Q> ho gmd©^m¡_ Amho ho {VZo XmIdyZ {Xcoco Amho.
4. H$m`ÚmMm B{Vhmg … hm hr KQ>ZmË_H$ B{VhmgmMmM EH$ ^mJ _mZVm `oB©c. hm B{Vhmg {c{hUmè`m
ì`ŠVrcm _mÌ H$m`ÚmMo kmZ Agco nm{hOo. qH$dm ì`dgm`mZo Vr ì`ŠVr dH$sc Agcr nm{hOo. H$m`ÚmÀ`m
B{VhmgmV àË`oH$ H$m`ÚmMo _yi emoYZy Ë`mMm {dH$mg H$gm hmoV Jocm `mMr _m{hVr {Xcocr AgVo. B{VhmgH$mamcm
`m àH$maÀ`m B{VhmgmV ñdV…Mr _Vo _m§S>Uo qH$dm ^mî` H$aUo AdKS> AgVo. hm B{Vhmg Xoemcm d OJmVrc
BVa cmoH$m§Zrhr Cn`moJr nS>Vmo. `m B{Vhmgm_wio XoemVrc amOH$s` d gm_m{OH$ pñWVrhr g_OVo. CXm. _Zwñ_¥Vr,
hå_wam~rMr H$m`Xog§{hVm, Zonmo{c`ZMr H$m`Xog§{hVm, cm°S>© _oH$m°coMo B§{S>`Z {nZc H$moS> BË`mXr H$m`Xo{df`H$
J«§W OJmcm _mJ©Xe©H$ R>aco AmhoV.
5. amOZ¡{VH$ B{Vhmg … amOZ¡{VH$ B{Vhmg hr amOH$s` B{VhmgmMrM ñdV§Ì d g_¥Õ emIm Amho.
amOH$s` _wËgÚm§Zm hm B{Vhmg àH$ma Cn`moJr nS>Vmo. ho gm§JVmZm àmo. ao{Z`a åhUVmV, ""amOH$s` _wËgÚm§Zm
JVH$mimVrc AZw^d _mhrV AgUo hr EH$ {ZH$S>M Amho d `mM hoVyZo JVH$miMo kmZ ho Ë`m§À`m ì`mdgm{`H$
gm_J«r _Ü`o g_m{dîQ> hmoVo. `m B{VhmgmVyZ gÎmm-g§VwcZ, erV`wÕ, Am§VaamîQ´>r` H$ama, Am§VaamîQ´>r` g§KQ>Zm,
`wÕ Wm§~{dÊ`mgmR>r H$aÊ`mV Amcoco à`ËZ `m AZoH$ KS>m_moS>tda AmnUmg àH$me Q>mH$Vm `oVmo.
6. cîH$ar B{Vhmg … cîH$ar B{Vhmg hm hr B{VhmgmMm EH$ ñdV§Ì àH$ma Amho. `mVyZ cîH$amÀ`m
hmcMmcr, goZmnVrZo Q>mH$coco S>mdnoM, VoWrc ^m¡Jmo{cH$ nmíd©^y_r `mMr _m{hVr cîH$ar B{VhmgmVyZ {_iVo.
cîH$ar B{VhmgmMm _w»` ^a `wÕ V§ÌmÀ`m dmnacoë`m `wŠË`m, g¡Ý`mMr O_dmO_d, dmnacocr hË`mao `m§Mr _m{hVr
XoÊ`mgmR>r H$aVm `oVmo. H$mhr B{VhmgH$ma Va `wÕmMr H$maUo d n[aUm_ `mMrhr J«§WmV MMm© H$aVmV.
WmoS>Š`mV, cîH$ar B{VhmgmVyZ `wÕV§ÌmV ~Xc H$go hmoV Joco. ^mdr H$mimV H$moUVo ~Xc H$aUo Amdí`H$
Amho `mMrhr MMm© H$aVm `oVo. àmo. ao{Z`a `m§À`m _Vo, B{VhmgH$ma H$moUË`m Zm H$moUË`m `wÕmVyZ `wÕ{ZVr emoYyZ
H$mT>VmV d Ë`mAmYmao g_mOmcm _mJ©Xe©Z H$aVmV. `m B{VhmgmVyZ g¡{ZH$mV d OZVoV amîQ´>{ZîR>m {Z_m©U H$aVm
`oVo.
7. dgmhVrMm B{Vhmg … dgmhVrMm B{Vhmg hm amOH$s` B{VhmgmMmM EH$ ^mJ Amho. 19ì`m eVH$mV
Zdgm_«mÁ`dmX ApñVËdmV Amcm d dgmhVtZm Zdm AW© àmßV Pmcm. H$ÀMm _mc {_i{dUo d nŠH$m _mc
In{dUo, A{V[aŠV ^m§S>dc, Y_©àgma, dmT>Vr cmoH$g§»`m `mVyZ dgmhVrMo _hÎd dmT>co. Aem dgmhVrMr
7
_m{hVr KoD$Z cmoH$m§À`m AS>MUr g_OyZ KoÊ`mgmR>r AZoH$ `wamonr` cmoH$m§Zr dgmhVrMo B{Vhmg {c{hco. gmh{OH$M
Aem àH$maÀ`m B{Vhmgm_YyZ VoWrc g§nÎmr, g§ñH¥$Vr, Mmcr[aVr d BVa AZoH$ JmoîQ>tMr _m{hVr CncãY Pmcr.
gmh{OH$M dgmhVrÀ`m g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r AZoH$ à`ËZ gwê$ Pmco. Aem dgmhVrÀ`m B{Vhmgm_YyZ AZoH$m§Zm
gm_«mÁ`dmXmMr àoaUm {_imcr.
8. gm_m{OH$ B{Vhmg … gm_m{OH$ B{Vhmg `m àH$mam~m~V S>m°. ãcm°H$ åhUVmV, ""gm_m{OH$ B{Vhmg
åhUOo _mZdmMm B{Vhmg hmo`. `m B{Vhmg _mZdmMo {dMma, Ë`mMo H$m`©, Ë`mMo X¡Z§{XZ OrdZ, Ë`m§À`m lÕm d
gd`ter {ZJS>rV AgVmo `m B{VhmgmVM Am{W©H$ B{VhmgmMm g_mdoe AgVmo. gm_m{OH$ B{Vhmg {c{hV AgVmZm
EH$ JmoîQ> cjmV R>odcr nm{hOo Ë`mV g_mOmMo {MÌU dñVw{ZîR>nUo {c{hco nm{hOo. àmo. Or. E_. Q´>rìhocrZ `m§Zr
"Social History of England" hm J«§W {chÿZ hm B{VhmgàH$ma cmoH${à` Ho$cm. B{Vhmg g§emoYH$ Q>m°`Ý~r
`m§À`m _Vo, gm_m{OH$ B{VhmgmV gm§ñH¥${VH$ _yë`m§da ^a XoD$Z _mUgmMr àJVr amZQ>r AdñWoVyZ H$er hmoV Jocr
ho XmIdyZ {Xco nm{hOo. WmoS>Š`mV `m B{Vhmg àH$mamV _mZd, àmUr, g_mO, Mmcr[aVr, H$m`©nÕVr, g§nÎmr,
lÕm, nmoemI, H$a_UwH$rMr gmYZo, ImOJr OrdZ, CËgd, gm_m{OH$ g§ñWm, Y_©, VÎdkmZ, H$cm `m g_mOmÀ`m
gd© A§Jm§Mm {dMma Ho$cm OmVmo.
9. gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg … àm. H$m°_oOa `m§Zr B{VhmgmMm gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg hm EH$ àH$ma gm§{JVcm
Amho. gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg åhUOo _mZdr _ZmMm d ñd^mdmMm B{Vhmg hmo`. `m B{VhmgmV EImÚm `wJmV Á`m
{dMmam§Zr n«^wËd {_i{dcoco AgVo Ë`m {dMmam§Mm B{Vhmg `m_Ü`o AgVmo. Aem B{VhmgmV VËH$mcrZ {dÚm,
g§JrV, Jm`Z, Z¥Ë` BË`mXr A{^OmV H$cm d VÎdkmZ `m§Mmhr g_mdoe `mV H$aÊ`mg haH$V Zmhr.
10. d¡Mm[aH$ B{Vhmg … hm B{Vhmg àH$ma B{Vhmgmnojm VÎdkmZmcm A{YH$ OdiMm AgVmo. `mcmM
~m¡{ÕH$ B{Vhmg Agohr åhUVm `oB©c. `m àH$mamMo _hÎd gm§JVmZm g°å`wAc Om°ÝgZ åhUVmV, ""~m¡{ÕH$
B{Vhmgm{edm` _mZdr _ZmMr Pmcocr àJVr, Ë`mMm {dMma, àJVr_Ü`o Pmcocr gwYmaUm, emñÌmMr Pmcocr
n«JVr, _mZdmMr {dÛÎmm d AkmZ `m§À`mVrc \o$a~Xc g_OUo eŠ` Zmhr. WmoS>Š`mV, H$mimZwgma AW©emñÌ,
g_mOemñÌ, amÁ`emñÌ, ^yJmoc `m_Yrc {dMmam§À`m {gÕm§VmV ~Xc hmoV OmVmV Ago _V AZoH$m§Zr _m§S>co.
`mZwgma `wamonmV d¡Mm[aH$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ OmJ¥Vr gwê$ H$aÊ`mgmR>r hoJoc, hS>©a, Am°JñV H$m°åV `mgmaIo AZoH$ VÎdk
OÝ_mg Amco. Ë`m§Zr B{Vhmg à{H«$`og§~§Yr Oo VÎdqMVZ Ho$co Am{U Ë`mVyZM B{VhmgmMo VÎdkmZ OÝ_mg Amco.
11. Ym{_©H$ B{Vhmg … àmo. ao{Z`a `m§À`m _Vo, ""Ym{_©H$ B{Vhmg åhUOo Y_m©Mm B{Vhmg Zìho. hm B{Vhmg
gm_m{OH$ B{Vhmgmnojm amÁ`emñÌmcm OdiMm Amho. åhUyZM amo_À`m Y_©g§ñWoMm B{Vhmg hm amOZ¡{VH$ qH$dm
cîH$ar B{Vhmg `mnmgyZ AcJ H$aVm `oUma Zmhr.'' WmoS>Š`mV Ym{_©H$ B{VhmgmV Y_m©Mr AZoH$ pñWË`§Vao XmIdVm
`oVmV. Ë`mM B{VhmgmVyZ amOZ¡{VH$ d cîH$ar B{Vhmghr AmnUmg Aä`mgVm `oVmo. H$maU nydu Y_© amOH$maUmnmgyZ
nyU©nUo doJim ZìhVm. VgoM AZoH$ Or Y_©`wÕo Pmcocr AmhoV Vr `m B{Vhmg àH$mamV XmI{dcr AmhoV.
12. ñWm{ZH$ B{Vhmg … ~è`mM doim Ago hmoVo H$s g§nUy © OJmMm, I§S>mMm qH$dm XoemMm B{Vhmg AmnUmg
8
_mhrV AgVmo. nU Amnë`m g^modVmcMm B{Vhmg _mhrV ZgVmo åhUyZM hr g§H$ënZm nwT>o Amcr. \«$| M amÁ`H«$m§VrZ§Va
hm àH$ma {deofV… nwT>o à{gÕrg Amcm. `m~m~V àmo. ao{Z`a åhUVmV, ñWm{ZH$ B{Vhmg Aem nÕVrZo {c{hcm
nm{hOo H$s, Vmo XoemÀ`m B{VhmgmV MnIc ~gcm nm{hOo. WmoS>Š`mV, ñWm{ZH$ B{Vhmgm_Ü`o gm§ñH¥${VH$, gm_m{OH$
d Am{W©H$ B{Vhmg g_m{dîQ> Agcm nm{hOo.
13. OJmMm B{Vhmg … doJdoJù`m H$maUm§Zr AmO OJ AJXr Odi Amcoco Amho. gmh{OH$M hm àH$ma
A{Ve` cmoH${à` R>acm. Aem H$mimV gd© OJmcm Cn`wŠV R>aUmè`m AZoH$ g§ñH¥$Ë`m§Mm EH$Ì Aä`mg H$aÊ`mMm
{dMma åhUOo OJmMm B{Vhmg hmo`. _mZdr g_mOmVrc ^oX^md Xya H$aÊ`mMo H$m_ amÁ`H$V} H$ê$ eH$Uma ZmhrV.
VoM H$m_ OJmMm B{Vhmg hm J«§W H$ê$ eHo$c. Iè`m AWm©Zo OJmMm B{Vhmg {c{hÊ`mnydu AZoH$ I§S>mMm B{Vhmg
{c{hcm Jocm d Ë`mZ§VaM OJmMm B{Vhmg nwT>o Amcm.
14. Am{W©H$ B{Vhmg … _mZdmÀ`m Am{W©H$ hmcMmcrMm n[aUm_ B{Vhmgmda hmoV AgVmo. Ë`mVyZ
Am{W©H$ B{Vhmg hm EH$ àH$ma nwT>o Amcm. `m àH$mamV {d{eîQ> àXoemVrc O_rZ _hgyc, O{_ZrMo «àH$ma,
Ë`mdarc H$a, nrH$nÕVr, eoVH$è`m§Mr Am{W©H$ pñWVr, Ë`m§À`m CËnmXZmMr gmYZo, doR>{~Jmar `mMm Aä`mg
`m_Ü`o H$aVm `oVmo. eoVr~amo~a ì`mnma d Ë`m§À`mer g§~§{YV gd© JmoîQ>r, CXm. dñVyMo CËnmXZ, Am`mV-{Z`m©V,
Ë`mdarc H$a AmH$maUr, H$m_Jmam§Mo nJma, XiUdiUmMr gmYZo `mMmhr Aä`mg `m àH$mamV H$aVm `oVmo.
WmoS>Š`mV, eoVr, ì`mnma, cmoH$g§»`m, CËnÝZmMr gmYZo `mMm g_mdoe `m àH$mamV hmoVmo.
15. g_H$mcrZ B{Vhmg … hm B{Vhmg àH$ma àM{cV amOH$maUmer {ZJ{S>V Amho. g_H$mcrZ B{Vhmgm_Ü`o
_wcmIVr, d¥ÎmnÌo, ao{S>Amo, Q>o{cpìhOZ, {Z`VH$m{cHo$, g_H$mcrZ J«§W, g§gXr` H$mJXnÌo, gmd©O{ZH$ H$mJXnÌo
`mMm g_mdoe hmoVmo. na§Vw hr gd© g§X^© gmYZo g_H$mcrZ Agë`m_wio Ë`m§À`m {dídgZr`Vo~Ôc e§H$m {Z_m©U hmoUo
eŠ` Amho. CXm. EImÚmZo _wcmIV {Xcr Va Vr {dídgZr` Amho H$s Zmhr Vo nS>VmiyZ nhmdo cmJVo. Á`mZo
_wcmIV {Xcr Ë`mÀ`m ì`pŠV_ËdmMr H$gyZ VnmgUr ¿`mdr cmJVo. ho B{Vhmg g§emoYH$mcm O_ocM Ago Zmhr.
`m~m~V àmo. A°WZr gocS>Z åhUVmV, ""_wcmIVrMm Cn`moJ B{VhmgcoIZm_Ü`o H$miOrnyd©H$ d VmaVå` R>odyZ
Ho$cm nm{hOo.'' g_H$mcrZ B{VhmgmgmR>r d¥ÎmnÌo, ao{S>Amo, Q>{o cpìhOZ `m§Mmhr Cn`moJ H$miOrnydH© $ Ho$cm nm{hOo.
WmoS>Š`mV, g_H$mcrZ H$mJXnÌm§Mm ~maH$mB©Zo {dMma H$ê$Z Ë`m_YyZ {dídgZr` {dMma _m§S>Uo hr B{VhmgH$mamMr
O~m~Xmar AgVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-2
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. B{Vhmg H$gm {c{hcm Omdm ?
2. B{VhmgmMm`© {d. H$m. amOdmS>o `m§Zr B{VhmgmMo H$moUVo àH$ma gm§{JVco AmhoV.
3. amOZ¡{VH$ B{Vhmg H$moUmg Cn`moJr nS>Vmo.
4. B{Vhmgmnojm VÎdkmZmcm OdiMm H$moUVm B{Vhmg àH$ma Amho.
9
(~) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. B{VhmgmÀ`m àH$mamV .......... hm gdmªV cmoH${à` àH$ma Amho.
(A) amOH$s` B{Vhmg
(~) gm_m{OH$ B{Vhmg
(H$) cîH$ar B{Vhmg
(S>) ñWm{ZH$ B{Vhmg
2. ............... `mÀ`m _Vo KQ>ZmË_H$ B{Vhmg hm àH$ma ñd`§nyU© Zmhr.
(A) hoÝar ñQ>rc H$m°_oOa
(~) ãcm°H$
(H$) ao{Z`a
(S>) g°å`wAc Om°ÝgZ
3. àË`oH$ OU ñdV…nwaVm B{VhmgH$ma AgVmo Ago ......... `m§Zr åhQ>co Amho.
(A) ao{Z`a
(~) Am°JñV H$m°åV
(H$) {d. H$m. amOdmS>o
(S>) H$mc© ~«oH$a
4. gmoec {hñQ´>r Am°\$ B§½c§S> hm J«§W .............. `m§Zr {c{hcm.
2.3
(A) égmo
(~) Or. E_. Q´>rìhocrZ
(H$) ~mZg©
(S>) cm°{Ocm°g, goZ~m°g
B{VhmgmMr gmhmæ`H$mar emñÌo
_mZdr OrdZmMm AmT>mdm KoVmZm Ë`m AmT>mì`mgmR>r gdmªV _hÎdmMr emIm åhUOo B{Vhmg hmo`. n¥Ïdrda
gOrdmMr {Z{_©Vr Ooìhm Pmcr d Ë`mÀ`mVyZ _mZdr CËnÎmr Pmcr VoìhmnmgyZ _mZdr B{Vhmgmcm gwédmV Pmcr.
nwaoem gmYZm§ A^mdr A{VàmMrZ _mZdr B{Vhmg AmOhr A§YH$mamV Amho. na§Vw OoìhmnmgyZ _mZdmcm coIZH$cm
d {MÌH$cm AdJV Pmcr VoìhmnmgyZMm B{Vhmg T>mo~i_mZmZo _m§S>cm OmVmo. VgoM B{Vhmg coIZ H$aVmZm BVa
AZoH$ {df`m§Mr _XV KoD$Z B{Vhmg coIZ H$amdo cmJVo. B{Vhmg coIZ à{H«$`oV Or emñÌo ({df`) Cn`moJr
R>aVmV Ë`m§Zm "gmhmæ`H$mar emñÌo' Ago åhUVmV. B{Vhmg coIZ H$aVmZm BVa H$moUË`mhr {df`mMo gmhmæ` Z
KoVm coIZ H$aUo AdKS> OmVo. åhUyZ {Za{Zamù`m g§X^m©cm AZwgê$Z, doJdoJù`m {df`mMo gmhmæ` KoD$Z B{Vhmg
coIZ H$amd`mMo AgVo. àmo. c°Orcm°g d goZ~m°g åhUVmV, ""B{Vhmg coIZmdoir Vm§{ÌH$ _m{hVr Agë`m{edm`
d {ZpíMV ñdê$nmÀ`m gmYZgm_J«r{edm` B{Vhmg coIZ eŠ` Zmhr d B{Vhmg coIZ H$aVmZm BVa kmZemImMo
gmhmæ` JaOoMo AgVo.'' B{VhmgmÀ`m gdmªJrU Aä`mgmgmR>r BVa {df`mMm AmnUmg IynM Cn`moJ hmoVmo. àmo.
_°~c
o åhUVmV, ""Ago H$mhr gmhmæ`H$mar {df` AmhoV H$s Oo B{VhmgH$mamcm Q>miVm `oUo eŠ` Zmhr.'' B{VhmgH$ma
_mZdr OrdZmer g§~§YrV AgUmè`m AZoH$ KQ>H$m§Mm d KQ>Zm§Mm Aä`mg H$arV AgVmo d Ë`m§Mr g_J«nUo d
Vnercdma _m{hVr {chÿZ H$mT>Vmo. åhUyZM B{VhmgH$mamcm AZoH$ gmhmæ`H$mar emñÌmMm n[aM` AgUo Amdí`H$
Amho.
10
àmo. S>mdZy åhUVmV, ""B{VhmgmÀ`m Aä`mgH$m§Zm dmL²>_`rZ, VÎdkmZ {df`H$ d B{Vhmg{df`H$ Ago VrZ
^mJ _mhrV AgUo Amdí`H$ Amho.'' dmL²>_`rZ Aä`mgm_wio e¡crXma d AmH$f©H$ nÕVrZo B{Vhmg {c{hVm `oBc
© .
VÎdkmZm§À`m Aä`mgmZo B{VhmgmV g§emoYZmMr VmpÎdH$ d ~m¡{ÕH$ ~¡R>H$ V`ma hmoB©c. B{Vhmg g§emoYH$mcm
VÎdkmZmVrc AZoH$ {gÕm§V _mhrV AgUo Amdí`H$ Amho. B{VhmgH$ma _mZdr OrdZmer g§~§YrV AgUmè`m
AZoH$ KQ>Zm§Mm Aä`mg H$arV AgVmo åhUyZM B{VhmgH$mamcm VÎdkmZ, H$m`Xm, _mZdd§eemñÌ, g_mOemñÌ,
amÁ`emñÌ, ^yJmoc, AW©emñÌ B. ~m~V _m{hVr AgUo Amdí`H$ Amho. `m gd© emñÌm§Mm B{Vhmgmer Omo g§~§Y
Amcm Ë`mMm AmT>mdm nwT>rcà_mUo 1. nwamVÎdemñÌ … nwamVÎdemñÌ d B{Vhmg ho XmoZ {df` EH$_oH$mer A{Ve` OdiMo d nyaH$ Ago
AmhoV. coIZH$cm AdJV hmoÊ`m AJmoXaMm B{Vhmg hm doJdoJù`m g§X^© gmYZm§À`m AmYmao Aä`mgmdm cmJVmo.
Ë`m_Ü`o nwamVÎdemñÌmMo _hÎd OmñV Amho. {Za{Zamù`m XoemV AZoH$ g§ñH¥$Ë`m hmoD$Z Joë`m AmhoV. `m g§ñH¥$Ë`m
H$mimÀ`m AmoKmV ZîQ> Pmë`m. Ë`mMm Aä`mg nwamVÎd gmYZm§À`m AmYmao H$aVm `oVmo.
àmMrZ H$mir KS>coë`m g§ñH¥$VrMr _m{hVr nwamVËdr` Adeofmdê$Z AmnUmg `oVo. CXm. qgYy g§ñH¥$VrÀ`m
emoYmZ§Va nwamVÎdr` Adeofm AmYmao `m g§ñH¥$VrMm B{Vhmg {c{hVm Amcm. B{Vhmg coIZmV Ogm {cIrV
gmYZmMm Aä`mg hmoVmo Vgm nwamVÎdr` emñÌmZo emoYcoë`m dñVwê$n gmYZm§Mm B{Vhmg coIZmV Cn`moJ hmoVmo.
nwamVÎd-{dÚm åhUOo àmMrZ AdeofmMm Aä`mg hmo`. nwamVZ g§ñH¥$VtÀ`m àXoemV CËIZZmÛmao àmMrZ dñVy§Mo
Adeof {_idco OmVmV. XJS> AJa doJdoJù`m YmVy§Mr chmZ-_moR>r hË`mao, _mVrMr ^m§S>r, _yVvMo ^½Zmdeof
Aem {d{dY dñVy CËIZZmVyZ {_iVmV. Ë`mda emñÌr` à{H«$`m H$ê$Z Ë`m H$moUË`m H$mcI§S>mVrc Agmì`mV,
Ë`mMm dmna H$emgmR>r Ho$cm OmV Agmdm, VemM àH$maÀ`m dñVy BVaÌ gmnS>VmV H$m ? `m àíZmMr CÎmao emñÌr`
nÕVrZo emoYyZ àmMrZ H$mimVrc _mZdr OrdZmMo {MÌ aoImQ>Ê`mg øm dñVy ~mocŠ`m R>aVmV. VgoM _§{Xao, àmMrZ
B_maVr, coUr, ñVyn, JT>çm BË`mXrÀ`m Adeofm§Mm Aä`mghr nwamVÎdr` emñÌmV Ho$cm OmVmo. WmoS>Š`mV, nwamVÎd
{dÚoMo _w»` C{ÔîQ> _mZdr OrdZmMm Aä`mg ho Agë`m_wio B{VhmgH$mimVrc gm_mÝ` _mUgmÀ`m OrdZmMo
gwg§JV {MÌ C^o H$aÊ`mgmR>r nwamVÎd {dÚoMo gmhmæ` ¿`mdo cmJVo. nwamVÎd {dÚm hm ñdV§Ì {df` ZgyZ Vmo
B{VhmgmMm EH$ ^mJ Amho.
2. ZmUH$emñÌ … ZmUH$emñÌ hm ñdV§Ì Aä`mgmMm {df` Amho. Á`mà_mUo B{Vhmg coIZmg H$mJXnÌmMr
Amdí`H$Vm AgVo, Ë`mà_mUo ZmÊ`mMrgwÕm Amdí`H$Vm AgVo. ZmÊ`m§~m~V dm. gr. ~|Ðo åhUVmV, ""ZmÊ`m§Mm
Eo{Vhm{gH$ gmYZ `m ÑîQ>rZo ~amM Cn`moJ hmoVmo. ZmUr hr EH$ àH$maÀ`m A{dZmer Eo{Vhm{gH$ gmYZm§n¡H$r EH$
AmhoV.'' ZmUr hr gmoZo, Mm§Xr qH$dm {_l YmVyMr AgVmV. ZmÊ`mÀ`m gmhmæ`mZo EImÚm XoemMm B{Vhmg {c{hUo
eŠ` hmoVo. ZmÊ`m_wio amOm§Mr Zmdo, Ë`m§Mm H$mcI§S> d Ë`m§Zr H$moUË`m àXoemda amÁ` Ho$co `mMr _m{hVr {_iy
eH$Vo. VgoM H$mhr ZmÊ`m§À`m Aä`mgmZo VËH$mcrZ emgZnÕVrMr H$ënZm `oVo. ZmÊ`m§_wio Á`m à_mUo amOH$s`
n[apñWVrda àH$me Q>mH$Vm `oVmo Ë`mà_mUo Ym{_©H$ n[apñWVrdahr àH$me nS>Vmo. VgoM ZmÊ`mgmR>r dmnacoë`m
YmVydê$Z VËH$mcrZ Am{W©H$ n[apñWVrMm A§XmO ~m§YVm `oVmo. CXm. ^maVmV gmnS>cëo `m amo_Z ZmÊ`mdê$Z gmVdmhZ
11
H$mimV ^maVmMm ~mhoaÀ`m àXoem§er ì`mnma Mmcy hmoVm Ago {XgVo. WmoS>Š`mV, ZmÊ`m§À`m AmYmao {d{dY KQ>H$m§Mm
B{Vhmg {c{hUo gmo`rMo hmoVo.
3. ^mfmemñÌ … B{VhmgH$mamcm ^yVH$mimVrc KQ>Zm§Mm AW© g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r AZoH$ àH$maMr H$mJXnÌo
nhmdr cmJVmV. Eo{Vhm{gH$ H$mJXnÌo EH$m ì`ŠVrZo {c{hcocr qH$dm EH$mM ^mfoVrc AgUo eŠ` Zmhr. åhUyZ
B{VhmgH$mamcm AZoH$ ^mfoMo kmZ AgUo JaOoMo Amho. ^yVH$mimVrc H$mJXnÌo Aä`mgV AgVmZm Ë`m
H$mJXnÌmVrc eãXà`moJ, dmŠ`aMZm, åhUr, dmŠàMma BË`mXr JmoîQ>r g_OUo JaOoMo Amho d Ë`mgmR>r
B{VhmgH$mamcm ^mfmemñÌmMr _m{hVr AgUo Amdí`H$ Amho. CXm. _Ü``wJrZ H$mimVrc IyX©, ~wÐþH$, _m¡Oo,
H$g~m, nya ho eãX B{VhmgmÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdmMo AmhoV. B{VhmgH$mamcm `m eãXmMo AW© _mhrV AgUo _hÎdmMo
AgVo. åhUyZ àmo. ao{Z`a åhUVmV H$s, ""B{Vhmg g§emoYZmÀ`m nÕVr ^mfmemñÌkm§ZrM emoYyZ H$mT>ë`m AmhoV.''
- B{Vhmg {c{hV AgVmZm ^mfoÀ`m ~m~VrV _moR>r Jw§VmJw§V hmoVo. Aem doir ^mfooMo gImoc kmZ Agoc Va Jm|Yi
hmoUma Zmhr. `m g§X^m©V AZoH$ B{VhmgH$mam§Zr ^mfmemñÌmMo _hÎd ñnîQ> Ho$co Amho. ^mfo_wio g_mO{Z[_Vr
Pmcr, gm§ñH¥${VH$ XodmUKodmU Pmcr. WmoS>Š`mV, ^mfo_wio gm_m{OH$ CËH«$m§Vr Pmcoë`m Am`©-AZm`© `m§À`m
^mfm_wio ^maVmV Om{Vì`dñWm CËH«$m§V Pmcr Ago åhQ>co OmVo. WmoS>Š`mV ^mfmemñÌ d B{Vhmg `m§Mm Iyn
OdiMm g§~§Y Amho.
4. _mZdd§eemñÌ … CËnÎmrnmgyZ AmOn`ªVÀ`m emar[aH$ d gm§ñH¥${VH$ B{VhmgmMm Aä`mg åhUOo
_mZdd§eemñÌ hmo`. `mV _mZd d Ë`mÀ`m g§ñH¥$VrMm Aä`mg hmoVmo d `m Aä`mgmMm ^yVH$mimer g§~§Y AgVmo.
A°[añQ>m°Q>c `mÀ`m _Vo, ""_mZdd§eemñÌ åhUOo ñdg§~§Yr {c{hÊ`mMm _mZdmMm à`ËZ hmo`.'' _mZdd§eemñÌm
_Ü`o _mZdr CËH«$m§Vr, _mZdr ~XcmMm B{Vhmg, _mZdmÀ`m H$m`m©Mm Aä`mg, d§e g§ñH¥$VrMm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
h°S>moZ `m§À`m _Vo, ""_mZdd§eemñÌ hr B{VhmgmMr emIm AgyZ _mZd d _mZdmÀ`m {d{dY d§emMm `m{R>H$mUr
Aä`mg Ho$cm OmVmo.''
_mZdmMr CËH«$m§Vr H$er Pmcr ho nmhVmZm OwZ,o Zdo, Aí_`wJ, Vm_«`Jw `mVrc _mZdmMr {ZgJm©dñWoVZy H$er
àJVr Pmcr `mMm AmT>mdm KoVcm nm{hOo. åhUOo Ë`m {R>H$mUr _mZdd§e emñÌmMm B{Vhmg coIZmV AmnUmg
Cn`moJ hmoB©c. S>r. S>r. H$mog§~r åhUVmV, ""_mZdmMr OgOer àJVr hmoV Jocr VgVer Ë`mMo amhUr_mZ ~XcV
Joco. Amo~S>Ymo~S> XJS>r hË`mamnmgyZ cmoI§S>r emñÌo dmnaÊ`mn`ªV Pmcr. `m gdm©Mm Aä`mg åhUOo _mZdr
g§ñH¥$VrMm Aä`mg hmo`.'' _mZdmZo amhUr_mZmV Ho$cocm {dH$mg, eoVr, {dH$mg, ZJaaMZm `m gdmªMm Aä`mg
B{VhmgmV `oVmo d Vmo _mZdd§eemñÌmÀ`m AmYmao {c{hcm OmVmo. CXm qgYy g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aVmZm
_mZdd§eemñÌmMm Aä`mg hmoVmo.
5. g_mOemñÌ … B{Vhmg d g_mOemñÌ `m EH$mM ZmÊ`mÀ`m XmoZ ~mOy AmhoV. H$maU ho XmoÝhr {df`
_mZdmMm Aä`mg H$arV AgVmV. g_mOemñÌ ho AcrH$S>rc emñÌ Amho. nydu B{Vhmg d g_mOemñÌ ho XmoÝhr
{df` EH$ÌM AgV. na§Vw Ë`m§À`mV àË`j g§~Y§ àñWm{nV H$aÊ`mMo H$m_ E{_c S>H$© h°_ `mZo Ho$co. g_mOemñÌmMm
OZH$ Am°JñV H$m°åVZo g_mOmMm Aä`mg emñÌewÕ nÕVrZo H$amdm Aer Ë`mMr ^y{_H$m hmoVr. g_mOemñÌmMr
12
aMZm, àJVr, ñW¡`© `mMm {dMma H$aÊ`mgmR>r Am°JñV H$m°åVZo g_mOemñÌmMm nm`m KmVcm. Am°JñV H$m°åV `mÀ`m
_Vo, ""gm_m{OH$ ì`dñWm d àJVr `m§Mm Aä`mg H$aUmao emñÌ åhUOo g_mOemñÌ hmo`.'' B{Vhmg, ^yJmoc d
g_mOemñÌ hr VrZ emñÌo {Xgmd`mg doJir AgVrc Var Ë`m§Mm EH$_oH$mer g§~§Y AgVmo. Ë`mÀ`m Aä`mgmÀ`m
nÕVr EH$M AgVmV.
àmo. _m{d©H$ åhUVmV, ""B{Vhmg d g_mOemñÌ `m§À`mV Love-hate Mo ZmVo Amho. åhUOo XmoÝhr {df`m§V
H$mhr ~m~VrV doJionUm Amho. nU Aä`mgmMm {df` _mZd d _mZdr g_mO Amho.'' B{VhmgmV ^yVH$mimVrc
{deof ì`ŠVrer g§~§YrV A{ÛVr` Aem KQ>Zm§Mm Aä`mg hmoVmo. Va g_mOemñÌmV _w»`Ëdo gd© àH$maÀ`m _mZdr
g§~§YmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. B{Vhmg ho dU©ZmË_H$ emñÌ Amho Va g_mOemñÌ ho {dícofUmË_H$ emñÌ Amho.
g_mOemñÌmV g§ñWm, Ë`m§À`m g_ñ`m, g_mOmÀ`m Mmcr[aVr, ê$T>r-na§nam, ImÊ`m-{nÊ`mÀ`m gd`r, nmoemI,
H$a_UwH$sMo àH$ma BË`mXrMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. Va B{VhmgmV ì`ŠVr d {VMo H$V©ì`, Ë`mMà_mUo g_mOemñÌmVrc
da CëcoIcoë`m AZoH$ {df`mMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. Ë`m_wio `m XmoÝhr {df`m_Ü`o nañnam§er nyaH$ d ghH$m`©
Agë`mMo {XgyZ `oVo.
6. amÁ`emñÌ … amÁ`emñÌ d B{Vhmg `mMm AVyQ> g§~§Y Amho. àmMrZ H$mimV B{Vhmg d amÁ`emñÌ ho
EH$M {df` hmoVo. 19ì`m eVH$mV amÁ`emñÌ ho EH$ doJio emñÌ ~Zco. `mdê$Z XmoÝhr {df`m§À`m ñdê$nmV gmå`
AmT>iVo. àmo. Om°Z grcr åhUVmV, ""JVH$mimVrc amOH$maU åhUOo dV©_mZH$mimVrc B{Vhmg AgVmo d
dV©_mZmVrc amOH$maU åhUOo ^{dî`mVrc B{Vhmg AgVmo.'' `mdê$Z XmoÝhr {df`mVrc nañna g§~§Y AmnUmg
{XgVmo. amÁ`emñÌm _Ü`o ^yàXoe, cmoH$g§»`m, gaH$ma, gmd©^m¡_Ëd ho KQ>H$ Ooìhm EH$Ì `oVmV Voìhm amÁ` ApñVËdmV
`oVo. `m gd© KQ>H$m§Mm Aä`mg amÁ`emñÌmV hmoVmo. amÁ`emñÌmÀ`m Aä`mgmR>r amÁ` hr g§H$ënZm OmUyZ KoUo
JaOoMo Amho. àm. ãcm§Q>{ec `mÀ`m _Vo, ""{ZpíMV ^yàXoemV g§K{Q>V Pmcoco cmoH$ åhUOo amÁ` hmo`.''
amÁ`emñÌmVrc ~è`mM KQ>H$m§Mm Aä`mg B{VhmgmVhr H$amdm cmJVmo. amîQ´>r`ËdmMr ^mdZm, d§e, _mZdr g§ñH¥$Vr,
^mfm Y_© `mà_mUoM ^m¡Jmo{cH$ g§c½ZVm darc gd© KQ>H$m§Mm Aä`mg amÁ`emñÌmV hmoVmo. VgoM B{VhmgmVhr
hmoVmo. `mdoir B{Vhmgmcm amÁ`emñÌmMr _XV ¿`mdr cmJVo.
`mMà_mUo amÁ`emñÌmÀ`m Aä`mgmcm B{VhmgmMr _XV hmoVo. doJdoJù`m amOH$s` g§H$ënZm, amOH$s` d
emgH$s` g§ñWm H$mimÀ`m AmoKmV H$em CËH«$m§V Pmë`m. JVH$mcrZ amOH$s` g§ñWm§Mo ñdê$n H$m` hmoVo, `wÕZrVr
H$m` hmoVr, hr _m{hVr B{VhmgmVyZ amÁ`emñÌk {_i{dVmo. `m_wio amOZr{Vkm§Zm B{VhmgmMo AÜ``Z {ZH$S>rMo
R>aVo. n§{S>V Odmhacmc Zohê$, {dÝñQ>Z M{M©c, \«°$ÝH${cZ éPdoëQ> `m§gmaIo _hmZ OmJ{VH$ _wËgÔr B{VhmgmMo
JmT>o Aä`mgH$ hmoVo. `mdê$Z B{Vhmg d amÁ`emñÌmMm {ZH$Q>Mm g§~§Y ñnîQ> hmoVmo.
7. AW©emñÌ … AW©emñÌ ho Oar ñdV§Ì emñÌ Agco Var B{VhmgmÀ`m Aä`mgH$mcm Ë`mMm _mJmodm KoUo
Amdí`H$ R>aVo. àmMrZ H$mimnmgyZ Am{W©H$ KQ>H$mÀ`m g§X^m©V AZoH$mZr IynM MMm© Ho$cr Amho. epŠVemcr
AW©ì`dñWoda C^m Agcocm g_mO d¡^demcr B{Vhmg {Z_m©U H$aVmo qH$dm Iyn _moR>o gm§ñH¥${VH$ `moJXmZ XoVmo.
13
`mCcQ> H$_Hw$dV AW©ì`dñWoda C^m Agcocm g_mO B{Vhmg {Z_m©U H$ê$ eH$V Zmhr. CcQ> Vmo g_mO {dÜd§g
H$aVmo d AamOH$Vm {Z_m©U H$aVmo Ago AmVmn`ªVÀ`m B{VhmgmZo ñnîQ> Ho$co Amho. CXm. A_o[aH$m d A\$Jm{UñVmZ
`m XoemMm B{Vhmg nmhUo JaOoMo R>aoc.
AW©emñÌmcm B{VhmgmMm H$Um _mZco OmVo. Am{W©H$ AY…nVZmda Eoo{Vhm{gH$ AY…nVZ Adc§~yZ AgVo.
CXm. {~«{Q>e gm_«mÁ`mMm gy`© _mdiV ZìhVm `mMo H$maU Ë`mMr _O~yV Am{W©H$ pñWVr hmo`. Ë`m_wio B§½c§S>_Ü`o
Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr Pmcr. B{VhmgmVrc gwdU©H$mi Am{W©H$ pñWVrda Adc§~yZ AgVmo. n{hë`m _hm`wÕmZ§VaMm
a{e`m, OnmZ, A_o[aHo$Mm B{Vhmg åhUOo Ë`mÀ`m Am{W©H$ gwYmaUm§Mm B{Vhmg hmo`. ì`ŠVrÀ`m gd© hmcMmcr
Am{W©H$ pñWVrda Adc§~yZ AgVmV. åhUyZM B.g.nyd© H$mimV H$m¡{Q>ë` `m ^maVr` {dX²dmZmZo Amnë`m J«§Wmcm
B{Vhmg, amÁ`emñÌ Ago Zmd Z XoVm "AW©emñÌ' Ago Zmd {Xco. XoemMr AW©ì`dñWm gVV ~XcV AgVo Ë`m~amo~a
B{VhmgmVhr \$ma _moR>çm à_mUmV ~Xc hmoVmV. B{Vhmg g§emoYH$mZo `m ~XcmMm ~maH$mB©Zo AmT>mdm KoUo JaOoMo
Amho. àm. gXm{ed AmR>dco Amnë`m "B{VhmgmMo VÎdkmZ' `m J«W§ mV åhUVmV - ""B{Vhmgmcm àm_w»`mZo ^m¡{VH$
~mOy AgVmV Am{U _mZdmcm H¥${Verc amhÊ`mgmR>r Am{W©H$ A{ZpíMV gmIirMr JaO AgVo. Ë`m_wio AW©emñÌ
d B{Vhmg EH$ AVyQ> ZmVo {Z_m©U Pmco Amho.''
_Ü``wJmV ^maVr` B{Vhmg Am{W©H$ {Z`moOZm_wio H$mhr _hÎdmÀ`m JmoîQ>r KS>ë`m. AH$~amÀ`m H$mimV
amOm VmoS>a_c `mZo Zdr O_rZ _hgyc nÕV A§_cmV AmUcr. Ë`mMm cmoH$m§da Mm§JcmM n[aUm_ Pmcm. Ë`m_wio
AH$~amMo gm_«mÁ` pñWamdco. cm°S>© H$m°Zd© mcrgÀ`m H$mimV "H$m`_Ymam' nÕVr_wio ^maVr` AW©ì`dñWoda XyaJm_r
n[aUm_ KSy>Z Amco. åhUyZM {~«{Q>e B{VhmgH$ma Ooamo_r ~oÝW°_ `mZo B{Vhmg d AW©emñÌ `m§Mo nañnam§er AVyQ>
ZmVo Agë`mMm Xmdm Ho$cm Amho. EdT>oM Zìho Va Ë`mZo ""amOH$s` AW©emñÌ `m ZmdmMr g§H$ënZm _m§Sy>Z Ago
XmIdyZ {Xco H$s B{VhmgH$ma OodT>m AW©ì`dñWoMm Aä`mg H$aVmo VodT>çm à_mUmV Ë`mÀ`m B{Vhmgmcm AW© àmßV
hmoB©c.'' åhUyZM AmO AmnU ^maVmMm amOH$s` B{Vhmg ~mOycm gmê$Z gm_m{OH$ d Am{W©H$ B{Vhmgmcm
àmYmÝ` {Xco. `mÑîQ>rZo B{Vhmg g§emoYH$mZo Pmcocm ~Xc cjmV KoUo JaOoMo Amho. WmoS>Š`mV, AW©emñÌ d
B{Vhmg `mMo nañna {ZH$Q>Mo g§~§Y AmhoV. Ë`m_wio AW©emñÌmMr JaO B{Vhmgmcm OmUdVo.
8. _mZgemñÌ … _mZgemñÌ d B{Vhmg XmoÝhrhr emñÌo EH$_oH$m§Zm A{Ve` OdiMr AmhoV. B{VhmgmÀ`m
emñÌr` Aä`mgm_Ü`o Eo{Vhm{gH$ KS>dUmar ì`ŠVr EH$m {d{eîQ> _mZgemñÌr` à{H«$`oVyZ OmV AgVo ho AmO
{gÕ Pmco Amho. _mZdr ñd^mdmVrc _m`m, _moh, _Ëga, cmo^, hf©, _X ho ghm ñd^mdJwU AmhoV. `m gdmªMr
_m{hVr B{VhmgH$mamcm AgUo JaOoMo Amho. ^yVH$mimVrc KQ>Zm {Od§V H$aÊ`mMo H$m_ H$mJXnÌo H$aVmV. na§Vw
Ë`m KQ>ZoV gm_rc Pmcoë`m ì`ŠVtZm ~mocVo H$aÊ`mMo H$m_ qH$dm Ë`mMr Iar _Zmod¥Îmr g_OyZ KoÊ`mMo H$m_
_mZgemñÌ H$aVo. CXm. aKwZmWamd noedm `m§Mr H$m` _Zmod¥Îmr hmoVr ho nmhUo JaOoMo R>aVo. Ama. Or. H$m°qcJdyS>
`m§Zr Amnë`m 'Idea of History' `m J«§WmV _mZgemñÌr` Inside Outside Theory _m§S>cr Amho. Ë`mVyZ
Ë`m§Zr _mZdr ~wÕr, Ë`mÀ`m BÀN>m d Ë`mÀ`m à`ËZm_wio ~hþVoH$ gd© B{Vhmg KS>V AgVmo Ago åhQ>co Amho.
_mZdmZo AmOn`ªV Ho$coë`m MwH$m Vmo ^{dî`mV Q>miy eH$Vmo. B{VhmgH$mamcm EImÚm KQ>ZVo rc _mZdmMr _mZ{gH$Vm
14
H$m` hmoVr ho g_OUo JaOoMo Amho. CXm. Xwgao _hm`wÕ {hQ>ca d _wgmo{cZr `m§À`m _Zmod¥Îmr_wio Pmco. ho B{VhmgmZo
{gÕ Ho$co Amho. åhUyZ B{VhmgH$mamZo Eo{Vhm{gH$ KQ>ZoMm AW© emoYV AgVmZm _mZgemñÌmMm {dMma H$aUo
JaOoMo Amho. {~«{Q>e B{VhmgH$ma àmo. ~mZ©g Amnë`m 'A History of Historical Writing' `m J«W§ mV åhUVmV,
""_mZgemñÌmÀ`m AmYmao B{VhmgmVrc AZoH$ _hÎdmÀ`m JmoîQ>r OmUyZ KoUo eŠ` Agë`mZo KQ>ZoÀ`m nmR>r_mJMr
àoaUm, OS>UKS>U, {Z`§ÌU `m gdmªMr _m{hVr B{VhmgH$mamcm AgUo JaOoMo Amho.'' åhUyZM B{VhmgH$mamZo
_mZgemñÌmMm Cn`moJ Ho$cm nm{hOo.
{deofV… B{Vhmg åhUOo Ho$di KQ>Zm§Mr O§Ìr Zmhr, Va Vmo {dMmam§Mm B{Vhmg Amho Aer ^y{_H$m ~oZo{S>amo
H«$mogo, H$m°qcJdyS> `m§Zr R>m_nUo _m§S>ë`mnmgyZ _mZgemñÌmÀ`m Aä`mgmMo B{VhmgcoIZmÀ`m ÑîQ>rZo _hÎd dmT>co
Amho. VgoM _mZgemñÌmcmhr _mZdr g_yhmg§~§Yr H$mhr {gÕm§V _m§S>md`mMo Agë`mg JVH$mcrZ gm_m{OH$
_mZ{gH$VoMm Aä`mg AQ>i R>aVmo.
9. Zr{VemñÌ … àmMrZ H$mimnmgyZ {ZVremñÌ d B{Vhmg `m§Mm K{ZîR> g§~Y§ Amho. _mZdmcm gwédmVrnmgyZ
{ZVremñÌmZo Iyn _XV Ho$cr Amho. AmO àË`oH$ emñÌmZo qH$dm {df`mZo g_mOmnwT>o H$moUVm Zm H$moUVm AmXe©
R>odmdm åhUOo àË`oH$ {df`mMm g_mOmcm Cn`moJ Pmcm nm{hOo. B{Vhmg hm {df` g_mOmcm _mJ©Xe©Z H$aUmam
{df` Amho. nU Ë`mgmR>r B{VhmgH$mamZo Vem àH$mao _mJ©Xe©Z H$aÊ`mgmR>r VËH$mcrZ ZdrZ nÕVrVrc OrdZ_yë`o
H$er hmoVr `m AmYmao B{VhmgmMm AW© gm§{JVcm nm{hOo. WmoS>Š`mV Zr{VemñÌmÀ`m AmYmao Eo{Vhm{gH$ KQ>H$mMo
_yë`_mnZ Ho$co nm{hOo.
^yVH$mimV EImXr ì`ŠVr qH$dm g_yh Mm§Jë`m JmoîQ>rcm {damoY H$aV hmoVm H$m` ? ho B{VhmgH$mamZo ñnîQ>
Ho$co nm{hOo. CXm. ^maVr` B{VhmgmV ^yVH$mimV CÀM dUu`m§ZmM {ejUmMm A{YH$ma hmoVm. Ë`m§Zr VimJmimVrc
cmoH$m§Zm {ejUmnmgyZ d§{MV H$m R>odco, Ë`m_mJo Ë`m§Mr H$moUVr {ZVr hmoVr ho OmUyZ KoUo JaOoMo Amho. WmoS>Š`mV,
{ZVremñÌmÀ`m AmYmao Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm§Mo {dícofU Ho$co Va {ZpíMVnUo B{Vhmg g_mOmcm Mm§Jco _mJ©Xe©Z
H$aoc. åhUyZ B{VhmgmV {ZVremñÌmMr _XV ¿`mdr cmJVo.
10. H$mcJUZm emñÌ … B{Vhmg g§emoYH$mcm gwédmVrcm Oa H$moUË`m JmoîQ>rMr _m{hVr Amdí`H$
Agoc Va Vr åhUOo H$mcMH«$mMr hmo`. B{Vhmg {c{hV AgVmZm KQ>H$m§Mr gwg§JVr cmdyZ EH$m_mJmo_mJ EH$
KQ>Zm Oa {Xë`m ZmhrV Va Ë`m {cImUmcm H$mX§~arMo ñdê$n àmßV hmoV.o H$mcMH«$m~m~V ^maVr` B{Vhmg g§emoYH$
ZriH§$R> emñÌr åhUVmV, Chronology is the eye of History `mdê$Z AmnUmg H$mcH«$_mMo qH$dm KQ>ZmMo
_hÎd cjmV `oVo. nydu Ym{_©H$ H¥$Ë`o d eoVrMr H$m_o `m§Mo dma {VWr R>a{dÊ`mgmR>r AZoH$ KQ>Zm§Mr Zm|X R>odmdr
cmJV Ago. Ë`m_wio EH$mnmR>monmR> EH$ KQ>Zm Z_yX H$aÊ`mMr nÕVr gwê$ Pmcr d hr nÕVr B{Vhmg coIZmgmR>r
A{Ve` Amdí`H$ Amho. WmoS>Š`mV H$mcH«$_ Zgoc Va Ë`m KQ>Zm§Zm H$mhr AW©M amhUma Zmhr.
11. ^yJmoc … B{Vhmg d ^yJmoc `m§Mm A{Ve` OdiMm g§~§Y Amho. H$maU ^yJmocmMm _mZdr B{Vhmgmda
n[aUm_ hmoV AgVmo. àmo. ~H$c åhUVmV, ""_mZd d g_mO `m§À`m ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVrMm à^md nS>V AgVmo.''
B{Vhmg d ^yJmoc `m§À`m_Yrc g§~§Y XmI{dUmam n{hcm J«§W ga hmc\$moS>© _°qH$ZS>aZo "Geographical Pivot
15
of History" {c{hcm. `mV g§nyU© OJ EH$ Amho d Ë`mÑîQ>rZo OJmMm Aä`mg Ho$cm nm{hOo Agm {gÕm§V _m§S>cm.
åhUOoM ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVrMm Aä`mg H$ê$Z OJmMm Aä`mg Pmcm nm{hOo. ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVrÀ`m AmYmao
_mZdmMm {dH$mg hmoV AgVmo. ^yJmocÀ`m _yc^yV Aä`mgm{edm` B{VhmgmMm Aä`mg AeŠ` Amho. ^m¡Jmo{cH$
n[apñWVrZo _mZdr OrdZmVrc AZoH$ JmoîQ>rMr {ZpíMVr Ho$cr Amho. _mZdmMo amhUo, ImUo, {nUo, ñd^md `m gd©
JmoîQ>r ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVrVyZ gmH$ma hmoVmV. Ë`m_wio ì`ŠVr{dH$mgmda ^yJmocmMm n[aUm_ hmoV AgVmo.
B{Vhmg g§emoYZ H$arV AgVmZm Á`mdoir loîR> XOm©Mr H$mJXnÌo CncãY ZgVmV Voìhm ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVrMm
Aä`mg H$ê$Z, {ZarjU H$ê$Z EH$ {MÌ V`ma Ho$co OmVo d Ë`m AmYmao g§^mì` dU©Z H$aUo gmono OmVo. àmo. Om°Z
J«rZ Amnë`m "The Making of Englands" `m J«§WmV åhUVmV, ""{ZgJ©{MÌ ho gdmªV n[anyU© d {dígZr`
Ago H$mJXnÌ Amho.'' _mZdr OrdZmMm {dH$mg hmoVmZm doimdoir amOdQ>r ~XcVmV. dfm©Zwdf} AZoH$ pñWË`§Vao
hmoVmV nU VoWrc ^m¡Jmo{cH$ pñWVr ghOmghOr ~XcV Zmhr. Aem pñWVrV Ë`mH$mimVrc B{Vhmg {c{hVmZm
Vmo n[aga nmhÿZ ^m¡Jmo{cH$ _m{hVr B{VhmgH$mamcm Cn`wŠV R>aVo.
H$moUË`mhr XoemÀ`m B{Vhmgmda ^yJmocmMm à^md nS>Vmo. ^m¡Jmo{cH$ pñWVrZwgma _mZdmMr earaàH¥$Vr,
AmdS>r{ZdS>r d Mmcr[aVr ~ZV AgVmV. CXm. S>m|Jami àXoemVrc cmoH$ H$mQ>H$ d gS>nmVi AgVmV Va gwnrH$
d g§nÝZ ^mJmVrc _mUgo ñWyc d Amier AgVmV. `m ^m¡Jmo{cH$ à^mdm~m~V ßcoQ>mo åhUVmo, ""_mUgmÀ`m
{d{dY àH$maÀ`m emar[aH$ R>odUr, Ë`m§À`m H$V¥©ËdmMr joÌo, Ë`mÀ`m gm_Ï`m©À`m _`m©Xm, Ë`m§Mr ñd^mdd¡{eîQ>ço
Am{U Ë`mÀ`m ~è`mdmB©Q> gd`r ho gJio Ë`m§Zm {_iUmam gy`©àH$me, Ë`m§À`m A§Jmdê$Z dmhUmao dmao, Ë`m§À`mV
nmoQ>mV OmUmao AÝZnmUr Am{U Ë`m§Zm Zoh_r {XgUmam {ZgJ© `mda Adc§~Zy AgVo.'' åhUOoM _mUgmÀ`m H$V¥Ë© dmda
d amhUr_mZmda ^yJmocmMm n[aUm_ hmoVmo. ^yJmoc hm EH$ àH$mao B{VhmgmMm nm`m Amho. \«|$M {dMmad§V _m°ÝQ>oñŠ`y
åhUVmo, ""_mZdr B{VhmgmÀ`m KS>UrV _mUgmMo H$V¥©Ëd \$mago _hÎdmMo Zmhr. _moR>_moR>o namH«$_ H$aUmao _hmnwéf
- B{Vhmg KS>drV ZmhrV. {H$Vrhr _moR>r cT>mB© Pmcr Var g_mOmMo OrdZ \$mago ~XcV Zmhr. amîQ´>mÀ`m ^a^amQ>rMr
qH$dm AYmoJVrMr Vr H$maUo ZìhVo, Va VoWrc ^y_r d hdm_mZ `m§Mm _mZdr B{Vhmgmda XrK©H$mi {Q>H$Umam
n[aUm_ hmoV AgVmo. WmoS>Š`mV _mZdr B{Vhmg KS>V AgVmZm ^yJmoc hm Ë`m_Ü`o _hÎdmMm KQ>H$ Amho.
O_©Z VÎdk B_°Ý`wAc H$mÝQ>Zo B{Vhmg d ^yJmoc `mMr VwcZm A{Ve` g_n©H$ ^mfoV Ho$cr Amho. Ë`mÀ`m
_Vo, ""Eo{Vhm{gH$ dU©Z H$mc `m g§H$ënZoer {ZJ{S>V AgVo Va ^yJmocmMo dU©Z ñWi, OmJm, àXoe `m g§H$ënZoer
{ZJ{S>V AgVo. B{Vhmg hm H$WmË_H$ AgVmo Va ^yJmoc hm dU©ZmË_H$ AgVmo. ^yJmocmMm B{Vhmgmdarc à^md
IynM _moR>m Amho. B{VhmgmMo H$WZ H$aVmZm àmH¥${VH$ ^yJmocmMo dU©Z Amdí`H$ Amho. H$moUË`mhr XoemÀ`m
B{Vhmgmda à^md Q>mH$Umao ^m¡Jmo{cH$ KQ>H$ åhUOo g_wÐ, ~§Xao, ì`mnma, ì`mnmar {R>H$mUo, Z¡g{J©H$ ^yaMZm B.
AgVmV. `m gd© KQ>H$mMm B{VhmgmMo coIZ H$aVmZm Aä`mg H$aUo JaOoMo Amho. Aem àH$mao B{Vhmg coIZmg
^yJmocmMr JaO cmJVo.
darc gd© gmhmæ`H$mar emñÌo nm{hë`mda Ago {XgyZ `oVo H$s, B{Vhmg g§emoYH$mcm Amncm _wÔm _m§S>V
AgVmZm H$moUË`m Zm H$moUË`m emñÌmMm AmYma ¿`mdmM cmJVmo. B{VhmgmÀ`m g§emoYZmgmR>r darc gd© emñÌo
_hÎdmMr d {ZUm©`H$ R>aVmV.
16
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ 3
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. gmhmæ`H$mar emñÌo åhUOo H$m` ?
2. àmo. S>mdZy `m§À`m _Vo B{Vhmg Aä`mgH$m§Zm H$moUVr _m{hVr AgUo Amdí`H$ Amho.
3. nwamVÎd {dÚm åhUOo H$m` ?
4. B{Vhmg d ^yJmoc `m§À`m_Yrc g§~§Y Xe©{dUmam n{hcm J«§W H$moUr {c{hcm ?
5. H$moUmÀ`m _Vo {ZgJ© {MÌ ho gdmªV n[anyU© d {dídgZr` H$mJXnÌ Amho.
(~) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. ............... À`m _Vo _mZdd§eemñÌ åhUOo ñdg§~§Yr {c{hÊ`mMm _mZdmMm à`ËZ hmo`.
(A) ~mZ©g
(~) A°[añQ>m°Q>c
(H$) h°S>moZ
(S>) égmo
2. g_mOemñÌmMm nm`m ........... Zr KmVcm.
(A) {hamoS>moQ>²g²
(~) Om°Z grcr
(H$) A°S>_ pñ_W
(S>) Am°JñV H$m°åV
3. H$m¡{Q>ë`mZo ........... hm J«§W {c{hcm.
(A) amÁ`emñÌ
(~) AW©emñÌ
(H$) B{Vhmg
(S>) g_mOemñÌ
4. B{Vhmg ho dU©ZmË_H$ emñÌ Amho Va g_mOemñÌ ho ........... Amho.
(A) {dícofUmË_H$
1.3
(~) ^mdZmË_H$ (S>) H$WmË_H$
nm[a^m{fH$ eãX - eãXmW©
1. H$ch - A§VJ©V dmX qH$dm ^m§S>U
2. Am¡Úmo{JH$ - ì`dgm`, CÚmoJY§Úmer g§~§YrV
3. A§V^m©d - g_mdoe
4. gd}jU - nmhUr
5. nmc©_|Q> - cmoH$m§À`m à{V{ZYrMr g^m
17
(S>) ZmQ>çrH$aUmË_H$
1.4 ñd`§ AÜ``Z àíZmMr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ 1
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. X ZoMa Am°\$ {hñQ´>r
2. cm°S>© A°ŠQ>Z
3. ehmUnU
4. _mZd d g_mO
(~) `mo½` n`m©` {chm.
1. (A)
2. (H$)
3. (~)
4. (~)
5. (S>)
ñd`§ AÜ``Z àíZ 2
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. dñVy{ZîR>nUo
2. Xo{eH$, H$m{cH$, dm§{eH$
3. amOH$s` _wËgÚm§Zm
4. d¡Mm[aH$ B{Vhmg (~m¡{ÕH$)
(~) `mo½` n`m©` {chm.
1. (A)
2. (H$)
3. (S>)
4. (~)
ñd`§ AÜ``Z àíZ 3
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. coIZ à{H«$`oV Or emñÌo ({df`) Cn`moJr nS>VmV.
2. dmL²>_`rZ {df`H$, VÎdkmZ {df`H$, B{Vhmg {df`H$
3. àmMrZ AdeofmMm Aä`mg
4. hmc\$moS>© _°qH$ZS>a
5. Om°Z J«rZ
(~) `mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. (~)
2. (S>)
3. (~)
4. (A)
18
1.5 gmam§e
B{Vhmg åhUOo JVH$mimMm AmT>mdm. Ë`m_Ü`o _mZdr _ZmMm, ~w{Õ_ÎmoMm {dH$mg H$gH$gm hmoV Jocm ho
nhmd`mg {_iVo. ~w{ÕMm Cn`moJ H$ê$Z _mZdmZo Amnco amhUr_mZ àJV Ho$co. aMZmË_H$ g_mO C^m Ho$cm d
Ë`mVyZ g§ñH¥$Vr {Z_m©U Ho$cr. ì`pŠV{ZîR> Ñ{îQ>H$moZmVyZ nmhV Joë`mg B{Vhmg åhUOo _mZdmÀ`m AmH$cZmV
KS>Umè`m gd© KQ>Zm§Mm d¥Îmm§V hmo`. B{VhmgmÀ`m {d{dY ì`m»`mdê$Z Ago OmUdVo H$s _mZdmMm AmOn`ªVMm
g_J« Aä`mg åhUOo B{Vhmg hmo`. VgoM B{VhmgmMo gd© àH$ma d Ë`mMr JwUd¡{eîQ>ço nm{hcr AgVm Ago
OmUdVo H$s hr {d^mJUr H$moUË`mhr VmR>a VÎdmda Ho$cocr Zmhr. Va `m {d^mJUr nmR>r_mJo JaO hr _hÎdmMr
~m~ Amho. B{VhmgmMr {d^mJUr B{Vhmg g§emoYH$m§Zr Amnë`m gmo`rZwgma Ho$cr Amho. åhUyZM Ë`mcm MmH$moar~Õ
ñdê$n XoVm `oUma Zmhr. VgoM B{VhmgcoIZ H$aVmZm B{VhmgH$mamcm `m KQ>Zo{df`r OmñVrV OmñV _m{hVr d
Ë`m KQ>Zo{df`r gË`Vm OmUyZ KoÊ`mg gm_m{OH$ emñÌo _XV H$aVmV. H$maU gm_m{OH$emñÌmÀ`m _XVrZo
B{VhmgmVrc KQ>Zoda gdmªJmZo {dMma H$am`cm dmd {_iVmo. CXm. EImÚm KQ>Zo{df`r _m{hVr KoVmZm Ë`m KQ>ZoV
gm_rc Pmcoco ì`ŠVr H$moUË`m d§emÀ`m hmoË`m, Ë`mMm gm_m{OH$ XOm© H$m` ? Ë`m KQ>Zo _mJo amOH$s` H$maUo
AmhoV H$m` ? qH$dm Ë`m KQ>Zo_mJo Am{W©H$ H$maUo AmhoV H$m` ? `m KQ>ZoVrc ì`ŠVrMr _mZ{gH$Vm H$m` hmoVr,
Vr KQ>Zm KS>dVm . Ë`mMr {ZVr H$m` hmoVr `m {d{dY A§JmZo {dMma Ho$ë`mda Vr KQ>Zm {Od§VnUo B{VhmgH$mamÀ`m
g_moa C^r amhÿ eH$Vo. Ë`m_wio B{Vhmgmg gm_m{OH$ emñÌmMr JaO AgVo. Ë`m_wio Ë`mMo EH$_oH$mMo K{ZîR>> g§~§Y
AmhoV.
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) XrKm}Îmar àíZ
1. B{Vhmg åhUOo H$m` ? gm§JyZ "B{Vhmg' g§H$ënZm ñnîQ> H$aUmè`m ì`m»`mÚm.
2. B{VhmgmÀ`m {d{dY àH$mam§Mr _m{hVr Úm.
3. B{VhmgmÀ`m {d{dY ì`m»`m gm§JyZ BVa gmhmæ`H$mar emñÌo `m§Mm ghg§~§Y ñnîQ> H$am.
(~) Q>rnm {chm.
1. B{VhmgmMm AW©
2. amOH$s` B{Vhmg
3. g_H$mcrZ B{Vhmg
4. nwamVÎdemñÌ d B{Vhmg
5. B{Vhmg d ^yJmoc
6. B{Vhmg d AW©emñÌ
19
1.7 g§X^© J«§W
1. S>m°. H$moR>oH$a em§Vm
B{Vhmg V§Ì Am{U VÎdkmZ, gmB©ZmW àH$meZ, ZmJnya. (2005)
2. Jm`H$dmS> Ama. S>r.
gaXogmB© ~r. EZ.
hZ_mZo ìhr. EZ.
B{Vhmg coIZemñÌ, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya. (1996)
3. S>m°. gaXogmB© ~r. EZ.
B{VhmgcoIZ n[aM`, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya (2012)
4. AmR>dco gXm{ed
B{VhmgmMo VÎdkmZ, (1967)
5.
What is History ? !(1983)
Carr E. H.
MMM
20
KQ>H$ - 2
B{VhmgmÀ`m gmYZm§Mo g§H$cZ
2.0 C{ÔîQ>o
2.1 àmñVm{dH$
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 gìh}jU, _wcmIV, àíZmdcr
2.2.2 nwamVÎd gmYZo Am{U d¥ÎmnÌo
2.2.3 B§Q>aZoQ>, ao{S>Amo, XyaXe©Z, cKw{MÌnQ>
2.3 gmam§e
2.4 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
2.5 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
3.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va AmnUmg
B
g_H$mcrZ B{VhmgmMo EH$ gmYZ åhUyZ gd}jUmMo _hÎd g_Ooc.
B
Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm§Mo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mg gd}jUmMr Cn`wŠVVm g_Ooc.
B
_wcmIVrÀ`m V§ÌmZo ì`ŠVr d àg§J `m§Mm AÝd`mW© cmdUo gmono Agë`mMr _m{hVr {_ioc.
B
àíZmdcrMr CÎmao Amë`mZ§Va g§~§{YV {df`mg§~§Yr YmoaU R>adÊ`mMo g_OVo.
B
B§Q>aZoQ>, ao{S>Amo, XyaXe©Z, cKw{MÌnQ> B.Mr _m{hVr {_ioc.
1
2.1 àmñVm{dH$
B{Vhmgm_Ü`o _mZdOmVrÀ`m d¡{eîQ>çnyU© KQ>Zm§Mm {dMma Ho$cm OmVmo. JVH$mcrZ KQ>Zm, KS>m_moS>r d ~Xc
`m§Mr _m{hVr XoUmao coIZ åhUOo B{Vhmg. hr _m{hVr {_i{dÊ`mgmR>r B{VhmgmÀ`m gmYZm§Mo g§H$cZ H$amdo
cmJVo. B{Vhmg hm dV©_mZH$mi d ^yVH$mi `m§À`mVrc Z g§nUmam g§dmX Amho. ^yVH$mimMo AmH$cZ H$ê$Z XodyZ
Ë`mda à^yËd {_idyZ dV©_mZH$mi g_OyZ KoÊ`mgmR>r Jwê${H$ëcrgmaIm Ë`mMm Cn`moJ H$aÊ`mMo H$m_ B{VhmgH$mamMo
AgVo. B{Vhmgg§emoYH$ Amnë`m g§emoYZ à{H«$`oV emñÌr` nÕV Adc§~Ê`m~amo~aM g§X^© gmYZm§Mm OmñV
~maH$mB©Zo Aä`mg H$ê$Z OmñVrV OmñV gË`emoYZ H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmo. B{Vhmgmcm emñÌewÕ ñdê$n XoÊ`mgmR>r
nwamì`m§Mr Amdí`H$Vm AgVo d Aem àH$maMm nwamdm g§X^© gmYZmVyZM àmßV hmoVmo. Aer gmYZo {_idÊ`mgmR>r
g§emoYH$mcm AZoH$ {R>H$mUr {\$ê$Z ^oQ>r Úmì`m cmJVmV. AmO B{VhmgcoIZmgmR>r ZdrZ AmYw{ZH$ g§X^©gmYZo
CncãY Pmcr AmhoV. Ë`m_wio g§emoYZmMo H$m_ gmono Pmco Amho. `m KQ>H$m_Ü`o gd}jU, _wcmIV, àíZmdcr,
nwamVËd gmYZo d d¥ÎmnÌo, B§Q>aZoQ>, ao{S>Amo, XyaXe©Z d cKw{MÌnQ> `m~m~VMr _m{hVr g_OyZ KoUma AmhmoV.
2.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 gd}jU
gd}jU åhUOo g_ñ`oMo emñÌewÕ nÕVrZo Ho$coco {ZarjU hmo`. gd}jU ho B{Vhmg g§emoYZ à{H«$`oMo
_hÎdmMo A§J Amho. gdo©jU H$aV AgVmZm dñVw{ZîR>Vm gm§^miUo Amdí`H$ AgVo. g_H$mcrZ B{VhmgmMo EH$
gmYZ `mÑîQ>rZo gd}jUmMo _hÎd Amho. B{VhmgmMm Aä`mg H$aVmZm gd}jU nÕVrMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo.
_mZdemñÌmÀ`m g§emoYZmgmR>r hr nÕVr Cn`moJr Amho. B{VhmgmÀ`m àË`oH$ H$mcI§S>mÀ`m Aä`mgmgmR>r gd}jU
nÕVrMm dmna Ho$cm OmVmo. ì`mnma d dm{UÁ` joÌmVhr hr nÕV dmnacr OmVo. àmMrZ ^maVmVrc {eën, {ecmcoI,
ñWmnË` `m{df`r g§emoYZ àH$ënmgmR>r gd}jU nÕVr dmnacr OmVo. `m_Ü`o Adeofm§Mo gd}jU Ho$co OmVo.
gd}jU ho g_H$mcrZ B{VhmgmMo _hÎdmMo g§X^©gmYZ Amho. OZgm_mÝ`m§Mo _V g_OyZ KoÊ`mgmR>r gd}jU hr
gdm©V Mm§Jcr nÕV Amho. B{VhmgH$mamZo gd}jUmVrc {ZîH$f© Q>miy Z`oV Va `mo½` narjUmZ§Va Ë`mMm ñdrH$ma
H$amdm. `mMm B{VhmgcoIZmcm Cn`moJ hmoVmo. Eo{Vhm{gH$ KQ>ZoMo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mg gd}jU Cn`moJr nS>Vo.
àmXo{eH$ B{VhmgcoIZmgmR>r gd}jUmMm Cn`moJ hmoVmo. g§emoYH$mcm àíZmdcrÀ`m _mÜ`_mVyZ hdr AgUmar _m{hVr
gd}jUmÀ`m _mÜ`_mVyZ {_idVm `oVo. gd}jUgmR>r àíZmdcr nÕV dmnaVmZm àíZ, gmYo, gmono d gwQ>gwQ>rV
AgmdoV. åhUOoM àíZmdcr n[anyU© Agmdr åhUOo Ë`mVyZ {_iUmar _m{hVr hr n[anyU© d Cn`wŠV Aer {_ioc.
g§emoYH$mZo gd}jU H$aVmZm _m{hVr {ZarjUmÛmao g§H$crV H$amdr d Ë`mÀ`m AMyH$ Zm|Xr R>odmì`mV. {ZarjU
åhUOo ZwgVo nmhUo ZgyZ {d{eîQ> C{ÔîQ>nyVu cjmV R>odcr nm{hOo. Ë`mgmR>r VrúU, gyú_, {ZarjU d Hw$emJ«
~w{Õ_ÎmoMr Amdí`H$Vm Amho. ZwgVr _m{hVr Jmoim Z H$aVm {_imcoë`m _m{hVrMo {M{H$ËgH$ {dícofU H$aUo
hm gd}jUmMm Xwgam Q>ßnm AgVmo. VgoM EdT>çmdaM Z Wm§~Vm ZdrZ _m{hVr {_idUo d {_i{dcoë`m _m{hVrMr
{dídmgmh©Vm VnmgUohr _hÎdmMo Amho. AMyH$ {ZîH$f© H$mT>Ê`mgmR>r gd}jU eŠ`Vmo OmñVrV OmñV ì`mnH$
2
AgUo JaOoMo AgVo. Ë`mgmR>r AZoH$ V§Ì CXm. n[anyU© àíZmdcr, {ZarjU, gyú_ÑîQ>r, AmH$cZ eŠVr Mm§Jcr
Agmdr cmJVo.
gd}jUmVrc C{Udm / _`m©Xm
1. gd}jU ho {d{dY ñVamda Ho$co OmVo. Ë`m_Ü`o gaH$mar, ì`mdgm{`H$, d¡`pŠVH$ nmVirda gd}jU Ho$co
OmVo. darcn¡H$s H$moUË`m gd}jUmda Adc§~yZ amhmd`mMo ho àW_ B{VhmgH$mamZo R>adm`Mo AgVo.
2. d¡`pŠVH$ d gm_wXm{`H$ ñdê$nmÀ`m gd}jUmVyZ _m{hVr O_m Ho$cocr AgVo. gd}jU \$ma OwZo Agoc
Va Vo {H$VnV Cn`moJr nS>oc `mMm A§XmO ¿`mdm cmJVmo. gm_wXm{`H$[aË`m ì`ŠV Ho$cocr _Vo, d¡`pŠVH$ nmVirda
Cn`moJr nS>VrcM Ago Zmhr.
3. gd}jU H$aVmZm Xa doiocm g_OmVrc {d{dY ñVamVrc doJdoJù`m ì`ŠVrÀ`m _wcmIV KoD$Z Ë`mda
Ë`m{df`rMo _V ~ZdVm `oB©c. B{VhmgH$mamZo B{VhmgcoIZ H$aVmZm gd}jUmMm dmna OnyZ H$amdm.
gd}jU H$aVmZm ¿`md`mMr XjVm / I~aXmar
1. B{VhmgH$mamZo Xwgè`mÀ`m gd}jUmda Amncr _Vo Z ~ZdVm ñdV… gd©ojU H$amdo.
2. B{VhmgH$mamZo gd}jUmgmR>r Ho$cocr àíZmdcr OmñVrV OmñV n[anyU© Agmdr.
3. EH$Xm àíZmdcr cmoH$m_Ü`o {Xcr åhUOo Ë`m àíZmdcrV Zdo àíZ dmT>dy Z`oV. Ago àíZ dmT>dUo
emñÌewÕ ZgVo.
4. `mo½` d AMyH$ _m{hVr {_i{dÊ`mgmR>r àíZ ñnîQ> eãXmV {dMmamdoV.
5. gd}jUmVyZ {_iUmar Ano{jV _m{hVr ñnîQ> eãXmV _m§S>mdr.
6. gd}jUmV g§{X½Y _m{hVr Zgmdr.
7. gd}jUmMo _wÔo AË`§V gmono, gmYo d gwQ>gwQ>rV AgmdoV.
8. gd}jUmMo _wÔo _`m©{XV AgmdoV. Ë`m_wio g§emoYH$mcm àíZmMr CÎmao Ano{jV d `mo½` {_iVmV.
9. gm_m{OH$, Am{W©H$, amOH$s` d cmoH$g§»`m `m§Mo gd}jU AË`§V H$miOrnyd©H$ H$amdo. `m gd}jUmMm
Cn`moJ B{VhmgcoIZmV hmoVmo. `m gmYZm§Mm Cn`moJ `mo½` nÕVrZo Ho$ë`mg gd}jU ho B{VhmgmMo _hÎd g§X^© gmYZ
R>aVo.
_wcmIV
g_H$mcrZ B{VhmgcoIZmMo gmYZ åhUyZ _wcmIV V§Ìmcm {deof _hÎd Amho. g§emoYZ H$aV AgVmZm
gm_m{OH$ emñÌm§_Ü`o _wcmIV V§Ì dmnaco OmVo. AmYw{ZH$ B{Vhmg coIZmV nyU©Ëdmcm ZoÊ`mgmR>r _wcmIV V§Ì
_hÎdmMr ^y{_H$m nma nmS>Vo. `m V§Ìm_Ü`o _wcmIV KoUmam d _wcmIV XoUmam `m XmoKm§Zmhr _hÎdmMo ñWmZ AgVo.
3
_wcmIVr_Ü`o g§emoYH$ d {ZdoXH$ `m§À`mV {dMma d Ñ{îQ>H$moZm§Mo AmXmZ-àXmZ hmoV.o _wcmIVrg B§JO« rV Interview
Agm eãX dmnaVmV. Inter åhUOo A§V… Am{U view åhUOo ÑîQ>r Agm Amho. B{Vhmg g§emoYZ H$aV AgVm§Zm
EH$ àH$maMr A§V©ÑîQ>r XoUmao à^mdr V§Ì åhUOo _wcmIV. VgoM EImÚm _hÎdmÀ`m àíZm~m~V B{Vhmg g§emoYH$
dmñVd _m{hVr {_idV AgVm§Zm gd© ghH$m`© XoUmè`m OmUH$ma _wcmIV XoUmè`m ì`ŠVr~amo~a _wcmIVH$mamZo
Ho$cocm g§dmX åhUOo _wcmIV hmo`. ì`ŠVrMo Eo{Vhm{gH$ {MÌ g_mOmnwT>o C^o H$aÊ`mgmR>r _wcmIV ho EH$ _hÎdmMo
V§Ì Amho.
B{Vhmg g§emoYH$mZo _wcmIV nÕVrMm ñdrH$ma H$aÊ`mAJmoXa _wcmIV H$er ¿`mdr, _wcmIVrMr nyd© V`mar
H$er H$amdr ? `mMm Aä`mg H$amdm. _wcmIVrMr C{ÔîQ>o, ñdê$n, ì`mßVr `mMm {dMma H$aUo _hÎdmMo Amho.
_wcmIVH$mamcm _wcmIVrVyZ H$moUVr AMyH$ _m{hVr hdr Amho ? _wcmIV H$moUË`m ì`ŠVrMr ¿`md`mMr Amho
? _wcmIV {H$Vr cmoH$m§Mr KoUo Amdí`H$ Amho ? _wcmIVrMo ñdê$n H$moUVo Agmdo `mMm g§emoYH$mZo AJmoXa
{dMma H$amdm. _wcmIV åhUOo Vm|S>r nÕVr hmo`. g§emoYH$ Amnco {dMma _wcmIVrVyZ _m§S>Vmo. _wcmIVr_wio
cmoH$m§Zm `m{df`r H$m` dmQ>Vo, Ë`m§Zm H$moUVm à_mU~Õ à{VgmXmMr Anojm ZgVo. `m àH$maÀ`m _wcmIVr_Ü`o
_wcmIVH$ma {ZdoXH$mg_moa _wcmIVrMm {df` _m§S>Vmo. _wcmIVr_Yrc Ë`mMm hoVy ñnîQ> H$ê$Z {ZdoXH$ _moH$ionUmZo
~mocÊ`mV _w^m XoVmo. àíZ d CÎmao XmoÝhrhr nyd{© Z`mo{OV Zgë`m_wio _wcmIVrMo ñdê$n {ZpíMV amhVo d _wcmIVH$mamÀ`m
JaOoà_mUo gmoB©à_mUo Ë`mg _yi {df`mcm AZwgê$Z BVa g§~§{YV àíZ {dMmaVm `oVmV. `m n«H$maÀ`m V§Ìm_wio
{ZdoXH$mcm d _wcmIVH$mamcm ñdmV§Í` {_iVo. `m àH$mam_Ü`o _wcmIVH$mamH$S>o àíZ {dMmaÊ`mMo A{YH$ H$m¡eë`
cmJVo. _wcmIVH$ma H$moUVmhr àíZ Ho$ìhmhr {dMmê$ eH$Vmo. {ZdoXH$ {df` gmoSy>Z Xwgar _m{hVr gm§JV Agoc
Va {ZdoXH$ {df`mMr AmR>dU H$ê$Z XoVmo. Ë`m_wio MMm© nwÝhm g§~§{YV {df`mdaM hmoVo.
_wcmIV H$er ¿`mdr Ë`m_Yrc àíZm§Mo ñdê$n
1. g§emoYH$mZo _wcmIV KoV AgVmZm H$moUmMr _wcmIV KoVcr AgVm Amnë`m H$m`m©cm _XV hmoB©c `mMm
A§XmO ¿`mdm.
2. _wcmIV Ho$ìhm ¿`mdr `mMm nyU© {dMma H$ê$ZM _wcmIV ¿`mdr.
3. Á`m§À`m _wcmIVr ¿`md`mÀ`m AmhoV Ë`m§Mr àW_ `mXr V`ma H$amdr.
4. àíZ gai, {Z…g§{X½Y, _wÔogyX d gwQ>gwQ>rV AgmdoV åhUOo _wcmIVH$mamMm Jm|Yi hmoV Zmhr.
5. àíZ _wÔogyX Agco H$s CÎmaohr _wÔogyX {_iVmV.
6. _wcmIV KmB©JS>~S>rV KoD$ Z`o. Á`m ì`ŠVrH$Sy>Z _m{hVr ¿`m`Mr Vr ì`ŠVr OamOO©ar Pmcocr Zgmdr.
H$maU Ë`m§Mr ñ_aUeŠVr gmW XoV Zmhr.
7. _wcmIV Ë`m ì`ŠVrÀ`m gmoB©À`m {R>H$mUr ¿`mdr åhUOo Vmo A{YH$ CËgmhmZo _m{hVr XoVmo.
8. àíZ dñVw{ZîR> ñdê$nmMo AgmdoV. àíZ ì`pŠV{ZîR> AgVrc Va _wcmIVH$ma _moH$ionUmZo _m{hVr
gm§JUma Zmhr.
4
_wcmIVrMo \$m`Xo (JwU)
1. CÎm_ à{VgmX … _wcmIV V§Ìm_Ü`o g§emoYH$ ñdV… g§emoYZ joÌmV OmD$Z {ZdoXH$mer àW_ g§~§Y
àñWm{nV H$ê$Z Ë`m§À`mH$Sy>Z _m{hVr g§H${cV H$aV Agë`mZo {ZdoXH$m§H$Sy>Z {_iUmam à{VgmX CÎm_ AgVmo.
2. àíZm§Mr CÎmao `mo½` {_iVmV … EImÚm doiocm {ZdoXH$mÀ`m _ZmV àíZm{df`r Jm|Yi {Z_m©U Pmcm
Va Vo XmoKo EH$_oH$m§À`m àË`j g§nH$m©V Agë`mZo e§H$m§Mo {ZagZ hmoD$Z gd©M àíZm§Mr CÎmao ì`dpñWV {_i{dVm
`oVmV.
3. gImoc Aä`mg hmoVmo … _wcmImVH$ma d _wcKIV XoUmam `m XmoKm§_Ü`o EImÚm KQ>Zo{df`r ì`mnH$
MMm© hmoD$Z AË`§V ~marH$-gmarH$ _m{hVr g§H$crV H$aVm `oVo. Ë`m_wio gImoc Aä`mg hmoVmo.
4. AnmÌ cmoH$m§H$Sy>Z _m{hVr {_idÊ`mg Cn`wŠV … {Zaja cmoH$m§H$Sy>Z, chmZ _wcmH$Sy>Z EImÚm
{df`mMr _m{hVr g§emoYH$mcm {_idm`Mr Agoc Va _wcmIV V§Ìm{edm` H$moUVoM n`m©`r V§Ì CncãY AgV
Zmhr.
5. ZmIyf cmoH$m§H$Sy>Z {dídgZr` _m{hVr g§H${cV H$aÊ`mgmR>rMo Cn`wŠV V§Ì … àË`oH$ g_mOmV
Ago H$mhr cmoH$ AgVmV H$s H$moUË`mhr ~m~rg§~§Yr {dMmacoë`m àíZm§Zm H$mhr H$maUmZo CÎma XoÊ`mMr BÀN>mM
AgV Zmhr. Vo `m~m~V H$m`_ ZmIyf AgVmV nU _wcmIVrÀ`m _mÜ`_mVyZ Ooìhm B{VhmgH$ma ñdV… Ë`m§À`mn`ªV
nmohmoMVmo Voìhm Aem cmoH$m§H$Sy>Z XoIrc {dídgZr` _m{hVr {_iy eH$Vo.
6. _wcmIVrÀ`m gmhmæ`mZo ^mdZm OmUVm `oVmV … {ZdoXH$mH$Sy>Z EImÚm àíZm{df`r _m{hVr KoV
AgVmZm Vmo ^md{ZH$ hmoD$ eH$Vmo qH$dm H$mhr doiocm Ë`mÀ`m _ZmV Agcoë`m EImÚm AZm{_H$ {^Vr_wio Vmo
àíZmMo CÎma XoÊ`mg Q>mimQ>mi H$aVmo. Aem doiocm _wcmIVH$ma d {ZdoXH$ g_moamg_moa Agë`mZo {ZdoXH$mÀ`m
_ZmVrc {^Vr Xya H$ê$Z Ë`m§À`m ^mdZm§Zm Amda KmcyZ AmnUmcm hdr Vr _m{hVr {_idÊ`mg g§emoYH `eñdr
hmoD$ eH$Vmo.
7. _m{hVrMr {dídgZr`Vm … _wcmIVH$ma ñdV… {ZdoXH$mMr _wcmIV KoV Agë`m_wio d {_imcoë`m
_m{hVrMr Zm|X H$aV Agë`mZo _m{hVr {dídgZr` AgVo.
8. Iè`m-ImoQ>çmMr VnmgUr H$aUo eŠ` … _wcmIV KoUmar ì`ŠVr à{e{jV Agoc Va {ZdoXH$mcm
~mocVo H$ê$Z Ë`mZo gm§{JVcocr _m{hVr Iar H$s ImoQ>r `mMr ehm{Zem H$aVmZm {ZdoXH$mMo hmd^md, ~mocÊ`mVrc
MT>CVma, ZoÌnëcdr ho nmhÿ eH$Vmo d gË`mgË`Vm nS>Vmiy eH$Vmo.
AZw^d Amcm Ë`m§Mr AmdS>, Ë`m{df`rÀ`m Ë`m§À`m AmR>dUr g_OVmV, Ë`m ì`ŠVrMr ñ_aUeŠVr g_OVo.
_m¡{IH$ B{Vhmg g_OÊ`mg _wcmIV _hÎdmMo gmYZ Amho. _wcmIV KoVmZm g§emoYH$mZo nwT>rc JmoîQ>rMm {dMma
H$amdm.
5
_wcmIVrMo ñdê$n
1. n«Ë`jmV g§nH©$ … g§emoYH$ / _wcmIVH$ma `m§À`mV àË`j g_moamg_moaMm g§~§Y àñWm{nV hmoV
Agë`m_wio H$moUVmhr {ZdoXH$ Iwë`m _ZmZo g§emoYH$mZo {dMmacoë`m àíZm§Zm CÎmao XoVmo Ë`m_wio _wcmIV `eñdr
hmoVo.
2. _wcmIV hr nyd©{Z`mo{OV AgVo … _wcmIV ho V§Ì H$m¡eë`mZo hmVmimdo cmJVo. _wcmIVrVyZ `mo½`
d Amdí`H$ _m{hVr {_iUo Amdí`H$ AgVo. åhUyZ _wcmIVrMr nyd© V`mar H$aUo Amdí`H$ AgVo. Ë`mgmR>r
H$miOrnyd©H$ V`mar H$amdr cmJVo. g§emoYH$mcm gd©àW_ g§emoYZmgmR>r {ZdS>coë`m {df`mMm gdmªJrU Aä`mg
H$amdm cmJVmo. `m àH$mam_Ü`o _wcmIVH$mamH$S>o àíZ {dMmaÊ`mMo A{YH$ H$m¡eë` cmJVo. _wcmIVH$ma H$moUVmhr
àíZ Ho$ìhmhr {dMmê$ eH$Vmo. {ZdoXH$ {df` gmoSy>Z Xwgar _m{hVr gm§JV Agoc Va {ZdoXH$ {df`mMr AmR>dU
H$ê$Z XoVmo Ë`m_wio MMm© nwÝhm g§~§{YV {df`mdaM hmoVo.
3. _wcmIV - ho hoVynyd©H$ g§dmX … B{VhmgH$ma / g§emoYH$ d {ZdoXH$ `m§À`m_Ü`o _wcmIVr Xaå`mZ
hmoUmam g§dmX hm hoVynd©H$ hmoV AgVmo. EH$m {ZdoXH$mH$Sy>Z {_imcocr _m{hVr gË` Amho H$s Zmhr ho hr VnmgVm
`oVo. Ë`mgmR>r {d{dY cmoH$m§H$Sy>Z {d{dY hoVygmR>r _wcmIVr KoVë`m OmVmV d Ë`mVyZ {ZîH$f© H$mT>Vm `oVmo. Aem
àH$mao àË`oH$ _wcmIVr_mJo H$moUVm Zm H$moUVm hoVy AgVmo.
4. {dídgZr` _m{hVr g§H$crV H$aÊ`mMr hoVy … g§emoYH$ {ZdoXH$mH$Sy>Z g§emoYZ {df`mg§~§Yr _m{hVr
{_i{dÊ`mgmR>r _wcmIV V§Ì dmnaVmo. hr _wcmIV g§a{MV Agmo H$s Ag§a{MV, Am¡nMm[aH$ Agmo H$s AZm¡nMm[aH$,
ì`pŠVJV Agmo H$s g_yh `m§n¡H$s H$moUË`mhr ñdê$nmMr _wcmIV Agcr Var Ë`mnmR>r_mJo {dídgZr` _m{hVr
g§H${cV H$aUo hmM _w»` hoVy AgVmo. `m nmR>r_mJo {ZdoXH$mÀ`m ì`pŠV_ËdmMr AJa Ë`mÀ`m kmZmMr narjm KoUo
hm hoVy H$YrM AgV Zmhr.
5. _wcmIV EH$ n[aUm_H$maH$ g§dmX … _wcmIVr_Ü`o \$ŠV g§emoYH$M {ZdoXH$mcm àíZ {dMmaVmo d
{ZdoXH$ Ë`mMr CÎmao XoVmo AgyZ ZgyZ {ZdoXH$hr Ë`m§À`m _ZmV {Z_m©U hmoUmè`m e§H$m g§emoYH$mg_moa _m§S>Vmo d
g§emoYH$ Ë`mÀ`m e§H$mMo {ZamH$aU H$aVmo. åhUyZ _wcmIV hr Xwhoar nmVirda MmcUmar {dMma d ^mdZm `m§Mr
XodmUKodmU AgVo. _wcmIVrV g§dmXmÀ`m gmhmæ`mZo {ZdoXH$mMo _Z, ^mdZm, ÑîQ>rH$moZ OmUÊ`mMm à`ËZ H$ê$Z
{ZdoXH$mH$Sy>Z {Xcr OmUmar _m{hVr `mo½` H$s A`mo½` `mMr ehm{Zem H$aÊ`mMr g§Yr g§emoYH$mcm {_imë`mZ§VaM
eodQ>r g§emoYH$ {_imcoë`m _m{hVr Zm|X H$aVmo. _wcmIVH$mamZo {ZdoXH$mcm ñdV…Mr AmoiI d _wcmIVrMm hoVy
gm§{JVcm nm{hOo. VaM g§dmX _moH$ionUmZo d n[aUm_H$maH$ hmoVmo. _wcmIVH$Ë`m©cm _wcmIVXmamMr _mZ{gH$Vm,
_Vo, {dMma, AmdS>r{ZdS>r `m§Mr _m{hVr hdr. Ë`m_wio g§dmXm_Ü`o AS>Wim `oUma Zmhr d g§dmX _moH$ionUmZo
gmYVm `oB©c.
_wcmIVrMo àH$ma
emñÌr`ÑîQ>çm {dMma Ho$cm AgVm _wcmIVrÀ`m ñdê$nmdê$Z _wcmIVrMo XmoZ àH$ma nS>VmV.
6
1. g§a{MV qH$dm AmH$marH$ _wcmIV …
`m _wcmIV V§ÌmV nyd©{Z`mo{OV, gmMo~§X àíZ {dMmaco OmVmV Ë`m_wio `m_Ü`o {_iUmar CÎmaohr gmMo~§X
AgVmV. `m _wcmIVV§Ìm_Ü`o n`m©`r ñdê$nmMo àíZ {dMmaco OmVmV. CÎmaogwÕm "hmo`', "Zmhr' Aem n`m©`r
ñdê$nmMrM AgVmV. {dMmamd`mÀ`m àíZm§Mr `mXr V`ma Ho$cocr Agë`m_wio {ZdoXH$mcm Ë`m àíZm§À`m ~mhoa
OmVm `oV Zmhr. åhUyZ Ë`mcm AmH$m[aH$ qH$dm g§a{MV _wcmIV åhUVmV. n`m©`r CÎmamn¡H$s H$moUË`mhr n`m©`mer
{ZdoXH$ Oa gh_V Zgoc Va A{YH$m{YH$ gmå` AgUmè`m CÎmamg_moa Vmo ~amo~a Aer IyU H$aVmo. Oa {ZdoXH$mg
g§nyU©nUo doJio CÎma Úmd`mMo Agë`mg Vo CÎma _wcmIVH$ma nyU©nUo {chÿZ KoVmo.
{Z`§{ÌV _wcmIVr_wio _m{hVr {_idÊ`mgmR>r doi d l_ dmMVo. VwcZm d gm_mÝ`rH$aU H$aUohr gmono OmVo.
na§Vw `m àH$mam_wio _wcmIVH$mamMo d {ZdoXH$mMo ñdmV§Í` H$_r hmoVo.
2. Iwcr qH$dm _wŠV _wcmIV
_wŠV _wcmIVr_Ü`o H$moUË`mhr nyd©[Z`moOZm{edm` àíZ {dMmaco OmVmV. `m àH$mamV _wcmIVH$mamcm
Amnë`mcm H$moUVo CÎma {_ioc ho {ZpíMV gm§JVm `oV Zmhr. Aem àíZ-CÎmam_Ü`o
9. _wcmIVrV cd{MH$Vm gmYVm `oVo … EImXm àíZ {ZdoXH$mcm g_Ocm Zgoc Va doJù`m nÕVrZo
Ë`m àíZmMr aMZm H$ê$Z {ZdoXH$mH$Sy>Z Ë`mg§~§Yr _m{hVr g§H$crV H$aVmo. {ZdoXH$mMr Zo_H$s _ZpñWVr H$er Amho
`mMm A§XmO KoD$Z `mo½` doir `mo½` àíZ {dMmê$Z _m{hVr {_i{dVm `oVo.
10. AkmV KQ>Zm§Mm Aä`mg eŠ` hmoVmo … _wcmIV ho Ago EH$_od V§Ì Amho H$s Á`mÛmao {ZdoXH$mer
ñdV… g§nH©$ gmYyZ Ë`m§Zm doJdoJio àíZ {dMmê$Z ~mocVo H$ê$Z Ë`m§À`mH$Sy>Z _m{hVr KoD$ eH$Vmo.
11. _wcmIVrV H$ënZm§Mo AmXmZ-àXmZ hmoVo … _wcmIV V§ÌmV g§emoYH$ d {ZdoXH$ ho nañnam§À`m
{dMma d H$ënZm§Mo AmXmZàXmZM H$aVmV. Aer gw{dYm BVa _m{hVr g§H$cZ V§ÌmV CncãY hmoV Zgë`m_wio
_wcmIVrMm hm EH$ _hÎdmMm \$m`Xm _mZmdm cmJVmo.
AmO g§emoYZmV `m V§ÌmMm dmna _moR>çm à_mUmV hmoV Agco Var H$mhr VmoQ>o / Xmof hr OmUdVmV. Vo
nwT>rcà_mUo …
_wcmIVrMo Xmof …
1. I{M©H$ d doi ImUmar nÕV … _wcmIVrgmR>r l_, doi, n¡gm IM© hmoVmo. àmW{_H$ ñdê$nmV g§emoYH$
Ooìhm Aä`mgjoÌmV Joë`mZ§Va _wcmIV XoUmè`mMr ^oQ> hmoV Zmhr. Aemdoir g§emoYH$mcm OmXm doi d àdmgmgmR>r
OmXm IM© H$amdm cmJVmo. `m_wio g§emoYH$mcm naV Ë`mÀ`mer g§dmX gmYmdm cmJVmo. doi {ZpíMV H$amdm cmJVmo
d {ZpíMV doioV Ë`mÀ`mn`ªV nmohmoMÊ`mgmR>r OmXm doi, l_, n¡gm IM© H$amdo cmJVmV. Ë`m_wio hr nÕV I{M©H$
Amho.
7
2. _wcmIVr_wio ~è`mM doiocm AZmdí`H$ _m{hVr Jmoim hmoVo.
3. _wcmIVrV dmnaë`m OmUmè`m eãXm§À`m AWm©V ~Xc hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
4. _wcmIVH$mamcm H$mhr doiocm An_mZ ghZ H$amdm cmJVmo.
5. _wcmIV KoUmam d XoUmam `m§À`mVrc hr Am§Va{H«$`m nyU©nUo nañna {dídmgmda AmYmarV AgVo.
6. _wcmIVH$mam_Ü`o àM§S> ghZercVm Amdí`H$ AgVo.
7. _wcmIV KoÊ`mMr d¡`pŠVH$ H$m¡eë` gdmªZmM AmË_gmV H$aUo Amdí`H$ AgVo.
8. _wcmIV Oa EImÚm Y§XodmB©H$ amOH$maUr ì`ŠVrMr Agoc Va Vmo _wÔm_ _wcmImVH$mamMr {Xem^yc
H$aÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
9. _wcmIV Oa d`ñH$a ì`ŠVrMr Agoc Va ~è`mM doiocm Vmo {dMmacoë`m àíZmnmgyZ Xya OmVmo d
ñdßZa§OZmV Jw§VyZ nS>Vmo. Ë`m_wio _wcmIVrMm hoVyM ZîQ> hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
àíZmdcr
g§emoYZ à{H«$`o_Ü`o àíZmdcr V§Ìmcm AË`§V _hÎdmMo ñWmZ Amho. EImÚm g_ñ`oMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r
Ë`m g_ñ`o~m~V _m{hVr {_idÊ`mgmR>r g§emoYH$mZo V`ma Ho$coë`m àíZm§À`m _m{cHo$g àíZmdcr Ago åhUVmV.
_m{hVr Jmoim H$aÊ`mgmR>r, gmYZo Jmoim H$aÊ`mgmR>r àíZmdcrMm Cn`moJ Ho$cm OmVmo. B{VhmgH$ma EImXm àíZ
S>moù`mg_moa R>odyZ Ë`m àíZm§Mr CÎmao emoYÊ`mgmR>r EH$ _moR>r àíZmdcr V`ma H$aVmo. `m àíZmdcr_Ü`o Oo àíZ
AgVmV Vo g§emoYZmÀ`m H$m_mg Cn`wŠV R>aVmV. Aem àíZmdcr_YyZ cmoH$m§Mr _Vo g_OmdyZ KoVcr OmVmV.
Om°O© dm°qe½Q>ZZo Amnë`m A{YH$mè`mH$Sy>Z CÎmao _mJdyZ KoÊ`mgmR>r EH$ àíZmdcr V`ma Ho$cr hmoVr. àíZmdcrÛmao
amÁ`emgZ MmcdVmZm H$moUË`m AS>rAS>MUr `oVmV `mMr _m{hVr emgZmcm `oD$ eH$Vo. n«íZmdcr_YyZ g§emoYH$mcm
VËH$mcrZ n[apñWVrMo AmH$cZ hmoD$ eH$Vo. àíZmdcrVyZ g§emoYH$mcm VËH$mcrZ n[apñWVrMo AmH$cZ hmoD$
eH$Vo d Ë`mMm Cn`moJ B{VhmgcoIZmgmR>r H$aVm `oVmo. àíZmdcrMm dmna àm_w»`mZo AmYw{ZH$ H$mimVrc {deoVf…
g_H$mcrZ _m{hVr g§H${cV H$aÊ`mgmR>r hmoVmo. gm_m{OH$, Am{W©H$ d amOH$s` {df`mÀ`m g§emoYZm_Ü`o àíZmdcr
nÕV \$ma Cn`wŠV AgVo. Á`m Aä`mg{df`mVrc ì`ŠVr {e{jV AmhoV, àíZmdcrVrc àíZ g_OVmV, {dMma
H$aUmè`m AmhoV. àíZmdcrVrc àíZm§Mr CÎmao {c{IV ñdê$nmV XoÊ`m§V Ë`m§Zm H$moUVrhr {^Vr dmQ>V Zmhr. Aem
àH$maÀ`m CÎmaXmË`mH$Sy>Z _XV KoÊ`mgmR>r àíZmdcr ho Mm§Jco _mÜ`_ Amho. CÎmaXmË`mcm {c{IV àíZ {dMmê$Z
Ë`mÀ`mH$Sy>Z empãXH$ d {c{IV à{V{H«$`m {_idUo hr àíZmdcrMr C{ÔîQ>o AmhoV.
àíZmdcrMo àH$ma
gm_m{OH$ g§emoYZ H$moUË`m àH$maMo Amho d CÎmaXmË`mH$Sy>Z Zo_H$s H$moUË`m àH$maMr _m{hVr Ano{jV
Amho `m AmYmamda àíZmdcrMo AZoH$ àH$ma nS>VmV.
8
1. g§a{MV àíZmdcr … Aem àH$maMr àíZmdcr N>mnyZ nmoñQ>mZo qH$dm _wcmIVH$mam~amo~a nmR>dVmo.
g§emoYH$ Amncm {df`, hoVy, g§emoYZmMr ì`mßVr d Imocr `m§Mm {dMma H$ê$Z {dMmamd`mMo àíZ d àíZm§Mm H«$_
{ZpíMV H$aVmo. g§emoYH$mÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdmMr n`m©`r CÎmaohr XoVmo d CÎmaXmË`mg Amnë`m ng§VrMo CÎma {ZdS>Ê`mg
gm§JVmo. H$mhr àíZm§Mr CÎmao g§emoYH$mg ñnîQ> _m{hVr ZgVmV qH$dm Ë`m~m~V CÎmaXmË`mH$Sy>Z _Vo hdr AgVmV.
Á`m àíZm§Mr n`m©`r CÎmao {Xcocr Zgë`mg CÎmaXmË`mH$Sy>Z Ë`mÀ`m eãXm_Ü`o CÎma XoÊ`mMo ñdmV§Í` {Xcoco AgVo.
Aem àH$maÀ`m àíZm§Zm _wŠV {H$dm AZmd¥Îm àíZ åhUVmV. àíZmÀ`m ì`mßVrdê$Z àíZmMo ñdê$n H$go Agmdo
ho g§emoYH$ R>adVmo. Iwë`m àíZm_wio àË`oH$mZo doJdoJir CÎmao {Xë`mZo àíZmÀ`m CÎmamMo dJuH$aU H$aÊ`m_Ü`o
g§emoYH$mMr H$gmoQ>r cmJVo. Ë`mgmR>r Ë`m§Mm OmñV doi IM© hmoVmo. Va ~§{XñV àíZm_wio g§emoYH$mMo dJuH$aUmMo
H$m_ H$_r hmoD$Z ËdarV {ZîH$f© H$mT>Vm `oVmV.
2. Ag§a{MV àíZmdcr …
`m àH$mamV Á`m g_ñ`o{df`r \$maer _m{hVr CncãY Zmhr. {ZpíMV àíZ qH$dm n`m©` XoVm `oV ZmhrV
Aemdoir Ag§a{MV àíZmdcrMm Cn`moJ hmoVmo. CÎmaXmË`mcm AZw^d eãXm§{H$V H$ê$Z Ë`mda {ZîH$f© H$mTy>Z àíZ
V`ma H$amdo cmJVmV. Aem àíZmdcr_Ü`o CÎmaXmË`mda OmñV O~m~Xmar AgVo. Ag§a{MV àíZmdcrV CÎmao
doJdoJir Agy eH$VmV. Ë`m_wio AZoH$ CÎmaXmË`m§Zr {Xcoë`m CÎmamMr VwcZm H$aUo AdKS> AgVo. g_ñ`o~m~V
àmW{_H$ _m{hVr {_i{dÊ`mgmR>r hr àíZmdcr Cn`wŠV R>aVo.
àíZmdcrMo ñdê$n
1. àíZmdcrVrc àíZm§Mr cm§~r, H«$_ d n`m©`r CÎmao `m~m~V H$miOr ¿`mdr.
2. àíZmdcr Mm§Jcr V`ma hmoÊ`mgmR>r H$m¡eë` d AZw^d hdm.
3. Oa àíZmdcrMr CÎmao nmoñQ>_m\©$V {_idm`Mr AgVrc Va g§emoYH$mZo {deof H$miOr KoUo Amdí`H$
Amho.
4. àíZ AMyH$ d H$mQ>oH$moa eãXmV {dMmamdoV.
5. àíZ N>moQ>o, gmono d gwQ>gwQ>rV AgmdoV.
6. 15 Vo 20 {_{ZQ>m§_Ü`o CÎmao Xody eH$Vrc EdT>oM àíZ AgmdoV.
7. àíZmÀ`m CÎmamMo n`m©` AgmdoV. ng§VrÀ`m CÎmamcm ~amo~a Aer IyU H$aÊ`mg gm§Jmdo.
8. àíZ dñVw{ZîR> AgmdoV.
9. àíZ gwg§JV AgmdoV.
10. àíZmdcr_Ü`o ImOJr àíZ {dMmaVmZm eãXm§Mr {ZdS> H$miOrnyd©H$ H$amdr.
9
àíZmdcr V§Ì à^mdr hmoÊ`mgmR>r ¿`md`mMr H$miOr
1. AmdmhZ … àíZmdcr V`ma Ho$ë`mZ§Va CÎmaXmË`mcm Amnë`m g§emoYZm~Ôc WmoS>Š`mV na§Vw nyU© _m{hVr
Úmdr. àíZmdcr CÎmaXË`mH$S>o nmR>dVmZm Vr ^ê$Z naV nmR>dÊ`m~m~V {dZ§Vr H$aUmao AmdmhZ nÌ OmoS>mdo. Ë`mV
nwT>rc JmoîQ>r Agmì`mV.
1. àíZmdcr V`ma Ho$ë`mZ§Va Vr ^ê$Z nmR>dÊ`m~m~V `mo½` eãXm§V {dZ§Vr H$amdr.
2. àíZmdcrdê$Z {_iUmar _m{hVr JmonZr` R>odmd`mMr Agoc Va Vgm ñnîQ> CëcoI Agmdm.
3. àË`oH$ àíZmdcrda AZwH«$_m§H$ Agmdm.
4. AmdmhZ d àíZmdcr Mm§Jë`m àVrÀ`m d `mo½` AmH$mamÀ`m H$mJXmda AmH$f©H$ nÕVrZo N>mnmì`mV.
5. g§emoYZ H$aUmar ì`ŠVr {H$§dm g§ñWm, g§emoYZmMm hoVy d {df`, g§emoYZmV {_iUmar gaH$mar _XV `m§Mm
CëcoI H$amdm.
6. àíZmdcrgmo~V {VH$sQ> cmdcoco nmH$sQ> nmR>dmdo.
7. àíZmdcr H$er ^amdr, {H$Vr doioV d H$moUmH$S>o nmR>dmdr `mMm ñnîQ> CëcoI H$amdm.
2. àíZmdcrMr MmMUr
àíZmdcr V`ma Ho$ë`mZ§Va Vr àm{V{ZYrH$ ñdê$nmV H$mhr CÎmaXmË`mH$S>o nmR>dyZ Vr `mo½` àH$mao Pmcr Amho
H$s Zmhr `mgmR>r MmMUr ¿`mdr. Aem MmMUr_wio àíZmdcr {H$Vr AMyH$ Amho, {H$Vr AMyH$ CÎmao {_iVmV.
àíZmdcr_Ü`o H$moUË`m C{Udm AmhoV ho g_OVo.
3. àíZmdcrcm {_imcocm à{VgmX … Oa 15 Vo 20% cmoH$m§Zr àíZmdcr ^ê$Z nmR>{dë`mZ§Va Mm§Jcm
à{VgmX {_imcm Ago _mZmdo. `mnojmhr Mm§Jcm à{VgmX {_imd`mMm Agoc Va Imcrc ~m~tH$S>o A{YH$ cj
Úmdo.
1. Ho$coco AmdmhZ à^mdr Agmdo.
2. Á`m§À`mH$Sy>Z àíZmdcr ^ê$Z Amë`m ZgVrc Ë`m§Zm ñ_aUnÌo nmR>dyZ `mo½` Vmo H$mcmdYr Úmdm.
3. àíZmdcrgmR>r dmnacocm H$mJX, Ë`mMr N>nmB© AmH$f©H$ Agmdr. OoUoH$ê$Z CÎmaXmË`mcm àíZmdcr
^ê$Z XoD$Z g§emoYZH$m`m©cm hmV^ma cmdÊ`mMr BÀN>m hmoB©c.
àíZmdcrMo JwU
1. àíZmdcr hr g§emoYH$mÀ`m VQ>ñWd¥ÎmrMo {ZXe©H$ AgVo. Ë`m_wio Vr dñVw{ZîR> Agy eH$Vo.
2. àíZmdcr H$moUr ^ê$Z nmR>dcr `mMo Zmd Omhra Z Ho$ë`mZo dñVw{ZîR> _m{hVr {_iVo d JwßVVm amIcr
OmVo.
10
3. àíZmdcrMo CÎma nmR>dÊ`mda g§emoH$mMo àË`j XS>nU ZgVo. Ë`m_wio ì`ŠVr nyU© {dMmam§Vr àíZmdcr
^aVo.
4. A{Ve` H$_r doimV ~è`mM OmUm§Zm àíZmdcr XodyZ _m{hVr Jmoim H$aVm `oVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-1
(A) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. .......... åhUOo g_ñ`oMo emñÌewÕ nÕVrZo Ho$coco {ZarjU hmo`.
(A) àíZmdcr (~) XyaXe©Z
(H$) gd}jU
(S>) ao{S>Amo
2. ........... _Ü`o g§emoYH$ d {ZdoXH$ `m§À`mV {dMma d Ñ{îQ>H$moZm§Mo AmXmZ-àXmZ hmoVo.
(A) _wcmIV (~) àíZmdcr
(H$) d¥ÎmnÌo
(S>) cKw{MÌnQ>
3. _wcmIVrXaå`mZ hmoUmam g§dmX hm ........ hmoV AgVmo.
(A) ghO
(~) hoVynyd©H$
(H$) AZno{jV
(S>) AhoVynyd©H$
4. AmH$[aH$ _wcmIVrV {_iUmar CÎmao ........... AgVmV.
(A)Ÿ AZno{jV (~) _wŠV
(H$) gmMo~§X
(S>) Ano{jV
5. ............... hr g§emoYH$mÀ`m VQ>ñWd¥ÎmrMo {ZXe©H$ AgVo.
(~) n«íZmdcr (~) gd}jU
(H$) _wcmIV
(S>) d¥ÎmnÌo
5. àíZ gwQ>gwQ>rV d CÎmaohr gwQ>gwQ>rV Agë`mZo dJuH$aU H$ê$Z {_imcoë`m _m{hVrMo {dícofU H$aUo gmono
OmVo.
6. ì`ŠVr {H$Vrhr Xya Agcr Var nmoñQ>mZo àíZmdcr nmR>dyZ Ë`m§À`mH$Sy>Z _m{hVr {_i{dVm `oVo.
7. àíZmdcr nmoñQ>mZo nmR>dm`Mr Agë`mZo _wcmIVH$mam§Zm àdmgmgmR>r, {ZdoXH$m§Zm ^oQ>Ê`mgmR>r cmJUmam
doi, l_ d n¡gm `m§Mr ~MV hmoVo.
8. CÎmaXmVm ñdV…À`m Kar, ñdV…À`m gdS>rZo {dMma H$ê$Z àíZm§Mr CÎmao {chrV Agë`mZo doioMo d
_wcmIVH$mamÀ`m CnpñWVrMo XS>nU Ë`mÀ`mda ZgVo.
n«íZmdcrMo Xmof
1. àíZmdcr_Ü`o CÎmaXmË`mÀ`m CÎmamda {dídmg R>odmdm cmJVmo. Ë`mÀ`m CÎmamMr nS>VmiUr H$aÊ`mMr
g§Yr ZgVo.
2. CÎmaXmË`m_Ü`o nyd©J«hXy{fVnUm Agoc Va dñVw{ZîR> _m{hVr {_iUo AeŠ` AgVo.
11
3. àíZmdcr_Yrc àíZmMm AW© g_OmdyZ KoÊ`mMr Hw$dV CÎmaXmË`mMr Agmdr cmJVo.
4. àíZmdcr nmR>dë`mda Ë`mMr CÎmao doioV {_iVrc `mMr ImÌr ZgVo. H$_r à{VgmXm_wio A{YH$
ì`ŠVtH$S>o àíZmdcr nmR>dmì`m cmJVmV.
5. àíZmdcrV N>moQ>o d gwQ>gwQ>rV àíZ ZgVrc Va `mo½` CÎmao {_iV ZmhrV.
2.2.2
nwamVÎd gmYZo Am{U d¥ÎmnÌo
nwamVÎd gmYZo … nwamVÎdr` gmYZm§Zm ^m¡{VH$ gmYZo åhUVmV. dmL²>_`rZ gmYZmnojm nwamVÎdr` gmYZo
A{YH$ {dídgZr` AgVmV. H$maU `m gmYZm§_Ü`o H$moUVmhr ~Xc nwÝhm H$aVm `oV Zmhr. `m gmYZm§À`m AmYmao
àmMrZ ^maVmMm Aä`mg H$aVm `oVmo.
1. Eo{Vhm{gH$ / CËIZZ Adeof …
^maVr` nwamVÎd ImË`mMo _hm{ZarjH$ åhUyZ H${Z§Jh°_ `m§Mr 1862 gmcr Zo_UyH$ Pmcr. Ë`m§À`m
_mJ©Xe©ZmImcr gmaZmW, Vj{ecm, ~moYJ`m d ^mahÿV B. {R>H$mUr CËIZZ Ho$co. CËIZZm_Ü`o X¡Z{§ XZ OrdZmg§X^m©V
CXm. YmÝ`, Ac§H$ma, ^m§S>r, H$mnS>, IoiUr, Q>moncr, _mVrMr Imnao, eoVrMr AdOmao, XJS>r d hmS>m§Mr hË`mao
B. Adeof àmßV Pmco AmhoV. hmS>mÀ§ `m gm§JmS>çmdê$Z àmUr d _mZdd§emMr _m{hVr {_iVo. Aí_`wJrZ _mZdmnmgyZ
Vo gmVdmhZ, JwßV H$mimn`ªVMr gd© àH$maMr _m{hVr CËIZZmVyZ àmßV Pmcr.
2. AmcoI …
gmYmaUV… B.g. nyd© 5 ì`m eVH$mnmgyZ ^maVmV AmcoI coIZ gwê$ Pmco. S>m|Ja, IS>H$, q^Vr `m_Yrc
XJS>mda Oo H$moard H$m_ Ho$coco Ago Ë`mcm {ecmcoI åhUVmV. Amnë`m KamÊ`mMo namH«$_, d§emdir, ZrVrna
CnXoe, Y_©VÎdo, amOñVwVr, amOmkm, XoU½`m B. gd©gm_mÝ`m§Zm XrK©H$mi g_OmdoV `m CÔoemZo ho AmcoI H$moaco
OmV. AmcoIm_Ü`o {ecmcoI, YmVycoI, ñV§^mcoI, JwhmcoI, _yVucoI, Vm_«nQ> d ^yO©nÌo B. Mm g_mdoe hmoVmo.
(A) {ecmcoI … nd©Vr` àXoemV _moR>çm IS>H$mda, JwhoÀ`m àM§S> q^Vr H$R>rU nU JwiJwirV Aem
IS>H$mda {c{hcoco AmcoI åhUOo {ecmcoI "{à`X{g' `m ZmdmZo H$moacoco gd© AmcoI ho g_«mQ> AemoH$mMo
AmhoV. OwZmJT> {ecmcoImVyZ éÐXm_Z d ñH§$XJwßVmMr, A`moÜ`mÀ`m {ecmcoImVyZ nwîn{_Ì ew§JmMr _m{hVr
{_iVo.
(~) ñV§^mcoI … EImÚm {R>H$mUr _moR>o C§M XJS>r ñV§^ C^m H$ê$Z cmoH$m§Zm ghO dmMVm `mdoV AemàH$mao
_OHy$a H$moacm OmB©. Ë`mg ñV§^mcoI åhUV. g_«mQ> AemoH$mZoM ñV§^mcoIZmMr gwédmV Ho$cr. gmaZmW `oWrc
ñV§^mcoImV ~m¡Õ Y_m©Vrc _V^oX Xya ìhmdoV `mgmR>r H$m¡VwH$mñnX H$m`© Ho$ë`mMr _m{hVr {_iVo. Acmhm~mXoVrc
g_wÐJwßVmMm ñV§^mcoI, _§XgmoaOdirc `emodY_m©Mm, Eohmoi `oWrc nwcHo$erMm, {^carVrc ñH§$XJwßVmMm
ñV§^mcoI, B{Vhmg coIH$mgmR>r AË`§V Cn`wŠV gmYZo AmhoV. Zonmi_Yrc épåZZXoB©, {ZJcrdm ñV§^mcoImVyZ
12
AemoH$mMo ~m¡Õ Y_© ào_ d Y_©`mÌm `m g§X^m©V _m{hVr {_iVmo. H$dr harfoZ `mZo Acmhm~mX `oWrc AemoH$mÀ`m
ñV§^mda g_wÐJwßVmMm ñV§^mcoI H$moacm Amho.
(H$) JwhmcoI … àmMrZ H$mimV AZoH$ emgH$m§Zr JwhmcoI H$moacoco AmhoV. Ë`m_YyZ amOH$s`, gm_m{OH$,
Ym{_©H$ n[apñWVrMr _m{hVr {_iVo. ~am~a JwhmcoImVyZ AemoH$mÀ`m Ym{_©H$ g{hîUyVoMr, ZmJmOw©Z JwhmcoImVyZ
O¡Z Y_m©~Ôc XeaWmÀ`m ào_mMr, Zm{eH$ JwhmcoImVyZ gmVdmhZmÀ`m CËnÎmrMr d _yiñWmZmMr, CX`{JarÀ`m
JwhmcoImVyZ M§X«JwßVmÀ`m JwOamV {dO`mMr ZmUoKmQ>mÀ`m coImVyZ ZmJrZH$mMr _m{hVr {_iVo.
(S>) _§{Xa AmcoI … ^maVm_Ü`o _§{Xa d ~m¡Õ ñVyn {Z_m©U H$aÊ`mMr na§nam gwê$ Pmcr Voìhm Ym{_©H$ VÎdo
gwa{jV R>odÊ`mgmR>r d àMmamgmR>r _§{XamÀ`m XadmOmda, q^Vrda d N>Vmda AZoH$ coI H$moaco.
(B) Vm_«nQ> … nmfmUmEodOr Vm§ã`mÀ`m OmS> nÍ`mda H$moê$Z R>do cocm _OHy$a åhUOo Vm_«nQ> hmo`. gmYmaUV…
2 Vo 5 Mm¡ag\w$Q>m§Mo ho Vm_«nQ> EImÚm kmZr, namH«$_ ì`ŠVrcm, Ym{_©H$ g§ñWm§Zm Oo XmZ {Xco (O_rZ, Jmd)
`mgmR>r XmZnÌ åhUyZ Vm_«nQ> XoÊ`mMr nÕV ê$T> Pmcr. EImXo amOKamUo, amÁ`{dñVma, d§emdi, amOm§Mo namH«$_,
Ë`m§Mo H$m`©, H$maH$sXuVrc _hÎdmÀ`m KQ>Zm, H$anÕVr, n«emgZ ì`dñWm, Ý`m`XmZnÕVr B. ~m~VMr _m{hVr
`mVyZ {_iVo. A_moKdf©, Hw$_maJwßV d hf©dY©Z H$mimVrc Vm_«nQ> _hÎdmMo AmhoV.
3. ñ_maHo$
ñ_maHo$ åhUOo ^yVH$mimVrc ~m§YH$m_mMo Adeof hmo`. ñ_maH$m§Zm gm§ñH¥${VH$ÑîQ>çm A{Ve` _hÎd Amho.
àmMrZ ^maVm_Ü`o coUr, {H$ëco, JT>çm, _§{Xa, ñVyn, Jw\$m, VmoaU, _yVu, ñV§^, Kao, amOdmS>o, àemgH$s` B_maVr
B. ñdê$nmV ñ_maHo$ AmhoV. Ë`mÀ`m AmYmao VËH$mcrZ ~m§YH$m_mÀ`m nÕVr d V§Ì, cmoH$OrdZ, Y_©g§H$ënZm,
`wÕV§Ì, eñÌo AdOmao B.Mr _m{hVr {_iVo.
^maVmVrc ñ_maH$m§Mm {dMma H$aVmZm nmQ>crnwÌmVrc _m¡`m©Mr amOYmZr, gmaZmW `oWrc ñVyn d AÝ` Adeof,
O_mcJT>rMr `oWZy Jm§Ymae¡cr, Vj{ecm_YyZ {dÚmnrR>mMr, n§T>anya _hmËWmZ, ~§Jma `oWZy ~m¡Õ ñVynmMr AmnUmcm
_m{hVr {_iVo. Pmer, XodJS>, H$mZnya, {_VaJmd `oWyZ JwßVH$mcrZ _§{XamMr _m{hVr {_iVo.
4. ZmUr … Am{W©H$ ì`dhmamV {d{Z_` _mÜ`_ åhUyZ dmnaco OmUmao ZmUo ho B{VhmgmMo EH$ _hÎdnyU©
ñWmZ Amho. B.g. nyd© 206 Vo B.g. 300 n`ªVMm ^maVmMm B{Vhmg àm_w»`mZo ZmÊ`mÀ`m AmYmao {c{hcm Amho.
CËIZZmVyZ gmoZo, Mm§Xr, Vm§~o B. YmVyMr ZmUr gmnS>cr AmhoV. ^maVmVrc A{VàmMrZ ZmUr àm_w»`mZo Mm§XrMr
AmhoV. ZmÊ`mV dmnacoë`m YmVydê$Z Ë`m amÁ`mMr Am{W©H$ n[apñWVr cjmV `oVo d VËH$mcrZ g_mOmVrc gm§ñH¥${VH$
àJVrMr _m{hVr {_iVo. amOm§Mr Zmdo, amÁ`{dñVma, H$mcI§S> BVa amOgÎmmda {_idcoco {dO` Á`m ZmÊ`mda
H$moacoco AgVmV Ë`mdê$Z amOH$s` _m{hVr {_iVo. ZmÊ`mda Or ^mfm H$moacocr Agoc Ë`mdê$Z Ë`m H$mimVrc
gm§ñH¥${VH$ àJVr cjmV `oVo. ZmÊ`mdarc {MÌH$cm, à{V_m `m§À`mdê$Z Ë`m§À`m H$cmË_H$ A{^ê$MrMr, Ë`mVrc
àJVrMr, Ym{_©H$ d gm_m{OH$ OrdZmMr H$ënZm `oV.o VËH$mcrZ YmVyemñÌmVrc àJVr ZjrH$m_ ZmÊ`mMr gw~H$Vm
`mdê$Z Ë`m H$mimVrc gm§ñH¥${VH$ d d¡km{ZH$ àJVrMrhr _m{hVr hr ZmUr XoVmV.
13
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-2
(A) Imcrc CnàíZm§V {dYmZ Am{U n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$a.
1. ^maVr` nwamVÎd ImË`mMo _hm{ZarjH$ åhUyZ ........... `m§Mr 1862 gmcr Zo_UyH$ Pmcr.
(A) H$qZJh°_
(~) cwB© Jm°gMm°H$
(H$) àmoA°cZ Zopìhg
(S>) J°«h°_ ŠcmH©$
2. ............. gmYZm§Zm ^m¡{VH$ gmYZo åhUVmV.
(A) nwamVÎdr`
(~) dmL>²_`rZ
(H$) Xwæ`_
(S>) A^m¡{VH$
3. Vm§ã`mÀ`m OmS> nÍ`mda H$moê$Z R>odcocm _OHy$a åhUOo ......... hmo`.
(A) {ecmcoI
(~) Vm_«nQ>
(H$) ñV§^mcoI (S>) JwhmcoI
4. OZ_V V`ma H$aÊ`mMo H$m_ ........... H$aVmV.
(A) d¥ÎmnÌo
(~) cKw{MÌnQ>
(H$Ÿ) B§Q>aZoQ>
(S>) _wcmIV
5. nd©Vr` àXoemV _moR>çm IS>H$mda {c{hcoë`m AmcoIZm ........... åhUVmV.
(~) AmcoI
(~) JwhmcoI
(H$) {ecmcoI (S>) ñV§^mcoI
d¥ÎmnÌo
d¥ÎmnÌo åhUOo AmnU Á`mcm hëcr dV©_mZnÌ åhUVmo Aem ñdê$nmMr ZgyZ EH$m _mUgmZo Xwgè`m _mUgmcm
nmR>dcocr ~mV_rnÌo Ago Ë`mMo ñdê$n Ago. hr ~mV_rnÌo EH$m {dídgZr` _mUgmZo Xwgè`m A{YH$mar _mUgmcm
nmR>dcocr AgVmV. Aem nÌm_Ü`o VËH$mcrZ AZoH$ JmoîQ>tda àH$me nS>V AgVmo. N>mnImZm dmnaÊ`mg gwédmV
Pmë`mZ§Va AZoH$ KQ>Zm N>mnrc ñdê$nmV {_iy cmJë`m. AmYw{ZH$ H$mimV d¥ÎmnÌo hr ZdrZ g§H$ënZm d kmZmMo
^m§S>ma Am{U cmoH$OmJ¥VrMo gmYZ åhUyZ CX`mcm Amco. ^maVm_Ü`o {~«Q>re Amë`mZ§Va d¥ÎmnÌmMr gwédmV Pmcr.
VoìhmnmgyZ ^maVmMm B{Vhmg {c{hÊ`mgmR>r d¥ÎmnÌmMo gmhmæ` ¿`mdo cmJVo. OZ_V V`ma H$aÊ`mMo H$m_ d¥ÎmnÌo
H$aVmV. g_mOm_Ü`o gm_m{OH$, amOH$s`, gm§ñH¥${VH$ àíZmg§~§Yr OmJ¥Vr H$aUo d g_mOmcm `mo½` _mJ©Xe©Z
H$aÊ`mMo H$m_ d¥ÎmnÌo H$aVmV. cmoH$_mÝ` {Q>iH$m§Zr Ë`m§À`m "Ho$gar' d¥ÎmnÌmZoM ^maVr` ñdmV§Í`Midircm
`mo½` {Xem XoÊ`mMo H$m_ Ho$co. Ho$garVrc {cImU gË`mda d àm_m{UH$nUmda Adc§~yZ Agë`mZo AmOhr Ho$gar
d¥ÎmnÌmMo OwZo A§H$ B{Vhmg g§emoYZmgmR>r g§X^© gmYZo åhUyZ Cn`moJr nS>VmV. Ho$garVrc {cImUm_wiM
o ìh°cÝo Q>mB©Z
{MamcoZo Ë`m§Zm ^maVr` Ag§VmofmMo OZH$ hr nXdr {Xcr. Jmonmi JUoe AmJaH$a `m§À`m "gwYmaH$' `m d¥ÎmnÌmVyZ
gm_m{OH$ àíZmZm dmMm \$moS>cr. d¥ÎmnÌmMr {dídmgmh©Vm Vr {H$Vr àm_m{UH$nUo ~mVå`m XoVmV `mda Adc§~yZ
AgVo. d¥ÎmnÌo hr g_mO_mZg KS>dUmar _hÎdmMr gmYZo AmhoV. g_mOmcm _mJ©Xe©Z H$aUo hmM d¥ÎmnÌ ì`dgm`mMm
_w»` ~mUm Agcm nm{hOo.
14
2.2.3 B§Q>aZoQ>
_m{hVr V§ÌkmZmMo eVH$ åhUyZ EH${dgmì`m eVH$mcm AmoiIco OmVo. B§Q>aZoQ> åhUOo _m{hVrMo _m`mOmc
_mZco OmVo. B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ g§nyU© OJ EH$Ì OmoS>co Joco Amho. B§Q>aZoQ>Ûmam H$moUVrhr _m{hVr VmËH$mi {_iy
eH$Vo. B§Q>aZoQ>dê$Z {_imcocr _m{hVr {ZpíMVnUo Xwæ`_ AgVo. H$maU Vr _m{hVr AZoH$m§Zr Amnmnë`m ~w{Õ_Îmoà_mUo
CncãY H$ê$Z {Xcocr AgVo. åhUyZ Vr nS>VmiyZ nhmdr cmJVo. B§Q>aZoQ> `m AmYw{ZH$ gmYZmÀ`m gmhmæ`mZo
{d{dY {df`m§Mr _m{hVr ghOnUo CncãY hmoV.o hr _m{hVr àmW{_H$ gmYZm§n`ªV nmohmoMÊ`mgmR>r Cn`wŠV d nwae
o r
AgVo.
ao{S>Amo
ao{SA>mo ho _hÎdmMo àgma_mÜ`_ Amho. ao{S>Amodarc ~mVå`m, d¥Îm{deof, KQ>Zm§Mo g_mcmoMZ hr gd©
g_mOà~moYZmMr gmYZo AmhoV. `m g§X^m©V ~r.~r.gr. ao{S>Amo ho EH$ AË`§V _hÎdmMo {dídgZr` gmYZ Amho.
g_H$mcrZ KQ>Zmg§~§Yr B{VhmgcoIZ H$aV AgVmZm AmYw{ZH$ g§X^©gmYZ åhUyZ ao{S>Amocm {deof _hÎd Amho.
ao{S>Amo ho \$ŠV lmì` _mÜ`_ Amho.
Q>o{cpìhOZ
AmYw{ZH$ H$mimV Q>o{cpìhOZZo H«$m§Vr KS>dcr Amho. AmYw{ZH$ H$mimV Q>o{cpìhOZ ho EH$ à^mdr àgma
_mÜ`_ Amho. EImXr KQ>Zm KS>V AgVmZm Ë`mMr _m{hVr AmnUmg Kar ~gyZ àË`j S>moù`m§Zr nhm`cm {_iVo.
`mcm ÑH$-lmì` gmYZhr åhUVmV. Q>o{cpìhOZÀ`m _mÜ`_mVyZ Ym{_©H$ ñWio, Eo{Vhm{gH$ B_maVr d Adeof
`m§À`mda cKwnQ> ~ZdyZ X>mIdcm OmVmo. ~mV_r H$ënZm MmdcmÀ`m CnJ«hmMr Agmo qH$dm BamH$ `wÕmMr Agmo
qH$dm A\$Jm{UñVmZmVrc amOH$s` n[apñWVrMo dU©Z OgoÀ`m Vgo Ka~gë`m AmnUmg {Xgy eH$Vo. Aem àH$mao
Amnë`m ì`dgm`mda {ZîR>m Agcocr hr àgma _mÜ`_o AmO B{Vhmg {c{hÊ`mgmR>r AmYw{ZH$ g§X^© gmYZo åhUyZ
Cn`moJr nS>VmV.
cKw{MÌnQ>
EImÚm KQ>Zo~Ôc d hH$sH$Vrg§~§Yr _m{hVr Xe©{dUmè`m {MÌnQ>mV cKw{MÌnQ> åhUVmV. cKw{MÌnQ>
EImÚm KQ>Zoda AmYmarV AgVmo. EImÚm Eo{Vhm{gH$ ì`pŠV_Îdmdahr cKw{MÌnQ> V`ma Ho$cm OmVmo.
cKw{MÌnQ>m_Ü`o H$WZ coIZ d {MÌU Agë`mZo AmnU KQ>ZoÀ`m AJXr Odi OmD$ eH$Vmo. cKw{MÌnQ>mV
\$moQ>mo, McV{MÌU, àË`j gmjrXmam§À`m _wcmIVr, àË`j ñWi{MÌU `m§Mm dmna Ho$cm OmVmo. AmnUmg
cKw{MÌnQ>mVyZ Cn`wŠV _m{hVr {_iVo. KQ>Zm KSy>Z Joë`mZ§Va ~è`mM H$mimZ§Va qH$dm cJoMM _m{hVrnQ> ~Zdcm
OmVmo. Ë`m_wio B{VhmgH$mamcm `m gmYZm§Mm Mm§JcmM \$m`Xm hmoVmo.
15
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
(A) Imcrc CnàíZmV {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. ........... _mÜ`_mVyZ g§nyU© OJ EH$Ì OmoS>co Joco Amho.
(A) ao{S>Amo
(~) B§Q>aZoQ>
(H$) d¥ÎmnÌo
(S>) cKw{MÌnQ>
2. .............. ho \$ŠV lmì` _mÜ`_ Amho.
(A) d¥ÎmnÌo
(~) cKw{MÌnQ>
(H$) ao{S>Amo
(S>) Q>o{cpìhOZ
3. ........... hm EImÚm KQ>Zoda AmYm[aV AgVmo.
(A) cKw{MÌnQ>
(~) AmcoI
(H$) Q>o{cpìhOZ
(S>) ao{S>Amo
4. ........... ho à^mdr ÑH$lmì` àgma_mÜ`_ Amho.
(A) d¥ÎmnÌ
(~) Q>o{cpìhOZ (H$) ao{S>Amo
(S>) `mn¡H$s Zmhr.
5. KS>Umar KQ>Zm AmnU Ka~gë`m .............. da nmhÿ eH$Vmo.
(A) Q>o{cpìhOZ
(~) ao{S>Amo
(H$) d¥ÎmnÌ
(S>) {MÌnQ>.
2.3 gmam§e
gd}jU nÕVrMm Cn`moJ B{VhmgmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r Ho$cm OmVmo. àmMrZ ^maVmVrc {eën, ñWmnË`,
{ecmcoImg§~§YrMm g§emoYZ àH$ën Agoc Va hrM nÕV dmnamdr cmJVo. B{VhmgmMo AmYw{ZH$ gmYZ åhUyZ
_wcmIVrcm A{Ve` _hÎdmMo ñWmZ Amho. _wcmIVr_Ü`o Or _m{hVr gm§{JVcocr AgVo Ë`mÀ`m AmYmao H$moUVr
H$mJXnÌo B{Vhmg g§emoYZmgmR>r Cn`wŠV AmhoV `mMr _m{hVr {_iVo. B{Vhmgg§emoYZmgmR>rMr àíZmdcr AË`§V
_hÎdmMr Amho. àíZmdcrÀ`m _mÜ`_mVyZ ZdZdrZ _m{hVr {_iVo
nwamVÎdr` gmYZo A{YH$ {dídgZr` AgVmV. `m gmYZm§À`m AmYmao àmMrZ ^maVmMm Aä`mg H$aVm `oVmo.
`m_Ü`o CËIZZ Adeof, AmcoI, ñ_maHo$, ZmUr B.Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. d¥ÎmnÌo hr g_mO_mZg KS>dUmar
_hÎdmMr gmYZo AmhoV. Ë`mVyZ g_mOmcm _mJ©Xe©Z hmoVo.
B§Q>aZoQ>À`m _mÜ`_mVyZ g§nyU© OJ EH$Ì OmoS>co Joco Amho. B§Q>aZoQ>Ûmam H$moUVrhr _m{hVr VmËH$mi {_iy
eH$Vo. g_H$mcrZ KQ>Zmg§~§Yr B{VhmgcoIZ H$aVmZm AmYw{ZH$ g§X^©gmYZ åhUyZ ao{S>Amocm {deof _hÎd Amho.
VgoM AmYw{ZH$ H$mimV Q>o{cpìhOZ ho EH$ à^mdr àgma _mÜ`_ Amho. VgoM cKw{MÌnQ>, H$WZcoIZ d {MÌU
Agë`mZo AmnU KQ>ZoÀ`m AJXr Odi OmD$ eH$Vmo. Ë`m_wio B{VhmgH$mamcm g§emoYZmgmR>r darc gd© gmYZm§Mm
Mm§JcmM Cn`moJ hmoVmo.
16
2.4
nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
gd}jU - g_ñ`oMo emñÌewÕ nÕVrZo Ho$coco narjU
_wcmIV - Vm|S>r nÕVrZo _m{hVr Jmoim H$aÊ`mMm _mJ©
àíZmdcr - g_ñ`m gmoS>dÊ`mgmR>r qH$dm _m{hVr {_idÊ`mgmR>r dñVw{ZîR> àíZm§Mr Ho$cocr àíZn{ÌH$m
_m¡{IH$ - Vm|S>r
~§{XñV àíZ - R>amdrH$ gmÀ`mVrc àíZ
CÎmaXmVm / {ZdoXH$ - CÎma XoUmam
nwamVÎd - àmMrZ dñVy§Mm Aä`mg
nwam{^coI - àmMrZ H$mir {c{hcoco H$moard coI
{ecmcoI - XJS>mda H$moacoco coI
d¥ÎmnÌ - ~mV_rnÌ / dV©_mZnÌ
Q>o{cpìhOZ - XyaXe©Z
cKw{MÌnQ> - hH$sH$V qH$dm _m{hVr gm§JUmam {MÌnQ>
2.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
1. (H$) - gd}jU
2. (A) - _wcmIV
4. (H$) - gmMo~§X
5. (A) - àíZmdcr
3. (H$) - hoVynyd©H$
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
1. (A) - H$qZJh°_
2. (A) - nwamVÎdr`
4. (~) - Q>o{cpìhOZ
5. (A) Q>o{cpìhOZ
3. (A) - cKw{MÌnQ>
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) Imcrc àíZm§Mr CÎmao {chm. (XrKm}Îmar àíZ)
1. B{VhmgmÀ`m g§X^©gmYZm§Mo _hÎd gm§Jm.
2. gd}jUmMr _m{hVr XoD$Z Ë`mÀ`m B{VhmgcoIZmgmR>rÀ`m Cn`moJmMr MMm© H$am.
17
3. _wcmIVrMo ñdê$n gm§JyZ Ë`mMo \$m`Xo d Xmof gm§Jm.
4. B{VhmgcoIZmÀ`m ÑîQ>rZo àíZmdcrMo _hÎd ñnîQ> H$am.
5. B{VhmgcoIZmÀ`m ÑîQ>rZo nwamVÎd gmYZm§Mr Cn`wŠVVm {deX H$am.
(~) Q>rnm {chm. (cKyÎmar àíZ)
1. gd}jUmgmR>r ¿`md`mMr XjVm
6. d¥ÎmnÌ
2. _wcmIV
7. B§Q>aZoQ>
3. àíZmdcr
8. ao{S>Amo
4. AmcoI
9. XyaXe©Z
5. ZmUr
10. cKw{MÌnQ>
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1. gaXogmB© ~r. EZ.
B{VhmgcoIZ n[aM`
2. S>m°. H$moR>oH$a em§Vm
"B{Vhmg V§Ì Am{U VÎdkmZ'
3. gaXogmB© ~r. EZ.
B{VhmgcoIZ nÕVr
4. Jm`H$dmS> Ama. S>r.,
gaXogmB© ~r. EZ., hZ_mZo ìhr. EZ.
B{VhmgcoIZ nÕV d Eo{Vhm{gH$ ñ_maHo$,
1998
5. JJ} ~m. gr.
gmYZ{M{H$Ëgm
6. S>m°. Xod à^mH$a
B{VhmgemñÌ g§emoYZ AÜ`mnZ d coIZ na§nam
7. S>m°. _moa~§MrH$a am. lr.
B{VhmgcoIZ emñÌ d B{VhmgH$ma
8. S>m°. EZ. E_. Vm§~moir
S>m°. ìhr. nr. ndma, Sm°. ~r. S>r. qeXo
B{Vhmg
9. Jm`H$dmS>, nmQ>rc, ^mogco, ZmB©H$Zdao
àmMrZ d _Ü``wJrZ ^maVmMm B{Vhmg.
MMM
18
KQ>H$ - 3
B{Vhmg coIZ à{H«$`m
(Public Administration)
3.0 C{ÔîQ>o
3.1 àñVmdZm
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 B{Vhmg g§emoYZ åhUOo H$m` ?
3.2.2 g§emoYH$mMo JwU
3.2.3 {df`mMr {ZdS>
3.2.4 àH$aU aMZm
3.2.5 H$mJXnÌmMo narjU, ~{haªJ narjU d A§VaªJ narjU
3.2.6 gmXarH$aU
3.3 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.4 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.5 g§X^© J«§W
3.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mda {dÚmÏ`mªZm Imcrc JmoîQtMo AmH$cZ hmoB©c.
B
g§emoYZ åhUOo H$m` Vo g_Ooc
B
g§emoYH$mÀ`m A§Jr H$moUVo JwU AgmdoV `m{df`r OmUrd hmoB©c
B
g§emoYZmgmR>r {df`mMr {ZdS> H$er H$amdo ho g_Ooc
B
g§emoYZ H$aV AgVmZm H$mJXnÌm§Mo narjU H$em nÕVrZo Ho$co OmVo `mMo AmH$cZ hmoB©c.
1
1.2 àñVmdZm
_mJrc àH$aUm>_Ü`o B{Vhmg g§emoYZmMr gmYZo H$moUVr ho g_OmdyZ KoVcr. `m àH$aUm_Ü`o B{VhmgcoIZmMr
à{H«$`m H$er AgVo Vo g_OmdyZ KoUma AmhmoV. àmo. ã`war `m§Zr gd©àW_ History is Science no less no
more Ago g§~moYZy B{Vhmgmcm emñÌmMm XOm© àmßV H$ê$Z XoÊ`mMm à`ËZ Ho$cm. Ë`mZ§Va Iè`m AWm©Zo B{Vhmgm_Ü`o
g§emoYZ H$aVmZm BVa emñÌmà_mUo (Pure Sciences) à_mUo nm`ar ~Õ[aË`m g§emoYZnÕVrMr Anojm R>odcr
Jocr. _mÌ B{Vhmg hm _mZdmer g§~§{YV Agë`mZo Vmo H$mimZwê$n d n[apñWVrZwê$n ~XcV AgVmo. CXm. àmMrZ
H$mim_Ü`o am_-cú_U ho Ogo g»Io ^mD$ Á`màH$mao dmJV hmoVo Ë`mMàH$mao AmYw{ZH$ H$mimVrc g»Io ^mD$
dmJVrcM ho gm§JVm `oV Zmhr. B{VhmgcoIZ à{H«$`o_Ü`o B{Vhmgmcm emñÌmMo ñdê$n XoÊ`mMm à`ËZ H$aÊ`mV
Amcm Amho. emñÌm_Ü`o Oo {ZH$f cmdco OmVmV Ë`mnÕVrMo {ZH$f B{Vhmg g§emoYZm_Ü`o cmdUo Amdí`H$
AmhoV. Á`m_wio B{VhmgmV dñVw{ZîR>Vm `oD$ eHo$c. na§Vw emñÌmgmaIr 100 Q>ŠHo$ dñVw{ZîR>Vm B{VhmgmV `oD$
eH$V Zmhr. Varhr g§emoYH$mZo dñVw{ZîR> B{Vhmg {c{hÊ`mMm OmñVrV OmñV à`ËZ H$amdm EHy$UM B{Vhmg
{c{hV AgVmZm JVH$mi OmUyZ KoUo Amdí`H$ AgVo. VgoM dV©_mZH$mimÀ`m AmYmamda ^{dî`H$mimg§~§Yr
H$mhr gm§JÊ`mMr j_Vm Ë`m B{VhmgcoIZm_Ü`o AgVo. Ë`m_wio B{VhmgcoIZ à{H«$`o_Ü`o emñÌewÕnUm AmUyZ
KQ>Zm_Ü`o gwg§JVr cmdÊ`mMm à`ËZ Ho$cm OmVmo.
1.2 {df` {ddoMZ
`m àH$aUmV Amnë`mcm B{VhmgcoIZ à{H«$`m H$er Ho$cr OmVo ho g_OmdyZ ¿`md`mMo Amho. hr à{H«$`m
H$aÊ`mgmR>r g§emoYZ åhUOo H$m`, g§emoYH$mH$S>o H$moUVo JwU AgmdoV, {df`mMr {ZdS> H$aV AgVmZm H$moUVr
H$miOr KoVcr Amho, {ZdS>coë`m {df`mMr àH$aU aMZm H$em nÕVrZo Ho$cr Amho, Ë`mM~amo~a {_imcoë`m
H$mJXnÌmMo narjU H$go Ho$co Amho d `m gd© ~m~r Ho$ë`mZ§Va gmXarH$aU H$go Ho$co. `m gd© ~m~r nmhUo JaOoMo
Amho. Á`m_wio `mVyZ Zì`m g§emoYH$m_Ü`o g§emoYZmMr ÑîQ>r {Z_m©U hmoB©c.
1.2.1 B{Vhmg g§emoYZ åhUOo H$m` ?
àW_V… AmnUmg B{Vhmg g§emoYZ åhUOo H$m` ho g_OyZ ¿`mdo cmJoc. B§J«Or_Ü`o Ë`mcm 'Research'
Ago åhUVmV. `mMm _amR>rV AW© "emoYUo' qH$dm "nwÝhm emoY KoUo' Agm AW© hmoVmo. åhUOoM B{Vhmgm_Ü`o
H$mJXnÌm§À`m AmYmao, àM{cV kmZm_Ü`o ^a KmcyZ EImÚm àíZmda Zdm àH$me nmS>Uo, VgoM _yc^yV g§emoYZmV
H$mhr Var ^a KmcUo åhUOo g§emoYZ hmo`. KQ>Zm Ë`mM AgVmV na§Vw Zì`mZo àH$me Q>mH$Ê`mMm à`ËZ g§emoYZmÀ`m
_mÜ`_mVyZ Ho$cm OmVmo. g§emoYZ hr gVV MmcUmar à{H«$`m Amho. _mZdr OrdZmÀ`m {d{^ÝZ KQ>H$m§Mm, JVH$mimV
KS>coë`m àg§JmMm, n[adV©ZmMm Aä`mg g§emoYZmÛmao Ho$cm OmVmo. `m g§emoYZmVyZ AmnUmg VËH$mcrZ _mZdr
OrdZmMr g§ñH¥$VrMr, OrdZ nÕVrMr _m{hVr {_iVo d Ë`mAmYmao B{VhmgcoIZ H$aVm `oVo.
1.2.2 g§emoYH$mMo JwU
B{Vhmg g§emoYZ H$aV AgVmZm g§emoYH$mÀ`m A§Jr H$mhr JwU AgUo Amdí`H$ AgVo. Vo nwT>rcà_mUo 2
1. Zdo kmZ {_i{dÊ`mMr Vrd« BÀN>m d {Okmgm Amdí`H$ … Zì`m kmZàmßVrMr cmcgm hr g§emoYH$mMr
àoaUm eŠVr AgVo. g§emoYH$mZo CncãY _m{hVrda g_mYmZr Z amhVm A{YH$m{YH$ Zdr _m{hVr {_i{dÊ`mMm
à`ËZ H$aUo, g§emoYH$mÀ`m _Zm_Ü`o Vrd« BÀN>m d {Okmgm Agoc Va CncãY gmYZmdaVr hr ZdrZ kmZ g§nmXZ
H$ê$ eH$Vmo.
2. emar[aH$ d ~m¡{ÕH$ n[al_ H$aÊ`mMr g§emoYH$mMr V`mar Agmdr … B{VhmgcoIZ hr XrK©H$mcrZ
MmcUmar à{H«$`m Amho. Ë`m_wio n[al_ H$aÊ`mMr gd` g§emoYH$mÀ`m A§Jr AgUo Amdí`H$ Amho. g§emoYZ ho
~m¡{ÕH$ H$m`© Agë`mZo g§emoYH$mV VrúU, Hw$emJ« ~wÕr Am{U {M{H$ËgH$, {dícofUmË_H$ d¥Îmr AgUo Amdí`H$
AgVo. VgoM {df` gd}jUmË_H$ Agë`mg {\$ê$Z _m{hVr Jmoim H$amdr cmJVo. Ë`mgmR>r g§emoYH$mOdi emar[aH$
l_hr {VVHo$M JaOoMo AgVo.
3. gË`{ZîR>m … hm g§emoYH$mMm A{Ve` _hÎdmMm JwU _mZcm OmVmo. _Zm_Ü`o H$moUË`mhr àH$maMm
nyd©J«hXy{fVnUm Z ~miJVm {_imcoë`m gmYZmAmYmao gË` d dñVw{ZîR> B{Vhmg _m§S>Ê`mMr d¥Îmr Ë`mÀ`m A§Jr
AgUo Amdí`H$ AgVo. VgoM ~m¡{ÕH$ àm_m{UH$nUm g§emoYH$mÀ`m A§Jr AgUo Amdí`H$ AgVo.
4. ^mfoMr `mo½` OmU AgUo Amdí`H$ … Amnco {dMma gai, gmoß`m d AJXr _moOŠ`m eãXmV _m§S>Vm
Amco nm{hOoV. ZoQ>Ho$nUmZo d Am¡{MË`nyU© arVrZo _m§S>Ê`mMo H$g~ Agë`mg Ë`mÀ`m {cImUmcm dOZ àmßV hmoVo.
VgoM B{VhmgmMr gmYZo {d{dY ^mfoV Agë`mZo g§emoYH$mg Ë`m-Ë`m ^mfoM,o VËH$mcrZ eãXmMo `mo½` kmZ AgUo
Amdí`H$ Amho.
`m {edm` Ë`mÀ`m_Ü`o ZrVr_Îmm, àm_m{UH$nUm, Ë`mM~amo~a Ë`mÀ`m {R>H$mUr Z_«nUm, em§VnUm,
Yra J§^ranUm, g§`_, gX²gX²{ddoH$~wÕr, ì`dhmakmZ d Mm¡H$gnUm B. {d{dY JwU nm{hOoV. g§emoYH$mZo H$moUË`mhr
àH$mao ^md{ZH$ àíZm§Zm _hÎd XoD$ Z`o.
darc gd© JwUm§Zr Ooìhm g§emoYH$ `wŠV Agoc Voìhm Ë`mMo g§emoYZ ho g_mOmÀ`m d {df`mÀ`m Cn`moJr R>ê$
eHo$c.
1.2.3 {df`mMr {ZdS>
{df`mMr `mo½` {ZdS> hr g§emoYZmÀ`m `eñdrVoMr Xwgar _hÎdmMr nm`ar AgVo. Ho$di EImXm {df`
AmdS>cm åhUyZ Ë`mMr {ZdS> H$aUo g§emoYH$mcm nwT>o A{ddoH$snUmMo R>aÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. {df`mMr {ZdS>
`mo½`arË`m H$aÊ`mgmR>r H$mhr _wc^yV JmoîQ>r Ü`mZmV KoUo JaOoMo AgVo. {df`mMr {ZdS> H$aVmZm g§emoYH$mÀ`m
_Zm_Ü`o H$mhr àíZ {Z_m©U Pmco nm{hOoV. Vo nwT>rcà_mUo 1. Amnë`mcm Ë`m {df`mV ê$Mr Amho H$m ?
2. Ë`m~m~V nwaoer g§X^©gmYZo CncãY AmhoV H$m ?
3. Ë`m gmYZmMr àmßVr Amnë`m AmdmŠ`mV Amho H$m ?
3
4. Ë`m {df`mV g§emoYZ Pmco Amho H$m ? Am{U Vo Pmco Agco Var Zì`m Ñ{îQ>H$moZmVyZ Ë`mMm Aä`mg
eŠ` Amho H$m ?
darc _wÔo S>moù`mg_moa R>odyZ {df`mMr {ZdS> Ho$cr AgVm. g§emoYH$mcm g§emoYZ H$aUo gmono OmVo.
g§emoYZ {df`mMr {ZpíMVr H$aVmZm gwédmVrcm H$moUË`m H$mcI§S>mÀ`m AÜ``ZmV CXm. àmMrZ, _Ü``wJrZ
qH$dm AmYw{ZH$ Amnë`mcm ag Amho `mMm A§XmO ¿`mdm Omo AmdS>rMm H$mcI§S> Agoc Ë`m{df`rÀ`m gm_mÝ`
J«§WmMo dmMZ H$amdo. Aem g§X^© J«§WmÀ`m dmMZm_wio Ë`m {df`mMr Mm§Jcr AmoiI hmoVo d {df`mH$S>o nmhÊ`mMm
Zdm Ñ{îQ>H$moZ {Z_m©U hmoVmo. VgoM Zdr {Xem {_iVo.
1.2.4 àH$aU aMZm
{df`mMr {ZdS> Ho$ë`mZ§Va B{VhmgcoIZ à{H«$`oVrc nwT>Mm Q>ßnm åhUOo g§emoYZmgmR>r {ZdS>cëo `m {df`mMr
"àH$aU aMZm' V`ma H$aUo. g§emoYH$mZo Amnë`m {df`mcm AZwgê$Z àH$aU aMZm H$amdr. {df`mMr àH$aU
aMZm Ho$ë`mZo g§emoYH$mcm Ë`m {df`mMr g§emoYZ H$aUo gmono OmVo. g§emoYZmcm EH$ àH$mao AmH$ma {_iVmo.
Amnë`m {df`mMr Mm¡H$Q> {Z_m©U hmoD$Z g§emoYZ AmdmŠ`mV `oÊ`mg _XV hmoVo.
àH$aU aMZm Ho$ë`mZo g§emoYH$ Ë`m-Ë`m àH$aUmZwgma _m{hVr Jmoim H$aVmo Vr Ë`m àH$aUm_Ü`o _m§S>Vmo.
g§emoYH$ hm Amnë`m {df`mMr àH$aU aMZm JaOoZgw ma H$ê$ eH$Vmo. na§Vw eŠ`Vmo Amncm {df` 5 Vo 7 àH$aUm_Ü`o
_m§S>mdm. OoUoH$ê$Z g§emoYZ doioV nyU© hmoÊ`mg _XV hmoB©c. CXm.
"H$moëhmnya {OëømVrc Am¡Úmo{JH$ à{ejU g§ñWm … EH$ Eo{Vhm{gH$ Aä`mg'
àH$aU aMZm
àH$aU n{hco
àñVmdZm d g§emoYZ nÕVr
àH$aU Xwgao
^maVmVrc Am¡Úmo{JH$ {ejUmMm B{Vhmg
àH$aU {Vgao
H$moëhmnwamVrc Am¡Úmo{JH$ {ejUmMm B{Vhmg
àH$aU Mm¡Wo
H$moëhmnya {OëømVrc Am¡Úmo{JH$ à{ejU g§ñWm§Mm CX` d {dH$mg
àH$aU nmMdo
H$moëhmnya {OëømVrc Am¡Úmo{JH$ à{ejU g§ñWm§Mo ñdê$n
àH$aU ghmdo
Am¡Úmo{JH$ à{ejU g§ñWm§~m~V emgZmMo YmoaU
àH$aU gmVdo
Cng§hma qH$dm _yë`_mnZ
1.2.5 H$mJXnÌmMo narjU … ~{haªJ narjU d A§VaªJ narjU
B{Vhmg g§emoYZmVrc _hÎdmMm Q>ßnm åhUOo H$mJXnÌmMo narjU hmo`. `m{edm` g§emoYZ nyU©Ëdmg Omdy
eH$V Zmhr. EImÚm KQ>ZoÀ`m gË`mn`ªV nmohmoMm`Mo Agë`mg {_imcoë`m H$mJXnÌmMo {M{H$ËgH$ Ago narjU
4
Ho$co nm{hOo åhUOo Amnco g§emoYZ ho dñVw{ZîR>VoÀ`m {XeoZo Omdy eH$Vo. `m_Ü`o g§emoYH$mMr ^y{_H$m hr EImÚm
gO©Z à_mUo Agcr nm{hOo Á`mà_mUo EImXm gO©Z amo½`mÀ`m earamVrc AZmdí`H$ ^mJ H$mTy>Z Q>mHy$Z Ë`mcm
Amamo½` àXmZ H$aVmo. Ë`mà_mUo g§emoYH$mZo {_imcoë`m H$mJXnÌmVyZ MwH$sMm ^mJ H$mTy>Z Q>mHy$Z gË` KQ>Zm
_m§S>mì`mV. åhUOo g§emoYH$mÀ`m g§emoYZmcm dOZ `ody eH$Vo. H$mJXnÌmMo narjU XmoZ àH$mao Ho$co OmVo.
(1) ~{haªJ narjU (2) A§Va§J narjU `m XmoÝhr àH$mao narjU H$ê$Z dñVw{ZîR> B{Vhmg _m§S>Ê`mMm à`ËZ
Ho$cm OmVmo.
1. ~{haªJ narjU
~{haªJ narjU hr à{H«$`m H$mJXnÌmÀ`m narjUm_Ü`o _hÎdmMr _mZcr OmVo. `m_Ü`o g§emoYZ {df`mg§~§Yr
Jmoim Ho$cocr H$mJXnÌo g§emoYH$mÀ`m hmVr Amë`mZ§Va g§~§{YV H$mJXnÌmMm H$Vm©, H$mi d ñWi `m VrZ ~m~r
~{haªJ narjUmV _hÎdmÀ`m AgVmV. ~{haªJ narjUmgmR>r B§J«Or_Ü`o heuristics eãX dmnacm OmVmo. hm eãX
heuriskein `m _yi J«rH$ eãXmnmgyZ V`ma Pmcm Amho. `mMm AW© "{eH$Umè`mZo ñdV…À`m l_mZo gd© ~m~r
emoYZy H$mT>mì`mV VgoM Amnë`m narl_mZo à`ËZ H$ê$Z gwYmaUm H$arV àíZ gmoS>dmdm.' H$mJXnÌo hmVr Amë`mZ§Va
g§emoYH$mZo H$mJXnÌmMr gË`Vm nmaIyZ KoÊ`mgmR>r Ë`m H$mJXnÌm{df`r ñdV…cm H$mhr àíZ {dMmamdoV. VgoM
Ë`m H$mJXnÌm{df`r e§H$m CnpñWV H$ê$Z Ë`mÀ`m gË`Vo~Ôchr àíZ CnpñWV H$amdo. àíZ nwT>rcà_mUo 1. g§emoYZmgmR>r {ZdS>coë`m {df`mg§~§Yr Vmo H$mJX Amho H$s Zmhr ?
2. H$mJX _yi ñdê$nmV Amho H$s ZŠH$c Amho VgoM Iam Amho H$s ~ZmdQ> Amho ?
3. H$mJXmMm coIH$ g§emoYZ {df`mÀ`m H$mimer {ZJS>rV Amho H$m ?
4. H$mJXmV Amcocm {df` g§emoYZm{df`mÀ`m H$mimer gwg§JV Amho H$s Zmhr ?
5. H$mJXmV ñWimMm CëcoI Amho H$m ? Agë`mg Vmo g§emoYZ {df`mÀ`m ñWc_`m©Xoer OwiVmo H$m ?
`m àíZmMm hoVy _yi H$mJXnÌmMm coIH$, ñWi d H$mi {ZpíMV H$aUo hm AgVmo. `mcmM ~{haªJ narjU
åhUVmV. ~{haªJ narjUmMo CÎm_ CXmhaU KoVm `oV.o {H$ëë`mV àdoe H$amd`mMm Agë`mg àW_ àdoeÛma CKS>mdo
cmJVo. Ë`mIoarO AmV àdoe {_iV Zmhr. VgoM H$mJXnÌmMm coIH$ H$moU ? Ë`mMm H$mi H$moUVm d ñWi H$moUVo
`mMr ImVaO_m Ho$ë`mIoarO narjUmMr n{hcr nm`ar Amocm§Sy>Z nwT>o nmD$c Q>mH$Vm `oV Zmhr. H$mJX Oa g§emoYZ
{df`mer g§~§{YV Zgoc, coIH$ g_H$mcrZ Zgoc Am{U H$mJX Oa ~ZmdQ> Agoc Va Vmo Ë`mÁ` R>aVmo Am{U
nwT>rc narjUmMr JaO CaV Zmhr.
1. g§emoYZmMm {df`
~{haªJ narjUmMm n{hcm _wÔm åhUOo {df`mÀ`m ñdê$nmMm g§emoYZmMm {df` noedoH$mcrZ Agoc Am{U
H$mJXnÌo {edH$mcrZ AgVrc Va Vmo àW_Xe©Zr Ë`mÁ` _mZmdm.
5
2. {_imcocm H$mJX _yi Amho H$s ZŠH$c Amho ?
{_imcocm H$mJX qH$dm hñV{c{IV _yi Amho H$s Ë`mMr ZŠH$c Amho, àW_V… `mMm {dMma H$ê$Z Ë`mMr
ehm{Zem H$amdr cmJoc. {_imcoco hñV{c{IVmMr àV EH$M Amho H$s A{YH$ AmhoV, ho nhmdo cmJoc. Ë`m
H$mJXnÌmMm coIH$ VmoM Amho H$s Xwgam H$moUr Amho `m emoY ¿`mdm.
3. coIH$mMm Iao-ImoQ>onUm R>a{dUo …
hmVr Amcocm _yi H$mJXmM coIH$ Iam Amho H$s Xwgam H$moUr Amho qH$dm Xwgè`mM EImÚm ì`ŠVrZo Iè`m
coIH$mÀ`m ZmdmImcr Vmo {c{hcm Amho `mMm emoY ¿`mdm cmJoc. H$Yr H$Yr coImcm _hÎd {_iÊ`mgmR>r
EImXr ì`ŠVr EImÚm à{VpîR>V, à»`mV ì`ŠVrÀ`m ZmdmMm dmna H$ê$Z coI {c{hVo. Aem doir Ë`mVrc
_OHw$amMm Ame`, dmnacoco eãX nmhÿZ Iè`m-ImoQ>çmMm {ZU©` H$amdm cmJVmo.
4. coImMm d coIH$mMm H$mi R>a{dUo …
EImÚm H$mJXmda H$mc{ZX}e Zgë`mg, Ë`mg {Z{X©îQ> Ho$coë`m KQ>Zm, AJa ì`ŠVrMo Zm_moëcoI `mdê$Z
H$mJXmMm H$mi R>a{dVm `oVmo. coImV Á`m H$mimV {ZX}e Agoc Ë`mÀ`mer Ë`mVrc KQ>Zm§Mo, ì`ŠVtMo CëcoI
OwiV AgVrc VaM Vmo H$mJX H$m_mMm _mZmdm. CXm. {edH$mcrZ EImÚm H$mJXnÌmV Oa noedoH$mcrZ ì`ŠVrMm,
AJa KQ>ZoMm CëcoI gmnS>cm Va Vmo ~ZmdQ> g_Omdm. EH§$Xa nmÌmMm gya Ë`mH$mimer gwg§JV AgUo _hÎdmMo
AgVo.
gmam§e
~{haªJ narjUmMm _yi CÔoe H$mJXnÌmMr gË`mgË`Vm VnmgÊ`mMm AgVmo. H$mJXmMm coIH$ H$moU ?
H$mJXmMm H$mi H$moUVm ? Am{U Ë`mMo ñWi H$moUVo ? øm VrZ JmoîQ>r gwg§JV AmhoV `mMr ImÌr Pmcr H$s ~{haªJ
narjUmÀ`m H$gmoQ>rcm Vmo H$mJX CVacm Ago _mZmdo.
~{haªJ narjUmÀ`m g§X^m©V S>m°. ~r. eoI Acr åhUVmV H$s, nmoñQ>mZo EImXo nmH$sQ> Amnë`m hmVr
Amë`mZ§Va Amncr {Okmgm OmJ¥V hmoVo Am{U gmjonr ì`ŠVr Ë`m nm{H$Q>mdarc Zmd AmncoM Amho H$s Zmhr ?
nÌ Amnë`mM ZmdmZo Amco Amho H$s Zmhr ho nmhVmo. Z§Va Vo H$moUmH$Sy>Z Amco Amho? nmR>dUmam H$moU Amho Vo
nmhVmo. Ë`mÀ`m ñWimMm CëcoI nmhVmo Am{U Vo nÌ H$moUVo nmoñQ>mV Q>mH$co Am{U H$moUË`m {Xder {_imco ho
XmI{dUmao nmoñQ>mMo {eŠHo$ VnmgVmo ho ~{haªJ narjUm{df`r ~mocHo$ CXmhaU {Xco.
A§Va§J narjU
_yi H$mJXnÌmMr {dídmgmh©Vm d ñdrH$mamh©Vm R>a{dÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo ~{haªJ narjUmnojm A§Va§J narjUmMr
à{H«$`m A{YH$ _hÎdmMr Amho. H$mJXmMm coIH$, H$mi d ñWi `m~m~V ~{haªJ narjUmZo ImVaO_m H$ê$Z
KoVë`m§ZVa Ë`mVrc Ame`mMr {dídmgmh©Vm R>a{dUo hm A§Va§J narjUmMm CÔoe AgVmo. {_imcoë`m H$mJXnÌmVrc
_OHw$amMr {M{H$ËgH$ N>mZZr H$am`Mr åhUOo nÌmV coIH$mZo H$m` åhQ>co Amho ? Ë`mV H$moUH$moUVo _wÔo Amco
6
AmhoV ? H$moUH$moUË`m ì`ŠVtMo AJa KQ>Zm§Mo CëcoI AmhoV ? H$moUm{df`r H$m` _V ì`ŠV Ho$co Amho ?
Ë`m_mJrc hoVy H$m` Agmdm ? coIH$mMr _mZ{gH$Vm, d¡Mm[aH$ ^y{_H$m H$m` Agoc ? _OHw$amV eãXmWm©à_mUo
H$mhr J{^©VmW© AmT>iVmo H$m ? Aem doJdoJù`m àíZm§Mr CÎmao emoYUo åhUOo A§Va§J narjU hmo`. A§Va§J
narjUmMo XmoZ ^mJ nS>VmV.
1. gH$mamË_H$ narjU
2. ZH$mamË_H$ narjU
1. gH$mamË_H$ narjU … gH$mamË_H$ narjUmMm _yi hoVy coImVrc Ame` g_OyZ KoUo hm AgVmo.
coImV coIH$mZo H$moUVr {dYmZo Ho$cr AmhoV d Ë`mMm AW© H$m` ? `mMm emoY g§emoYH$mcm ¿`mdm cmJVmo.
g§emoYH$mcm coImVrc Iam AW© g_OyZ ¿`mdm cmJVmo. coImVrc AgUmam Iam AW© g_OyZ KoÊ`mgmR>r g§emoYH$mcm
Ë`mMm dÀ`mW© d J{^©VmW© Vnmgmdm cmJoc na§Vw ho g_OyZ KoÊ`mgmR>r g§emoYH$mcm ^mfoMo kmZ AdJV AgUo
JaOoMo AgVo. H$maU H$mJXnÌmVrc ^mfoMm dmna H$mimZwgma d àXoemZwgma ~XcV AgVmo. EH$M eãX doJdoJù`m
H$mimV AJa àXoemV doJù`m AWm©Zo dmnacocm AgVmo. åhUyZ ^mfoMo kmZ Amdí`H$ AgVo.
H$Yr H$Yr g§emoYH$mcm dmÀ`mWm©~amo~aM J{^©VmW©hr g_OyZ ¿`mdm cmJVmo. nÌcoIH$mcm Ë`m coIm_YyZ
H$m` gwMdm`Mo Amho ho g_OyZ KoVco nm{hOo. CXm. gaXma nQ>ocmZm "nmocmXr nwéf' `m ZmdmZo g§~moYco OmVo. Ago
g§~moYÊ`m nmR>r_mJMm J{^©VmW© g_OyZ KoVcm nm{hOo. åhUOoM gaXma nQ>c
o m§Mr {ZU©` j_Vm d H¥$Vr nmocmXmà_mUo
AMc d gm_Ï`©emcr Agë`m_wio Ë`m§Zm nmocmXr nwéf åhQ>co OmVo. Xwgao EH$ CXmhaU KoVm `oVo Vo åhUOo lr_Vr
B§{Xam Jm§Yr `m§Mo dU©Z EH$m coIH$mZo the only man in the cabinet Ago Ho$co Amho. `mMm eãXe… AW©
doJim hmoVmo. na§Vw `mVyZ J{^©VmW© doJim {ZKVmo. Vmo åhUOo _§{Ì_§S>imV YmS>gr {ZU©` KoUmar EH$_od ñÌr hmoVr.
J{^©VmW© g_OyZ KoVcm H$s Ë`mVyZ Üd{ZV hmoUmam AW© g_Oy eHo$c. åhUyZ g§emoYH$mZo H$mJXnÌmÀ`m _OHw$amVrc
àË`oH$ {dYmZmMm Iam AW© g_OyZ ¿`md`mMm AgVmo.
ZH$mamË_H$ narjU
ZH$mamË_H$ narjUm~Ôc àmo. hm°Ho$Q> åhUVmV H$s, ""ZH$mamË_H$ narjUmMm CÔoe EImÚm {dYmZmMr
{dídgZr`Vm {gÕ H$aUo Agm ZgVmo Va ho narjU eŠ` AgUmè`m àË`oH$ {R>H$mUr g§e` ì`ŠV H$aVo. Agm
EH$ gd©gmYmaU {Z`_ Amho H$s, àË`oH$ {dYmZm~Ôc e§H$m ¿`mdr, Omon`ªV EImÚm {dYmZm~Ôc nwamdm {_iV
Zmhr Vmon`ªV "ZH$mamË_H$ narjU' H$aV AgVmZm g§emoYH$mZo Imcrc ~m~r cjmV ¿`mì`mV.
1. nmÌVm … `m narjUm_Ü`o hr ~m~ A{Ve` _hÎdmMr _mZcr OmVo. Á`m ì`ŠVrZo hr H$mJXnÌo {c{hcr
AmhoV Ë`m ì`ŠVrMr nmÌVm H$moUVr hmoVr ? IamoIaM `m ì`ŠVrZo Mm§Jë`m hoVyZo hr nÌo {c{hcr AmhoV H$m` ?
Á`m KQ>Zm Amnë`m nÌmV Z_yX Ho$ë`m AmhoV Ë`m Ë`mZo OdiyZ nm{hë`m AmhoV H$m` ? H$m KQ>Zm KSy>Z Joë`mZ§Va
{chÿZ R>odcoë`mVcm àH$ma Amho H$m` ? VgoM Ë`m ì`ŠVrMm gm_m{OH$ d amOH$s` XOm© VnmgUo Amdí`H$ Amho.
Aem àH$mao Ë`mMr nmÌVm Vnmgcr nm{hOo.
7
2. gË` gm§JÊ`mMr nmÌVm … nmÌVm nm{hë`mZ§Va Xwgar _hÎdmMr JmoîQ> åhUOo Ë`m ì`ŠVrMr gË`
gm§JÊ`mMr nmÌVm VnmgUo hmo`. Oa Ë`mZo EImXr KQ>Zm KS>V AgVmZm Vmo ñdV… hOa Agoc Va Ë`mZo Vr KQ>Zm
Amho Ver _m§S>cr H$s Zmhr ho nmhUo JaOoMo R>aVo. Ë`m ì`ŠVr_Ü`o gË` gm§JÊ`mMr _Zmod¥Îmr Agmdr cmJVo.
3. gË` gm§JÊ`mMr BÀN>m AgUo … AZoH$ doim EImÚm nÌ coIH$mH$S>o gË` gm§JÊ`mMr j_Vm d nmÌVm
AgV. na§Vw H$mhr H$maUmñVd Vmo gË` gm§Jy eH$V Zmhr. Ë`mMr gË` Z gm§JÊ`mMr H$maUo nwT>rcà_mUo …
1. EImÚm doiog gË` gm§{JVco AgVm Ë`mMo {dH¥$V ñdê$n hmoD$Z nÌ coIZmÀ`m {hVg§~§YmZm ~mYm
`oÊ`mMr eŠ`Vm AgVo.
2. KS>coë`m KQ>Zo~Ôc nÌ coIH$mÀ`m _ZmV njnmV Agë`mg Vmo BÀN>m AgVmZmhr gË` gm§Jy eH$V
Zmhr.
3. H$mhr d¡`pŠVH$ H$maUm_wiohr Vmo gË` gm§Jy eH$V Zmhr.
4. ^mfme¡crÀ`m AmoKmV gË` ~mOycm nS>Vo.
åhUyZ g§emoYH$mZo darc H$maUo VnmgyZ nm{hcr nm{hOoV.
4. {ZdoXZmVrc V§VmoV§VnUm
{ZdoXZmVrc V§VmoV§VnUm `oÊ`mgmR>r eye witness A{Ve` _hÎdmMm _mZcm OmVmo. `mMr {dídmgmh©Vm
_hÎdmMr AgVo. Ë`mÀ`m {R>H$mUr Hw$R>ë`mhr àH$maMm njnmVr ^mdZm ZgVo. na§Vw `m_Ü`ohr H$mhr doiog gË`
d AgË`mMo ~o_mcy_ {_lU Ho$co OmD$ eH$Vo Voìhm Vr AmoiIÊ`mMr j_Vm g§emoYH$m_Ü`o AgUo Amdí`H$
AgVo. g§emoYH$mcm amOh§gmà_mUo Amncr ^y{_H$m ~Omdmdr cmJVo.
5. ñdV§ÌnUo {ZpíMV hmoÊ`mgmaIo … `m_Ü`o XmoZ eye witness Mo {ZarjU ho gmaIoM Amco nm{hOo.
Oar XmoZ KQ>Zm `m ñdV§ÌnUo àñWm{nV H$aVm Amë`m Var Ë`m KQ>Zm§À`mnmgyZ gm_mÝ` {dídmgmh©Vm {gÕ Pmcr
nm{hOo. VaM A§Va§J narjU n[anyU© hmoD$ eHo$c.
darcà_mUo Oar A§Va§J narjU Ho$co Var `m_Ü`o H$mhr AS>MUr `oVmV.
1. nÌcoIH$ Xa~mar Agë`mg Ë`mÀ`mH$Sy>Z gË` nwT>o `oD$ eH$V Zmhr.
2. gaH$mar A{YH$mar Amnë`m Zm|Xr_Ü`o hoVynwañga AdmñVd _m{hVr Z_yX H$aÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. CXm.
H¡${\$`V
3. nÌcoIH$ amOH$s` njmMm gXñ` Agë`mZo Vmo EH$m§JrnUo {cImU H$ê$ eH$Vmo.
4. nÌcoIH$ hm EH$m {d{eîQ> Y_m©Mm Agë`mZo Vmo Amnco {cImU nyd©J«hmda AmYmarV H$ê$ eH$Vmo.
darc gd© AS>MUr H$mJXnÌmMo A§Va§J narjU H$aVmZm `oVmV.
8
Aem àH$mao ~{haªJ narjU d A§Va§J narjU darc gd© ~m~r g§emoYH$mZo cjmV ¿`mdoV. `m{df`r
S>m°. Ho$. EZ. {MQ>Urg `m§Zr AJXr g_n©H$ eãXmV gm§{JVco Amho. "~{haªJ narjUmV H$mJXmMr gË`mgË`Vm
Vnmgm`Mr AgVo, Va A§Va§J narjUmV Ë`mMr {dídmgmh©Vm R>adm`Mr AgVo.' VgoM H$mJXnÌm§Mo narjU H$aV
AgVmZm g§emoYH$mcm _hÎdmMr ^y{_H$m ~Omdmdr cmJVo. åhUyZ B{VhmgH$ma ~r. eoI Acr g§emoYH$mMr VwcZm
S>m°ŠQ>amer H$aVmV. Vo åhUVmV Á`mà_mUo EImXm gO©Z _mZdr earamMr {Ma\$mS> H$ê$Z Ë`m_Yrc AgmYmaU
Agm ^mJ H$mTy>Z Q>mH$Vmo Ë`mà_mUo B{VhmgH$ma qH$dm g§emoYH$ H$mJXnÌmVyZ gË` ^mJ H$mT>yZ Q>mHy$Z gË` ^mJ
COoS>mV AmUy eH$Vmo. VgoM B{VhmgH$ma B.EM. H$ma åhUVmV H$s, gd© KQ>Zm `m {ZOud AgVmV. Ë`m§Zm gOrd
H$ê$Z ~mocVo H$aÊ`mMo H$m_ g§emoYH$mcm H$amdo cmJVo. `mdê$Z g§emoYZm_Ü`o H$mJXnÌm§Mo narjU {H$Vr _hÎdmMo
Amho ho g_OVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r n«íZ-1
(A) Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. ~{haªJ narjUmcm B§J«Or_Ü`o H$moUË`m ZmdmZo g§~moYco OmVo ?
2. A§Va§J narjUmV H$mJXnÌmMr H$m` R>a{dcr OmVo ?
3. ~{haªJ narjUmV H$mJXmMr H$m` Vnmgm`Mr AgVo ?
4. A§Va§J narjUmMo H$moUVo XmoZ ^mJ Ho$co OmVmV ?
5. S>m°. ~r. eoI Acr `m§Zr B{Vhmg g§emoYH$mMr VwcZm H$moUmer Ho$cr Amho ?
6. gd© KQ>Zm `m {ZOud AgVmV Ë`m§Zm gOrd H$ê$Z ~mocVo H$aÊ`mMo H$m_ g§emoYH$mcm H$amdo cmJVo' ho
{dYmZ H$moUË`m B{VhmgH$mamMo Amho.
7. H$mJXnÌ narjmMo H$moUVo XmoZ àH$ma Ho$co OmVmV ?
CÎmao … 1. Heuristics
2. {dídmgmh©Vm
3. gË`mgË`Vm
4. gH$mamË_H$ d ZH$mamË_H$ narjU
5. S>m°ŠQ>aer
6. àmo. B. EM. H$ma
7. ~{haªJ narjU d A§Va§J narjU
9
1.2.6 gmXarH$aU
B{VhmgH$ma B. EM. H$ma `m§À`m _VmZwgma KQ>Zm `m {ZOud AgVmV Ë`m§Zm ~mocVo H$aÊ`mMo H$m_ g§emoYH$mcm
H$amdo cmJVo. darc gd© _wÔo nm{hë`mZ§Va g§emoYH$mcm Amnco g§emoYZ àË`jmV gmXa H$amd`mMo AgVo. Ë`mdoir
Ë`mcm B. EM. H$ma åhQ>ë`mà_mUo Amncr ^y{_H$m ~Omdmdr cmJVo. Ë`mcm KQ>Zm§_Ü`o gwgJ§ Vr cmdyZ H$m`©H$maU^md
àñWm{nV H$ê$Z AÝd`mW© cmdmd`mMm AgVmo. Ago Ho$ë`mZo g§emoYZmgmR>r {ZdS>coë`m {df`mVyZ Zì`mZo àH$me
nmS>Vm `oBc
© . åhUyZ B{VhmgH$ma B. EM. H$ma åhUVmV H$s, No Interpretation, No History AÝd`mW© Zmhr
Va B{Vhmg Zmhr, AÝd`mW© åhUOo H$m`? Va g§emoYH$ nwamì`mÀ`m AmYmao d ñdV…À`m {dMmagaUrZwgma {ZîH$fm©À`m
ñdê$nmV H$mhr {dYmZo H$arV AgVmo. Eo{Vhm{gH$ KQ>ZmZm ñnîQ>rH$aU XoUo åhUOoM AÝd`mW© hmo`. g§emoYH$mZo
AÝd`mW© cmdV AgVmZm gÚ n[apñWVrcm `mo½` AgmM cmdmdm. AÝd`mW© cmdUo hr EH$ Vm{H©$H$ ~m~ Amho.
`m_Ü`o nwT>rc ~m~tMm g_mdoe hmoVmo.
gm_mÝ`rH$aU
JVH$mimVrc KS>coë`m KQ>Zmdê$Z H$mhr VH©$ Ho$co OmVmV, H$mhr A§XmO ~m§Yco OmVmV. Voìhm Ago KS>co
hmoVo AmVmhr VgoM KS>co Agm {ZîH$f© H$mT>Uo, VgoM `oVrc Ago _mZUo åhUOo gm_mÝ`rH$aU hmo`. `m_Ü`o ì`ŠVr
øm gm_mÝ`nUo ~mocV AgVmZm {dYmZo H$aVmV. CXm. B{Vhmgm_Ü`o Á`m H«$m§Ë`m d CR>md `m§Mr AZoH$ doJdoJir
H$maUo AmhoV na§Vw VËH$mcrZ H$maUM gm_mÝ`nUo ~mocco OmVo. gm_mÝ`rH$aUmgmR>r g§emoYH$mZo doJdoJio {dMmaàdmh
dmMyZ, qMVZ H$ê$Z Ë`mda Amnco _V _m§S>mdo.
CncãY AgUmè`m AmH$S>odmardê$Z Ho$cocr {dYmZo
g§emoYZm_Ü`o Oa AmH$S>do marMm AmYma KoVcm Agoc Va Ë`mZwgmaM Ë`mcm Amnco {ZîH$f© H$mT>mdo cmJVmV.
dñVw{ZîR>nUo Amnco g§emoYZ _m§S>Ê`mMm à`ËZ Ho$cm OmVmo. CXm. XmXm^mB© Zm¡amoOrZr _m§S>cc
o m "Am{W©H$ {ZñgmaUmMm
{gÕm§V' `m_YyZ {~«{Q>em§Zr Ho$cocr Am{W©H$ cyQ> AmH$S>odmar{Zhm` Ë`m§Zr _m§S>cr Amho. Ë`mdê$Z Ago {XgVo H$s,
AmH$S>odmarMm AmYma {Xcm Va Ë`m_Ü`o VQ>ñWnUm OmñV {XgyZ `oVmo d dñVw{ZîR>VoMm JwU Ë`mZo H$mT>coë`m
AÝd`mWm©V {XgyZ `oVmo.
gmå`mZw_mZ
Zmdmdê$ZM Ë`mMm AW© ñnîQ> hmoVm. {_imcoë`m H$mJXnÌmVrc KQ>Zm§Mm AÝd`mW© cmdV AgVmZm XmoZ
KQ>Z_o Yrc gmå` emoYÊ`mMm à`ËZ Ho$cm nm{hOo. CXm. XmoZ KQ>Zm, XmoZ àg§J, XmoZ ì`ŠVr `m§À`m_Ü`o gmå` Agoc
VaM H$moUVohr {dYmZ H$aUo gmo`rMo R>aVo. H$maU Aem AÝd`mWm©VyZ B{VhmgmMm ~moY hmoÊ`mg _XV hmoVo. åhUyZ
g§emoYH$mZo ZwgVmM KQ>Zm§Mm AW© XoD$ Z`o Va doJdoJù`m {R>H$mUr KS>coë`m g_mZ KQ>Zm§Mm AmYma Úmdm. åhUOo
dmMH$m§À`m kmZmV ^a nS>Vo d KQ>Zm§Mo _hÎdhr g_OVo. CXm. M§ÐJwßV _m¡`m©Mo `moJXmZ ñnîQ> H$aVmZm {d. Xm.
gmdaH$a åhUVmV H$s, "OJmVrc ghm gmoZoar nmZmn¡H$s EH$ gmoZoar nmZ åhUOo M§ÐJwßV _m¡`© hmo`.' VgoM
~mOrà^yÀ`m nmdZqIS>rVrc cT>mB©Mr VwcZm Oa J«rH$ _Yrc W_m©nrcrÀ`m cT>mB©er Ho$cr Va ~mOrà^y§Mo _hÎd
10
MQ>H$Z g_Ooc d AW© ñnîQ> hmoB©c. åhUyZ B{VhmgH$ma B. EM. H$ma åhUVmV H$s, dV©_mZH$mi d ^yVH$mi
`m_Yrc H$Yrhr Z g§nUmam g§dmX hmo`.
{gÕm§V H$ënZm
{gÕm§V H$ënZm åhUOo J¥{hVHo$ hmo`. S>m°. Ho$. EZ. {MQ>Urg `m§À`m _VmZwgma J¥{hVHo$ hr XmoZ àH$maMr
AgVmV. 1. ñnîQ>rH$aUmË_H$ d 2. dU©ZmË_H$ `m XmoÝhr JmoîQ>r g§emoYH$mZo g§emoYZ H$aVmZm Amnë`m _Zmer
~miJcoë`m AgVmV. na§Vw H$mJXnÌmZwgma ~XcÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. g§emoYZ H$aÊ`mÀ`m gwédmVrcm Or
J¥{hVHo$ _m§S>cocr AgVmV Vr `mo½` H$mJXnÌo {_imë`mZ§Va ApñVËdmV amhVrcM Ago Zmhr. H$maU ~è`mM
doic
o m g§emoYH$mZo ñdV…À`m {dMmagaUrcm AZwgê$Z AerM J¥hrVHo$ _m§S>cc
o r AgVmV. Ver H$mJXnÌo {_imcr
Zmhr Va Ë`mcm Amnë`m {dMmam_Ü`o ~Xc H$amdm cmJoc d Ë`mZwgmaM Ë`mZo AÝd`mW© cmdcm nm{hOo. Ago Oa
Zmhr Ho$co Va Ë`m {df`mer àVmaUm Ho$ë`mgmaIo hmoB©c.
VH©$
H$mhr doiocm g§emoYH$ Anwè`m nwamì`mÀ`m AmYmamda AZw_mZ H$mT>>VmV d Ë`mZwgma AÝd`mW© cmdÊ`mMm
à`ËZ H$aVmV. Aem doir cmdcocm AÝd`mW© MwH$sMm qH$dm EH$m§Jr hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. åhUyZ g§emoYH$mZo
Anwè`m gmYZmÀ`m AmYmamda VH$m©Zo AÝd`mW© cmdy Z`o.
VQ>ñW Ho$coco {dYmZ
H$mhr doim g§emoYH$ hm H$mJXnÌmÀ`m _wimn`ªV Z nmohmoMVm Ho$di H$ënZmeŠVrMm dmna H$ê$Z Vmo Ë`m
H$mJXnÌm§Mm AÝd`mW© cmdÊ`mMm à`ËZ H$aVmo. Ë`m_wio MwH$sMm B{Vhmg _m§S>cm Omdy eH$Vmo. Ë`m_wio Ë`mZo
Amnë`mH$S>o Omon`ªV {ZpíMV ñdê$nmMm nwamdm `oV Zmhr Vmon`ªV Ë`mZo H$moUVohr {ZU©`mV_H$ {dYmZ H$ê$ Z`o.
n[apñWVrOÝ` H$mT>cocm {ZîH$f©
`m _Ü`o g§emoYH$mcm EImXr KQ>Zm KS>cr Agoc na§Vw `m KQ>ZZo V§ a nwT>o H$moUVr KQ>Zm KS>cr ho _m{hVr Zgoc
Va na§Vw Ë`mcm Ë`m KQ>ZoMm AÝd`mW© cmdmd`mMm AgVmo. Ë`mdoir Vmo g§~§{YV KQ>ZoÀ`m _mJMm-nwT>Mm {dMma
H$aVmo d Ë`mAmYmao A§XmOo {dYmZo H$aVmo Ago Ho$ë`mZo ZwH$gmZ hmoD$ eH$Vo.
Aem àH$mao gmXarH$aU H$arV AgVmZm g§emoYH$mZo ¿`md`mMr H$miOr darc _wÔçmdê$Z ñnîQ> hmoVo.
g§emoYH$mZo `m JmoîQ>r cjmV KoD$Z g§emoYZ Ho$co Va Ë`mMo g§emoYZ Mm§Jco hmooB©c ho _mÌ ZŠH$s.
gmam§e
B{VhmgcoIZ à{H«$`o_Ü`o nÕVremñÌmcm AË`§V _hÎd XoÊ`mV Amco Amho. `m _mÜ`_mVyZ B{Vhmgmcm
emñÌmMm XOm© XoÊ`mMm _hÎdnyU© à`ËZ H$aÊ`mV Amcm Amho. `m_Ü`o B{Vhmg g§emoYZ H$emcm åhUm`Mo,
g§emoYH$mMo JwU H$m` AgmdoV, {df`m§Mr {ZdS> H$er H$amdr, H$mJXnÌm§Mo g§KQ>Z H$go H$amdo, H$mJXnÌm§Mo g§KQ>Z
11
H$go H$amdo, H$mJXnÌm§Mo narjU H$go H$amdo d Ë`mMo gmXarH$aU H$go H$amdo B. JmoîQ>r B{VhmgcoIZ à{H«$`o_Ü`o
_hÎdmÀ`m _mZë`m OmVmV. Oa Amnco g§emoYZ XO}Xma H$am`Mo Agoc Va Ë`mcm `m JmoîQ>r Ü`mZmV ¿`mì`m
cmJVrc. g§emoYZm_Ü`o gdm©V _hÎdmMm ^mJ åhUOo H$mJXnÌm§Mo narjU hmo`. H$mJXnÌm§Mo narjU Ho$ë`mZo Ë`m
ì`ŠVrMo g§emoYZ ho VmdyZ-gwcmIyZ {ZKVo. Ë`mÀ`m g§emoYZmcm XOm© àmßV hmoVmo. ho Ho$ë`mZo dmÀ`mW© H$m` d
ÜdÝ`mW© H$m` Vo ñnîQ> hmoVo. Ë`mMr gË`mgË`Vm VnmgyZ, {dídmgmh©Vm ñnîQ> hmoVo.
g§emoYZmMo gmXarH$aU H$aV AgVmZm g§emoYH$mZo H$mhr YmoŠ`mÀ`m ~m~r Xya R>do mì`mV. VaM g§emoYZ Mm§Jco
hmoB©c. Ago Ho$ë`mZo Ë`m g§emoYH$m_Ü`o EH$ àH$maMm {dídmg {Z_m©U hmoB©c.
1.4
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. B{VhmgcoIZmV H$mJXnÌm§À`m narjUmMo _hÎd ñnîQ> H$am.
2. g§emoYZ åhUOo H$m` Vo gm§JyZ g§emoYH$mÀ`m A§Jr H$moUVo JwU AgmdoV `mMr MMm© H$am.
3. B{Vhmg g§emoYZ coIZmVrc Q>ßno ñnîQ> H$am.
4. ~{haªJ d A§VaªJ narjU gmoXmhaUmgh ñnîQ> H$am.
5. gmXarH$aU H$arV AgVmZm g§emoYH$mZo H$moUH$moUË`m JmoîQ>rMr H$miOr KoVcr nm{hOo.
(~) {Q>nm {chm.
1. g§emoYH$mMo JwU
2. {df`mMr {ZdS>
3. àH$aU aMZm
4. H$mJXnÌm§Mo narjU
5. ~{haªJ narjU
6. A§VaªJ narjU
7. gH$mamË_H$ narjU
8. ZH$mamË_H$ narjU
9. gmXarH$aU d AÝd`mW©
12
1.5 g§X^© J«§W
1. B{Vhmg EH$ emñÌ
à^mH$a Xod, H$ënZm àH$meZ, Zm§XoS>, 2002.
2. B{Vhmg … V§Ì Am{U VÎdkmZ
S>m°. em§Vm H$moR>oH$a, lr gmB©ZmW àH$meZ, ZmJnya, 2007.
3. B{VhmgcoIZ n[aM`
S>m°. ~r. EZ. gaXogmB©, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya, 2012.
4. B{VhmgcoIZ emñÌ
S>m°. lr{Zdmg gmV^mB©, {dÚm ~wH$ npãceg©, Am¡a§Jm~mX,
2011.
5. B{VhmgcoIZemñÌ
S>m°. Eg. Eg. JmR>mi, H¡$cme npãcHo$eÝg, Am¡a§Jm~mX,
2011.
6.
History its
Ali Sheik, The Macmillan company and
Theory and Methods
India ltd., Madras, 1978.
MMM
13
KQ>H$ - 4
B{VhmgcoIZmMr gmYZo
(Public Administration)
4.0 C{ÔîQ>o
4.1 àmñVm{dH$
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 {Q>nUo H$mT>Uo d ViQ>rnm XoUo
4.2.2 gyMr d g§X^©gyMr
4.2.3 H$mc{ZU©`
4.3 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
4.4 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.5 gmam§e
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
4.0 C{ÔîQ>o
B
{Q>nUo H$mT>Ê`mÀ`m H$mhr nÕVr AmnUmg g_OVrc.
B
{Q>nUm_wio àË`j {cImUmÀ`m H$m_mV JVr `oVo ho H$ioc.
B
ViQ>rnm§Mm Cn`moJ cjmV `oB©c.
B
B{VhmgcoIZm_Ü`o ViQ>rnm§Mo _hÎd d Cn`moJ g_OmdyZ KoVm `oB©c.
B
gyMr H$er V`ma H$amdr ho g_Ooc.
B
B{VhmgcoIZmgmR>r Amdí`H$ Agcoë`m gyMtMo àH$ma g_OVrc.
B
g§X^© gyMr V§ÌmMr _m{hVr {_ioc.
B
Eo{Vhm{gH$ nwamì`mMr "dñVw{ZîR>Vm' d _hÎd R>adÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo H$mc{ZU©`mMr Cn`wŠVVm g_Ooc.
1
4.1 àmñVm{dH$
B{VhmgcoIZ XO}Xma hmoÊ`mgmR>r B{Vhmg g§emoYZmV emñÌewÕ nÕVrMm dmna Ho$cm nm{hOo. B{VhmgcoIZ
ho EH$ emñÌ d H$cmhr Amho. g§emoYZ g_mOmnwT>o AmUÊ`mgmR>r B{VhmgH$mamH$S>o B{VhmgcoIZmMr H$cm Agcr
nm{hOo. B{VhmgmMr _m§S>Ur VgoM gmXarH$aU H$aÊ`mgmR>r H$mhr emñÌewÕ Q>ßno nma nmS>mdo cmJVmV. g§emoH$mZo
gwédmVrcmM Ë`mÀ`mOdi Or g§X^©gmYZo AgVrc Ë`mMr dJ©dmar H$ê$Z Ë`mZ§Va hr g§X^©gmYZo EH$m {d{eîQ>
hoVVy _m§S>yZ KoVcr nm{hOoV. g§emoYH$mZo Amnë`m ~wÕrMm `mo½` dmna H$ê$Z, KQ>ZmVyZ AÝd`mW© cmdyZ Vmo AÝd`mW©
`mo½` eãXmV _m§Sy>Z d KQ>Zodê$Z Ý`m`r ~wÕrZo {ZU©` KoVcm nm{hOo. H$moUVohr g§emoYZ ViQ>rnm§{edm` nyU© hmoV
Zmhr. g§X^©gmYZmÀ`m dmnam{df`rMo _mJ©Xe©Z g§X^©gM
y rVyZ Ho$co OmVo. Eo{Vhm{gH$ H$mJXnÌm§Mm H$mc hm Eo{Vhm{gH$
nwamì`mMr qH$_V d _hÎd R>adÊ`mÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdmMm AgVmo.
4.2 {df` {ddoMZ
g§emoYZ XO}Xma hmoÊ`m~amo~a dmMZr` Am{U Cn`wŠV ìhmdo `mgmR>r {Q>nUo H$mT>Uo, ViQ>rnm XoUo, gyMr,
g§X^©gM
y r `mXr, H$mc{ZU©`, g§JUH$mMm dmna, B. JmoîQ>tMm àm_w»`mZo {dMma H$amdm cmJVmo. {Q>nUo d ViQ>rnmMm
`mo½` dmna Ho$ë`mg coIZ XO}Xma d {dídgZr` hmoV.o B{Vhmg coIZmgmR>r J«W§ mÀ`m eodQ>r gyMr {Xcr OmVo. Ë`m_wio
^{dî`mVrc H$mhr g§emoYH$mZm g§emoYZmgmR>r _mJ©Xe©Z hmoVo d B{VhmgcoIZ à{H«$`ocm emñÌewÕ ñdê$n XoÊ`mgmR>r
{Q>nUo H$mT>U,o ViQ>rnm XoU,o gyMr, g§X^©gM
y r V`ma H$aUo `m V§ÌmMm H$mQ>Ho $moanUo Adc§~ Ho$cm OmVmo. H$mc{ZU©`mÀ`m
AMyH$Voda g§emoYZmMm ñVa Adc§~yZ AgVmo.
4.2.1 {Q>nUo H$mT>Uo
B{Vhmg g§emoYZmVrc EH$ _hÎdmMm Q>ßnm åhUOo g§X^© gmYZo Jmoim H$aUo. hr Jmoim Ho$cocr g§X^©gmYZo
gË` d {dídgZr` AgVmV `m~Ôc ImÌr Ho$cr nm{hOo. Ë`m g§X^©gmYZm_Ü`o AZoH$ {df` AgVmV Ë`mVyZ
Amnë`m {df`mcm AZwHy$c Aer {Q>nUo H$mT>mdr cmJVmV. {Q>nUo / ZmoQ²g H$mT>Ê`mÀ`m nÕVr nwT>rcà_mUo (A) ZmoQ>~wH$ nÕV (Note-book Method) … Á`mdoiocm g§emoYH$ hm {Q>nUo H$mT>Ê`m_Ü`o \$magm
gamB©V ZgVmo Voìhm Vmo ZmoQ>~wH$Mm dmna H$aVmo. `m àmW{_H$ AdñWoV g§emoYH$ EH$m ZmoQ>~wH$ (_moR>r dhr) _Ü`o
Amnë`m {df`mMr {Q>nUo H$mT>Vmo. `m_Ü`o AZoH$ ~m~tMm CëcoI AgVmo. EH$mM ZmoQ>~wH$mV AZoH$ _wÔo KoVco
OmVmV. Ë`m_wio H$moUVm _wÔm Zo_H$m Hw$R>o Amho ho g_OÊ`mg {dc§~ cmJVmo. åhUyZ H$mhr g§emoYH$ gwédmVrnmgyZM
àË`oH$ ~m~rgmR>r ñdV§Ì ZmoQ>~Hw $ dmnaVmV. `mV Xmof Agm amhVmo H$s gd© _wÔo gVV ZOaog_moa Zgë`m_wio Ë`mÀ`mH$Sy>Z
H$mhr _wÔo {dgaco OmVmV. VgoM KQ>ZmH«$_ {~KS>Ê`mMr eŠ`Vm AgVo. åhUyZ ZmoQ>~wH$ nÕV dÁ`© Zmhr. na§Vw `m
nÕVrMm Cn`moJ H$aUmam g§emoYH$ hm {VVH$mM Vk d OmUH$ma Agmdm cmJVmo.
(~) \$mB©c nÕV (File Method) … hr nÕV ZmoQ>~Hw $ nÕVrnojm àJV Amho. H$mhr g§emoYH$ `m nÕVrMm
g§emoYZmgmR>r dmna H$aVmV. `m àH$mamV \w$cñHo$n H$mJXmda g~ Q>mn° rH$ nmSy>Z ZmoQ>²g H$mT>VmV. àË`oH$ \$mB©cdê$Z
2
àH$aUmMo Zmd, Cn{d^mJ g_OVmo. Ë`mgmR>r dmnacocm H$mJX hm \w$cñHo$n AgVmo d \$mB©c_Ü`o R>odë`m_wio Vmo
Ho$ìhmhr H$mTy>Z KoVm `oVmo. `m nÕVrMm \$m`Xm åhUOo EH$mM {df`mda AZoH$ {R>H$mUmhÿZ H$mT>cocr {Q>nUo EH$Ì
CncãY hmoVmV. na§Vw `m_Ü`o EH$ CUrd Aer AgVo H$s àË`oH$ H$mJX hm ñdV§Ì Agë`m_wio Jhmi hmoÊ`mMr
eŠ`Vm AgVo d ZmoQ²>g \y$cñHo$n H$mJXmda H$mT>coë`m Agë`m_wio Amnë`mcm Zo_H$m Omo _wÔm nm{hOo Vmo H$moR>o
Amho ho H$iV Zmhr. Ë`m_wio Jm|Yi hmoVmo. Ë`m_wio `mV gwYmaUm hmoD$Z {Vgam àH$ma A§_cmV AmUcm.
(H$) pñcn nÕV (Slip Method) … g§emoYH$mMm doi d l_ dmMÊ`mgmR>r hr nÕV ZmoQ²>g H$mT>Ê`mgmR>r
AË`§V Cn`wŠV Amho. pñcn nÕVr_Ü`o àË`oH$ àH$aUmZwgma, CnàH$mamZwgma EH$m pñcnda EH$M _wÔm KoVcocm
AgVmo. EH$m _wÔçmda {OVHo$ g§X^© KoVcoco AgVrc {VVŠ`m gd© pñcn EH$Ì ¿`md`mÀ`m AgVmV. Ë`m_wio
àË`oH$ àH$aUm_Ü`o àË`oH$ {df`mZwgma {Q>nUo V`ma hmoVmV. Ë`mZ§Va gd© {Q>nUo àH$aUmZwgma d KQ>ZmH«$_mZwgma
AZwH«$_o cmdyZ ¿`mdr cmJVmV. `m nÕVrV pñcn qH$dm H$mS>© H$emàH$maMo Agmdo `mg§~§Yr XmoZ nÕVr AmhoV.
1. 4'' x 6'' AmH$mamMo H$mS>©
2. 8'' x 6'' AmH$mamMo H$mS>©
àË`oH$ H$mS>m©Mm dmna H$aVmZm nwT>rcà_mUo XjVm ¿`mdr.
1. H$mS>m©À`m _Ü`^mJr _hÎdmMm _wÔm {chmdm. Vmo _moOŠ`m eãXmV Agmdm.
2. H$mS>m©À`m _Ü`^mJr daÀ`m H$S>oOdi àH$aUmMo Zmd, {d^mJ d Cn{d^mJ `m§Mm CëcoI H$amdm.
3. H$mS>m©À`m COì`m H$monè`mda KQ>Zm Á`m gmcr KS>cr Vo gmc {chmdo. Oa _mhrV Zgoc Va Ë`m {R>H$mUr
H$mhrhr _OHy$a {chÿ Z`o.
4. H$mS>m©À`m ImcÀ`m S>mì`m H$monè`mV coIH$mMo Zmd {chmdo.
5. H$mS>m©À`m ImcÀ`m H$S>oOdi _Ü`^mJr g§X^©J«§WmMo Zmd {chmdo.
6. COì`m ImcÀ`m H$monè`mV Ë`m g§X^© J«§WmVrc nmZmMm H«$_m§H$ Úmdm.
pñcnda qH$dm H$mS>©da nwT>rcà_mUo {Q>nUo H$mT>mdrV.
àH$aUmMo Zmd …
VmarI …
_wÔm …
coIH$mMo Zm§d …
nwñVH$mMo Zm§d …
3
nmZ Z§. …
XjVm / H$miOr
1. n«Ë`oH$ {Q>nU ho ñdV§Ì pñcnda qH$dm H$mS>m©da Agco nm{hOo.
2. Zm|X KoVmZm AmUIr H$moUVr _m{hVr {_idUo Amdí`H$ Amho ho Ë`m {R>H$mUr {chmdo.
3. KoVcocr Zm|X hr nyU© d {~ZMyH$ Agmdr.
cwB©g Jm°gMm°H$ `m g§emoYH$mÀ`m _Vo 1. Á`m {R>H$mUr Amdí`H$ Amho VoWoM _wÔçmMm dmna H$amdm.
2. g§X^© Oa AZ{YH¥$V qH$dm cjmV R>odÊ`mg A{Ve` gmonm Agoc Va Ë`m {df`mda ZmoQ²>g KoD$ Z`oV.
3. Á`mdoiocm EImXo AdVaU {Xco OmVo Ë`mdoiocm Vo OgoÀ`m Vgo Úmdo.
Jm°gMm°H$À`m _Vo {Q>nUo H$mT>Ê`mÀ`m nÕVr nwT>rcà_mUo (A) hþ~ohÿ~ à{VH¥$Vr … Á`mdoiocm gd©À`m gd© {Q>nUo H$mT>Uo eŠ` ZgVo Ë`mdoiocm gXaÀ`m {df`mda
{Q>nUo Z H$mT>Vm Ë`m g§X^© gmYZm§Mr \$moQ>moñQ>°Q> H$m°nr, _m`H«$mo {\$ë_, Poam°Šg H$mT>mdr åhUOo g§emoYH$mMm doi
dmMoc. OcX JVrZo ZmoQ>²g H$mT>Ê`mgmR>r gwYmacoë`m OJmV Microfilm Rapid Selector ZmdmMo `§Ì dmnaVmV.
`m `§ÌmZo {_{ZQ>mcm AZoH$ àVr {ZKy eH$VmV Aem `§ÌUm Ultrafax Machine Ago åhUVmV. `m _erZÛmam
AemM àH$mao H$moîQ>Ho$, ZH$meo, AmamIS>o `m§À`mgwÕm àVr {ZKy eH$VmV.
(~) ñ_¥Vr {Q>nUo (The reminder Notes) - g§emoYZ à{H«$`o_Ü`o Ago H$mhr _wÔo AgVmV H$s Á`mMm
dmna "AdVaU' åhUyZ H$amd`mMm ZgVmo Va gXa _m{hVr H$moUË`m J«§WmV d H$moR>o Amho EdT>o Amnë`mcm
AmR>dÊ`mgmR>r EH$m H$mJXmda J«§W H$m`m©Mo Zmd d J«§WmMo Zmd EdT>o {chÿZ R>odco Var nwaogo AgVo.
CXm.
Jmo. g. gaXogmB©
_amR>r [a`m`V
JJ} g§nm{XV Amd¥Îmr nm. 142
EH$Xm {Q>nU H$mT>ë`mZ§Va àË`oH$ {df`mMr {Q>nUo EH$Ì H$amdrV d Aer {Q>nUo n«H$aUmZwgma EH${ÌV
H$amdrV åhUOo àË`j {cImUmÀ`m H$m_mcm g§JVr `oVo.
ViQ>rnm (Foot
Notes)
emoYà~§Ym _Ü`o ViQ>rnm `m V§Ìmcm \$ma _hÎd Amho. g§emoYH$ Amnë`m {dMmam§À`m g_W©ZmgmR>r ViQ>rnm
XoVmo. H$moUVohr g§emoYZ ViQ>rno {edm` nyU© hmoD$ eH$V Zmhr. coIH$mcm Amnë`m {ZdoXZmÀ`m ~iH$Q>rgmR>r,
V§VmoV§VnUm d {~ZMyH$ g§emoYZ H$aÊ`mgmR>r ViQ>rnmMm Cn`moJ hmoVmo.
4
ViQ>rnmMm CÔoe
àm. hm°Ho$Q> `m§Zr nwT>rc _wÔo {Xco AmhoV.
1. coIH$mÀ`m {cImUmcm O~m~Xma ì`ŠVtMm nmqR>~m XmIdyZ XoUo.
2. Amnë`m {cImUmMm AmoK Wm§~y Z`o, dmMH$mMo _Z {ÛYm hmoD$ Z`o d Ë`mÀ`m dmMZmVrc CËgmh H$_r
hmoD$ Z`o AemgmR>r ViQ>rnm XoVmV.
3. Ë`mÀ`m {df`mda A{YH$ _m{hVr dmMH$mcm XoUo.
4. EImÚm doiog Amnë`m {cImUmÀ`m {damoYmV H$m` {c{hco Amho Vo dmMH$mcm g_Omdo `m CÔoemZo
ViQ>rnm {Xë`m OmVmV.
5. darcn¡H$s XmoZ qH$dm OmXm hoVyZo Vi{Q>nm {Xë`m OmVmV.
ViQ>rnm§Mo àH$ma (Types
of Foot-notes)
1. Á`mdoir coIH$mcm Amncm _wÔm ñnîQ> H$amd`mMm AgVmo Voìhm Vmo _Ü`oM EImXr ViQ>rn XodyZ _wÔm
ñnîQ> H$aVmo. Agm g§X^© XoÊ`m_Ü`o Ë`mMm CÔoe Amnë`m _VmMo ñnîQ>rH$aU H$aUo hmM AgVmo.
2. Xwgè`m àH$mamV g§emoYH$ EImXm Añgc nwamdm Amnë`m {dYmZmÀ`m g_W©ZmgmR>r XoV AgVmo. Aem
nwamì`m_wio dmMH$mÀ`m kmZm_Ü`o ^a nS>Vo.
3. ViQ>rnmMm Cn`moJ
(Use of Footnotes)
gm_mÝ`V… ViQ>rnm XoÊ`m~Ôc {ZpíMV ñdê$nmMo {Z`_ ZmhrV. nU A_o[aHo$Vrc _m°S>Z© c°½doO Agmo{gEeZ
d {eH$mJmo `w{Zìh©{gQ>r _°Ý`wAc `m§Zr ViQ>rnmÀ`m ~m~VrV Or nÕVr ñdrH$macr Amho VrM nÕV gd©gmYmaUnUo
gd©Ì dmnacr OmVo.
4. ViQ>rnm H$moR>o Úmì`mV `m~m~V {cIrV ñdê$nmV {Z`_ ZmhrV. nU H$mhr na§namJV nÕVr_wio g§Ho$V AmhoV Ë`mZwgma ViQ>rnm
Úmì`mV.
1. N>mnrc aofodaM {ZXe©ZmMm AmH$S>m {chmdm.
2. {ZXe©ZmMo AmH$S>o COì`m ~mOycm {chmdoV.
3. Á`m {R>H$mUr AmH$S>m Úmd`mMm Agoc VoWrc eãX d AmH$S>m `m_Ü`o A§Va Agy Z`o.
4. Á`mdoir Q>§H${cIrV coIZ AgVo Voìhm (1), (2), (3) Ago AmH$S>o {chmdoV.
5. ViQ>rnm àË`oH$ nmZmda Úmì`mV d eŠ` Zgoc Va J«§WmÀ`m eodQ>r àË`oH$ àH$aUmZwgma Úmì`mV.
5
6. àË`oH$ àH$aUmV EH$nmgyZ AmH$S>o Q>mH$mdoV. n«Ë`oH$ nmZmda qH$dm OmñVrV OmñV àË`oH$ àH$aUmcm
EH$nmgyZ AmH$S>o Q>mH$ë`mg OmñV gmoB©ñH$a R>aVo.
7. EImÚm AdVaUmÀ`m eodQ>r ViQ>rnoMm AmH$S>m Q>mH$mdm. gwédmVrcm AmH$S>m Q>mHy$ Z`o.
8. H$moUË`mhr erf©H$mcm H$Yrhr ViQ>rn Xody Z`o.
9. Á`mdoir EH$mnojm OmñV g§X^© EH$mM dmŠ`mV {Xcoco AgVmV. Voìhm OoWo n{hcm g§X^© Agoc Va Ë`m
Ajamda qH$dm eãXmda cJoM AmH$S>m {c{hcm nm{hOo d Z§VaÀ`m g§X^m©da nwT>rc AmH$S>m {c{hcm nm{hOo.
5. ViQ>rnmMo \$m`Xo
ViQ>rnm XoÊ`mMo \$m`Xo nwT>rcà_mUo 1. ViQ>rnm ~hþVoH$ doim àË`oH$ nmZmda {Xcr OmVo. Ë`m_wio dmMH$mcm ghOmghOr g§X^© g_OVmo. dmMH$
d g§emoYH$mÀ`m kmZmV ^a nS>Vo.
2. àH$aUmÀ`m eodQ>r ViQ>rnm {Xë`mg gm_mÝ` dmMH$mg dmMZ H$aUo ghO d gwc^ hmoV.o Ë`mÀ`m dmMZmV
I§S> nS>V Zmhr d AS>Wimhr `oV Zmhr.
6. ViQ>rnm H$em Úmì`mV
ViQ>rnm XoV AgVmZm nwT>rc {Z`_ H$mQ>oH$moanUo nmimdoV.
1. gwédmVrcm coIH$mMo Zm§d, Z§Va J«§WmMo Zm§d, Ë`mZ§Va àH$meZmMo {R>H$mU, àH$meZmMo df© d eodQ>r Á`m
nmZmdê$Z Vmo g§X^© KoVcm Agoc Ë`m nmZmMm AmH$S>m Úmdm. CXm. gaH$ma OXyZmW, \$m°c Am°\$ {X _wKc Eånm`a,
Amo[aE§Q> cm°J_Z, H$cH$Îmm, 1958, nmZ Z§. 163.
2. ViQ>rno_Ü`o I§S>mMm H«$_m§H$ XoV AgVmZm Vmo amo_Z {cnr_Ü`o Úmdm. I§S>mMo Zmd BQ>m{cH$_Ü`o Úmdo.
nmZmMm H«$_m§H$ Aao{~H$_Ü`o Úmdm.
3. ViQ>rnoV coIH$mMo Zm§d XoVmZm àW_ AmÚmjao ÚmdrV d Ë`mZ§Va AmS>Zmd Úmdo. CXm. Jmo. g. gaXogmB©,
{d. H$m. amOdmS>o.
4. EH$doi EImÚ g§X^© gmYZmMr g{dñVa _m{hVr {Xcr Agoc Va VrM _m{hVr nwÝhm g{dñVa XoÊ`mMr
Amdí`H$Vm Zmhr. VmoM g§X^© H«$_mZo cJoM `oV Agoc Va \$ŠV {H$Îmm {chmdm. Oa nmZ Z§~a doJim Agoc Va
Vmo Z_yX H$amdm.
5. g§emoYH$mZo Oa Añgc gmYZmMm dmna Ho$cm Agoc Va nwÝhm Xwæ`_ gmYZmMm dmna H$aÊ`mMr Amdí`H$Vm
Zmhr.
6. EH$doi g§X^m©gmR>r dmnacoë`m J«§WmMm CëcoI nwÝhm nwÝhm Q>miÊ`mgmR>r Á`mà_mUo {H$Îmm `m eãXmMm
6
dmna Ho$cm OmVmo. Ë`mà_mUoM CnamoŠV `m eãXmMmhr dmna Ho$cm OmVmo. H«$_mZo cJoM g§X^m©gmR>r VmoM J«§W
dmnamd`mMm Agoc Va coIH$mÀ`m ZmdmMm CëcoI H$amdm d Ë`mZ§Va CnamoŠV hm eãX dmnamdm d Ë`mZ§Va nU
Z§~a {chmdm.
7. ViQ>rno_Ü`o {H$Îmm d CnamoŠV `m g§{jV ê$nmMm dmna Á`m nÕVrZo Ho$cm OmVmo Ë`mMà_mUo Amdí`H$VoZgw ma
AZoH$ g§{jßV ê$nm§Mm dmna H$amdm cmJVmo.
8. Oa EImÚm doiog Añgc gmYZmMm AmYma {Xcm Agoc Va Xwæ`_ gmYZmMm g§X^© XoÊ`mMo H$maU Zmhr.
7. ViQ>rnmMo Xwén`moJ
ViQ>rnm `m g§emoYH$mgmR>r d Ë`m {df`mVrc Vk ì`ŠVrgmR>r _hÎdmÀ`m AgVmV. _mÌ gm_mÝ` dmMH$m§À`m
ÑîQ>rZo Aem ViQ>rnmMm \$magm \$m`Xm hmoV Zmhr. ViQ>rnm nmhÿZ gm_mÝ` dmMH$mMo _Z {ÛYm hmoÊ`mMr eŠ`Vm
AgVo. Ë`m_wio Ë`mÀ`m dmMZmV I§S> nSy> eH$Vmo. Ë`mM~amo~a ViQ>rnm XoVmZm g§emoYH$mH$Sy>Z H$mhr MwH$m hmoÊ`mMr
d Ë`m_wio dmMH$m_Ü`o Jm|Yi hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. H$mhr doim hñV{c{IV V`ma hmoV AgVmZm ViQ>rnm
{Xë`m OmV Zmhr. Va hñV{c{IV V`ma Pmë`mZ§Va ViQ>rnm {Xë`m OmVmV. åhUyZ g§emoYH$mMo {dYmZ d Ë`mMr
ViQ>rn `m§À`m_Ü`o g_Ýd` amhmV Zmhr. åhUyZ {cImU H$aVmZm H§$Q>mim Z H$aVm cJoM H«$_mZo ViQrnm XoUo
Amdí`H$ Amho. eodQ>r ViQ>rnm H$em dmnamd`mÀ`m ho dmna H$aUmè`mÀ`m H$m¡eë`mda Adc§~yZ AgVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-1
(A) Imcrc Cnn«íZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. OcXJVrZo ZmoQ²>g H$mT>Ê`mgmR>r AmYw{ZH$ H$mimV ............. `m `§ÌmMm dmna Ho$cm OmVmo.
(A) AëQ>m©\°$Šg
(~) Poam°Šg
(H$) _m`H«$mo {\$ë_ a°nrS> {gcoŠQ>a
(S>) `mn¡H$s Zmhr.
2. cwB©g Jm°g Mm°H$ `m§Zr ZmoQ²>g H$mT>Ê`mÀ`m ........ d ....... `m _hÎdmÀ`m nÕVr gm§{JVë`m AmhoV.
(A) hþ~ohÿ~ à{VH¥$Vr d ñ_¥Vr {Q>nUo
(~) ZmoQ>~wH$ d \$mB©c
(H$) pñcn d H$mS>©
(S>) `mn¡H$s Zmhr
3. g§emoYH$mMm doi d l_ dmM{dÊ`mgmR>r ZmoQ²>g H$mT>Ê`mMr ......... nÕV AË`§V Cn`wŠV Amho.
(A) ZmoQ>~wH$
(~) pñcn nÕV
(H$) `mn¡H$s Zmhr
4. Vi{Q>nmMo ......... àH$ma AmhoV.
(A) nmM
(~) Mma
(H$) VrZ
(S>) XmoZ
7
(S>) \$mB©c nÕV
5. ViQ>rnm§Mo {ZX}eZmMo AmH$S>o ......... ~mOyc {chmdoV.
(A) COì`m
(~) S>mì`m
(H$) _mJrc
(S>) Imcrc
4.2.2 gyMr
B{VhmgcoIZ nÕVr_Ü`o _hÎdmMm ^mJ åhUOo gyMr hmo`. B{VhmgcoIZm_Ü` gyMrV \$ma _hÎdmMo ñWmZ
Amho. B{Vhmg g§emoYZmcm gyMr OmoS>ë`m{edm` n[anyUV© m `oV Zmhr. gyMrMm AmYma g§emoYZmMm XOm© R>adÊ`mgmR>r
KoVcm OmVmo. g§emoYH$mV gyMrMm dmna AmaemgmaIm hmoVmo. gyMr åhUOo AmnU Á`m {df`mda g§emoYZ H$aUma
AmhmoV qH$dm Oo g§emoYZ nyU© Pmcoco Amho Ë`mMm AmagmM AgVmo. B{Vhmg g§emoYZ _w»`V… Eo{Vhm{gH$ gmYZm§Ûmao
Ho$co OmVo. Eo{Vhm{gH$ gmYZo Iyn AgVmV. Ë`m_YyZ Amnë`m g§emoYZ {df`mcm AZwcjyZ _m{hVr Jmoim H$aUo
A{Ve` {OH$sarMo H$m_ AgVo d Aemdoir gyMrMo _hÎd OmUdVo. B{Vhmg g§emoYZm_Ü`o gyMrMo 3 àH$ma
dmnaco OmVmV.
CXm. (1) ñWigyMr (~) ì`ŠVr gyMr (H$) J«§WgyMr
1. ñWigyMr … B{Vhmg g§emoYZ à{H«$`o_Ü`o ^yJmocmcm A{Ve` _hÎd Amho. B{Vhmg g§emoYZm_Ü`o Á`m
n[agamMm B{Vhmg {chmd`mMm AgVmo VoWrc ^yJmoc d ^m¡Jmo{cH$ n[apñWVr `m§Mm Aä`mg g§emoYH$mg AgUo
Amdí`H$ AgVo. amÁ`mÀ`m amOYmÝ`m§Mr {R>H$mUo, XiUdiUmMo _mJ©, cT>m`m§À`m OmJm doJdoJù`m dñVy {Z_m©U
hmoÊ`mMr {R>H$mUo B.Mr _m{hVr Amdí`H$ AgVo. Aem _m{hVrMm Cn`moJ g§emoYH$ Amnë`m gmo`rà_mUo H$aVmo.
Aem gyMr_Ü`o Jmdm§Mr, Eo{Vhm{gH$ ñWim§Mr _m{hVr {Xcocr AgVo. Ë`mdê$Z {d{dY àH$maMo ZH$meo ~ZdVm
`oVmV. Aem gyMr_Ü`o dUm©ZwH«$_o n¥îR>g§»`m {Xcocr AgVo. Ë`mdê$Z Á`m {R>H$mUmMr Amnë`mcm _m{hVr Jmoim
H$amd`mMr AgVo Vr EH${ÌVnUo {_iVo. CXm. am`JS> {Oëhm J°Po{Q>Aa_YyZ A{c~mJMm CëcoI 20, 30, 40,
50, 100 B. nmZmda AmT>iVmo. Ë`m J«§WmV AgUmar am`JS>mg§~§Yr _m{hVr MQ>H$Z, EH${ÌVnUo {_iy eH$Vo.
Aem gyMr_wio doi, l_ d n¡gm `m§Mr ~MV hmoVo d g§emoYH$mMm CËgmh {Q>H$Vmo.
2. ì`ŠVr gyMr … AmnUmg Á`m ì`ŠVrÀ`m H$m`©H$V¥©ËdmMm Aä`mg H$amd`mMm Amho Ë`m ì`ŠVrg§~§Yr
g§~§{YV J«§Wm_Ü`o H$moR>o H$moR>o CëcoI Amcocm Amho ho g_OyZ KoÊ`mgmR>r ì`ŠVr gyMrMm Cn`moJ hmoVmo. CXm.
ehmOhmZMo Ym{_©H$ YmoaU 101 Vo 107 B. n¥îR>mda ehmOhmZÀ`m Ym{_©H$ YmoaUmg§~§Yr _m{hVr {_iy eH$Vo.
Aer gyMr V`ma H$aV AgVmZm ì`ŠVrgyMrV Zm_ gyMr `m Zm§dmZo AmoiIco OmVo. ì`ŠVrÀ`m AmS>ZmdmÀ`m
AmÚmjamZwgma V`ma H$amdr. Á`m Á`m nmZmda Ë`m ì`ŠVrÀ`m ZmdmMm CëcoI Amcocm AgVmo Aem gd©M nmZ
H«$_m§H$mMm CëcoI H$amdm Ë`m_wio g§~{§ YV ì`ŠVrÀ`m H$m`m©Mr gd© _m{hVr nQ>H$Z {_iVo. CXm. {edmOr _hmamOm§Mo
cîH$ar àemgZ nm Z§. 90, 105, 107, 111 B. `m_wio {edmOr _hmamOm§À`m cîH$ar àemgZmMr gd© _m{hVr
EH${ÌVnUo {_iVo.
8
3. J«W
§ gyMr … g§emoYH$m§Zm J«W§ gyMrMm ~hþ_moc Cn`moJ hmoVmo. g§emoYZmgmR>r dmnacoë`m g§X^© J«W§ mMr `mXr
åhUOoM J«§WgyMr hmo`. g§emoYH$mcm Amdí`H$ AgUmè`m J«§WmMr, J«§W {df`mMr d J«§W coIH$mMr g_J« _m{hVr
{_iy eH$Vo. S>m.° ìhr. S>r. {XdoH$a `m§Zr {c{hcoë`m 'Survey of Material in Marathi on the Economic
and Social History of India (BISM), Pune, 1981 `m J«§WmVyZ _amR>çm§À`m Am{W©H$ d gm_m{OH$
B{Vhmgmda _hmamîQ´>mV Pmcoco J«§WcoIZ EH${ÌVnUo {_iy eH$Vo. g§emoYH$mcm `mMm Iyn Cn`moJ hmoVmo.
g§X^©gyMr
g§X^©gM
y r qH$dm `mXr åhUOo g§emoYH$mZo H$moUVo J«W§ Cn`moJmV AmUco AmhoV `mMr EH$ `mXr hmo`. g§X^©JW§« mMr
`mXr V`ma H$aUo ho EH$ V§Ì Amho. g§emoYH$mcm Oa H$mhr e§H$m {Z_m©U Pmë`m Va Ë`mMo {ZagZ H$aÊ`mgmR>r
H$moUVr g§X^© gmYZo dmnaUo Amdí`H$ Amho `mMo _mJ©Xe©Z Aem g§X^©gyMr_YyZ Ho$co OmVo.
1. g§X^©J«§W `mXrMr dJ©dmar … J«§WmÀ`m àH$mamZwgma Ë`m§Mr dJ©dmar Ho$cr OmVo.
1. _hÎdmÀ`m d {ZdS>H$ g§X^©J«§Wm§Mr `mXr
2. Á`m_Ü`o gd© J«§Wm§Mr Zm|X Ho$cr Amho Aer `mXr.
3. Á`m_Ü`o gd© J«§WmMm _mJmodm KoVcm Amho Aer
4. {df`mer g§~§{YV Aem J«§WmMr `mXr
5. g§emoYZmgmR>r àË`jnUo dmnacoë`m J«§WmMr `mXr
`m àH$mam§Mr dJ©dmar (1)Ÿgd©gmYmaU J«§WmMr `mXr (2) g{Q>H$ J«§WmMr `mXr `m XmoZ àH$mamV H$aVm `oVo.
g§X^©gmYZm§Mo dJuH$aU / {d^mJUr
(A) àmW{_H$ g§X^©gmYZo
àH$m{eV àmW{_H$ g§X^©gmYZo
AàH$m{eV àmW{_H$ g§X^©gmYZo
(~) Xwæ`_ g§X^©gmYZo
àH$m{eV Xwæ`_ g§X^©gmYZo
AàH$m{eV Xwæ`_ g§X^©gmYZo
g§X^© gmYZo EH$mM ^mfoVrc AgVrc Va àíZ Zmhr na§Vw gmYZo Oa doJdoJù`m ^mfoVyZ CncãY AgVrc
Va àË`oH$ ^mfoMr ñdV§Ì `mXr H$aUo Amdí`H$ AgVo. CXm. B§J«Or, _amR>r d g§ñH¥$V gmYZo B. ~è`mM doiocm
g§X^©gmYZo Or A{cIrV ñdê$nmMr AgVmV Voìhm Aem gmYZm§MrM dJ©dmar H$amdr cmJVo. H$mhr doic
o m EImÚm
{df`mda doJdoJù`m {Z`VH$m{cH$m§_YyZ coI Amcoco AgVmV. Voìhm Aem {Z`VH$m{cH$m§Mr {df`mZwgma `mXr
9
H$aUo Amdí`H$ AgVo. VgoM H$mhr gwQ>r H$mJXnÌo dmnacr Agë`mg Ë`m§Mrhr `mXr ñdV§ÌnUo XoUo Amdí`H$
AgVo.
Aem àH$mao Or `mXr V`ma Ho$cr OmVo {Vcm Dictionary Catalogue Ago åhUVmV. Ë`mM~amo~a `m
`mXrcm g§X^©J«§WgyMr `m ZmdmZohr AmoiIco OmVo. g§X^©J«§WmMr hr `mXr g§emoYH$m§À`m_Ü`o {Okmgm {Z_m©U ìhmdr
`m {d{eîQ> hoVyZo V`ma Ho$cr Amho VgoM `m J«§WmV Á`m g§X^© gmYZm§Mm dmna Ho$cocm Zmhr Aem§Mr hr `mXr Amho.
3. g§X^©J«§W `mXr V`ma H$aÊ`mMo V§Ì
g§X^©J«§W `mXr V`ma H$aÊ`mMo V§Ì g§emoYZmÀ`m gwédmVrnmgyZM cjmV R>odmdo cmJVo.
1. àW_V… coIH$mMo AmS>Zmd, Z§Va Zmd Oa coIH$ hm AZwdmXH$ (Tr.) Agoc Va VoWo AZwdmXH$ Ago
{chmdo. Oa coIH$ hm g§nmXH$ Agoc Va (Ed.) Ago ñnîQ> {chmdo.
2. nwñVH$mMo Zmd {chÿZ ñdën{dam_ Úmdm.
3. Ë`mÀ`mnwT>o Amd¥ÎmrMm H«$_m§H$, I§S> H«$_m§H$, àH$meZmMo {R>H$mU, àH$meZmMo Zmd d eodQ>r àH$meZmMr
VmarI Úmdr _J nyU©{dam_ Úmdm.
4. g§emoYZmg§~§Yr dmMZmMr gwédmV Ho$ë`mnmgyZ Oo gd© J«§W dmMZmV `oVmV Ë`m§Zr g{dñVa d ñdV§Ì Zm|X
R>odmdr. åhUOo g§emoYZ nyU© Pmë`mZ§Va g§X^© J«§WmMr `mXr H$aVmZm gwc^Vm `oVo.
Á`mdoir XmoZ coIH$ AgVmV Voìhm \$ŠV n{hë`m coIH$mMo AmS>Zmd n{hë`m§Xm {chmdo. na§Vw Xwgè`m coIH$mMo
Zmd Oar n{hë`m§Xm {c{hco Var MmcVo. Á`mdoir 3 coIH$ EH$Ì `oVmV Voìhm n{hë`mMo AmS>Zmd Z§Va Xwgè`mMo
Zmd AmS>Zmd Úmdo. Ë`mÀ`mnwT>o Aer IyU H$ê$Z {Vgè`mMo Zm§d d AmS>Zm§d Úmdo.
g§X^©J«§WmMr `mXr V`ma H$aVmZm ¿`md`mMr H$miOr
coIH$mMo Zmd {c{hVm§Zm _hmamîQ´>r`m§à_mUo g§nyU© Zmd {c{hÊ`mMr nÕV BVa àm§Vr`m§Mr ZgVo. Ë`m_wio
Jm|Yi CS>Vmo. _hmamîQ´>r`Z na§naoZwgma ñdV…Mo Zmd, d{S>cm§Mo d eodQ>r AmS>Zm§d {c{hco OmVo. na§Vw BVa àm§VmVrc
na§nam doJù`m Agë`mMo OmUdVo. Ë`m_wio AS>MUr `oVmV. X{jU ^maVr` Amnco AmS>Zm§d {c{hV ZmhrV Va
gwédmVrcm JmdmMo Zm§d, Z§Va AmOmo~m§Mo Zmd, Z§Va d{S>cm§Mo Zmd d _J ñdV…Mo Zmd {c{hVmV. Aemdoir
JmdmÀ`m ZmdmMm dmna AmS>Zmdm à_mUo H$aVmV. CXm. E.A.S. Prasanna (Bamnëcr AZ§V lr{Zdmg àgÝZm)
`m Zmdm_Ü`o Bamnëcr ho JmdmMo Zmd Amho. AZ§V ho AmOmo~mMo Zmd Amho. lr{Zdmg ho d{S>cm§Mo Va àgÝZm ho
ñdV…Mo Zmd Amho. `m ZmdmMm `mXr_Ü`o g_mdoe H$aVmZm {deof XjVm ¿`mdr cmJVo.
H$mhr {R>H$mUr àH$meZmMo {R>H$mU d df© {c{hÊ`mMr nÕVr AgVo Va H$mhr {R>H$mUr àH$meH$mMo Zmd
{c{hÊ`mMr nÕV Amho. g§emoYH$mMo g§emoYZ Ooìhm nyU© hmoVo VoìhmM Ë`mMr g§X^©J«§WmMr `mXr gwÕm V`ma hmoVo.
10
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-2
(A) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m©` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. g§emoYH$mg gyMrMm dmna ............. gmaIm hmoVmo.
(A) XmIë`m
(~) ZH$memgmaIm
(H$) AmaemgmaIm
(S>) aoIm{MÌmgmaIm
2. g§emoYZmgmR>r dmnacoë`m g§X^©J«§WmMr `mXr åhUOoM ......... hmo`.
(A) g§X^©gyMr
(~) J«§WgyMr (H$) ñWigyMr
(S>) ì`pŠVgyMr
3. g§emoYH$mZo H$moUVo J«§W Cn`moJmV AmUco AmhoV `mMr EH$ `mXr åhUOo ............ hmo`.
(A) g§X^©gyMr
(~) ì`ŠVrgyMr (H$) {df`gyMr (S>) ñWigyMr
4. g§X^©J«§W `mXr_Ü`o coIH$mMo AmS>Zmd .............. AgVo.
(A) eodQ>r (~) gwédmVrcm
(H$) gm§Ho${VH$
(S>) JwßV
5. g§X^©J«§W `mXr AZoH$ ^mfm§_Ü`o Agë`mg dJ©dmar .......... Zwgma H$amdr.
(A) gyMZoZwgma
(~) J«§WmÀ`m ZmdmZwgma
(H$) àË`oH$ ^mfmZwgma
(S>) àH$meH$mÀ`m ZmdmZwgma.
4.2.3 H$mc{ZU©`
g§emoYZ à{H«$`oVrc _hÎdmMm Q>ßnm åhUOo H$mc{ZU©` hmo`. Eo{Vhm{gH$ nwamì`mMr qH$_V d _hÎd R>adÊ`mÀ`m
ÑîQ>rZo Eo{Vhm{gH$ H$mJXnÌm§Mm H$mi _hÎdmMm AgVmo. EImXo H$mJXnÌ Oa g_H$mcrZ Agoc Va Ë`mMr
gË`mgË`Vm nQ>dÊ`m_Ü`o Oa BVa ~m~tMm CëcoI Agoc (CXm. {VWr, dma, ZjÌ, g§dËga) Va H$mc{ZU©` H$aUo
AdKS> ZgVo. na§Vw àË`jmV Eo{Vhm{gH$ H$mJXnÌm_Ü`o H$mhr doiocm coIZH$mc {Xcocm ZgVmo. Ë`mdoir
H$mc{ZU©`mMm àíZ {Z_m©U hmoVmo.
àm. S>m°. J. h. Iao `m§À`m _Vo, nÌì`dhmamMo XmoZ ^mJ 1. gZXm, {ZU©`, _hOa, ewÕr, dVZ, Zo_UyH$, BZm_, O_rZ~m~, _wem{ham B. {df`mMr nÌo - `m ^mJmV
`oUmao nÌ H$moUË`m dfu, _{hÝ`mV, {VWr d VmaIog d H$Yr H$Yr dmahr {c{hcoco AgVmV. Ë`m_wio coIZ
H$cm{df`r MQ>H$Z H$ënZm `oVo.
2. Xwgè`m ^mJmV N>ÌnVr, noedo, à{V{ZYr B. à_wI _§S>ir, gaXma Ë`m§Mo {Za{Zamio H$ma^mar, ~mV_rXma,
ì`mnmar `m§Mr nÌo `oVmV. hr nÌo VËH$mcrZ amOH$s` d BVa KS>m_moS>rg§~Y§ r AgVmV. na§Vw Ë`mda nwago m H$mc{ZX}e
ZgVm. Voìhm Aem H$mJXnÌm§Mm H$mc{ZU©` H$aUo _hÎdmMo R>aVo.
11
H$mc{ZU©` R>adV AgVmZm `oV Agcoco AS>Wio / AS>MUr
1. g§emoYH$mcm Á`m {df`mda g§emoYZ H$amd`mMo Amho Ë`m gd©M H$mJXnÌmda coIH$mMo Zmd, H$moUr
H$moUmcm {c{hco, Ho$ìhm d H$moRy>Z {c{hco, {VWr, dma d ZjÌ `m gdmªMm CëcoI AgocM Ago Zmhr.
2. \$mguMm à^md ~è`mM _amR>r H$mJXnÌmda Agë`m_wio ~è`mM doic
o m ewhaÿ , H$mc, \$gcr df©, A§_cr
H$Q>H$s B. dfm©Mm CëcoI AgVmo. ewhÿa H$mc Agë`mg Vmo X{jUr H$s \$méH$s, \mgcr df© Agë`mg Vo CÎmar
H$s X{jUr `mMm {ZU©` àW_V… H$amdm cmJVmo.
3. H$mJXnÌmdarc VmaIm H$mhr doiocm {h§Xy {VWrà_mUo AgVrc {H$§dm _wgc_mZr nÕVrMr VmaIoMr Zm|X
Agoc Aemdoir O§Ìr nmhÿZ VmarI R>adUo Amdí`H$ AgVo.
4. H$mhr doiocm {dH«$_ dfm©Mm CëcoI AgVmo. Ë`mdoir "{dH«$_ g§dV' Ë`m dfu M¡Ì, AmfmT>, lmdU,
^mÐnX d H$m{V©H$ `mn¡H$s H$moUË`m _{hÝ`mV gwê$ Pmco ho emoYyZ H$mT>mdo cmJVo. H$mhr doim j`g§dËga JUZm
nÕVrZo VmarI R>admdr cmJVo.
5. Oa H$mJXnÌmda qhXy {_VrMm CëcoI Agoc d Vr {_Vr ewÕ njmVrc Agoc Va dmX {Z_m©U hmoÊ`mMo
H$maU Zmhr. nU Oa Vr {_Vr H¥$îU njmVrc Agoc Va dmX {Z_m©U hmoVmo. H$maU Vr VmarI nyUu_m§V nÕVrMr
Amho H$s l_m§V nÕVrMr Amho ho R>admdo cmJVo.
Eo{Vhm{gH$ KQ>Zm§Mm H$mc{ZU©` H$aUo hr Jw§VmJ§VrMr ~m~ Amho. Ë`m_wio Ë`mgmR>r H$mhr {ZH$f dmnaUo
JaOoMo Amho.
H$mc{ZU©`mgmR>r {ZH$f … H$mc{ZU©` H$aV AgVmZm nwT>rc {ZH$f dmnamdoV.
1. H$mJXmMm OwZonUm
2. emB©Mm àH$ma d OwZonUm
3. {cnr {c{hÊ`mMr d¡{eîQ>ço
4. H$mJXnÌmVyZ {XgyZ `oUmao ^mfoMo n«KmV
5. àË`j coIH$ H$moUË`m H$mimV hmoD$Z Jocm ho R>adUo
6. VËH$mcrZ ^mfm, eãXà`moJ d dmH²$àMma d coIZ nÕVrÀ`m na§nam
7. BVa gmYZmdê$Z gXa H$mJXnÌmVrc àg§JmMm R>adcocm H$mi.
doJdoJù`m _mJm©Zo H$mJXmMr gË`mgË`Vm R>admdr cmJVo. H$maU darc gd© {ZH$f ho EH$mM H$mJXnÌmcm
EH$mdoir cmJy hmoVrc Ago Zmhr. H$maU àË`oH$ {ZH$fmcm ñdV…À`m _`m©Xm AmhoV.
12
H$mJXm§Mm dmna
Ë`m H$mimV H$mJX doJdoJù`m àH$maMo dmnaV AgV. _amR>r H$mJXnÌm_Ü`o H$mJXmMo chmZ AmH$ma AgV.
EH$ H$mJX (~§X) Z nwaë`mg Xwgam, {Vgam `mà_mUo H$mJXmMo VwH$S>o OmoS>V. nÌmÀ`m daÀ`m ~mOycm EHy$U H$mJX
(~§X) g§»`m {chrV. nÌm§Mo _gwXo ho Añgc nÌmBVHo$M _hÎdmMo AgV. gaH$mar H$mJXnÌm§Mo _gyXo (H$m°nr) V`ma
Ho$co OmV AgV. H$mhr doiocm _wgc_mZr \$_m©ZmMm H$mJX H$dS>rZo VmgyZ JwiJwirV Ho$cocm Ago. H$mhr doiocm
H$m§ÚmÀ`m nmnwÐçmgmaIm nmVi d JwiJwirV H$mJX Xwgè`m OmS> H$mJXmda S>H$dyZ dmnaV. _wgc_mZr gaXma,
~mXehm énoar {H$§dm gmoZoar _T>dcoco d doc~wÅ>r H$mT>coco H$mJX dmnaV.
emB© ~ZdÊ`mMr d coIUrMr nÕV
ZmMÊ`mMo {eao H$ê$Z Vo H$mOimV KmoQy>Z H$mir emB© Ho$cr OmV Ago. coIUr ~moê$Mr dmnaV. àË`oH$
H$mcI§S>mV coIUrMr cnoQ> doJir Ago. CXm. {edemhrVrc _moS>r d noedoH$mcrZ _moS>r `m§À`m cnoQ>r_Ü`o ñnîQ>
\$aH$ Ago.
coIZnÕVr ^mfoMo àKmV …
H$mJXnÌmdê$Z ^mfoMo doJdoJio àKmV AmT>iVmV. CXm. nÌmÀ`m {eamo^mJr EImÚm XodVoMo Zmd lr ›
ñdpñV, lr VwiOm^dmZr, lr ^dmZr, e§H$a, lr _méVr, lr aKwnVr B. CëcoI AmT>iVmV. H$mhr doim AmXaUr`
Jwê$, g§V, dS>rcYmè`m ì`ŠVrcm {chmd`mÀ`m nÌmV nÌmÀ`m daÀ`m ~mOycm H$monè`mV ì`ŠVrMo Zmd {chÿZ R>do V
AgV d Ë`m nÌm_Ü`o OoWo OoWo Ë`m ì`ŠVrMm CëcoI `oB©c VoWo H$moar OmJm gmoS>V AgV. CXm. noedo _moamon§V
qnJio `m§À`m nÌmda "{dcg{V coIZmd{Y' hr _`m©Xm_wÐm AgVo. Ë`mdê$Z AmnUmg coIZnÕVrMr H$ënZm `oVo
d Ë`mdê$Z coIH$mcm H$mc R>adUohr gmono OmVo. eãXà`moJ, åhUr d dmH²$àMma ho H$mcm§VamZo ~XcV AgVmV.
Voìhm H$moUË`m H$mcI§S>m_Ü`o H$moUVo eãXà`moJ, åhUr, dmH²$àMma `m§Mm Aä`mg H$aUo Amdí`H$ Amho.
H$mc{ZU©` H$aVm§Zm ¿`md`mMr H$miOr / XjVm
1. H$mc{ZU©` H$aVmZm ì`ŠVr, àg§J, ñWi, {VWr, dma d gZ `m§Mm {ZU©`hr H$amdm cmJVmo.
2. EImXm Vh/H$ama {_imë`mg Ë`m_Yrc AZwH«$_{UHo$Mr V\$mdV cjmV R>odmdr.
3. EImÚm àg§JmMm Oa H$mc {Xcocm Agoc Va Vmo H$mc Ë`mM gmYZmVrc BVa Vn{ecm~amo~a Amho H$s
Zmhr ho Vnmgmdo.
4. Oa EImÚm H$mJXnÌmV {_Vr, dma, {VWr B. Mr _m{hVr {Xcocr Agoc d Ë`m§Mm IaoImoQ>onUm J{UVmZo
{gÕ Pmcm Agoc VaM Vmo H$mc R>adÊ`mg haH$V Zmhr.
5. àË`oH$ {df`mMm H$mc{ZU©` ñdV§ÌnUo H$amdm.
13
6. EImÚm gmYZmV H$mc {X½Xe©Z Ho$cocm Zgoc na§Vw Ë`mÀ`mM OmoS>rcm AgUmè`m BVa àg§Jm§Mm H$mc{ZU©`
Pmcm Agoc VaM `m àg§JmMm H$mc R>adUo AdKS> Zmhr.
7. H$mcgyMH$ d H$mcXe©H$ Vn{ecmdê$Z H$mc{ZU©` H$aVm `oVmo.
8. H$mcmMm {ZU©` AMyH$nUmda _mÝ` H$amdm. ~hþ_VmÀ`m Omoamda H$mc{ZU©` H$ê$ Z`o.
9. H$mhr ì`ŠVrZo EImÚm àg§JmV _hÎdnyU© H$m`© Ho$coco AgVo. Ë`m ì`ŠVrÀ`m CëcoImdê$Z H$maH$sXuMm
H$mcI§S> R>adcm OmVmo.
10. AZw_mZmÀ`m AmYmamda H$mc{ZU©` H$aVm `oV Zmhr.
darc gd© {ZH$fmÀ`m AmYmao H$mc{ZU©` R>adUo gmono OmVo.
ñd`§ AÜ``Z àíZ 3
(A) Imcrc CnàíZm_Ü`o {dYmZo d n`m©` {Xco AmhoV. `mo½` n`m¥` {ZdSy>Z dmŠ` nyU© H$am.
1. ......... ho Eo{Vhm{gH$ nwamì`mMr qH$_V d _hÎd R>adÊ`mMo _hÎdmMo gmYZ Amho.
(A) A§Va§J n[ajU
(~) ~{ha§J n[ajU (H$) H$mc{ZU©` (S>) `mn¡H$s Zmhr.
2. H$mJXnÌmV ewhÿa H$mi {Xcm Agë`mg Vmo ....... H$s ...... `mMm àW_ {ZU©` ¿`mdm cmJVmo.
(A) CÎmar H$s X{jUr
(~) X{jUr H$s \$méH$s
(H$) A_cr H$s H$Q>H$s
(S>) `mn¡H$s Zmhr
3. noedm _moamon§V qnJio `m§Mm nÌmda "............. Aer _`m©Xm_wÐm Ago.
(A) "_ehþac hOaVr amOlr'
(~) _ehþa AZm_ amOlr
(H$) "_aV~ gwX'
(S>) {dcgVr coIZmd{Y
4. H$mc {ZpíMV H$aVmZm AMyH$nUmda _mÝ` H$amdm nU...... Omoamda _mÝ` H$ê$ Z`o.
(A) ~hþ_VmÀ`m
(~) Aën_VmÀ`m
(H$) {ZUm©`H$ _VmÀ`m (S>) `mn¡H$s Zmhr.
5. H$mcgyMH$ d H$mcXe©H$ Vn{ecmdê$Z ......... H$aVm `oVo.
(A) ~{ha§J n[ajU (~) H$mc{ZU©` (H$) A§Va§J narjU (S>) `mn¡H$s Zmhr.
4.3
gmam§e
{dgmì`m eVH$mnmgyZ B{VhmgcoIZ à{H«$`m A{YH$ emñÌewÕ ~ZdÊ`mÀ`m Om{UdVoZy A{YH$ à`ËZ hmoV
AmhoV. {Q>nUo H$mT>Uo, ViQ>rnm XoUo, gyMr, g§X©gyMr V`ma H$aVmZm AZoH$ V§ÌmMm H$miOrnyd©H$ Adc§~ H$amdm
14
cmJVmo. g§emoYH$mcm Or nÕV `mo½` d gmoBM
© r dmQ>c
o Vr Ë`mZo ñdrH$mamdr. {Q>nUo H$mT>Ê`mÀ`m nÕVr~amo~a ViQ>rnm
XoUo ho EH$ _hÎdmMo V§Ì AgyZ g§emoYH$mZo ViQ>rnm XoVmZm H$mQ>Ho $moanUo Úmì`mV. JaOoZgw ma d g§emoYH$mÀ`m gmo`rZo
Úmì`mV. Ë`mM nmZmda, àH$aUmÀ`m eodQ>r, J«§WmÀ`m eodQ>r, àH$aUmZwgma ViQ>rnm {Xë`m Var MmcVmV. gyMr
ho g§emoYZ à{H«$`oVrc AmUIr EH$ _hÎdmMo V§Ì Amho. gyMr XoÊ`mMm _w»` CÔoe g§emoYH$mMm A_yë` doi, n¡gm
d l_ dmMdÊ`mMm d Ë`m§Mm g§emoYZmVrc CËgmh {Q>H$dyZ R>odÊ`mMm Amho. g§X^© J«§WmMr `mXr _hÎdmMr AgyZ
Ë`mdaM g§emoYZmMm XOm© R>adcm OmVmo. Ë`mgmR>r àmW{_H$ gmYZo OmñVrV OmñV à_mUmV dmnaë`mg g§emoYZmMm
XOm© {Q>H$Vmo. H$mc{ZU©` hm _w»`ËdoH$ê$Z Añgc gmYZmda AmYmacocm AgVmo. Ë`m_Ü`o AMyH$nUm Agmdm.
g§emoYH$mcm {d{dY àH$maÀ`m H$mcJUZm§Mr _m{hVr AgUo Amdí`H$ AgVo.
4.4 nm[a^m{fH$ eãX d eãXmW©
V§Ì - H$m¡eë`
ZmoQ²>g ²- {Q>nUo
gyMr - `mXr
g§X^© gmYZo - H$mJXnÌo, nwamdo
{eîQ>g§_V - gd©_mÝ`
ZmoQ>~wH$ - {Q>nUmMr dhr
AdVaU - OgmÀ`m Vgm, H$moQ>oeZ
hþ~ohy~ - Ogm Agoc Vgm
hñV{c{IV - {cIrV ñdê$nmVrc
g_H$mcrZ - Ë`mM H$mimVrc
{ZU©` - {ZH$mc, Ý`m`{ZdmS>m
_wem{ham - nJma, doVZ
_gwXm - Z_wZm
H$mc{ZU©` - H$mc {ZpíMV H$aUo.
4.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
CÎmao … 1. (H$) - _m`H«$mo {\$ë_ a°nrQ> {gcoŠQ>a
15
2. (A) - hþ~ohÿ~ à{VH¥$Vr d ñ_¥Vr {Q>nUo
3. (~) - pñcn nÕV
4. (S>) - XmoZ
5. (A) - COì`m
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
CÎmao … 1. (H$) - AmaemgmaIm
2. (~) - J«§WgyMr
3. (A) - g§X^©gyMr
4. (~) - gwédmVrcm
5. (H$) - àË`oH$ ^mfmZwgma
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
CÎmao … 1. (H$) - H$mc{ZU©`
2. (~) - X{jUr H$s \$méH$s
3. (S>) - {dcgVr coIZmd{Y
4. (A) - ~hþ_VmÀ`m
5. (~)Ÿ - H$mc{ZU©`
4.6
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) Imcrc àíZm§Mr CÎmao {chm. (XrKm}Îmar àíZ)
1. {Q>nUo (ZmoQ²>g) H$mT>Ê`mÀ`m {d{dY nÕVr XodyZ Ë`mVrc à_wI V§Ìo {deX H$am.
2. B{Vhmg coIZmÀ`m gmYZmVrc ViQ>rnm§Mo _hÎd ñnîQ> H$am.
3. gyMr åhUOo H$m` Vo gm§JyZ gyMrMo àH$ma d _hÎd {deX H$am.
4. g§X^©J«§Wm§Mr `mXr H$er V`ma H$amdr ho gm§JyZ Ë`mMo B{VhmgcoIZmVrc _hÎd gm§Jm.
5. H$mc{ZU©` H$aVmZm g§emoYH$mZo H$moUVr H$miOr ¿`mdr Vo ñnîQ> H$am.
16
(~) {Q>nm {chm.
1. {Q>nUo (ZmoQ²>g H$mT>Uo)
2. Vi{Q>nm
3. pñcn nÕV
4. Vi{Q>nmMo CÔoe d \$m`Xo
5. gyMrMo _hÎd
6. g§X^©J«§Wm§Mr `mXr / g§X^©gyMr
7. g§X^©J«§W `mXr V`ma H$aÊ`mMo V§Ì
8. H$mc{ZU©` R>adVmZm `oUmao AS>Wio
9. H$mc{ZU©` H$aVmZm ¿`md`mMr H$miOr
4.7 g§X^©J«§W - A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1. Eo{Vhm{gH$ H$mJXnÌo d ñWio
Jm`H$dmS> Ama. S>r., ~r. EZ. gaXogmB©
ìhr. EZ. hZ_mZo
2. B{VhmgcoIZ n[aM`
\$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya.
gaXogmB© ~r. EZ.
3. B{Vhmg coIZ nÕV d Eo{Vhm{gH$ ñ_maHo$
`m§Mm Aä`mg, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya.
Jm`H$dmS> Ama. S>r., ~r. EZ. gaXogmB©
ìhr. EZ. hZ_mZo
4. B{VhmgcoIZ emñÌ
_. Am. Hw$cH$Uu
5. B{VhmgcoIZ emñÌ
àm. Jm`H$dmS>, S>m°. gaXogmB©
ìhr. EZ. hZ_mZo
6. B{VhmgcoIZ emñÌ
àm. _mgmi
7.
A Study of History
Arnold Toynbei
8.
A History of Historical Writing
Barnes
9.
Historians and Historiography
Sem. S. N. (Ed.)
in Modern India.
10. B{VhmgmÀ`m emIm
JmR>mi
MMM
17