Paper VII History of Ancient India (From Prehistory to 3 rd c. BC) (Marathi Version)

{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
~r. E. ^mJ-3 : B{Vhmg nona-7
àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg
(History of Ancient India)
go{_ñQ>a 5 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
KQ>H$ - 1
àmJ¡{Vhmg Am{U B{Vhmgnyd© g§ñH¥$Vr
1.0 C{ÔîQ>o
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 {d^mJ 1 - Aí_`wJ (nwamí_`wJ Vo _Ü`mí_`wJ)
(A) hË`ma d V`ma H$aÊ`mMo V§Ì, (~) _Ü`mí_`wJrZ Jwhm {MÌo
1.2.2 {d^mJ 2 - Zdmí_`wJ
(A) hË`mao, (~) dgmhVr, (H$) X{jUoH$S>rc amIoMo {T>Jmao
ñd`§-AÜ``Z àíZ-1
1.2.3 {d^mJ 3 - hS>ßnm g§ñH¥$Vr
(A) {dñVma, (~) ZJaaMZm, (H$) ì`mnma, (S>) Y_©, (B) _wÐm.
ñd`§-AÜ``Z àíZ-1
1.3 gmam§e
1.4 nm[a^m{fH$ eãX
1.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©
1.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm,
B
Aí_`wJrZ _mZdmMr hË`mam§Vrb àJVr VgoM Ë`mMr {MÌH$bm `m§Mr _m{hVr hmoB©b.
B
Zdmí_`wJm_Ü`o Aí_`wJrZ _mZdm§_Ü`o H$moUVo H«$m§{VH$maH$ ~Xb Pmbo ho bjmV `oB©b.
B
hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb ^maVmMo n{hbo ZmJarH$aU H$iyZ `oB©b.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
1
1.1 àñVmdZm
àmJ¡{Vhm{gH$ (Prehistoric) H$mi åhUOo _mZdmÀ`m B{VhmgmVrb gwédmVrMm H$mbI§S>. `m H$mimVrb
_mZd hm _w»`Ëdo XJS>r hË`mam§À`m gmhmæ`mZo, àH¥$Vrer Pw§PV hmoVm VgoM {VÀ`mer OwidyZ KoV, {Vbm Amnë`m
Cn`moJr AmUrV hmoVm. åhUyZ `m H$mimg "Aí_`wJ' (Stone Age) Agohr åhQ>bo OmVo. `m `wJm_Ü`o nwamí_`wJ
Am{U _Ü`mí_`wJ Ago Ë`mÀ`m {dH$mgmMo XmoZ Q>ßno {XgVmV. AWm©V, `m Xmohr Q>ßß`mda Vmo {eH$mar Am{U AÞg§H$bH$ AgVmo. Vmo ^Q>H$m AgVmo. nwT>o Zdmí_`wJ, `m {dH$mgmÀ`m {Vgè`m Q>ßß`m_Ü`o _mÌ Ë`mÀ`m OrdZm_Ü`o
H«$m§Vr hmoVo. Vmo eoVr, newnmbZ H$ê$ bmJVmo. Vmo pñWa hmoVmo. `mZ§Va, {dH$mgmÀ`m nwT>À`m Q>ßß`mda Vmo _moR>r Pon
KoVmo. Ë`mbm Vm§~o `m YmVyMm emoY bmJVmo. Vmo ^maVmVrb n{hë`mdm{hë`m ZJam§Mr {Z{_©Vr H$aVmo. `m H$mimV
Cn{OdrHo$Mr gmYZo, ZJaaMZm-amhUr_mZ, gm_m{OH$-Am{W©H$ n[apñWVr Bµ {d{dY A§JmV CÎm_ XOm©Mm {dH$mg
KSy>Z `oVmo. `m H$mimbmM hS>ßnm g§ñH¥$VrMm H$mi Ago åhQ>bo OmVo.
^maVr` àmJ¡{Vhm{gH$ VgoM B{Vhmgnyd©H$mbrZ hS>ßnm g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aVmZm, {bpIV gmYZo {_iV
Zgë`mZo VgoM Or {_iVrb Vr AÚmn dmMVm Z Amë`mZo, Amnë`mbm nwamVÎdr` gmYZm§MmM AmYma ¿`mdm
bmJVmo.
1.2 {df` {ddoMZ
1.2.1 {d^mJ 1 : Aí_`wJ (nwamí_`wJ Vo _Ü`mí_`wJ)
(A) hË`mao d V`ma H$aÊ`mMo V§Ì,
(~) _Ü`mí_`wJrZ Jwhm {MÌo
àmJ¡{Vhm{gH$ g§ñH¥$VrMm H$mbH«$_ : n`m©daUmVrb ~Xb, _mZdmMo à`moJ, Ë`mÀ`m hË`mamVrb~Z{dÊ`mÀ`m V§ÌmVrb-bmJUmè`m H$ÀÀ`m _mbmVrb ~Xb B. {ZH$fm§da ^maVr` àmJ¡{VhmgmMo AWdm Aí_`wJmMo
gmYmaUV: VrZ _w»` H$mbI§S> nS>VmV. Ogo, nwamí_`wJ (Paleolithic) (B.g.ny. 2.5 bmI Vo 10,000);
_Ü`mí_`wJ (Mesolithic) (B.g.ny. 10,000 Vo 8,000) Am{U Zdmí_`wJ (Neolithic) (B.g.ny. 8,000
Vo 4,000). Ë`mM~amo~a, darb {ZH$fm§dê$Z, nwamí_`wJmMohr VrZ H$mbI§S> nS>VmV, Ogo, nyd© (B.g.ny. 2.5
bmI Vo 1 bmI), _Ü` (B.g.ny. 1 bmI Vo 40000) Am{U CËVa (B.g.ny. 40000 Vo 10000).
`m H$mimVrb _mZd hm nyU©nUo ^Q>H$m AgyZ, _w»`Ëdo {eH$ma d AÞ-g§H$bZ-_mgo_mar hoM Ë`mMo Cn{O{dHo$Mo
gmYZ hmoVo. gwédmVrÀ`m H$mimV hm J|S>m, hÎmr Ago _moR>o àmUr Am{U nwT>o _Ü`mí_`wJm_Ü`o O§Jbr damh, qMH$mam,
ZrbJm`, haUm§gma»`m doJdmZ Am{U N>moQ>çm àmÊ`m§Mr Vmo {eH$ma H$ê$ bmJbobm {XgVmo. Ë`mÀ`m AmhmamV
H$mgd, _mgo `m§Mmhr g_mdoe {XgyZ `oVmo. Va _Y, \$io, _yi,§ {~`m, nmZ§ B. Mm Vmo ImÊ`mgmR>r g§Jh« H$arV Ago.
Ë`mMr hr AdñWm Aí_`wJmÀ`m gd© CnQ>ßß`mVyZ {dH${gV hmoVmZm {XgVo. hm _mZd ^Q>H$m Agë`m_wio, eŠ`Vmo
hm CKS>çmdaM ahmV Ago. VgoM Jwhm/H$nmatÀ`m Aml`mZohr ahmV Ago.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
2
(A) hË`mao d V`ma H$aÊ`mMo V§Ì
àmJ¡{Vhm{gH$ _mZdmZo hË`mam§gmR>r _w»`Ëdo XJS>mM
§ m dmna Ho$bm. nwamí_`JrZ _mZdmÀ`m {dH$mgm~amo~aM,
Ë`mÀ`m hË`mam§_Ü`ohr {dH$mg hmoV Jobb
o m {XgyZ `oVmo. Ogo,o nydn© aw mí_`wJmV ñWm{ZH$ {R>H$mUr {_iUmè`m XJS>mÀ§ `m
{N>bŠ`m§Mm (Flaes) VgoM JmoQ>çm§Mm (Pebbles) dmna H$ê$Z, AZwH$« _o hmVHw$èhmS>r (Hand-axe) d VmoS>hË`mao
(Chopping Tools) Ë`mZo V`ma Ho$br. Va, _Ü`nwamí_`wJmV \$ŠV {N>bŠ`m§Mm Am{U nwT>o CÎmanwamí_`wJmV
XJS>r nmË`m§Mm (Blaes) dmna Ë`mZo Ho$bm. `mgmR>r Ë`mZo _w»`Ëdo {H«$ßQ>mo {H«$ñQ>bmB©Z {g{b{g`g (Cryptocrystaline Silicious) XJS>mMm dmna Ho$bm.
Va _Ü`mí_`wJrZ _mZdmZo _mÌ N>moQ>çm-N>moQ>çm hË`mam§Mr g§`wŠV hË`mao dmnaÊ`mg gwédmV Ho$br. hm
AmVm nydunojm A{YH$ {dH${gV Pmbobm hmoVm. Ë`mZo nyd©Om§À`m nmVo g§ñH¥$VrVyZ gyú_mñÌm§Mm emoY bmdbm. hr
gyú_móo gmYmaUV: Q>moH$Xma Am{U {d{dY ^m¡{_{VH$ AmH$mam§Mr AgyZ, g§`wŠV hË`mao åhUyZM `m§Mm Cn`moJ hmoV
Ago. nyduà_mUoM Ë`mZo `mgmR>r {H«$ßQ>mo {H«$ñQ>bmB©Z XJS> d g§`§ V ñdénmZo Xm~ V§ÌmMm (pressure technique)
dmna H$éZ hË`mao {Z_m©U Ho$br. AWm©VM Aem àH$maÀ`m hË`mam§Mm Ë`mbm \$ma \$m`Xm Pmbm. Ogo, hr hË`mao
_w»`Ëdo g§`wŠV ñdénmMr Agë`mZo, H$moUVmhr {d{eï> AmH$ma J¥hrV YéZ hË`mao H$aUo AmVm \$mago JaOoMo
am{hbobo Zmhr. \$ŠV hr gyú_mņ̃ Á`m bmH$S>mV/XJS>mV OmoS>m`Mr Amho Vo hì`m Ë`m AmH$mam§Mr Agbo H$s Pmbo.
VgoM, `m H$mimVrb hË`mao hr nydunojm dOZmmo hbH$s Agë`mZo gmo~V ~miJUo ho AmVm A{YH$ gmo`rMo Pmbo.
{edm` hr hË`mao VwQ>br AWdm hadbr Var OmJÀ`m OmJr V`ma H$aUohr gmono hmoVo. {deofV: Aem gyú_mñÌm§Mm
dmna H$éZ Ë`mZo Amnbo YZwYm©ar H$m¡eë` {dH${gV Ho$bo.
(~)_Ü`mí_`wJrZ Jwhm {MÌo
(Rock-art)
_Ü`mí_`wJrZ _mZdmÀ`m gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ OrdZmVrb EH$ _hÎdmMm ^mJ åhUOo Jwhm{MÌo hmo`.
gmYmaUV: 1867-68 _Ü`o ^maVr` nwamVËd ImË`mÀ`m H$mbm©Bb `m§Zr gmohmJrKmQ> ({O. _rPm©nya) `m{R>H$mUr
_Ü`mí_`wJrZ Jwhm{M̧mMm emoY bmdbm. Ë`mnmgyZ AmOn`ªV EHy$U 150 Jwhm§Mm emoY bmJbobm AgyZ Ë`mMr
19 JQ>mV§ {d^mJUr hmoV.o `mVrb ~hþVHo $ Jwhm (3/4) `m _Ü` àXoemVrb qdÜ`-gmVnwS>m nd©Vam§Jm_Ü`oM dgboë`m
AmhoV. `m_Ü`o, ^r_~oQ>H$mMr (^monminmgyZ 45 {H$_rda) Jwhm{M̧ hr àm{V{Z{YH$ d à{gÕ Aer AmhoV.
`m{R>H$mUr Odinmg Xhm {H$_rÀ`m dVw©imV Am{U gmV S>m|Jaam§JmV EHy$U 600 Jwhm AmhoV. Mm§Jbo nO©Ý`_mZ,
nmÊ`mMm ~ma_mhr nwadR>m, hË`mam§gmR>r Cn`wŠV Aem XJS>m§Mo àM§S> gmR>o, {d{dY bhmZ_moR>o àmUr dgV Agbobr
KZXmQ> O§Jbo `m_wio `m Jwhm§_Ü`o _mZdmZo AJXr nyd©nwamí_`wJmnmgyZ `m{R>H$mUr Aml` KoVbobm {XgyZ `oVmo.
hr {MÌo Jwhm§À`m N>Vmda d q^Vrda H$mT>bobr AmhoV. `mgmR>r `m _mZdmZo a§JmgmR>r Z¡g{J©H$ (ñWm{ZH$
I{ZOm§Mm) a§Jm§Mm dmna Ho$bobm {XgyZ `oVmo. `m a§Jm§_Ü`o bmb, nm§T>am, {hadm, {ndim `m§Mm {d{dY N>Q>m§_Ü`o
g_mdoe hmoVmo. Ë`mZo a§J {Q>H$mdm åhUyZ ho a§J Ma~r Am{U qS>H$m_Ü`o H$mbdyZ dmnabobo {XgVmV. Va, àmÊ`m§À`m
eonQ>mn§ mgyZ ~«e V`ma Ho$bobo AmhoV. AWm©V, hr _w»`Ëdo aoIm{MÌo AgyZ `m_Ü`o Z§Va a§J ^abm OmB©. Aä`mgH$m§Zr
`m {M̧mdê$Z {MÌH$boÀ`m EHy$U 12 e¡br AmoiIboë`m AmhoV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
3
{MÌ{df`m§_Ü`o _w»`Ëdo àmUr d {eH$marMo àg§J àYmZ {XgVmV. àmÊ`m§Mm {dMma H$aVm `m_Ü`o dmK, J|S>m,
h[aU, amZSw>¸$a, _mH$S>, ggo, H$moëhm B. {d{dY àmÊ`m§Mm, Ë`m§À`m hmbMmbrgh g_mdoe H$aVm `oB©b. Ë`mZo,
{d{dY ^m¡{_{VH$ AmH$mam§Zr `m§Mo eara gwemo{^V Ho$bobo {XgVo. Va {eH$marÀ`m Ñí`mV gm_y{hH$ VgoM EHo$H$Q>çmZo
Ho$boë`m {eH$matMr VgoM àmÊ`m§Zm gmniçmÛmao nH$S>Ê`mMr {M̧ AmhoV. `m_Ü`o gyú_mgñÌ OmoS>bobr ^mbo,
YZwî`-~mU B. hË`maohr {XgyZ `oVmV. VgoM, _YmgmaIr dÝ`CËnmXmZ§ Jmoim H$aUmar Am{U _mgo_mar H$aUmar
_mUgohr `m {M̧mV AmhoV. Ë`mM~amo~a, ~mimMm OÝ_, Ë`mMo nmbZ-nmofU, X\$Z{dYr Aer OrdZMH«§$
XmI{dUmarhr {M̧ AmhoV. H$mhr Aä`mgH$m§Zm Ago dmQ>Vo H$s hr {MÌo _mZdmZo {Zìdi Jwhm gOdÊ`mgmR>r H$mT>bb
o r
ZìhVr. Va hr {MÌo H$mT>Ê`m_mJo Ë`mMm Ym{_©H$ Ñ{ï>H$moZ Agmdm. H$maU hr {MÌo Aem Jwhm§V H$mT>bobr AgV
H$s, `m§Mm dmna _mZd {Z`{_VnUo ahmÊ`mgmR>r H$aV Zgo. {edm`, ~arMer {MÌohr AJmoXaÀ`m {MÌm§da OUy H$mhr
{Jadë`mgmaIr H$mT>bobr AmhoV. Ogo, EImXm àmUr, dma§dma {Jadë`mda Vmo _moR>çm à_mUmda Amnë`mbm
{_iob hr Ë`mMr lÜXm Agmdr. EH§$XarV `mdéZ Ago {XgVo H$s hm _mZd, nydunojm gm_m{OH$ÑîQ>çm A{YH$
ì`dpñWV Am{U g§J{R>V Pmbobm Amho. VgoM, Ë`mZo {d{dY àH$maÀ`m Cn{O{dHo$Mr _mÜ`_§ hmVmibobr AmhoV.
Aem Jmoï>t_wioM Vmo H$moUË`mhr n`m©daUmda {Z`§ÌU R>odÊ`mV `e {_idy eH$bm Agmdm.
1.2.2 {d^mJ 2 : Zdmí_`wJ
(A) hË`mao, (~) dgmhVr, (H$) X{jUoH$S>rb amIoMo {T>Jmao
Zdmí_`wJ åhUmoM {ZAmo{b{WH$ (Neolithic) hm eãXà`moJ gd©àW_ ga Om°Z bw~m°H$ `m§Zr Amnë`m
(1865) J«§WmV Ho$bm. "KmgyZ JwiJwirV Ho$bobr XJS>mMr hË`mao' hr, Vmo `m Zì`m `wJmMo {deof bjU _mZVmo.
Zdmí_`wJ hm _mZdmÀ`m B{VhmgmVrb H«$m§{VH$maH$ Q>ßnm hmo`. `m H$mimV Vmo eoVr H$ê$ bmJbm Am{U Ka§ ~m§YyZ
pñWa hmoD$ bmJbm. `m H$mimVrb eoVrMm emoY àW_ ZmB©b ZXrÀ`m Imoè`mV bmJbm. Va newnmbZmMm emoY
npíM_ Am{e`m_Ü`o bmJbobm hmoVm. VgoM `m ^mJmVrb bmoH$, Aem Zì`m emoY§m_wio pñWahr Pmbobo {XgyZ
`oVmV. ho ZdZdo emoY dm`ì` ^mJmVyZM ^maVmV Ambobo {XgVmV.
^maVm_Ü`ohr eoVr Am{U newnmbZmMo n{hbod{hbo nwamdo Zdmí_`wJmnmgyZ {_iÊ`mg gwédmV hmoVo. hr
Zdmí_`wJrZ ñWio ^maVmVrb H$mhr R>am{dH$ ^mJmV dgbobr {XgyZ `oVmV, VerM Vr Amnbr H$mhr àmXo{eH$
d¡{eîQ>çohr KoD$Z `oVmV. `m§Mo {dVaU A\$Jm{UñWmZ-~bw{MñVmZ (_ohoaJT>), H$mí_ra (~wPm©hmo_, Jw\$H$amb),
Am¾oo` CÎma àXoe (~obZ ZXrMo Imoao : Mm¡nmZr _§S>mo, H$moëS>rhdm, _hmJam), CÎma {~hma (goZwAma, {Mam§X), X{jU
^maV (~w{Yhmi, ZmmJmOw©ZH$m|S>m, g§JUH$„ÿ) Ago {XgyZ `oVo. `mVrb _ohoaJT>_Ü`o Vmo newnmbH$ Va hmoVmM
{edm` Vmo AmVm Jhÿ (VrZ OmVtMm) Am{U Od (XmoZ OmVtMm) {nH$dy bmJbm VgoM IOyahr CJdy bmJbm.
VgoM Vmo amhÊ`mgmR>r H$ÀÀ`m {dQ>mM
§ r Am`VmH$ma Kao ~m§Yy bmJbm. hm _mZd gm_w{hH$ ñdê$nmV YmÝ` gmR>dÊ`mgmR>r
{d{dY H$j Agboë`m B_maVrhr ~m§Yy bmJbm. nwT>rb hS>ßnm H$mimVrb YmÝ``H$moR>mam§Mr hr OUy H$mhr Zm§XrM
hmoVr.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
4
Zdmí_`wJrZ H«$m§Vr
"{eH$ma Am{U AÝZg§H$bH$' _mZdm_Ü`o \$ma _moR>m ~Xb hmoD$Z Vmo "eoVr-newnmbZ' H$aUmam Am{U EH$m
{R>H$mUr pñWa amhUmam _mZd Pmbm. `m ~Xbmbm {dÛmZm§Zr "Zdmí_`wJrZ H«$m§Vr' Ago åhQ>bobo Amho. Aem `m
Zdmí_`wJmMr R>iH$ bjUo Imbrbà_mUo _m§S>Vm `oVrb.
eoVrMm emoY : `m H$mimV {d{dY O§Jbr {~`m§Mo {Z`§{ÌVnUo {nH$dUo AWdm Ë`m§Mr bmJdS> H$aUo gwê$
Pmbo. Ogo O§Jbr Vm§XimMo {Z`§{ÌV ñdénmV Vm§XimMr eoVr gwê$ Pmbr. hm _mZd AmVm Jhÿ, Od, Vm§Xÿi,
dmQ>mUm, _yJ, _gya, Hw$irW, amJr nwT>o H$mnyg, Ðmjo B. _hÎdmMr {nHo$ KoVmZm {XgVmo. WmoS>Š`mV, `m H$mimV
eoVrMm emoY bmJbm. hm eoVrMm emoY nwT>o ImOJr _mb_ÎmoÀ`m g§H$ënZobm OÝ_ XoUmam R>abm.
newnmbZ … VgoM, Amhma Am{U BVa H$ï>mÀ`m H$m_mgmR>r `mo½` Aem àmÊ`m§Mr {ZdS> H$ê$Z, Ë`m§Mo
{Z`§{ÌVnUo nmbZ gwê$ Pmbo. `mV eoiçm-_|T>çm§~amo~a, Jwam§Mmhr g_mdoe hmoVmo.
pñWa ñdénmMr dgmhV : darb XmoÝhr ~m~tgmR>r AWdm XmoÝhr ~m~t_wio Ë`mbm EH$m {R>H$mUr pñWa ahmdo
bmJbo. Ë`mZo Hw$Qw>§~ {Z_m©U Ho$bo. hr Ë`mMr ImOJr _mb_Îmm ~Zbr. AmVm Amnë`m Hw$Qw>§~mgmR>r Vmo Kao ~m§Yy
bmJbm. `mdoir àW_ Vmo O{_ZrImbr amhV Ago nwT>o Vmo O{_Zrda Am`VmH$ma _mVrMr, Hw$S>mMr, H$ÀÀ`m {dQ>m§Mr
Kao ~m§YyZ amhÿ bmJbm.
IoS>çm§Mm CX` : `m Kam§VyZ Am{U Hw$Qw>§~ì`dñWoVyZ, gm_m{OH$ g§~§Y A{YH$ KÅ> {dUbo Jobo. `mVyZM
n{hë`md{hë`m IoS>çm§Mm CX` Pmbm. VgoM YmÝ`H$moR>mao, VQ>~§Xr, eoUmMo {T>Jmao noQ>dÊ`mgma»`m {Z`{_V Aem
[admOmgma»`m gm_w{hH$ dmñVy Am{U H¥$Vrhr CX`mg Amë`m. AWm©V `mdoir H$mhr à_mUmV gm_m{OH$
ñVarH$aUm~amo~aM, AÝ` g§ñH¥$Vr g§~§Ym§Mo g§Ho$Vhr {_iy bmJVmV.
darb H$mhr gm§ñH¥${VH$ à{H«$`m§~amo~aM _¥Øm§S>r, KmgyZ JwiJwirV Ho$bobr hË`mao, hmS>m§Mr hË`mao Am{U
AdOmao, _m¡ë`dmZ IS>çm§Mo _Ur B. `m `wJmMr R>iH$ bjUo hmoVr.
(A) hË`mao
`m H$mimVrb _mZd, nydm© Om§À`m hË`mamgmo~V, AmVm KmgyZ JwiJwirV Ho$boë`m XJS>mM
§ m dmna H$ê$ bmJbm.
`m_Ü`o, Hw$èhmS>r, Hw$Xi, amnr (Adze), {N>Þr (Burin), [a¨J ñQ>moZ , Ib~Îmm, dad§Q>m `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
`m XJS>m§À`m hË`mam§~amo~aM Vmo bmH$S>m§Mr d hmS>m§Mr hË`mao dmnê$ bmJbobm {XgVmo. Ë`mMo ho hË`mam§Mo ^m§S>ma
EH§$XarVM Ë`mÀ`m eoVr Am{U pñWa amhUrH$So> {ZX}e H$aVo.
(~) dgmhVr
Zdmí_`wJrZ _mZdmÀ`m dgmhVr d¡{dÜ`nyU© {XgyZ `oVmV. H$mí_ragma»`m àXoemV Vmo O{_Zr_Ü`o IÈo> H$ê$Z
amhVmo, Cd©[aV B©emÝ` Am{U CÎma ^maVm_Ü`o Vmo H$ÀÀ`m {dQ>mÀ§ `m PmonS>çm§_Ü`o amhVmo, Va X{jUoH$So>-H$Zm©Q>H$m_Ü`o
Ë`mMr KaoM {_iV ZmhrV. CcQ>, VoWo "amIoMo _moR>_moR>o {T>Jmao' {XgyZ `oVmV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
5
H$mí_ra_Ü`o ~wPm©hmo_ `oWrb bmoH$ W§S>rnmgyZ g§ajU H$aÊ`mgmR>r JVm©dmgmV (pit dwellings) åhUOo
O{_ZrV IÈo>/Kao H$ê$Z ahmV AgV. Va O{_Zrda `m IÈ>çmÀ`m ^modVr e§ImH¥$Vr JdVmMr PmonS>r Agmdr.
nwT>o _mÌ Vmo Am`VmH¥$Vr Hw$S>m§À`m PmonS>çmV d _mVrÀ`m {dQ>m§À`m Kam§V amhÿ bmJbm. `m _mZdmZo ~¡b, KmoS>m,
eoir g_whmVrb àmUr _mUgmidbo hmoVo. `mVrb aoS>m d JmT>dmMm (KmoS>m g_yh) dmna Vmo AmoPr dmhÊ`mgmR>r
H$arV Ago. VgoM Vmo YmÝ`m§Mrhr, {H$_mZ nmoQ>mnwaVr àmW{_H$ ñdénmVrb n¡Xmg H$ê$ bmJbm. `m_Ü`o, Jhÿ,
~mbu, Odg `m§Mm g_mdoe hmoVmo. ho YmÝ` gmR>{dÊ`mgmR>r VgoM BVa H$m_m§gmR>r hm AmVm _¥Øm§S>r ~Zdy bmJbm.
Va Jw\$H$amb `m {R>H$mUr XJS>r _mÌ A{YH$ bm§~ d gwYm[aV Aem Hw$èhmS>r, hmS>m§Mr gwYm[aV AdOmao (~mUmJ«)
VgoM hmd}ñQ>aMm g_mdoe hmoVmo. Ago {XgVo H$s hm _mZd Amnë`m nyd©Om§à_mUoM {d{dY g§ñH¥$Ë`m§er g§~§Y R>odyZ
hmoVm. hm Ë`m§À`mer e§I, hma `m_Ü`o {d{Z_` H$aVmZm {XgVmo. ~wPm©hmo_ `oWrb JVm©dmg, Va Jw\$H$amb `oWrb
hmd}ñQ>a Am{U Hw$Í`mMr X\$Zo Ë`mMm {MZr Zdmí_`wJrZ bmoH$m§er g§nH©$ XmI{dVmV. Am{U `oWo gmnS>bobr _¥Øm§S>r
Ë`mMm nyd©-hS>ßnm H$mimer g§nH©$ XmIdVmV. VgoM, Ë`mÀ`m X\$Zm_Ü`o àoVmgmo~V {_imboë`m {d{dY dñVydê$Z
Ago {XgVo H$s `mÀ`m _aUmoÎma OrdZm~Ôbhr H$mhr lÕm hmoË`m. WmoS>Š`mV, H$mí_ra Imoè`mV Ka, Ë`mÀ`mOdi
JmoR>m d g^modVr ngabobo eoV Am{U Hw$aU Aem nÕVrMo EH$ IoSo>M `m H$mimV {Z_m©U Pmbo. `m~amo~aM
AmVm,eoVr-newnmbZ H$aUmam Am{U H$mhr lÕm ~miJUmè`m Am{U g_whmV amhUmam Aem Hw$Qw>~§ dËgb gm_m{OH$
_mZdmMmhr CX` hmoD$ bmJbm. `m CX`mbm dm`ì` ^maV, _Ü` Am{e`m, MrZ `m§À`mer AgUmè`m g§nH$mªMrhr
OmoS> hmoVr.
Va Am¾o` CÎma àXoemVrb Mm¡nmZr _§S>mo `oWo _Ü`mí_`wJmÀ`m eodQ>r-eodQ>r _mZd {Z_ ^Q>H$m Agbm
Var Vmo H$mhr H$mimgmR>r pñWa ahmV AgyZ, eoVr H$arV hmoVm. `m{R>H$mUr PmonS>çm, Mwbr, gyú_mņ̃, OmVr, [a¨J
ñQ>moZ Am{U hmVmda ~Zdbobr _¥Øm§S>r VgoM O§Jbr Vm§Xÿi, O§Jbr Jwam~amo~aM nmird eoiçm-_|T>çm§Mr hmSo>
{_imbobr AmhoV. Ago H$iVo H$s, eoVr Am{U newnmbZm AJmoXaM `m _mZdmZo _¥Øm§S>çm§Mm emoY bmdbobm
hmoVm. ho bjmV R>odbo nm{hOo H$s `oWrb _¥Øm§S>r hr OJmVrb gdm©V n{hbr _¥Ø§mS>r AmhoV (B.g.ny. 9-8000).
åhUOoM, _¥Øm§S>r d H$mhr à_mUmV XJS>r OmVrhr Ë`mÀ`m AÝZg§J«mhH$ ì`dñWoer OmoS>bobr AmhoV. Ago {XgVo
H$s hm _mZd AÝZg§J«hUm~amo~aM, newnmbZ Am{U WmoS>r\$ma eoVr H$ê$Z pñWa Pmbobm hmoVm Ago {XgVo. Va
_hmJam hr \$ŠV Zdmí_`wJrZ dgmhV AgyZ `m{R>H$mUr EH$ _moR>m JmoR>m {_imbobm Amho. `m XmoÝhr {R>H$mUr _mZd
Vm§Xÿi {nH${dV hmoVm, eoiçm-_|T>çm Am{U Jwao nmiV hmoVm d pñWa Pmbobm hmoVm Ago {XgVo. `m ~obZ ZXrÀ`m
Imoè`mVrb Zdmí_`wJrZ g§ñH¥$VrMm {dMma H$aVm Ago {XgVo H$s ho bmoH$ {deofH$ê$Z Vm§XimMr bmJdS> H$arV
Am{U newnmbZ H$arV hmoVo. VgoM, AÝZ g§J«hUmMmhr EH$ n`m©` CncãY hmoVm. ho XJS>m§Mr AdOmao dmnarV _mÌ
hr nydunojm A{YH$ gwYm[aV d nm°{be Ho$bobr AgV. VgoM, _¥Øm§S>çm§À`m H$mam{JarV EH$ à_mU~ÕVm `oD$
bmJbobr hmoVr. Aem `m dgmhVtV Hw$Qw>§~ì`dñWm Am{U g_mOì`dñWm CX`mg Ambobr hmoVr.
CÎma {~hma `m{R>H$mUr n`m©daUr` AZwHy$cVm AgyZhr, `oWo VwbZoZo \$ma nwT>o (B.g.ny. 2000-1600)
Zdmí_`wJrZ dgmhVr {Z_m©U Pmë`m. `oWo goZwAma, {Mam§X `m{R>H$mUr Zdmí_`wJrZ Adeof {_imbobo AmhoV. hm
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
6
_mZd Jhÿ, Vm§Xÿi, Od, dQ>mUo Am{U _gya {edm` ha^am Am{U _yJ `m§Mr bmJdS> H$arV Ago. {edm` `m
{R>H$mUr _¥Øm§S>r, KmgyZ JwiJwirV Ho$bobr hË`mao, hmS>m§Mr hË`mao, _m¡ë`dmZ IS>çm§Mo _Ur, Q>oamH$moQ>mMo nwVio
B. {_imbobo AmhoV. XmoÝhrhr {R>H$mUr hmS>mM
§ r CëcoIZr` Aer hË`mao {_imbobr AmhoV. åhUOoM `oWrb _mZd
eoVr~amo~aM, newnmbZ Va H$arV hmoVmM VgoM AmVm Vmo Amnbr gm¡¢X`© A{^éMr hr Ony bmJbobm {XgyZ `oVmo.
Amgm_ Am{U Z{OH$Mm {h_mb` nd©V hm àM§S> nO©Ý`_mZmMm àXoe AgyZ Amgm_ Am{U Jmamo, ZmJm `m
nd©Vam§Jm_Ü`o Zdmí_`wJrZ Adeof {_imbobo AmhoV (Odinmg B.g.ny. 2000). `oWrb XodOmbr hmqS>J
`m{R>H$mUr ñH§$Y`wŠV Hw$èhmS>r (schouldered celt), KmgyZ JwiJwirV Ho$boë`m Hw$èhmS>r (burnishedpolished axe), Xmoè`mMr Zjr AgUmar _¥Øm§S>r {_imbobr AmhoV.
(H$) X{jUoH$S>rb amIoMo {T>Jmao
X{jU ^maVm_Ü`o {deof n`m©daUr` AZwH$y cVm ZgVmZmhr (nmdgmMo à_mU 25 go_rnojm H$_r) CëcoIZr`
Aem Zdmí_`wJrZ dgmhVr {XgyZ `oVmV. `m dgmhVr S>mJ| ami ^mJmV VgoM H$moaS>çm X»IZÀ`m nR>mamda {_imboë`m
AmhoV. `oWrb ZmJmOw©ZH$m|S>m, g§JUH$„ÿ `m _hÎdmÀ`m dgmhVr hmoV. `mVrb ZmJmOw©ZH$m|S>m (B.g.ny. 26001000) `oWrb _mZdr dgmhVrÀ`m gdm©V AJmoXÀ`m ñVam§_Ü`o (B.g.ny. 2500) eoVrMo AënkmZ hmoVo Am{U
newnmbZ Va OdiOdi _mhrVM ZìhVo. _mÌ nwT>rb H$mimV _mZd AmVm bmb a§JmMr _¥Øm§S>r ~Zdy bmJbm.
Vmo Jwao, eoiçm-_|T>çm, JmT>d, damh, KmoSo> AmXr ney nmiy bmJbm. VgoM, Vmo, gm§~a, ~maqe½`m, qMH$mam Aem
harU g_whmVrb àmÊ`m§Mr {eH$ma H$aVmZm {XgVmo. VgoM, hm _Urhr ~Zdy bmJbm. Va {dH$mgmÀ`m nwT>rb Q>ßß`mV
Vmo Yyga Aer _¥Øm§S>r Am{U JwiJwirV hË`ma§hr _moR>çm à_mUmda V`ma H$ê$ bmJbobm {XgVmo. VgoM Vmo AmVm
JVm©dmgmV amhÿ bmJbobm Amho. åhUOoM Vmo AmVm nyduMo AÝZg§J«hU ~mOybm R>odyZ, eoVrgh newnmbZhr H$ê$
bmJbobm {XgyZ `oVo. AWm©V, {eH$ma Am{U _mgo_mar ho n`m©` gmo~V hmoVoM. `m{R>H$mUr ho bjmV KoVbo nm{hOoo
H$s `m {R>H$mUr eoVrMm emoY hm newnmbZmÀ`m AJmoXa bmJbobm Amho.
newnmbZmMm {dMma H$aVm, X{jU ^maVr` Zdmí_`wJmMo AmUIrZ EH$ d¡{eîQ>ç Amnë`mg_moa `oVo. Vo
åhUOo "amIoMo {T>Jmao' (Ashmounds). `m àXoemV {H$Ë`oH$ {R>H$mUr _mZdr dgmhVrnmgyZ Xÿa amIoMo _moR>_moR>o
{T>Jmao {XgyZ `oVmV, Ogo, ~w{Yhmi, H$moSo>H$b Am{U Hw$nJb B. {R>H$mUr. Ago {XgVo H$s hm newnmbH$ _moR>çm
à_mUmda Am{U EH$m {d{eîQ> {R>H$mUr eoU gmR>dyZ R>odV Ago. H$mbm§VamZo hm, ho eoUmMo {T>Jmao noQ>dyZ XoV
Agmdm. H$mhr Aä`mgH$m§À`m _Vo `m "eoUmMo {T>Jmao OmiUo' `m H¥$Vrbm H$mhr Ym{_©H$ Ame` Agy eH$Vmo d
åhUyZ, AmOÀ`m hmoirÀ`m gUmMr nyd©na§nam hr Agmdr. H$mhrhr Agmo, `mVyZ Amnë`mbm `m g_mO OrdZmVrb
newnmbZmMo _hÎd H$iVo. Ago {XgVo H$s hm newnmbH$ dfm©Vrb H$mhr R>amdrH$ _{hZo Amnbr OZmda§ KoD$Z
dgVrnmgyZ Xÿa MaÊ`mgmR>r KoD$Z OmV Agmdm. AmOhr gmVmam ^mJmVrb newnmbH$ nmdgmù`mì`{V[aŠV Cabobo
_{hZo Amnbr OZmdao KoD$Z H$moH$UmV OmVmZm {XgVmV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
7
X{jU ^maVmMo Zdmí_`wJrZ OrdZ nmhVm Ago {XgVo H$s hm _mZd nm`è`m§Mr eoVr H$ê$Z, Jhÿ, Hw$irW,
_yJ Am{U amJr {nH${dV hmoVm. VgoM, dOZ dmhÊ`mgmR>r VgoM Zm§Ja MmbdÊ`mgmR>r ney§Mo nmbZ H$arV hmoVm.
`m{edm` {eH$ma Am{U _mgo_mar ho Ë`mÀ`m AÞd¡{dÜ`mgmR>r _hÎdmMo KQ>H$ hmoVo. EH§$XarV Ago {XgVo H$s `m
_mZdmÀ`m Cn{O{dHo$_Ü`o eoVr, newnmbZ ho _w»` KQ>H$ AgyZ hm AmVm pñWa Pmbobm hmoVm.
ñd`§AÜ``Z àe-1
(A) `mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. ............. `m H$mimV _mZd Jwhm§_Ü`o {MÌo H$mTy> bmJbm.
(A) nwamí_`wJ
(~) _Ü`mí_`wJ
(H$) Zdmí_`wJ
(S) Vm_«nmfmU`wJ
2. ............ hr _Ü`mí_`wJrZ _mZdmMr hË`mao hmoV.
(A) hmVHw$èhmS>r
(~) gyú_móo
(H$) nmË`m§Mr hË`mao
(S) JwiJwirV hË`mao
3. "amIoMo {T>Jmao'ho...........`m H$mimMo R>iH$ bjU Amho.
(A) nwamí_`wJ (~) _Ü`mí_`wJ
(H$) Zdmí_`wJ
(S) Vm_«nmfmU`wJ
4. ............ ho EH$ à{gÕ Zdmí_`wJrZ {R>H$mU hmo`.
(A) ~yPm©hmo_
(~) Zodmgo
(H$) ~mJmoa
(S) Ymobmdram
5. _Ü` àXoemVrb...........`m{R>H$mUr Jwhm{MÌo gmnS>bobr AmhoV.
(A) ~yPm©hmo_ (~) ^r_~oQ>H$m
(H$) ~mJmoa
(S) Ymobmdram
(~) EH$m dmŠ`mV ËVao Úm.
1. àmJ¡{Vhm{gH$ H$mi åhUOo H$m` ?
2. nwamí_`wJrZ _mZd H$moUH$moUVr hË`mao V`ma H$arV Ago ?
3. _Ü`mí_`wJrZ à{gÕ Jwhm{MÌo H$moR>o {_imbobr AmhoV ?
4. eoVr Am{U newnmbZmMm emoY H$moUË`m H$mimV bmJbm ?
5. ~yPm©hmo_ `oWrb Zdmí_`wJrZ _mZd H$moR>o ahmV Ago ?
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
8
1.2.3 {d^mJ 3 : hS>ßnm g§ñH¥$Vr
(A) {dñVma, (~) ZJaaMZm, (H$) ì`mnma, (S>) Y_©, (B) _wÐm
B
hS>ßnm g§ñH¥$VrMm emoY d {Vbm hS>ßnm H$m åhUVmV ?
Aí_`wJmZ§Va ^maVmZo Vm_«nmfmU`wJmV àdoe Ho$bm. `mg "B{Vhmgnyd© H$mi' Agohr åhUVmV. gmYmaU
1853 d 1856 `m H$mimV H$qZJh°_Zo hS>ßnm `m {R>H$mUr àmW{_H$ CËIZZ Ho$ë`mZo VgoM bmhmoa-_wbVmZ
aoëdo_mJm©gmR>r drQ>m AmUVmZm `oWo EH$m Zì`m gä`VoMm A§XmO Ambobm hmoVm. _mÌ Ë`m§Zm `m g§ñH¥$VrMm H$mb{ZU©`
H$aVm Ambobm ZìhVm. nwT>o Om°Z _me©bZo E_. Eg. dËg ~amo~a nwamVËd {d^mJm_m\©$V {dñV¥V à_mUmda CËIZZ
H$ê$Z `m gä`VoMm ì`dpñWV emoY bmdbm (1921). VgoM, nwT>o X`mam_ gmhZr `m§Zr hS>ßnm `oWo d amImbXmg
~°ZOu `m§Zr _mohoZOmoXS>mo `oWo CËIZZ H$ê$Z hS>ßnm g§ñH¥$Vrg Am§Vamamï´>r` _hÎd àmßV H$ê$Z {Xbo. ^maVmÀ`m
ñdmV§Í`mZ§Va _m°{Q>_©a pìhba, J«oJar nm°gob, ~r. ~r. bmb, E. Kmof, amd, ~ríV B. g§emoYH$mgh BVa g§emoYH$m§Zr
{H$_mZ 200 Vo 1500 ñWim§Mm emoY bmdbm. `mVrb H$mbr~§Jm (amOñWmZ), amIrJT>r (h[a`mUm), bmoWb
(JwOamV) VgoM Ymobmdram (JwOamV) `m ZJam§Mm emoY Am{U VoWrb CËIZZ§ _hÎdmMr R>abr.
^maVmMo n{hbo ZmJarH$aU KS>dyZ AmUUmar hr gä`Vm _w»`Ëdo qgYy ZXrÀ`m Imoè`mV {dH${gV Pmbobr
Agë`mZo {hbm "qgYy g§ñH¥$Vr' Ago åhUbo OmV hmoVo. VgoM ñWim§À`m {dVaUmdê$Z Am{U H$mhr _Vm§À`m
A{^Zodem_wio {hbm "qgYy-gañdVr' Am{U "gañdVr g§ñH¥$Vr' Agohr åhQ>bo OmVo. _mÌ nwamVÎdemgñÌkm§À`m
_Vo, `m g§ñH¥$VrÀ`m n{hë`md{hë`m IwUm hS>ßnm `m{R>H$mUr {_imboë`m Agë`mZo, `mg "hS>ßnm g§ñH¥$Vr' AgoM
åhQ>bo OmVo. ho Zmd ~aoM ì`mnH$ Am{U dV©_mZH$mbrZ {d{dY dmXmnmgyZ {Zanoj Agë`mZo, hoM Zmd gÜ`m gd©Ì
pñdH$mabobo Amho.
hS>ßnm g§ñH¥$VrMm H$mbH«$_
Aem `m hS>ßnm g§ñH¥$VrMm CX` hr H$mhr EH$m amÌrV KSy>Z Ambobr KQ>Zm ZìhVr. gmÜ`m IoS>çmnmgyZ
Vo {dH${gV àM§S> ehamn`ªV Am{U nwÝhm èhmgmn`ªV, OdiOdi AS>rM-VrZ hOma df} àdmg Ho$bobr hr EH$
gm§ñH¥${VH$ à{H«$`m hmoVr. hr à{H«$`m Imbrb Q>ßß`mVyZ CbJS>VmZm {XgVo. (Zdmí_`wJ : B.g.ny.8000 Vo 4000),
nyd© hS>ßnm H$mi (B.g.ny. 4000 Vo 2600), {dH${gV hS>ßnm H$mi (B.g.ny. 2600 Vo 1800), CÎma-hS>ßnm
H$mi (B.g.ny. 1800 nmgyZ nwT>o). "hS>ßnm g§ñH¥$Vr' åhUyZ Or d¡{eîQ>ço AmnU nmhUma AmhmoV Vr "{dH${gV
hS>ßnm H$mim_Ü`o' _moS>VmV.
(A) {dñVma
AmVmn`ªV hS>ßnm g§ñH¥$VrMr OdiOdi 2000 ñWi§ gmnS>bb
o r AmhoV. _mÌ `mVrb _moOŠ`m {R>H$mUm§MM
o
CËIZZ Pmbobo Amho. _w»`Ëdo qgYy d gañdVr ZÚm§À`m Imoè`mV hr g§ñH¥$Vr {dH${gV Pmbobr AgyZ, gd©gmYmaUV:
{VMm {dñVma CÎmaog gam`Imobm (B©emÝ` nm{H$ñVmZ) nmgyZ Vo X{jUog Xm`_m~mX (_hmamï´´>) n`ªV Va npíM_og
_w§{S>JmH$, emoVw©KmB© (A\$Jm{UñVmZ) nmgyZ AWdm gwËH$mOoZXmoanmgyZ (_H$amZ {H$Zmam, Z¡F©$Ë` nm{H$ñVmZ) nyd}g
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
9
Amb_Jranya (npíM_ CÎma àXoe) n`ªV OdiOdi 15-20 bmI Mm¡. {H$_r BVHo$ joÌ `m gä`VoZo ì`mnbobo
Amho. Va {deofH$ê$Z ^maVmMm {dMma H$aVm, H$mí_ra (_m§S>m), n§Om~ (éna), har`mUm (~Zmdbr, amIrJT>r),
CÎma àXoe (Amb_Jranya), amOñWmZ (H$mbr~§Jm), JwOamV (bmoWb, Ymobmdram, ^JVamd), _hmamï´> (Xm`_m~mX)
B. àXoemV, åhUOo EH§$Xa 12,99,600 Mm¡.{H$._r. (X{jUmoÎma bm§~r 1100 {H$_r Va npíM_moÎma bm§~r
1550 {H$._r.) {hMm {dñVma AmT>iyZ `oVmo. gd©gmYmaUV: hr g§ñH¥$Vr nyd© A\$Jm{UñVmZ, nyd© nm{H$ñVmZ
Am{U npíM_/dm`ì` ^maV `m {dñV¥V joÌmV ngabobr AgyZ, S>mJ| ami ^mJ, _¡XmZr ^mJ, ZÚm§Mr Imoar, dmid§Q>,
g_wÐ{H$Zmam B. gd© àmH¥${VH$ d¡{eîQ>çm§V dgbobr Amho.
(~) ZJaaMZm
hS>ßnm g§ñH¥$VrMr d¡{eîQ>çnyU© ZJao Amnë`mbm {_iVmV. hr ZJao EH$Va ZXtÀ`m H$mR>mda AmhoV qH$dm,
I{ZOg§nÎmrÀ`m Odi dgdbobr AmhoV. `m ZJam§Mr A{Ve` {eñV~Õ Am{U ì`dpñWV Aer ZJaaMZm Ago.
Ë`mMà_mUo Ë`m ZJam§_Ü`o bjUr` Ago gmd©O{ZH$ ñWmnË` gwÕm Amnë`mbm AmT>iVo.
`m ZJam§Mo ~mbo{H$ëë`mMm ^mJ (Citadel) d bmoH$dñVrMm ^mJ (Lower Town) Ago XmoZ ^mJ AgV.
H$m{b~§Jm `m {R>H$mUr _mÌ H$mhr Kao ZJam§~mhoahr AmT>iyZ Ambobr AmhoV. hr ZJao ì`dpñWV VQ>~§XrZo g§a{jVhr
Ho$bobr AgV. H$mhr {R>H$mUr gd© dgmhVrbm EH$ gm_m{`H$ ñdê$nmMr VQ>~§Xr Amho. Va H$mhr {R>H$mUr, `m
gm_m{`H$ VQ>~§Xrgh, àË`oH$ {d^mJmbm ñdV§Ì VQ>~§Xr Amho. Va H$mhr {R>H$mUr \$ŠV ~mbo{H$ëë`mbm VQ>~§Xr
Amho. hr VQ>~§Xr _mVrÀ`m {dQ>m§Zr ~Zdbobr Ago. VgoM A{YH$ _O~wVrgmR>r, VQ>~§Xrg, ~mhoê$Z ^mOŠ`m
{dQ>m§À`m Xþæ`_ VQ>mZo AmYma {Xbobm Amho. `m VQ>~§Xrda H$monè`mda VgoM {d{dY {R>H$mUr ~wéOhr (^mOrd
{dQ>m§Mo) ~m§Ybobo AmhoVµ. `m ~mbo{H$ëë`mV àdoe H$aÊ`mgmR>r àdoeÛma§ AgV.
Kao : hr Kao gmYmaUV: bmoH$dñVrÀ`m ^mJmV {XgyZ `oVmV. hr Kao ^mOrd {dQ>m§Mr ~m§Ybobr AgV. `m
Kam§Mr "EH$ Mm¡H$moZr A§JU Am{U Ë`mÀ`m Mmahr ~mOybm Imoë`m' Aer aMZm {XgyZ `oVo. `m Kam§Mr O{_Z
_mVrÀ`m/_mVrÀ`m {dQ>m§Zr V`ma Ho$bobr Ago. Va H$mhr {R>H$mUr \$aí`mhr ~gdboë`m hmoË`m. VgoM Jwam§Zm Mmam
ImÊ`mgmR>r d nmUr {nÊ`mgmR>r A§JUmV _mVrÀ`m {dQ>m§Mo EH$ _moR>o ^m§So> d O{_ZrV EH$ _S>Ho$ nwabobo Ago.
gd©gmYmaUV: hr Ka§ EH$_Obr AmhoV. H$mhr Xþ_Obr KagwÕm {XgyZ `oVmV. H$mhr Ka§m_Ü`o Va OdiOdi
12 Imoë`m {XgyZ `oVmV. `mhr nojm _moR>r Kao AmT>ibobr AgyZ, `m_Ü`o ñd`§nmH$Ka VgoM em¡Mmb`m§Mr gmo`hr
H$aÊ`mV Ambobr hmoVr. H$mhr YZmT>çm§À`m Kam§_Ü`o ñdV§Ì ObVaU VbmdmMrhr gmo` hmoVr Ago {XgVo.
nmUrnwadR>çmgmR>r Kam§_Ü`o {d{harMr gmo` Ho$bobr {XgVo. `oWo gm§S>nmUr dmhÿZ OmÊ`mgmR>r CÎm_ ì`dñWm AgyZ,
JQ>mao {dQ>m§Zr ~m§Ybobr AmhoV. `m Kam§Mo XadmOo Aé§X Jëë`m§_Ü`o CKS>V AgV. H$mhr _moR>çm Ka§mÀ`m A§JUmV
CKS>Umam XadmOm hm ~¡bJmS>r OmÊ`mBVH$m _moR>m Ho$bobm {XgyZ `oVmo. `m ^mJmVrb añVo CÎma-X{jU OmUmao
AgyZ, EH$_oH$m§Zm ì`dpñWV H$mQ>H$moZmV N>oXV AgV. _mohoZOmoXS>mo `oWrb _moR>m añVm hm H$_rVH$_r 10 \y$Q> é§X
Amhoµ `m Kam§~amo~aM, bmoH$dñVrÀ`m ^mJmV, Kam§~amo~aM, H$mamJram§À`m H$m`©emim Am{U XþH$mZohr hmoVr, Ogo,
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
10
Hw§$^mam§À`m ^Å>çm, a§Jmè`m§Mo Hw§$S>, YmVy_Ü`o H$m_ H$aUmè`m§À`m, e§I-qenë`m§Mo Ab§H$ma H$aUmè`m§Mo VgoM
_UrH$mam§Mr.
ZJaaMZoMm {dMma H$aVm YmobmdramMm {deof H$ê$Z Amnë`mbm {dMma H$aUo Amdí`H$ Amho. Ymobmdram
(Vm. ~N>mD$, {O H$ÀN>) ho JwOamV_Yrb H$ÀN>À`m dmid§Q>mVrb "Im{Xa' ZmdmÀ`m ~oQ>mda ~gbobo Amho. `oWrb
ZJaaMZm _mÌ A{Ve` {dH${gV Aem ñdénmMr {XgyZ `oVo. `m{R>H$mUr, ~mbo{H$„m Am{U bmoH$dñVrMm ^mJ
AmhoM. {edm`, dmT>rd bmoH$g§»`o_wio `oWo bmoH$dñVrMm AmUIrZ EH$ ^mJ {Z_m©U Ho$bobm Amho. VgoM
~mbo{H$ëë`mOdi EH$ ñdV§Ì VQ>~§XrMr "{Zdmgr-H$m`m©b`rZ g§Hw$b' (Residencial cum Office Complex) C^maÊ`mV Ambobo hmoVo. `oWo _w»`Ëdo ì`mnmar àemgZmMo H$m`m©b` Agmdo. Ë`mM~amo~a `m {R>H$mUr EH$
"Iwbo g^mJ¥h' (Ceremonial Ground) {Z_m©U H$aÊ`mV Ambobo hmoVo. `m ZJambm EH$ gm_m{`H$ VQ>~§Xr
hmoVrM, {edm`, àË`oH$ {d^mJmbm, Ë`mMr-Ë`mMr ñdV§Ì VQ>~§Xr hmoVr. ho ZJa Am`VmH¥$Vr Amho. `m ZJamÀ`m
VQ>~X§ rMm nm`m OdiOdi 11 _rQ>aMm hmoVm. A{YH$ _O~wVrgmR>r VQ>mbm 5 _rQ>a é§X _mVrÀ`m {dQ>mM
§ m AmYmahr
{Xbobm hmoVm. `m VQ>mbm MwÝ`mMm {Jbmdm XoÊ`mV Ambm. _mVrÀ`m {dQ>m {Q>Hy$Z ahmì`mV VgoM H$ÀN>Mm CÝhmim
gwgø ìhmdm `mgmR>r `oWrb Kam§Zmhr MwÝ`mMm {Jbmdm XoÊ`mV Ambobm hmoVm. `m ZJamÀ`m àdoeÛmamg_moa ZJamÀ`m
ZmdmMo bmH$S>r \$bH$hr ~gdÊ`mV Ambobo hmoVo. `m \$bH$mda ImMm nmSy>Z Ë`m_Ü`o ñQ>oQ>mB©Q>Mr 10 Ajao
(33 go_r C§M • 27 go_r é§X) ~gdÊ`mV Ambobr hmoVr.
gmd©O{ZH$ ñWmnË` : `m_Ü`o, gmd©O{ZH$ Cn`moJmÀ`m {d{dY B_maVtMm g_mdoe hmoVmo. Imbrbà_mUo:
_hmñZmZJ¥h : _mohZo OmoXS>mÀo `m ~mbo{H$ëë`mVrb _hmñZmZJ¥h ho 60x36 _r. AgyZ, _Ü`^mJr nmohÊ`mgmR>r
12x7 _r. Mm Vbmd (3 _r. Imobr) hmoVm. ho ^mOrd {dQ>m§Zr ~m§Ybobo Amho. `mÀ`m Vimer 2 Vo 3 _r. é§X
Aer O{_Z AgyZ, nmUr {Pany Z`o `mgmR>r AmVrb ~mOyZo MwÝ`mMm {Jbmdm Ho$bobm hmoVm. `m VbmdmV CVaÊ`mgmR>r
nm`è`m AgyZ, H$nSo> ~XbÊ`mgmR>r VgoM nyOm{dYr H$aÊ`mgmR>r ^modVmbr Imoë`mhr AmhoV. `mV gVV nmUrnwadR>m
ìhmdm `mgmR>r OdiM EH$ Vio Amho Va gm§S>nmÊ`mgmR>r ì`dñWm Amho.
YmÝ`mMo H$moR>ma : hS>ßnm `oWo ZXrÀ`m X{jUog d YmÝ`m§À`m C§MdQ>çmOdi YmÝ`H$moR>ma Amho. ho H$moR>ma
EHy$U 55x3 _rQ>aÀ`m joÌmV V`ma Ho$bobo Amho. `m_Ü`o H$moR>mam§À`m EHy$U XmoZ am§Jm AgyZ, àË`oH$ am§JmV ghm
H$moR>mao (àË`oH$s 15x6 _r.) AmhoV. `m H$moR>ma§mMm nm`m ^mOrd {dQ>m§Mm AgyZ, hdm OmÊ`mgmR>r {N>Ч V`ma
Ho$bobr AmhoV. `m YmÝ`H$moR>mambJVM CÎmaog amdr ZXr dmhVo. Va, H$m_Jmam§À`m MmirbJVM, YmÝ` Hw$Q>Ê`mgmR>r
C§MdQ>o V`ma Ho$bobo AmhoV. EHy$U nmM nyd©-npíM_ am§JmV ho C§MdQ>o AgyZ, àË`oH$ am§JmV ghm C§MdQ>o AmhoV.
ho C§MdQ>o (3.5 _r ì`mgmMo) ^mOrd {dQ>m§À`m doQ>moù`m§Zr doT>bobo AgyZ, Ë`m_wio _Ü`^mJr ImobJQ> ^mJ V`ma
Pmbobo AmhoV.
VgoM, _mohoZOmoXS>mo `oWo npíM_og YmÝ`mMo H$moR>ma (55x37 _r) EH$m OmoË`mda ^mOrd {dQ>m§Zr ~m§Ybobo
Amho. `mda ~hþYm bmH$S>mMo ~m§YH$m_ Agmdo. `m_Ü`o, VrZ am§JmV, àË`oH$s ZD$ Aem àH$mao 27 H$moR>çm AmhoV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
11
àË`oH$ H$moR>çm§À`m _YyZ 1 _r. é§X Aer hdm IoiVr amhÊ`mgmR>r _moH$ir OmJm Amho. `m H$moR>mamÀ`m CÎmaog YmÝ`
CVadÊ`mgmR>r EH$ C§MdQ>mhr V`ma Ho$bobm Amho.
VgoM, bmoWb `oWo ~mbo{H$ëë`mÀ`m ^mJmV, YŠŠ`mOdiM EH$ _mbmMo H$moR>ma Amho. `m{R>H$mUr EH$m
{dQ>§mÀ`m C§MdQ>çmda (4 \y$Q> C§M) Mma am§JmV, àË`oH$s VrZ Aem 12 Am`VmH¥$Vr _mVtÀ`m {dQ>m§À`m H$moR>çm
AmhoV (joÌ : 17 x14 _r.) Va hdm IoiVr amhÊ`mgmR>r àË`oH$ H$moR>çm§À`m_Ü`o _moH$ir OmJmhr R>odbobr Amho.
amO_hmb : _mohoZOmoXS>mo `oWo, _hmñZmZJ¥hmOdi amO_hmbmMr EH$ bm§~ (2378 \y$Q>) B_maV Amho.
`m B_maVrbm VrZ ìham§So> AgyZ, g_moaM 33 Mm¡ag \w$Q>mMo A§JU ngabobo Amho. Va _w§{S>JmH$ `oWo EH$ Im§~m§Mr
am§J Agbobm _moR>m _hmbhr gmnS>bobm Amho. ho Adeof amO_hmbmgma»`m B_maVrH$So> {ZX}e H$aVmV.
g^mJ¥h : _mohoZOmoXS>mo `oWrb g^mJ¥h AmR> _rQ>a bm§~r é§XrMo AgyZ, ho Mma am§JmV, àË`oH$s nmM Aem
20 Im§~m§Zr ~m§Ybobo Amho. ho g^mJ¥h EHy$U 750 Mm¡._r. BVŠ`m OmJoV ~m§Ybobo Amho. AgoM EH$ Ymobmdram
`oWo, ~mbo{H$ëë`mbm OmoSy>ZM "Iwbo g^mJ¥h' AmT>iVo.
H$m_Jmam§À`m Mmir : hS>ßnm `oWo ~mbo{H$ë`mÀ`m dm`ì`og H$m_Jmam§À`m Mmir AgyZ Ë`m^modVr N>moQ>r
VQ>~§Xr Amho. `m Mmir nyd©-npíM_ Aem XmoZ am§JmV dgboë`m AmhoV. `m_Ü`o àË`oH$ Kamg (17 x 7 _r.) EH$
Imobr d A§JUmMr gmo` Ho$bobr Amho.
nmÊ`mMr gmo` : Ymobmdram `oWo nmÊ`mMr gX¡d qMVm AmOhr Amho. `oWrb ñQ>O
o 3 A À`m hS>ßnmdm{g`m§Zr
`m{R>H$mUr EH$ A{^Zd H$ënZm dmñVdmV AmUbr. YmobmdramÀ`m X{jU d CÎma ~mOy§Zr nmdgmVM dmhUmao Zmbo
hmoVo. `m§Zr `m Zmë`m§Zm ~m§Y (Dam) KmbyZ `mVrb nmUr ehamV di{dbo. Ë`m§Zr ehamVrb VQ>~§Xrbm OmoSy>Z
AmVë`m ~mOyg, Mmar ~mOyZr, WmoS>çm-WmoS>çm A§VamZo Vbmd (Water Reservoir) ~m§Ybobo hmoVo. Ë`m§Zr
Zmë`mMo di{dbobo nmUr `m Vbmdm§À`m _m{bHo$V gmR>dyZ R>odbo d Aem arVrZo Ymobmdram g_moarb nmÊ`mMm àíZ
gmoS>{dbm. `m{edm` BVa {R>H$mUr {d{harMr gmo` {XgyZ `oVo.
~§Xa : bmoWb `oWrb ~§XamMr gmo` {deof bjUr` Amho. bmoWb (JwOamV) ho ^moJmd ZXrÀ`m H$mR>r
dgbobo AgyZ `m{R>H$mUr hS>ßnm g§ñH¥$VrMo _hÎdmMo ~§Xa hmoVo. hr ^moJmd ZXr gm~a_Vr ZXrMr EH$ CnZXr
AgyZ, H±$~oÀ`m AmImVmÛmao Aa~r g_wÐmbm OmD$Z {_iVo. `m ehamÀ`m npíM_og, ZXrÀ`m ~mOyZo, EH$ ~§Xa
(216 _r.C-X x 36 _r. ny-n) Amho. ho ^mOrd {dQ>m§À`m q^VrZo (4.3 _r. C§M x 1.2 _r é§X) ~§{XñV Ho$bobo
Amho. ho ~§Xa ZXrbm EH$m H$mbì`mZo (7 _r. é§X) OmoS>bobo Amho. Ago {XgVo H$s ì`mnmar OhmOo hr Aa~r g_wÐH±$~oMo AmImV-gm~a_Vr Aem _mJm©Zo àdmg H$arV `oV AgV. nwT>o hr OhmOo gm~a_VrVyZ ^moJmd ZXrVyZ àdmg
H$ê$Z, ^aVrÀ`m doir, `m H$mbì`mVyZ bmoWbÀ`m ~§Xam_Ü`o `oD$Z Wm§~V AgV. nwT>o, ~§Xambm OmoSy>ZM EH$
YŠH$mhr Amho. `m YŠŠ`mda hm _mb CVadbm OmV Ago/OmhmOm§V MT>dbm OmV Ago. nwT>o AmohmoQ>rÀ`m doir
hr OhmOo nwhm H$mbdm-^moJmd ZXr-gm~a_Vr-H±$~oMo AmImV-Aa~r g_wÐ Aer OmV AgV.
`m H$mbì`mVyZ nmÊ`mMm nwadR>m hmoV AgyZ, ~§Xam_Ü`o nmUr gX¡d ahmdo Aer ì`dñWm Ho$bobr Amho. VgoM,
A{V[aŠV nmUr dmhÿZ OmÊ`mgmR>r ~§XamÀ`m X{jUog EH$ dmQ>hr Ho$bbr Amho.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
12
hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb ZJaaMZoMr d¡{eîQ>ço
`m{R>H$mUr ehamMo XmoZ ^mJ nS>bb
o o hmoV,o _hÎdmÀ`m ì`ŠVtgmR>r ~mbo{H$„m (Citadel) d BVa bmoH$m§gmR>r
bmoH$dñVrMm ^mJ (Lower Town). ho eŠ`Vmo EH$_oH$m§nmgyZ doJio d ñdV§Ì VQ>~§Xr Agbobo Ago hmoVo. H$mhr
{R>H$mUr EH$ doJir dñVr VQ>~§XrÀ`m ~mhoahr Ago. (\$ŠV Ymobmdram_Ü`o bmoH$dñVrMm ^mJµ-2 Amho.)
B
`oWrb ZJaaMZm {Z`moOZ~Õ AgyZ `m{R>H$mUr ^mOŠ`m {dQ>m§Zr ~m§Yboë`m B_maVtMo gmd©O{ZH$$ d
ImOJr Ago XmoZ ^mJ nS>VmV. `m_Yrb gmd©O{ZH$ ñWmnË`mV _hmñZmZJ¥h, YmÝ`H$moR>mao, g^mJ¥h, ~§Xa B.Mm
g_mdoe hmoVmo. `m gmd©O{ZH$ ñWmnË`mda nwamo{hV dJm©Mo dM©ñd hmoV.o Va, ImOJr ñWmnË`mV 4 Vo 30 Imoë`mn`ªV
AgUmè`m EH$/Xþ_Obr Kam§Mm g_mdoe hmoVmo. hr Kao Mm¡ag AgyZ, _Ü`^mJr Mm¡H$ d g^modVr Imoë`m Aer
aMZm Ago. H$mhr Kam§Mo XadmOo ho ~¡bJmS>r `o-Om H$ê$ eHo$b EdT>o _moR>ohr AgV. hr Kao añË`mÀ`m H$So>bm
Oar Agbr Var Ë`m§Mr Vm|So> ho Jëë`mV CKS>Umar AgV.
B
`m{R>H$mUr {nÊ`mÀ`m nmÊ`mgmR>r gmYmaUV: àË`oH$ KamV {d{harMr gmo` hmoVr. Va gm§S>nmUr dmhÿZ
ZoÊ`mgmR>r _mVtÀ`m {dQ>m§Mr ~m§Yrd Aer JQ>mao hmoVr. (Ymobmdram_Ü`o Vbmdm§Mr _m{bH$m Amho).
B
B
`oWrb añVo C-X d ny-n. OmUmao AgyZ é§X AgV. `m§Zm JëcrVrb añVo {_iV AgV.
B
`oWo dmnaboë`m {dQ>m§Mo 4:2:1 (bm§~r : é§Xr : OmS>r) Ago à_mU~Õ AmH$ma AmhoV.
`m bmoH$m§Zm EH§$Xa {eñV{à`Vm, {Z`_~ÕVm d ñdÀN>VoMr AmdS> {XgVo. à_mU~Õ drQ>m, gai-é§X
añVo, Cä`m-AmS>ì`mg N>oXUmè`m añË`m§Zr ehamMr ~w{Õ~imÀ`m nQ>mgmaIr Ho$bobr _m§S>Ur, {d{har, ñZmZJ¥h,
gm§S>nmUr ì`dpñWV dmhÿZ ZoÊ`mgmR>r ~m§Yrd ^w`mar JQ>mao d gm_y{hH$ _moR>o JQ>ma B. dê$Z hS>ßnm g§ñH¥$VrMr ZmJar
OmUrd {H$Vr àIa hmoVr ho {XgyZ `oVo.
B
EH§$Xa aMZodê$Z hS>ßnm g§ñH¥$VrMo ZJaaMZoMr {Z`moOZ~ÕVm {XgyZ `oVoM {edm` gm_m{OH$ ^oXmH$So>hr
{ZX}e H$aVo. `m_Ü`o nwamo{hV dJ©mMo Y{_©H$, Am{W©H$ (YmÝ`nwadR>`mda) VgoM gm_m{OH$ dM©ñd {XgyZ `oVo.
B
B
hr ehao nya AWdm ^yH§$n Aem Z¡g{J©H$ AmnÎmr_wio èhmg nmdbr AgmdrV.
(H$) ì`mnma
hS>ßnm ZJamVrb YZmT>ç VgoM à^mdembr bmoH$m§À`m JaOm nyU© H$aÊ`mgmR>r _w»`Ëdo XÿaXoer ì`mnmambm
àmoËgmhZ {_imbobo {XgVo. `oWrb {bnrMr g_mZVm, ì`mnmamVrb dñVy§Mr {d{dYVm d Am§VaamîQ´>r`Vm `mdê$Z
ho {ZpíMV H$s hS>ßnm g§ñH¥$Vr hr ì`mnmaàYmZ hmoVr. `oWrb _hÎdmMr ehao hS>ßnm g§ñH¥$VrÀ`m BVa eham§~amo~aM,
^maVmVrb Xþgè`m eham§er/g§ñH¥$Vter VgoM Am{e`mVrb g§ñH¥$Vter EH$m ì`dpñWV ì`mnmar Omù`mZo/ZoQ>dH©$Zo
OmoS>br Jobr hmoVr. bmoWb ho hS>ßnm g§ñH¥$VrMo Aa~r g_wÐmH$So> CKS>Umao EH$ _hÎdmMo ~§Xa hmoVo.
(A) A§VJ©V ì`mnma (H|$Ðo, dñVy, _mJ©) : hS>ßnm g§ñH¥$VrMm àM§S> {dñVma Am{U Vmohr {d{dY ñdénmÀ`m
^m¡Jmo{bH$ àXoemV Pmbobm hmoVm. Ago H$m Agmdo ? `mMo EH$ H$maU H$ÀÀ`m _mbmMr JaO hohr Agy eHo$b,
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
13
Ogo gmoZo (C. H$Zm©Q>H$mVyZ), Vm§~o (IoÌr : amOñWmZ), _m¡ë`dmZ XJS>m§_Ü`o (_Ur V`ma H$aÊ`mgmR>r) A°_o{WñQ>
(_hmamï´>), Jmo_oX/AJoQ>, M°pëgS>moZr, A{H$H$ (gm¡amï´>) B. AWm©V, ho g§gmYmZ {_idÊ`mgmR>r {d{dY ñdénmÀ`m
àXoemV H$mhr H|$Ðo {Z_m©U Pmbr. VgoM, `m{R>H$mUr nydunmgyZM H$m_ H$aV AgUmar H|$Ðo XiUdiUmÀ`m gmYZm§Zr
OmoS>br Jobobr {XgyZ `oVmV. àM§S> {dñVmamÀ`m àXoemV, EH$ g_mZ ñdénmÀ`m Adeofm§Mr àmár hmoUo ho darb
~m~rbm nwï>r XoVo.
(~) Am§VaamîQ´>r` ì`mnma (H|$Ðo, dñVy, _mJ©) : hS>ßnmÀ`m Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamMm {dMma H$aVm _w»`Ëdo
_ogmonmoQ>o{_`m Am{U BamUer hmoUmam ì`mnma bjmV ¿`mdm bmJVmo. _ogmonmoQ>o{_`m_Yrb gygm, D$a, {Zßnya, {H$e,
Vob Añ_ma Aem {R>H$mUr hS>ßnm g§ñH¥$VrMr {eŠHo$, dOZ-_mno, _mVrÀ`m VgoM Q>oamH$moQ>mÀ`m _yVu, A{H$H$mMo
_Ur, ZjrXma hmSo> gmnS>bobo AmhoV. `mVrb H$mhr {eŠŠ`m§da EH$qeJr àmUr VgoM hS>ßnm {bnr {_imbobr
Amho. VgoM, n{e©`m/BamU `oWrb \o$bH$m, ~hmarZ B. {R>H$mUrhr Aem àH$maMo hS>ßnm {eŠHo$ {_imbobo AmhoV.
Va hS>ßnm ñWim§_Ü`o _mÌ _ogmonmoQ>o{_`mÀ`m dñVy H$_r à_mUmda {_imboë`m AmhoV. H$Xm{MV Ago Agmdo
H$s _ogmonmoQ>{o _`m, H$nSo>, bmoH$a, dmgmMo Vob, H$mVS>r dñVy B. gma»`m Zmed§V _mbm_Ü`o ì`mnma H$arV Agë`mZo
`m dñVy§Mo Adeof {Q>H$bobo ZmhrV. _mÌ hS>ßnm ñWim§Vrb Mm§XrÀ`m dñVy Am{U H$mhr b§~mH$ma {eŠHo$ Am{U
Vm§ã`mMm YmVyqnS> {ZpíMVM _ogmonmoQ>o{_`mH$So> ~moQ> XmI{dVmV.
Amnë`mbm Ago {XgVo H$s AŠH$S>Mm g_«mQ> gmaJm°ZÀ`m (B.g.ny. 2350) amOYmZrV {Xb_yZ, _JmZ
Am{U _obhw mÀ`m OhmOm§Zr nmS>md Q>mH$bobm hmoVm. `mVrb _obhw m åhUOo hS>ßnm ~§Xao hmoV. VgoM _ogmonmoQ>{o _`mVrb
àmMrZ XñVEodO gm§JVmV H$s Ca `oWrb ì`mnmar _obyhmVyZ Vm§~o, Jmo_oX, hñVrX§V, qenbo, d¡Xÿ`©, _moVr Am`mV
H$arV hmoVo. Ago {XgVo H$s, nyd© hS>ßnm H$mimnmgyZ `m XmoZ àmMrZ g§ñH¥$Vt_Ü`o ì`mnmar XodmUKodmU Mmbbobr
hmoVr. hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb H$mhr ì`mnmar g_wXm` Ë`m{R>H$mUr ahmV AgyZ, g§dmXmgmR>r EH$ Xþ^mfm hr Zo_bobm
{XgyZ `oVmo. `mdê$ZM Xmohm|À`mVrb Y{Zð> ì`mnmar g§~§Y Amnë`m bjmV `oD$ eH$Vmo.
(H$) Am`mV d {Z`m©V : `mVrb Am`mV _mbm§Mm {dMma H$aVm Mm§Xr (A\$Jm{UñVmZ, BamU), _m¡ë`dmZ
XJS>m§_Ü`o (_Ur V`ma H$aÊ`mgmR>r) d¡Xþ`© (~XŠemZ, B©emÝ` A\$Jm{UñWmZ), Zrb_Ur (Turquise)
(_Ü` Am{e`m, BamU), OoS> (_Ü` Am{e`m) `mMm {dMma hmoVmo. Va {Z`m©Vr_Ü`o _ogmonmoQ>o{_`mer hmoUmè`m
ì`mnmamV Vm§~o, gmoZo, A{H$H$, hñVrX§V, _moVr, H$mnyg, _gmë`mMo nXmW©, doJdoJù`m àH$maMo bmHy$S> Bµ Zmed§V
~m~tMm g_mdoe hmoVmo.
(S) dOZ-_mno : `oWo rb dOZ_mnm§_Ü`ohr EH$ àH$maMr à_mU~ÕVm {XgyZ `oV.o `m dOZm§Mr EH$ _m{bH$m
AgyZ, àW_ XþnQ>rV åhUOo 1, 2, 4, 8, 64 Aer d Z§Va 16 À`m nQ>rVrb Xe_mZ nÕVrMr åhUOo 320,
640, 1600, 3200, 6400 Aer hmoVr. `oWo bm§~r "37.6 go_r.Mm EH$ \y$Q>' Aer _moOnÅ>rZo _moObr OmV
hmoVr. hr dOZ§ JmaJmoQ>r, Omñna, ñQ>oQ>mB©Q> VgoM MwZIS>rnmgyZ ~Zdbobr AgV. Va `mgmR>r Vm§ã`mMm VamOy
dmnabm OmV Ago. dOZ_mnm§Vrb Aem à_mU~ÕVoVZy hS>ßnm àemgZmMm {dñV¥V àXoem§darb {Z`§ÌUmMm `eñdr
à`ËZ {XgyZ `oVmo.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
14
(\$) dmhVwH$sMr gmYZo … hm ì`mnma {d{dY Aem gmYZm§Ûmao Ho$bm OmV Ago. `m dmhVyH$ gmYZm§V,
A§VJ©V ì`mnmamgmR>r ~¡bJmS>çm, ~¡bm§Mo Vm§So>, D$§Q> `m§Mm dmna Ho$bm OmV Ago. hS>ßnm `oWo H$m§ñ`mMr EH$ JmS>r
{_imbobr Amho, VgoM BVa {R>H$mUmhÿZ JmS>rMr IoiUrhr {_imbobr AmhoV. VgoM, Xÿadarb ì`mnmamgmR>r
newnmbH$ O_mVrM _w»`Ëdo ~¡bm§Mo Vm§So> KoD$Z _mb dmhVwH$sMr H$m_§ H$arV AgV. Va gmJar ì`mnmamMm {dMma
H$aVm, _mohZo OmoXS>mo Am{U hS>ßnmÀ`m {eŠŠ`m§da OhmO, Zmd§mÀ`m AmH¥$Ë`m {XgVmV Va bmoWb_Ü`o EH$m OhmOmMr
_mVrMr à{VH¥$Vrhr {_imbobr Amho. AWm©VM, gmJar ì`mnma `mÛmao Ho$bm OmV AgyZ, npíM_ {H$ZmanÅ>rda
bmoWb, ~mbmH$moQ> gmaIr ~§Xao Va _H$amZ {H$Zmè`mda gwËH$mOoZ-S>moa (nm{H$ñVmZ Am{U BamUÀ`m añË`mda),
gwËH$mH$moh Aem Mm¡Š`m {XgVmV. `mdê$ZM hS>ßnm g§ñH¥$VrMm Am§VaamîQ´>r` ì`mnma gwì`dpñWV Am{U {dH${gV
hmoVm ho {XgyZ `oVo.
(S>) Y_© … _mohoZOmoXS>mo `oWrb nwamì`mdê$Z Ago {XgVo H$s, `m {R>H$mUr Y_©Jwê§$Mr EH$ àH$mao gÎmm
Agmdr. _hmñZmZJ¥hmOdirb àmW©ZoMr OmJm `m Y_©Jwé§Mm ñZmZ d nyOm{dYr Xe©{dVmV. Ë`mMà_mUo `m
ñZmZJ¥hmOdiM AgUmè`m YmÝ`mÀ`m H$moR>mamdê$Z {XgyZ `oVo H$s `m Y_©Jwé§MrM gÎmm `m YmÝ`mÀ`m H$moR>mamda
åhUOoM AW©H$maUmda Agmdr. AgoM {MÌ H$mbr~§Jm_Ü`ogwÕm {XgyZ `oVo.
(A) nyOm/Ym{_©H$ {dYr ñWmZo : hS>ßnm g§ñH¥$Vr_Ü`o {ZpíMV Aer _§{Xam§gmaIr aMZm {XgyZ `oV Zmhr.
Var nyOmñWmZ AWdm H$mhr Ym{_©H$ {dYrÀ`m OmJm AmnUmg XmIdVm `oVmV. Ogo, _mohZo OmoXS>mo `oWrb bmoH$dñVrÀ`m
^mJm_Ü`o EH$, _Ü`dVu _§M Agbobr _moR>r B_maV {_imbobr Amho. {hbm EH$ _moR>o àdoeÛma AgyZ, _§MmH$So>
OmÊ`mgmR>r Xþhoar nm`è`mhr AmhoV. ho EH$ nyOmñWmZ Agmdo. `oWrb _hmñZmZJ¥hmOdi nyOmnmR>mgmR>r Imoë`m
{XgyZ `oVmV. VgoM bmoWb _Ü`ohr ~mbo{H$ëë`mV EH$m C§MdQ>çmda (4 _r. C§M) 12 ñZmZJ¥hm§À`m am§Jm AmhoV.
H$mbr~§Jm_Ü`ohr A½ZrdoXrOdi {dhra d Am§KmoirgmR>r C§MdQ>o Ho$bobo hmoVo. ho nwamdo Ym{_©H$ {dYrVrb ñZmZmMo
_hÎd XmI{dVmV.
`m{R>H$mUr H$mbr~§Jm `oWrb nwamdo {deof _hÎdmMo AmhoV. `oWrb ~mbo{H$ëë`mMo CÎma d X{jU Ago nwÝhm
XmoZ g_mZ AmH$mamMo (120 _r.) ^mJ Ho$bobo AmhoV. `m_Yrb X{jU ^mJmV Ym{_©H$ ñWio AmhoV. `m{R>H$mUr
_mVrÀ`m {dQ>m§Zr ~m§Ybobo C§M OmoVo {XgyZ `oVmV. àË`oH$ OmoË`m_Ü`o _moH$ir OmJm R>odbobr Amho. `mVrb EH$m
OmoË`mda gmV A½ZrdoXr ~m§Yboë`m AmhoV. OdiM EH$ {dhra d Am§KmoirgmR>r C§MdQ>o Ho$bobo AmhoV. AWm©VM,
ñZmZ d Ë`mZ§Va nyOmnmR> H$aÊ`mMr hr OmJm Agmdr. AerM aMZm Xþgè`mhr OmoË`mda Amho. `m X{jU ^mJmg
XmoZ XadmOo (CÎma d X{jUog) AgyZ, nm`è`m§Mr gmo` Ho$bobr Amho. åhUOoM, `m XadmÁ`mVyZ X{jU ^mJmV
Om`Mo Agob Va nm`CVma hmoD$ZM Omdo bmJVo. åhUOoM `m X{jU ^mJmg EH$àH$maMo Ym{_©H$ nm{dÍ` d _hÎd
hmoVo Ago {XgVo. Va, CÎma ^mJmV añË`mÀ`m XmoÝhr ~mOyg Kam§Mr am§J {XgyZ `oVo. `mn{bH$So> H$moUVrhr amOH$s`
ñdénmMr B_maV {XgyZ `oV Zmhr. åhUOoM, H$mbt~Jm _Ü`ohr EH$ àH$mao nwamo{hVm§Mr gÎmm Agmdr. ho nwamo{hV
~mbo{H$ëë`mÀ`m CÎma ^mJmV ahmV AgyZ, Ym{_©H$ H$m`© H$aÊ`mgmR>r Vo X{jU ^mJmV `oV AgmdoV. `m{R>H$mUr
BVam§Zm àdoe Oar Agbm Var `m{R>H$mUr Ë`m§Zm nm`CVma hmoD$Z Z_«nUoM Omdo bmJV Agmdo.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
15
(~) X¡dVo : hS>ßnm g§ñH¥$VrV gmnS>bobo {d{dY {eŠHo$ VgoM _mVrÀ`m Am{U Q>oamH$moQ>m§À`m _yVu `oWrb
Xod-XodVm§~Ôb bjUr` _m{hVr nwadVmV. `m{R>H$mUr nwéf, pñÌ`m, new-dZñnVr, g§`wŠV/H$mën{ZH$ Aem
XodXodVm§Mo nyOm hmoV Ago. Ogo, newnVr. `m_Ü`o EH$ `moJmgZmV ~gbobr ì`ŠVr XmIdbobr AgyZ, Vr, ~H$ar,
hÎmr, qgh Am{U h[aUm§Zr Koabobr Amho. {hÀ`m S>moŠ`mda qeJm§Mm _wHw$Q> AgyZ, _me©bÀ`m _Vo hr newnVr
(nwT>rb {ed) Mr _yVu Agmdr. `mM~amo~a, Q>ao mH$moQ>mÀ`m _mV¥Xdo Vm§À`m _yVuhr {_imboë`m AmhoV. `m§À`m S>mŠo `mda
n§»`mMo {eamo^yfU Amho. H$mhr _mV¥XodVm§À`m _yVu ~mim§~amo~ahr {XgVmV.
Aem nwéf Am{U _mV¥XodVm§~amo~aM, H$mhr d¥jXodVmhr {XgyZ `oVmV. {deofV: qnnimMo _hÎd AJXr
nyd©hS>ßnm H$mimnmgyZ (Vo AmOn`ªVhr!) {XgyZ `oVo. H$mhr {eŠŠ`m§da g^modVr nma Agbobm qnni XmI{dbobm
Amho. VgoM, EH$m {R>H$mUr EH$m XodVoÀ`m S>moŠ`mdarb qeJm_YyZ EH$ PmS> CJdVmZm {XgVo. Xþgè`m EH$m
{eŠŠ`mda EH$ bm§~gS>H$ Ho$g Agbobr XodVm qnnimÀ`m \$m§Úm_YyZ da `oVmZm {XgVo. {VÀ`mg_moa EH$ gmîQ>m§J
Z_ñH$ma KmbV Amho d gmo~V gmV AmH¥$Ë`m AmhoV. `mM~amo~a àmÊ`m§Mohr nyOZ Ho$bo OmV hmoVo. {deofV:
dqeS>`wŠV ~¡bhr {deof {à` {XgVmo. H$mhr g§`wŠV/nm¡am{UH$/H$mën{ZH$ àmUrhr nyObo OmV AgmdoV, Ogo, Zaqgh, EH$qeJr/`w{ZH$m°Z© B. VgoM, _ogmonmoQ>o{_`m nm¡am{UH$ H$Wm§Vrb XmoZ qghm§er bT>Umam eya {JbJm_oe gmaIm
Xod hr nyObm OmV Agmdm. darb X¡dVm§gh, A½ZrXodVm (doXr) gy`©XodVoMohr (ñdpñVH$/MH«$ Aer {MÝho) nyOV
AgÊ`mMr eŠ`Vm dV©{dbr OmVo.
(H$) A§Ë`g§ñH$ma nÕVr : A§Ë`g§ñH$ma nÕVrbm Ym{_©H$ OrdZmV EH$ _hÎdmMo ñWmZ AgVo. `mVyZ,
Ë`m g§ñH¥$VrÀ`m _aUmoÎma OrdZmdarb {dídmg Am{U H$ënZm {XgyZ `oVmV. hS>ßnm g§ñH¥$Vr_Ü`o A§Ë`g§ñH$mamÀ`m
{d{dY nÕVr {XgyZ Amboë`m AmhoV, Ogo, nyU© X\$Z, A§eV: X\$Z, XhZmoÎma X\$Z B. `oWo àoVmbm CÎma-X{jU
{XeoV R>do bo OmV AgV. VgoM, _¥VXohmMo X\$Z H$aVmZm Ë`m~amo~a qenë`m§À`m ~m§JS>çm, hma, H$U©^fy U, Vm§ã`m§Mo
Amago, H$mObebmH$m, _mVrMo bmSy>, M_Mo, _Ur, hñVrX§Vr dñVy gmo~V R>odbr OmV. H$mhr X\$Z§ ì`dpñWV
{dQ>m§Zrhr ~Zdbobr {XgyZ `oVmV. VgoM, bmoWb_Ü`o àoVm§Mr OmoS>rhr {XgyZ `oVo. `mdê$Z _aUmoÎma OrdZm~Ôb
Ë`m§À`m H$mhr H$ënZm Agmì`mV Agohr {XgVo. `m§Mr ñ_emZ^y_r eham§nmgyZ ñdV§Ì Ago.
hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb EH§$Xa Ym{_©H$ n[apñWVrMm {dMma H$aVm, {d{dY joÌm§_Ü`o {d{dY àH$maMo {dYr
àM{bV hmoVo Ago AmT>iVo. Ogo, H$mbr~§Jm-bmoWb_Ü`o A½ZrdoXr {XgVmV, _mÌ BVaÌ Hw$R>o Zmhr. Va, `m
XmoKm§~amo~a, _mohoZOmoXS>mo `oWo ñZmZmMo nyOm{dYrgmR>r _hÎd {XgVo, hS>ßnm _Ü`o Zmhr. A§Ë`g§ñH$mam_Ü`o hr EH$
àoV, OmoS>r àoV, gm_w{hH$ X\$Z B. d¡{dÜ` {XgyZ `oVo. AWm©VM, hS>ßnm g§ñH¥$VrMm àM§S> {dñVma Am{U VËH$m{bZ
_`m©{XV XiUdiU/g§nH©$ ì`dñWo_i
w o ho ñdm^m{dH$M hmoV.o Ë`mM~amo~a `mVyZ hS>ßnm g§ñH¥$VrÀ`m g_mOOrdZmMo
d¡{dÜ`nyU© ñdén Am{U Varhr gm§ñH¥${VH$ EoŠ` Amnë`mbm ~aoM H$mhr {eH$dy nmhVo!
(B) _wÐm
hS>ßnm g§ñH¥$Vr_Ü`o ì`mnmar _mbmMr h_r XoÊ`mgmR>r {eŠŠ`m§Mm dmna Ho$bm OmV hmoVm. `oWo {eŠŠ`m§~amo~aM
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
16
(seal) {eŠŠ`m§À`m _wÐmhr (sealings) {_imboë`m AmhoV. hS>ßnm g§ñH¥$VrVyZ OdiOdi 2000 nojm A{YH$
{eŠHo$ {_imbobo AmhoV. ho gmYmaUV: Mm¡H$moZr AgyZ, ñQ>oQ>mB©Q>nmgyZ ~Zdbobo AgV. ho {eŠHo$ 1 Vo 5 go_r
n`ªV AmH$mamMo AgyZ, gmYmaUV: Ë`m§À`m EH$m ~mOyda {MÌ Va Xþgè`m ~mOyg Ajao {XgVmV. `mVrb H$mhr
{eŠŠ`m§da Ho$di {bnr Va H$mhtda _mUyg, àmUr, AY©-_mZd, dZñnVr B. AmH¥$Ë`m {XgyZ `oVmV. VgoM, `m§da
^m¡{_{VH$ AmH¥$Ë`mhr {XgyZ `oVmV.
àmÊ`m§À`m AmH¥$VtMm {dMma H$aVm `m_Ü`o ^maVr` hÎmr, aoS>m, J|S>m, dmK Am{U _w»`Ëdo dqeS>`wŠV ~¡b
{XgyZ `oVmV. Ë`mMà_mUo H$mhr g§`wŠV newhr {XgyZ `oVmV. EH$m AmH¥$VrV Va EH$ _mUyg XmI{dbobm AgyZ,
Moham hÎmrMm, S>mŠo `mda ~¡bmMo qeJ AgyZ, nwT>rb eara _|T>çmMo AgyZ _mJrb dmKmMo Amho. Va H$mhr {eŠŠ`m§da
newnVr Am{U _mV¥XodVm hr {XgyZ `oVmV. H$Xm{MV Ago {eŠHo$ Ym{_©H$ Cn`moJmgmR>r dmnabo OmV AgmdoV. `m
_wÐm/{eŠHo$ Ë`mH$miMr H$boVrb àJVr gm§JVmVM {edm` Ë`mH$mimVrb bmoH$m§Mo boIZH$boMo kmZ, H$boVrb
à_mU~ÕVm, g^modVmbMm {ZgJ© (àmUr-njr-PmSo>), Ë`m§À`m Ym{_©H$ H$ënZm/lÕm, àJV ì`mnmahr XmI{dVmV.
ñd`§AÜ``Z àe-2
(A) `mo½` n`m©` {mdS>m.
1. ............ho _hmamîQ´>mVrb hS>ßnm g§ñH¥$VrMo ñWi hmo`.
(A) Xm`_m~mX
(~) Zodmgm
(H$) n¡R>U
(S) H$èhmS>
2. hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb _hmñZmZJ¥h............. `m {R>H$mUr gmnS>bobo Amho.
(A) _mohoZOmoXS>mo
(~) bmoWb
(H$) H$mbr~§Jm
(S) Ymobmdram
3. .............`m {R>H$mUr hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb ~§Xa gmnS>bobo Amho.
(A) _mohoZOmoXS>mo
(~) bmoWb
(H$) H$mbr~§Jm (S) Ymobmdram
4. hS>ßnm g§ñH¥$Vr_Ü`o gmoÝ`mMr AmdH$............`oWyZ hmoV Ago.
(A) _hmamîQ´>
(~) amOñWmZ
(H$) H$Zm©Q>H$
(S) Ho$ai
5. _hmamîQ´>mVyZ ...............Mr AmdH$ hS>ßnm g§ñH¥$Vr_Ü`o hmoV Ago.
(A) A°_o{WñQ>
(~) Vm§~o
(H$) AJoQ>
(S) M°pëgS>moZr
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1. hS>ßnm g§ñH¥$Vrb "hS>ßnm g§ñH¥$Vr' Ago H$m åhUVmV ?
2. YmobmdramÀ`m ZJaaMZo_Ü`o H$moUH$moUVo ^mJ `oVmV ?
3. hS>ßnm g§ñH¥$Vr_Ü`o CÚmoJmgmR>r bmJUmam H$ÀMm _mb H$moRy>Z `oV Ago ?
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
17
4. hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb H$moUË`m ñWir A½ZrdoXr AmT>iboë`m AmhoV ?
5. hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb {eŠHo$ H$emMo ~ZdV AgV ?
2.3 gmam§e
^maVmÀ`m AmÚ _mZdmMm B{Vhmg Aí_`wJmnmgyZ gwê$ hmoVmo. Vmo Amnë`m ^modVmbÀ`m JmoîQ>t_YyZ, XJS>mMr
hË`mamgmR>r {ZdS> H$aVmo. `m hË`mam§Mm dmna H$ê$Z Vmo {eH$ma H$aV AgVmo, AÝZg§H$bZ H$aV AgVmo. Ë`mÀ`m
{dH$mgmMo {d{dY Q>ßno Amnë`mbm Aí_`wJmÀ`m {d{dY Q>ßß`m§_Ü`o {XgyZ `oVmV. ^Q>H$m {eH$mar Am{U AÝ Z
g§H$bH$mnmgyZ, Zdmí_`wJm_Ü`o Ë`mbm eoVrMm Am{U newnmbZmMm emoY bmJVmo. Vmo Jmd§ dgdVmo. Vmo pñWa
hmoVmo. `mVyZM, H$mbm§VamZo, ^maVm_Yrb n{hbrdm{hbr ehao {Z_m©U hmoVmV. `mbm hS>ßnm g§ñH¥$Vr åhUVmV. `m
H$mimV g§ñH¥$VrÀ`m àË`oH$ A§Jm_Ü`o àM§S> {dH$mg KSy>Z `oVmo. ^maVmMr n{hbr ZmJar gä`Vm ApñVËdmV `oVo.
1.4 nm[a^m{fH$ g§km
nwamVËdemñÌ (Archaeology) : _mZdmZo hoVynyd©H$/{Zh}VyH$nUo Amnë`m _mJo gmoS>boë`m ^m¡{VH$
Adeofm§Mm Aä`mg H$ê$Z Ë`mÀ`m B{VhmgmMr nwZ~mªYUr Am{U {díbofU H$aUmao emñÌ hmo`.
àmJ¡{Vhmg (Prehistory) : hm AmÚ _mZdmÀ`m B{VhmgmMm H$mbI§S>. S°>{Z`b {dëgZ `mZo 1851
_Ü`o `m eãXmMm à`moJ àW_V: Ho$bm. `m H$mimMm B{Vhmg {b{hVmZm {bpIV gmYZm§Mm A^md OmUdVmo.
Ë`m_wio Amnë`mbm nwamVËdr` Adeof§mdaM Adb§~yZ ahmdo bmJVo. Xþgè`m eãXmV "boIZH$bm AdJV hmoÊ`mAmYrÀ`m H$mimVrb _mZdmMm B{Vhmg åhUOo àmJ¡{Vhmg ' Agohr åhQ>bo OmVo. `m H$mbI§S>mV ^maVmVrb
Aí_`wJ `oV.o
B{Vhmgnyd©H$mi (Proto-history) : hm àmJ¡{Vhmg Am{U {bpIV-B{Vhmg H$mbI§S>mÀ`m _Yrb
H$mbI§S>. hm EH$ bd{MH$ Agm H$mbI§S> Amho. `m H$mim_Ü`o "hS>ßnm g§ñH¥$VrMm', "d¡{XH$ g§ñH¥$VrMm' (KQ>H$
2) VgoM X{jUoH$S>rb "_hm{ebm`wJrZ' (KQ>H$ 2) H$mimMm {dMma hmoVmo. hS>ßnm g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r
Amnë`mbm {bpIV gmYZo {_iVmV _mÌ Vr dmMVm `oV Zmhr. Ë`m_wio nwÝhm Amnë`mbm, `m g§ñH¥$VrMm Aä`mg
H$aÊ`mgmR>r nwamVÎdr` gmYZm§da Adb§~yZ ahmdo bmJVo. Va "d¡{XH$ g§ñH¥$Vr'Mr {bpIV gmYZo {_iVmV, Vr
Ë`mM H$mimVrb AmhoV. _mÌ Vr, Ë`mM H$mimVrb, àË`j énmZo åhUOo AmboI qH$dm ^yO©nÌ, VmS>nÌ, H$mJX
B. ñdénmV {_iV ZmhrV. Ë`m_wio `m g§ñH¥$Vrbm B{Vhmgnyd© H$mim_Ü`oM JUbo OmVo. Va _hm{ebm`wJrZ
H$mbI§S>mÀ`m Aä`mgmgmR>r \$ŠV nwamVËdr` gmYZoM Amnë`mbm {_iVmV. nU Ë`mMdoir, YmVyV̧ kmZ {dH${gV
Agbobr hr g§ñH¥$Vr hmoVr. åhUyZ Ë`m§Zm "àmJ¡B{Vhmgm'_Ü`ohr _moOVm `oV Zmhr. åhUyZ {VMr JUZmhr B{Vhmgnyd©
H$mim_Ü`oM hmoVo. AWm©V, hm "B{Vhmgnyd© H$mi' hm H$mbI§S> bd{MH$ Amho. Á`mdoir hS>ßnm g§ñH¥$VrMr {bnr
dmMbr OmB©b, d¡{XH$ g§ñH¥$VrMr Ë`mM H$mimVrb àË`j ñdénmMr {bpIV gmYZo {_iVrb Am{U
_hm{ebm`wJmMr {bpIV gmYZo {_iVrb Ë`mdoir "B{Vhmgnyd© H$mi' hr g§H$ënZmM g§nîw Q>mV `oBb
© Am{U ^maVmÀ`m
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
18
B{VhmgmMo àmJ¡{Vhmg ({bImUMo kmZ AgÊ`mnyduMm _mZd) Am{U {bpIV-B{Vhmg ({bImUMo kmZ Agbobm
_mZd) ho XmoZM H$mbI§S> CaVrb.
{eŠH$m (seal) Am{U _wÐm (sealing) : {eŠH$m hm AmH¥$Vr Agbobm EH$ bmIoMm AWdm gobIS>rMm
VwH$S>m AgyZ, à_mUrH$aUmgmR>r `mMm dmna Ho$bm OmVmo. Va, hm {eŠH$m EH$m JmoîQ>rda _maë`mZ§Va, Omo N>mn
CR>Vmo Ë`mg _wÐm Ago åhUVmV.
ZmJarH$aU : ZmJarH$aU hm _mZdr {dH$mgmÀ`m à{H«$`oVrb EH$ Q>ßnm AgyZ, {hMr, {Z`moOZ~Õ Am{U
VQ>~§Xr`wŠV ehao, gmd©O{ZH$ B_maVr, bmoH$g§»`oV dmT>, gm_m{OH$ ñVarH$aU, eoVrVrb A{V[aŠV CËnmXZ,
ì`dgm`mMo {deofrH$aU, _moR>çm ì`márMm ì`mnma, à_mU~Õ dñVy Am{U _mZH§$, dOZ_mn§, ZmUr Am{U EH§$Xa
à{H«$`oda {Z`§ÌU R>odUmar ì`dñWm B. R>iH$ bjU _m§S>Vm `oVmV.
1.5 ñd`§AÜ``Z àemMr CÎmao
ñd`§AÜ``Z àe-1
(A) `mo½` n`m©` {mdS>m.
1. _Ü`mí_`wJ
2. gyú_móo
4. ~yPm©hmo_
5. ^r_~oQ>H$m
3. Zdmí_`wJ
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1. àmJ¡{Vhm{gH$ H$mi åhUOo _mZdmÀ`m B{VhmgmVrb gwédmVrMm H$mbI§S>. `m H$mimVrb _mZd hm
_w»`Ëdo XJS>r hË`mam§À`m gmhmæ`mZo, àH¥$Vrer Pw§PV hmoVm VgoM {VÀ`mer OwidyZ KoV, {Vbm Amnë`m Cn`moJr
AmUrV hmoVm. `m H$mimg "Aí_`wJ'Agohr åhQ>bo OmVo.
2. hmVHw$èhmS>r, VmoS>hË`mao, XJS>r nmË`m§Mr hË`mao B.
3. ^r_~oQ>H$m
4. Zdmí_`wJ
5. JVm©dmgm_Ü`o
ñd`§AÜ``Z àe-2
(A) `mo½` n`m©` {ZdS>m.
1. Xm`_m~mX
2. _mohoZOmoXS>mo
4. H$Zm©Q>H$
5. A°_o{WñQ>
3. bmoWb
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
19
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
1. `m g§ñH¥$VrÀ`m n{hë`mdm{hë`m IwUm hS>ßnm `m{R>H$mUr {_imboë`m Agë`mZo, `mg "hS>ßnm g§ñH¥$Vr'
Ago åhQ>bo OmVo.
2. bmoH$dñVrMm ^mJ-1, bmoH$dñVrMm ^mJ-2, {Zdmgr-H$m`m©b`rZ g§Hw$b, g^mJ¥h
3. gmoZo (C. H$Zm©Q>H$mVyZ), Vm§~o (IoÌr - amOñWmZ), _m¡ë`dmZ XJS>m§_Ü`o (_Ur V`ma H$aÊ`mgmR>r)
A°_o{WñQ> (_hmamï´>), Jmo_oX/AJoQ>, M°pëgS>moZr, A{H$H$ (gm¡amï´>) B.
4. H$mbr~§Jm
5. ñQ>oQ>mB©Q>
1.6 ñdmÜ`m`
Q>rnm Úm.
1. Aí_`wJrZ hË`mao
2. _Ü`mí_`wJrZ Jwhm{MÌo
4. Ymobmdram
5. hS>ßnmH$mbrZ Y_©
3. Zdmí_`wJrZ dgmhVr
XrKm}ËVar àe
1. Zdmí_`wJmMr _m{hVr Úm.
2. hS>ßnm g§ñH¥$VrVrb ZJaaMZoMr _m{hVr Úm.
3. hS>ßnm g§ñH¥$VrÀ`m ì`mnmamMr _m{hVr Úm.
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©
B
Allchin, R. and Bridget, Rise of Civilization in India and Pakistan, CUP, Delhi.
1983.
B
T>dirH$a, _. Ho$., Am`mªÀ`m emoYmV, amOh§g àH$meZ, nwUo,2008
B
Ghosh, A., Encyclopaedia of Indian Archaeology, Vol. I & II, Munshiram &
Manoharlal, New Delhi, 1989.
B
WmoamV, E. Or. Am{U {Za§OZ Hw$bH$Uu (g§nm.), àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg, ~r.E.-3/nona H«$.4,
KQ>H$ 2 Vo 3, Xÿa {ejU H|$Ð, ñd`§-AÚ`Z gm{hË`, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya, 2009.
B
Hw$bH$Uu, {Za§OZ (g§nm.), àmMrZ ^maVr` g_mO, Y_© Am{U g§ñH¥$Vr, E_.E.-1/nona H«$.
HS-101, Xÿa {ejU H|$Ð, ñd`§-AÚ`Z gm{hË`, {edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya, 2013.
RRR
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
20
KQ>H$ - 2
d¡{XH$ g§ñH¥$Vr
(Public Administration)
2.0 C{ÔîQ>o
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df` {ddoMZ
2.2.1 {d^mJ 1 … d¡{XH$ dmL²>_`
2.2.2 {d^mJ 2 … nyd© doXH$mcrZ g§ñH¥$Vr
2.2.3 {d^mJ 3 … CÎma d¡{XH$ H$mi
2.2.4 {d^mJ 4 … "_hm{ecm' g§ñH¥$Vr.
2.3 gmam§e
2.4 nm[a^m{fH$ g§km, g§H$ënZm d AW©
2.5 ñd`§ AÜ``ZmMr CÎmao
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©
1.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm,
B
d¡{XH$ g§ñH¥$VrMr _m{hVr XoVm `oB©c.
B
Am`mªÀ`m _yi dg{VñWmZm{df`r {d{dY {gÕm§V ñnîQ> H$aVm `oVrc.
B
Am`mªÀ`m d¡{XH$ gm{hË`mMr AmoiI H$ê$Z XoVm `oB©c.
B
nyd© doXH$mcrZ amOH$s`, gm_m{OH$ d Ym{_©H$ n[apñWVr ñnîQ> H$aVm `oB©c.
B
CÎma d¡{XH$ H$mcrZ amOH$s`, gm_m{OH$ d Ym{_©H$ OrdZ {deX H$aVm `oB©c.
B
"_hm{ecm' g§ñH¥$VrVrc X\$Z nÕVr d A{cH$S>rc CËIZZ _m§S>Vm `oB©c.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
21
1.1 àmñVm{dH$
qgYy g§ñH¥$VrZ§Va àmMrZ ^maVmÀ`m B{VhmgmV Á`m _hmZ g§ñH¥$VrMm CX` Pmcm {Vcm "d¡{XH$ g§ñH¥$Vr'
`m ZmdmZo AmoiIco OmVo. {VMr JUZm OJmVrc àmMrZ d _hmZV_ g§ñH¥$VrV Ho$cr OmVo. d¡{XH$ g§ñH¥$VrMo
àMmaH$ d àgmaH$ Am`© hmoVo. åhUyZ {Vcm "Am`© g§ñH¥$Vr' Agohr åhQ>co OmVo. hrM Am`© g§ñH¥$Vr nwT>o ì`mnH$
^maVr` g§ñH¥$VrMo ñdê$n YmaU H$aVo. Am`© ^maVmV ~mhoê$Z Amco d Vo gßVqgYyÀ`m àXoemV am{hco. Ë`m_wio `m
g§ñH¥$VrMm CX` gßVqgYy àXoemV Pmcm. `m g§ñH¥$VrZo _mZdr OrdZmÀ`m gd© joÌmV Am_ycmJ« ~Xc KS>{dco.
d¡{XH$ g§ñH¥$VrMr _m{hVr {_i{dÊ`mgmR>r d¡{XH$ dmL²_` d d¡{XH$ g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aÊ`mnydu Am`mªMo _yi
dg{VñWmZ `m{df`r _m{hVr KoUo Amdí`H$ Amho.
2.2
{df` {ddoMZ
2.2.1 {d^mJ 1 … d¡{XH$ dmL²>_`
(A) Am`mªMo dg{VñWmZ … "Am`©' hm eãXà`moJ àW_ F$½doXmV Ho$cm Amho. Am`© `m eãXmMo gÁOZ,
_mÝ`, gXmM[aV Ago AZoH$ AW© AmhoV. "Omo H$V©ì`mMo nmcZ H$aVmo, {Z{fÕ, qZÚ, AmMaU H$arV Zmhr d
gm_mÝ`m§Mo {eîQ>mMma nmiVmo, Ë`mcm "Am`©' Ago åhUVmV. Am`© åhUOo gwg§ñH¥$V OrdZmMm g§Ho$V hmo`. Am`©
hm eãX d§edmMH$ qH$dm dU©dmMH$ Zmhr. Vmo g§ñH¥${VdmMH$ d JwUdmMH$ Amho. _mÌ Am`© H$moU ? Ë`m§Mo _yi
dg{VñWmZ H$moUVo ? Vo ^maVmV H$go Amco ? `m{df`r g§emoYH$m§Zr {d{dY _Vo _m§S>cocr AmhoV.
1. _Ü` Am{e`mVrc … O_©Z Aä`mgH$ _°Šg_yca d doJoc `m§Zr ^maVmVrc g§ñH¥$V ^mfoMm gImoc
Aä`mg Ho$cm d d¡{XH$ dmL²>_`mV Am`mªMo _yi emoYÊ`mMm à`ËZ Ho$cm. _Ü` Am{e`mVrc ^mfm d Am`mªMr ^mfm
~arM {_iVr-OwiVr Amho. åhUyZ _Ü` Am{e`m hoM Am`mªMo _yi dg{VñWmZ hmoVo, Agm Ë`m§Zr {gÕm§V _m§S>cm.
2. X{jU Am{e`mVrc … Am`mªMo _yi dg{VñWmZ X{jU Am{e`m Agë`mMm {gÕm§V àm. _mg© Am{U
àm. MmB©ëS> `m§Zr _m§S>cm.
3. S>°Ý`y~Mo Imoao … S>m°. JmB©ëg `m§Zr Cambridge History of India _Ü`o Am`mªMo _yi dg{VñWmZ
S>°Ý`y~Mo Imoao _mZco Amho. H$maU Ë`m H$mimV amhÊ`mg `mo½` Aem h§Joar, ~mohmo{_`m, Am°pñQ´>`m d S>°Ý`w~ ZXr
(S>°Ý`w~ Imoao)Mm àXoe hmoVm. doXmVrc ^mfm, dZñnVr, \$io, \w$co hr h§Joar `m W§S> àXoemV AmT>iVmV åhUyZ S>m°.
JmB©ëg d àm. _°ŠS>moZmëS> `m§Zr Vo h§JoarVrc AgmdoV Agm {gÕm§V _m§S>cm.
4. CÎma Y«wd … ""{X Am°pŠQ>©H$ hmo_ BZ Xr doXmO'' `m J«§WmV cmo. {Q>iH$m§Zr CÎma Y«wdmÀ`m Amgnmg Am`mªMo
_yi dg{VñWmZ Agmdo Agm {gÕm§V _m§§S>cm. nydu CÎma Y«wd hm ~\$m©ÀN>m{XV àXoe ZìhVm. _mÌ H$mcm§VamZo VoWo
~\$m©i àXoe {Z_m©U Pmë`mZo Am`mªZr ho _yi dg{VñWmZ gmoS>co d Ë`mVrc EH$ Q>moir X{jUoH$Sy>Z ^maVmV Amcr
Agmdr.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
22
5. gßVqgYy àXoe … S>m°. J§JmZmW Pm, g§nyUm©Z§X, A{dZme M§Ð Xmg, S>r. Eg. {ÌdoXr BË`mXtZr qgYy,
Poc_, {MZm~, amdr, {~`mg, gVcO, gañdVr hm gßVqgYy§Mm àXoe Am`mªMo _yi dg{VñWmZ hmo`, åhUOo Am`©
ho ^maVmVrcM AmhoV, Agm {gÕm§V _m§S>cm. A{dZmeM§X« Xmg `m§Zr "F$½do{XH$ B§{S>`m' `m J«§WmV `m{df`rMo
g{dñVa dU©Z Ho$co Amho. Ë`m§À`m _Vo, d¡{XH$ dmL²>_`mV Am`mªÀ`m _yi dg{VñWmZmMm H$moR>ohr CëcoI Zmhr.
doXmV CëcoI Ho$cocr gmo_dëcr \$ŠV ^maVmV n§Om~ gma»`m àXoemV gmnS>Vo. VgoM d¡{XH$ dmL²>_`mV VoWrc
{ZgJ© d gßVqgYy§Mo àm_w»`mZo dU©Z Amho. Ë`mdê$Z Ë`m§Zr darc {gÕm§V _m§S>cm.
6. {V~oQ> … ñdm_r X`mZ§X gañdVr, nmOuQ>a Am{U ES>dS>© _o`a `m {dMmad§Vm§Zr Am`mªMo _yi dg{VñWmZ
{V~oQ> Agmdo, VoWyZ Vo ^maVmV ñWcm§VarV Pmco AgmdoV Agm {gÕm§V _m§S>cm. "gË`mW© àH$me' `m J«§WmV ñdm_r
X`mZ§X gañdVr `m§Zr hr Eo{Vhm{gH$ na§nam _m§S>cr Amho.
7. ~moKmOH$moB© {ecmcoI (ZdrZ nwamdm) … O_©Z g§emoYH$m§Zm Am{e`m _m`Za _Yrc ~moKmOH$moB© `m
{R>H$mUr B.g.ny. 1340 Mm EH$ {ecmcoI {_imcm. Ë`m_Ü`o {_Q>mZr d {hQ>mB© `m XmoZ Q>moù`m§Vrc H$amamMo dU©Z
Amho. `m {ecmcoImV {_Q>mZr cmoH$m§Mo Xod B§Ð, {_Ì, déU BË`mXr XodVm§Mo CëcoI Amho. `m XodVm F$½doX H$mimVrc
Am`mªMm XodXodVm§er OwiUmè`m AmhoV. VgoM ~°{~cmo{Z`m `oWo B.g.ny. 1746 Vo 1250 `m nmM eVH$mÀ`m
H$mimV amÁ` H$aUmè`m H$mgmdyQ> amOmMr Zmdo Am`© gÑí` {XgVmV. `mdê$Z CÎma Am{e`m _m`Za nmgyZ ~°{~cmo{Z`m
Vo _o{S>`mn`ªVÀ`m àXoemV Am`© g§ñH¥$VrMm à^md hmoVm, Ago {XgVo.
Am`mªÀ`m dg{VñWmZm~Ôc g§emoYH$m§Zr doJdoJir _Vo _m§S>cr AmhoV. Var AcrH$S>rc gd}jUo, Zdo nwamdo
`m§Mm {dMma H$aVm cmo. {Q>iH$m§Mm CÎma Y«wdmZOrH$ AmpŠQ>©H$ àXoemVrc Am`mªÀ`m _yi dmñVì`mg§~§YrMm {gÕm§V
gd©_mÝ` hmoÊ`mgmaIm Amho. hdm_mZ VÁkm§Mohr _V Ago Amho H$s CÎma Y«wdmdarc hdm_mZ AmOÀ`m BVHo$ W§S>
ZgyZ _mZdr dmñVì`mg Amdí`H$ {VVHo$ D$~Xma Agmdo. Varhr gd© {gÕm§VmMm {dMma H$aVm Am`© _Ü` Am{e`mVrc
^mJmV amhmV AgmdoV Ago _mZÊ`mg haH$V Zmhr.
Am`© Q>moù`mQ>moù`m§Zr ^maVmV Amco. g§emoYH$m§Zr Ë`m§À`m `oÊ`mMm H$mi nwT>rcà_mUo gm§{JVcm Amho.
_°Šg_wëca
-
B.g.ny. 1200
S>m°. qdQ>a{ZQ>g²
-
B.g.ny. 2000
cmo. {Q>iH$
-
B.g.ny. 4000
S>m°. Xmg
-
B.g.ny. 5000
darc à_mUo Am`© `oÊ`mMm H$mi gm§{JVcm Agcm Var ~moKmOH$mB© {ecmcoImdê$Z Am`mªÀ`m AmJ_ZmMm
H$mi B.g. nyd© 1500 À`m Xaå`mZ Agmdm. Ë`m§Zr ^maVmV dmñVì` Ho$ë`m_wio EH$ Zdr g§ñH¥$Vr, d¡{XH$ g§ñH¥$Vr
qH$dm Am`© g§ñH¥$Vr CX`mcm Amcr.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
23
2.2.1 d¡{XH$ dmL²>_` (Vedic
Culture)
d¡{XH$ dmL²>_` ho àmMrZ Amho. Vo {dnyc à_mUmV AgyZ Am`mªMo A{VàmMrZ dmL²>_` _mZco OmVo. Am`mªZr
^maVr` g§ñH¥$Vrg doX dmL²>_`mÀ`m ê$nmV _hÎdmMo `moJXmZ {Xco Amho. doXm§Mr {Z{_©Vr H$moUr Ho$cr d Vo H$moUË`m
H$mimV {c{hco `m~m~V {ZpíMV nwamdm Zmhr. Ë`m_wio doX ho "Anm¡éfo`' Am{U emídV _mZcoo OmVmV. gd© d¡{XH$
dmL²>_` H$moUr EH$m ì`ŠVrZo {c{hco ZgyZ àmMrZ F$ftZr Ë`m§Mr {Z{_©Vr Ho$cr. F$ftZm Vo gwMco. Vo Ë`m§Zr _m§S>co
d Vo _wImoX²JV H$ê$Z {nT>çmZ{nT>çm g§H«${_V hmoV am{hco. doJdoJù`m cmoH$m§Zr aMcoë`m gyŠVm§Zm g§H$crV H$ê$Z
Ë`mMo g§{hVrH$aU H$aÊ`mV Amco. åhUyZ doXm§Zm g§{hVm Ago åhUVmV.
`m d¡{XH$ dmL²>_`mMr à_wI d¡{eîQ>ço
1. nmR>m§VamÀ`m nÕVrZo {Z_m©U Pmcoco ho àM§S> dmL²>_` H$mZm_mÌoMmhr \$aH$ Z hmoVm hOmamo df} {Q>H$coco
Amho.
2. Am`mªMo d qhXy§Mo Y_©J«§W åhUyZ d¡{XH$ dmL²>_`mcm n{dÌ d _mZmMo ñWmZ Amho.
3. àmMrZ H$mimVrc Ym{_©H$, emñÌr` d c{cV gm{hË`mMo Aä`mgmMo hoM EH$_od gmYZ Amho.
4. Am`mªMm B{Vhmg, g§ñH¥$Vr d gdmªJrU OrdZmÀ`m {dñV¥V Aä`mgmMo hoM EH$_od gmYZ Amho.
5. Vm¡c{ZH$ ^mfmemñÌmMm Aä`mg d ^maVr` Am`© d Ë`m§Mo `wamonr` ~m§Yd `m§À`m g_mZ nydO
© m§Mr _m{hVr
{_i{dUo `m dmL²>_`mdê$ZM eŠ` Pmco Amho.
doX åhUOo H$m` ?
AW© … {dX² YmVynmgyZ doX eãX ~Zcm.
"{dX²' åhUOo OmUUo. doX `m eãXmMm AW© kmZ Agm hmoVmo. åhUyZM doX åhUOo Am`mªMo Y_©kmZ g§J«hrV
H$cocm J«§W hmo`. Am`© g_mOmcm Á`m JmoîQ>tMo kmZ hmoVo d Á`m Á`m JmoîQ>tMo kmZ Ë`m§Zr àmßV H$ê$Z KoVco Ë`mMo
dU©Z d¡{XH$ dmL²>_`mV AmT>iVo.
d¡{XH$ dmL²>_`mMo ñdê$n … d¡{XH$ dmL²>_` ho {dñV¥V Amho. Ë`mV AZoH$ J«§Wm§Mm g_mdoe Amho. Am`mªZr
^maVmV Amë`mda Á`m cT>m`m Ho$ë`m, {ZarjU Ho$co, XodVm {dH${gV Ho$ë`m. g¥îQ>rVrc M_ËH$ma nm{hco, AZw^dco
d Ë`m§Zm Oo VmpÎdH$ {dMma gyMco Ë`mMo dU©Z d¡{XH$ dmL²>_`mV Amho. `m H$mimVrc Am`mªMo gd©M gm{hË` EH$Ì
Amë`mZo ^mfm d {df`m§À`m ÑîQ>rZo {d{dYVm Amho. ~XcË`m H$mimMo, Ym{_©H$ AmMma-{dMma d g§ñH¥$Vr VgoM
g_mO OrdZmMo Xe©Z `m dmL²>_`mVyZ KS>Vo.
d¡{XH$ dmL²>_`mMo àH$ma …
d¡{XH$ dmL²>_`mMo g§{hVm, ~«m÷Ê`o, AmaÊ`Ho$ d Cn{ZfXo Ago àH$ma AmhoV. Vo nwT>rcà_mUo EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
24
(1) g§{hVm
g§{hVm åhUOo EH${ÌV Ho$cocr J«§WaMZm hmo`. d¡{XH$ H$dtZm/F$ftZm ho {dMma qH$dm gyŠVo Ooìhm ñ\w$acr
Voìhm Ë`m§Zr `m gyŠVm§Mr aMZm H$ê$Z R>do cr. H$mcm§VamZo Aer AZoH$ gyŠVo V`ma Pmcr. `m gd© gyŠVm§Mo EH$ÌrH$aU
H$ê$Z Ë`m§Mr _m§S>Ur qH$dm aMZm H$aUo Amdí`H$ ~Zco. Am{U Aem EH$ÌrH$aUmVyZM Oo J«§W V`ma Pmco
Ë`mcmM "g§{hVm' åhUVmV. "g§{hVm _Ü`o nwT>rc Mma J«§Wm§Mm (doXm§Mm) g_mdoe hmoVmo Vmo nwT>rcà_mUo 1. F$½doX … Am`mªÀ`m àma§^rÀ`m OrdZm{df`r _m{hVr XoUmam EH$_od nwamdm åhUOo F$½doX hmo`. hm Am`mªMm
gdmªV àmMrZ J«§W hmo`. F$½doXmV EHy$U 10 _§S>co AgyZ Ë`mV 1028 gyŠVo AmhoV. Ë`mV B©ídamMr {d{dY ê$nmV
ñVwVr, `k, AÜ`mË_, eÌyMm Zme Aem H$maUm§gmR>r àmW©Zm Ho$cocr {XgVo. F$½doXmÀ`m emH$c, ~mëH$c, EoVao`
d H$m¡{fVH$s Aem H$_rV H$_r Mma emIm Agmì`mV Ago _mZco OmVo. Ë`mn¡H$s AmO \$ŠV emH$c emIoMrM
F$½doX g§{hVm CncãY Amho. F$½doXmVyZ g_n©U, {dZ_«nUm, na_oídamer OdirH$, dmËgë` d ^ŠVrMm Pam
àdmhrV hmoVmo. F$½doXmV 10552 _§Ì AmhoV.
2. `Owd}X … hm eãX `Ow+doX `m XmoZ eãXm§Zr V`ma Pmcm Amho. "`Ow'Mm AW© `k Agm Amho. `Owd}XmMo
H¥$îU `Owd}X d ewŠc `Owd}X Ago XmoZ ^mJ AmhoV. H¥$îU `Owd}XmV `k {dYrMo {ddoMZ Amho Va ewŠc `Owd}XmV
_§Ì, ícmoH$ d `k àg§Jr CÀMmaë`m OmUmè`m dmŠ`m§À`m _§ÌmMm CëcoI Ho$cm Amho. `Owdo©XmMm H$mhr ^mJ JÚmV
Va H$mhr ^mJ H$mì`mV aMcm Jocm. `kàg§Jr CÀMmaë`m OmUmè`m _§Ìm§Mm g_mdoe `Owd}XmV AmhoV. `Owd}X hm
H$_©H$m§S> àYmZ J«W§ Amho. `OwdX} mV Am`mªMo gm_m{OH$, Ym{_©H$ OrdZ, dU©ì`dñWm, Aml_ì`dñWm d ^m¡Jmo{cH$
{dñVma `m§Mr _m{hVr Amho.
3. gm_doX … gm_doX hm eãX gm_+doX Agm V`ma Pmcm Amho. `m "gm_'Mm AW© g§JrV Amho. `mV EH§$Xa
1810 F$Mm AmhoV. `m doXmMr 16 Cn{ZfXo AmhoV. `k àg§Jr gm_doXmMo VmcmgyamV ñdV§Ì Jm`Z hmoV Ago.
gm_doXmMo Am{`©H$ d CÎmam{`©H$ Ago XmoZ ^mJ nS>VmV. ^maVr` g§{JVmÀ`m B{VhmgmÀ`m ÑîQ>rZo `m doXmMo _hÎd
A{YH$ Amho. hm doX g§JrVemñÌmMo _yi g_Oco OmVo.
4. AWd©dXo … Mma doXm§nH¡ $s AWd©dXo hm gdm©V eodQ>Mm AgyZ Ë`mMr aMZm gdmªV eodQ>r Pmcr. `m doXmMr
aMZm AWdm© F$ftZr Ho$ë`mMo _mZco OmVo. `m doXmV 40 AÜ`m` AgyZ Ë`m_Ü`o Y_©, gm_m{OH$ aMZm, amoJ
{ZdmaU, V§Ì-{dÚm BË`mXr {df`m§Mo dU©Z Ho$co Amho. hm doX ^maVr` Am¡fYr emñÌm§Mm àmMrZ J«W§ Amho. AWd©dXo
g§{hVoV 730 gyŠVo AgyZ Ë`mMo 20 H$m§S> ({d^mJ) AmhoV. Am`wd}X, eara{M{H$Ëgm `m~amo~aM OmaU-_maU,
{dÚm, AmZ§X em§Vr, BîQ>nyVu d eÌynrS>m `m§darc {dO`m§Mm `mV g_mdoe Amho.
(2) ~«m÷Uo …
F$ftZr doXmda Ho$coco ^mî` åhUOo "~«m÷Uo' hmo`. H$mimZwgma doXmVrc AdKS> ^mfoMo ñnîQ>rH$aU H$aUo
Amdí`H$ ~Zco. Ë`mVyZM ~«m÷U J«§Wm§Mr {Z{_©Vr Pmcr. `k{dYr, d¡{XH$ _§Ì `m§Mo ñnîQ>rH$aU `m_Ü`o Amho.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
25
àma§^r ~«m÷UJ«§W doXJ«§Wmcm OmoSy>ZM hmoVo. Z§Va Ë`m§Mr ñdV§Ì aMZm Ho$cr Jocr. F$½doXmMo EoVao` d H$m¡{fVH$s,
`Owd}XmMo V¡Var`, ewŠc `Owd}XmMo eVnW, gm_doXmMo O¡{_Zr` d n§M{de Am{U AWd©doXmMo `k{dYr, {d{eîQ>
_§Ìm§Mm `k{dYr _Ü`o dmna H$gm, H$moUË`m nÕVrZo d Ho$ìhm H$amdo `mMo ñnîQ>rH$aU ~«m÷U J«§WmV Amho.
3. AmaÊ`Ho$
AaÊ`mV EH$m§VmV Á`m§Mm Aä`mg H$amd`mMm Ë`m§Zm AmaÊ`Ho$ åhUVmV. ~«m÷U J«§WmV H$_©H$m§S>mMo ñVmo_
dmT>co hmoVo. `m `kH$_©H$m§S>mcm H§$Q>micoë`m cmoH$m§Zr `kmdarc {dYr gmoß`m ^mfoV J«§W {c{hco. `k {dYrVrc
JyT>dmX d à{VH$dmXmMr _r_m§gm AmaÊ`Ho$ J«§WmV Ho$cr Amho. H$_©H$m§S>mEodOr qMVZ ho AmaÊ`H$ J«§Wm§Zr _hÎdmMo
_mZco. `m H$mimV g_mOì`dñWm, AW©ì`dñWm VgoM VÎdkmZ `m§Mo kmZ {_i{dÊ`mgmR>r AmaÊ`Ho$ J«§WmMm
_moR>çm à_mUmda Cn`moJ hmoVmo.
4. Cn{ZfXo
JwéOdi ~gdyZ {eî`mg {Xcoco kmZ Agm AW© Cn{ZfXm§Mm hmoVmo. Cn{ZfXm§Mr g§»`m 108 Amho. Ë`mVrc
EoVao`, H$m¡{fVH$s, V¡Var`, ídoVaoVa, _¡Ìm`Ur, ~¥hXmaÊ`H$, Ho$Z, N>m§Xmo½`, àíZ, _m§Sw>Š` hr Cn{ZfXo _hÎdmMr
AmhoV. Cn{ZfXm§Mm à_wI {df` VÎdkmZ Amho. {dídmMr CËnÎmr, pñWVr. c`, AmË__moj, nwZO©Ý_, A§{V_ gË`,
~«÷ñdê$n Aem AZoH$ JyT> àíZm§À`m ñnîQ>rH$aUmW© Cn{ZfXm§Mr {Z{_©Vr Pmcr. Am`mªÀ`m ~m¡{ÕH$ àJVrMo à{VH$
åhUOo "Cn{ZfX' J«§W Ago _mZVm `oVo.
ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-1
(A) Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r eãX {chm.
1. cmoH$_mÝ` {Q>iH$m§À`m _Vo Am`© ............ `oWrc hmoVo.
(A) _Ü` Am{e`m
(~) ^maV
(H$) `wamon
(S>) CÎma Y«wdr`
2. Am`© ^maVmV `oÊ`mMm H$mi B.g.ny. 1200 Agmdm Ago _V ................ `m§Zr _m§S>co.
(A) S>m°. qdQ>a {ZQ²>P (~) cmo. {Q>iH$
(H$Ÿ) _°Šg_yca
(S>) S>m°. Xmg.
3. Am`mªÀ`m àma§^rÀ`m OrdZm{df`r _m{hVr XoUmam EH$_od nwamdm åhUOo ........... hmo`.
(A) gm_doX
(~) `Owd}X
(H$) AWd©doX
(S>) F$½doX
4. F$ftZr doXmda Ho$coco ^mî` åhUOo ........... hmo`.
(A) g§{hVm
(~) ~«m÷Ê`o (H$) AmaÊ`Ho$
(S>) Cn{ZfXo
5. Cn{ZfXm§Mr g§»`m ......... Amho.
(A) 108
(2) 208
(H$) 104
(S>) 204
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
26
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. Am`mªZr ^maVmV H$moUË`m àXoemV Amncr amÁ`o {Z_m©U Ho$cr ?
2. "Am`© _yi {V~oQ> _Yrc AgmdoV' Ago H$moUË`m {dMmad§Vm§Zr åhQ>co Amho ?
3. d¡{XH$ dmL²>_`mMo àH$ma H$moUVo AmhoV ?
4. F$½doXmV {H$Vr _§S>co d {H$Vr gyŠVo AmhoV ?
5. ~moKmOH$moB© {ecmcoImV H$moUË`m XmoZ àmMrZ Q>moù`m§Mo dU©Z Amho ?
2.2.2
{d^mJ 2 - nyd©doXH$mcrZ g§ñH¥$Vr {H$§dm F$½doXH$mi
(Early Vedic Culture)
doXH$mimMo F$½doXH$mi qH$dm nyd©doXH$mi d CÎmadoX H$mi qH$dm ~«m÷UH$mi `m XmoZ {d^mJmV {d^mOZ
Ho$co Amho. `mn¡H$s nyd©d¡{XH$ H$mimMr _m{hVr {_i{dÊ`mgmR>r H$moUVohr nwamVÎdr` gmYZ CncãY Zmhr. Ho$di
F$½doXmVrc àË`j Am{U AàË`j _m{hVrÀ`m AmYmaoM `m H$mimVrc gm§ñH¥${VH$ OrdZmMr _m{hVr {_iVo.
Am`© ^maVmV Q>moù`m-Q>moù`m§Zr Amco. Am`mªÀ`m ^aV, AZw, Ðñ`y, nŠ`, ^cmZ, A{cZ, Vwd©ew, `Xw, nwé BË`mXr
à_wI Q>moù`m hmoV. Ë`mVrc ^aV hr Q>moir {deof namH«$_r hmoVr. àma§^rÀ`m H$mimV Am`mªÀ`m AZm`mª~amo~a d
Z§VaÀ`m H$mimV nañnam§V g§Kf© Pmë`mMr _m{hVr {_iVo. Am`mªÀ`m Q>moù`m§_Ü`o nañnamV Pmcoco n{hco _hÎdnyU©
`wÕ åhUOo ""Xmeamk'' `wÕ hmo`.
Xmeamk `wÕ … `m `wÕmcm d{gîR> d {dídm{_Ì `m nwamo{hVm_Yrc eÌyËd H$maUr^yV R>aco. ^aV Q>moirMm
amOm gwXmg hmoVm. Ë`mZo {dídm{_Ì `m nwamo{hVmcm H$mTy>Z Ë`mOmJr d{gîR>m§Mr Zo_UyH$ Ho$cr. Ë`m_wio amJmdcoë`m
{dídm{_ÌmZo gwXmg amOm{déÕ eÌy g§K V`ma Ho$cm. BVa O_mVrhr ^aV Q>moircm Amim KmcÊ`mgmR>r CËgwH$
hmoË`m. {dídm{_ÌmZo Xhm Q>moù`m§Mm amÁ`g§K KoD$Z ^aVmÀ`m amÁ`mda AmH«$_U Ho$co. néîH$s ZXrÀ`m Vramda
Pmcoë`m `wÕmV gwXmg amOmZo Xhm amÁ`m§er `wÕ H$ê$Z {dO` {_i{dcm. `m `wÕmg "Xmeamk`wÕ' åhUVmV. nwT>o
`m ^aVm§Zr AZoH$ Q>moir amÁ`m§Mm nam^d H$ê$Z Amncm gm_«mÁ`{dñVma dmT>{dcm d ^maVr` B{VhmgmV n{hco
^aVm§Mo gm_«mÁ` {Z_m©U Ho$co d Vo XrK©H$mi {Q>H$co. `mdê$ZM Amnë`m XoemV ^maVdf© Zm§d {_imco.
amOH$s` OrdZ (Polity)
F$½doX H$mimV amOV§ÌmË_H$ emgZàUmcr àM{cV hmoVr. Am`mªÀ`m pñWa OrdZmVyZ Hw$Qw>§~g§ñWoMm OÝ_
Pmcm. Am{U `m Hw$Qw>§~ g§ñWoVyZM amOgÎmoMr g§H$ënZm {dH${gV hmoV Jocr Agmdr. "Xmeamk `wÕm'nydu Am`mªMr
N>mQo >r-N>mQo >r amÁ`o Q>mi
o rÀ`m ñdê$nmV ApñVËdmV hmoVr. Amnë`m Q>mi
o rMo g§ajU H$aUmè`m gm_Ï`©dmZ ì`ŠVrcmM
"amOm' _mZco OmÊ`mg gwédmV Pmcr. Jwao {_i{dÊ`mgmR>r `wÕ H$aUo d Amncr Jwao nidUmè`m Q>moù`m§Mm nam^d
H$aUo ho amOmMo à_wI H$V©ì` _mZco Joc.o `mVyZM nwT>o ^aV Q>mi
o rMm amOm gwXmgZo Amnë`m namH«$_mZo gm_«mÁ`{dñVma
Ho$cm. gm_«mÁ`mÀ`m àemgZ gmo`rgmR>r Ë`mZo AZoH$ {d^mJ {Z_m©U Ho$co. Ë`m_Ü`o OZ (amîQ´>) AZoH$ "{dem§'Mo
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
27
{_iyZ ~Zo. AZoH$ J«m_ {_iyZ "{de' ~Zo. J«m_ hm gdmªV chmZ ^mJ hmoVm. J«m_m§À`m à_wImg "J«m_Ur' åhUV.
{demÀ`m à_wImg "{denVr' åhUV Va OZ À`m à_wImg "amOm' åhUV.
1. amOm … amOm hm cîH$ar ÑîQ>rZo gm_Ï`©dmZ AgUo Amdí`H$ _mZco hmoVo. namH«$_, `wÕ Hw$ec amOmMrM
{ZdS> Ho$cr OmV Ago. Varhr {ZdS>r_Ü`o d§ena§namJV amOgÎmoMo CëcoI {_iVmV. VWm{n {ZdS> A`mo½` Agë`mg
g{_Vr amOmcm nXÀ`yV H$ê$ eH$V Ago. amOmda OZVoMo {Z`§ÌU Ago. na{H$` AmH«$_UmnmgyZ àOoMo ajU,
`wÕmMo ZoV¥Ëd, àOoÀ`m {hVmMr H$m_o amOmcm H$amdr cmJV AgV. amOm hm loîR> _mZcocm Agcm Var Ë`mcm
H$moUVohr {deof A{YH$ma {Xë`mMr _m{hVr {_iV Zmhr.
2. _§{Ì_§S>i … amÁ`H$ma^mamV amOmcm _XV H$aÊ`mgmR>r _§{Ì_§S>i Ago. `mV gdm}ÀM _§Ìr åhUyZ nwamo{hV
Ago. goZmZr, hoa, XyV d J«m_Ur ho à_wI A{YH$mar `m§Mm g_mdoe hmoVm. `m gd© A{YH$mè`m§Mr {ZdS> amOm H$arV
Ago. nwamo{hV hm amOmMm à_wI gëcmJma hmoVm. nwamo{hVmZ§Va _hÎdmMo A{YH$ma goZmZrMo hmoVo. gd© g¡{ZH$m§Mm Vmo
à_wI Ago. cîH$ar _mo{h_m, g§ajU, àemgZ d {Z`§ÌU hr O~m~Xmar goZmZrMr Ago. hoa hm amO{ZîR> Ago.
amÁ`mVrc A§VJ©V JmoîQ>tMr _m{hVr amOmcm nwadV Ago Va J«m_Ur hm JmdMm amOH$ma^ma nhmV Ago. OZVoMr
JmèhmUr amOmn`ªV nmohmoM{dUo d amOmMr Amkm OZVon`ªV nmohmoM{dÊ`mMo H$m_ XyV H$aV Ago.
3. g^m d g{_Vr … amOmcm amÁ`H$ma^mamV _XV H$aUo d àg§Jr amOmÀ`m A{YH$mam§da H$mhr à_mUmV
{Z`§ÌU R>odÊ`mMo H$m_ g^m d g{_Vr H$arV hmoVr. Ë`m§Mr H$V©ì`o d aMZm `m~m~V {^ÝZ-{^ÝZ _Vo AmhoV.
F$½doXmV "g^m' ZmdmMr amOH$s` g§ñWm hmoVr `mMm CëcoI AmT>iVmo. amOmcm H$moUË`mhr ~m~VrV gëcm
XoÊ`mMo H$m_ g^m H$arV hmoVr. g^o_Ü`o à{VpîR>V _§S>ir, {dÛmZ, kmZr, d`mod¥Õ ñÌr-nwéfm§Mm g_mdoe Ago.
"g{_Vr' hr àOoMr à{V{ZYrËd H$aUmar _hÎdmMr g§ñWm hmoVr. g{_VrÀ`m ~¡R>H$scm amOm ñdV… hOa amhr.
cîH$ar, H$m`©H$mar _§S>imda d amOmda {Z`§ÌU g{_Vr R>odV Ago.
4. Ý`m`ì`dñWm … amOm ñdV… Ý`m`ì`dñWoMm gdm}ÀM A{YH$mar hmoVm. Ë`mcm nwamo{hV, AÝ` A{YH$mar,
g^m g{_Vr Ý`m`XmZmV _XV H$arV AgV. Mmoar, IyZ, hË`m, ì`{^Mma, \$gdUyH$ `m AnamYm§gmR>r X§S>mMr {ejm
{Xcr OmV Ago. JwÝømÀ`m ñdê$nmdê$Z H$Yr-H$Yr AnamÜ`m§Zm A½Zrnarjm d Oc narjm, hÔnma d _¥Ë`yX§S>
Aem {ejm {Xë`m OmV AgV.
5. `wÕ{ZVr … Am`© ho _wimVM `wÕ{à` hmoVo. Ë`m§Mr àOm hrM Ë`m§Mo g¡Ý` hmoVo. g¡Ý`mV nm`Xi d aWXc
Ago d amOm ñdV… aWmV ~gyZ g¡Ý`mMo ZoV¥Ëd H$aV Ago. YZwî`, ~mU, Vcdma, ^mcm, Jmo\$U, JXm BË`mXr
Am`mªMr eñÌmñÌo hmoVr.
Am`mªMr amOH$s` ì`dñWm ^ŠH$_ nm`mda C^macocr AmXe©dmXr hmoVr.
2. gm_m{OH$ OrdZ
(Social Life)
Am`mªZm gßVqgYyÀ`m àXoemV ñW¡`© àmßV Pmë`mZ§Va Am`© g§ñH¥$VrMm {dH$mg hmoV Jocm. Ë`mM doir H$mhr
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
28
éT>r d na§nam§Zm _hÎd {_iÊ`mg gwédmV Pmcr. Ë`m§À`m gm_m{OH$ OrdZmV àJVr hmoV Jocr. F$½doX H$mimVrc
gm_m{OH$ OrdZmMm Aä`mg H$aVmZm Hw$Q>~§w ì`dñWm, ñÌr-OrdZ, dU©ì`dñWm, Amhma, doe^yfm, Ho$e^yfm, Ac§H$ma
d _Zmoa§OZ `m KQ>H$m§Mm {dMma H$amdm cmJVmo.
1. Hw$Qw>§~ ì`dñWm … Am`© OrdZmV Hw$Qw>§~ hm amOH$s` d gm_m{OH$ÑîQ>çm _hÎdmMm KQ>H$ hmoVm. `m
H$mimV g_mO EH$Ì Hw$Q>§~ nÕVrV {d^mJcocm hmoVm. XmoZ-VrZ {nT>çm§Mo g§`wŠV Hw$Qw>§~ Ago. d`mZo gdmªV Á`oîR>
ì`ŠVr Hw$Q>w§~à_wI Ago. Ë`mcm "J¥hnVr' åhUV. Hw$Qw>§~mda Ë`mMr A{Z~ªY gÎmm hmoVr. H$mcm§VamZo Hw$Qw>§~nÕVrV
WmoS>mgm ~Xc hmoD$Z g§`wŠV {nV¥àYmZ Hw$Qw>§~ nÕVr ApñVËdmV Amcr.
2. ñÌr-OrdZ … d¡{XH$ H$mimV ñÌrcm g_mOmV _mZmMo ñWmZ hmoVo. pñÌ`m§Zm nwéfm§~amo~a {ejU {Xco
OmV hmoV.o Ë`m nwéfm§~amo~a dmX-{ddmX d MMm© `m_Ü`o gh^mJr hmoV. Anmcm, KmoZm, {díddam, cmonm_wÐm, {gH$Vm,
{Zdmdar, Cd©er `m {dÛmZ pñÌ`m§Zr doXmVrc H$mhr F$Mm§Mr aMZm Ho$cr. Ë`m§À`mda H$moUVoM ~§YZ Zgë`m_wio
Ë`m Ym{_©H$ H$m`m©Vhr gh^mJr hmoV. ñÌrcm nVr {ZdS>Ê`mMo ñdmV§Í` hmoVo. {ddmh H$ê$Z nVrJ¥hr OmUo {VMo à_wI
H$V©ì` _mZco OmB©. {dYdm pñÌ`m§Zm {ddmh H$aVm `oV Ago. gd©gmYmaUnUo EH$nËZrËdmMr nÕV g_mOmV ê$T>
hmoVr. na§Vw lr_§V cmoH$ qH$dm amOo EH$mnojm AZoH$ {ddmh H$arV. Aem àH$mao d¡{XH$ H$mimV pñÌ`m§Mo ñWmZ
_mZmMo d CÀM XOm©Mo hmoVo.
4. dU©ì`dñWm … F$½doX H$mimV Om{Vg§ñWoMo ApñVËd Zgmdo. Am`© cmoH$ Oo ì`dgm` H$ê$ cmJco
Ë`mdê$Z Ë`m§À`mV dU©^oX R>aco. F$½doXH$mimÀ`m àma§^r MmVwd©Ê`© nÕVr ZìhVr. nwT>o F$½doXH$mimÀ`m eodQ>r
MmVwd©Ê`©nÕVr g_mOmV ê$T> Pmcr. dU©ì`dñWm hr JwUmda, H$_m©da d ì`dgm`mda Adc§~yZ hmoVr. Ë`m_wio
OÝ_mdê$Z R>acr OmUmar d§ena§namJV OmV _mZcr OmV ZìhVr.
5. Amhma … Am`© ho newnmcH$ hmoVo. Ë`m_wio Ë`m§À`m AmhmamV Xw½YOÝ` nXmWmªMmM àm_w»`mZo g_mdoe
hmoVm. CXm. XyY, Xhr, cmoUr, Vyn B. ~¡c, ~H$ar, _|T>r `m§Mo _m§ghr ImV AgV. VgoM Am`© eoVrhr H$aV Agë`m_wio
^mOrnmcm, H$S>YmÝ`o, Vm§Xi
y , Jhÿ, Od, gmVy B. nXmWmªMm X¡Z{§ XZ AmhmamV g_mdoe Ago. gwamnmZ d _ÚnmZ Ho$co
OmB©. gmo_ag gmo_dëcrnmgyZ Va gwam YmÝ`mnmgyZ H$mT>rV. F$½doXmV gmo_agmcm Xodmg_mZ _mZco Amho. Ë`m_wio
àgÝZVm, gm_Ï`© d CËgmh àXmZ H$ê$Z {MÎmewÕr d ~wÕrewÕr hmoVo Agm Am`mªMm g_O hmoVm.
6. dof^yfm … Am`© gwVr d cmoH$ar H$nS>o dmnaV. Vo XmoZ-VrZ dñÌo A§Jmda ZogV. ñÌr`m d nwéf `m§À`m
dof^yfoV \$magm \$aH$ ZìhVm. H$_ao^modVr Oo dñÌ Jw§S>miV Ë`mcm "Zrdm' åhUV Va A§JmV KmVcoco "dmgZ' d
S>moŠ`mdê$Z n[aYmZ Ho$coco "A{YdmgZ²' hr à_wI dñÌo hmoVr. Am`© AZoH$ a§JmMo H$nS>o dmnaV. H$nS>çmda gmoZoar
^aVH$m_ Ago. cmoH$ gd©gmYmaUnU nm§T>ar dñÌo dmnaV.
7. Ho$e^yfm … nwéf Ho$g H$mnV d XmT>r R>odV. F$½doXmV Ho$eH$V©ZmMm CëcoI Amho. nwéf Ho$gmMm ~wMS>m
~m§YrV Va pñÌ`m {d{dY àH$maMr Ho$e^yfm H$arV. Ho$e^yfoMo {d{dY àH$ma Am`mªZm _mhrV hmoVo.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
29
8. Ac§H$ma … Am`© ho Ac§H$mamMo ào_r hmoVo. H$U©\w$co, H§$R>_mcm, A§JR>çm, n¢OU, ~mOy~§X, ZWUr,
H$_anÅ>o, _oIcm, OmoS>do B. Ac§H$ma dmnarV. Ac§H$mamgmR>r gmoZo, Mm§Xr, nmMy, {hao, _m{UH$, _moVr, aËZo, e§Iqenco d hpñVX§VmMm dmna Ho$cm OmV Ago.
9. _Zmoa§OZ … ÚyV, Z¥Ë`, aWñnYm©, KmoS>çm§À`m e`©Vr B. _Zmoa§OZmMr gmYZo hmoVr. F$½doXmV ÚwVmda EH$
ñdV§Ì gyŠV Amho. ÚyV hm gd©ZmemMm Ioi Amho. "\$mgo Ioiy ZH$mog, eoVrM H$a' Agm CnXoe EH$ níMmÎmmn
Pmcoë`m OwJmarZo F$½doXmV Ho$cm Amho. Am`mªZm {deofV… {eH$marMm ZmX hmoVm. qgh, h[aU, Sw>ŠH$a, hÎmr, aoS>o
B. àmÊ`m§Mr {eH$ma Ho$cr OmB©. `m{edm` {deof àg§Jr Am`© cmoH$ Jm`Z, dmXZ d Z¥Ë`mV ^mJ KoV.
10. d¡ÚH$emñÌ … Xy{fV nmÊ`mnmgyZ hmoUmao amoJ, amoJZmeH$ dZñnVr, amoJ{ZdmaÊ`mgmR>r àmW©Zm d _§Ì{dÚm,
{dfmar àmÊ`m§À`m {df~mYonmgyZ _wŠVVm B. JmoîQ>tMo kmZ nyd©d¡{XH$ H$mimV Am`mªZm hmoVo.
Ym{_©H$ OrdZ (Religious Life)
F$½doX `m J«§Wmdê$Z nyd© d¡{XH$ H$mimVrc Ym{_©H$ OrdZmMr _m{hVr {_iVo. Am`mªMo Ym{_©H$ OrdZ gmYo^moio hmoVo. {ZgJm©Vrc ~Xc, {ZgJm©Mr Cn`wŠVVm, KS>m_moS>r `m~Ôc Am`mªÀ`m _ZmV AmXa {Z_m©U Pmcm. amÌ{Xdg, àH$me, A§Yma, nmD$g B. _mJMr H$maUo Am`mªZm _mhrV ZìhVr. `m gd© ~Xcm_mJo H$moUVrVar X¡dr eŠVr
Amho, Agm Ë`m§Mm g_O hmoVm. åhUyZ Am`mªZr {ZgJm©Vrc doJdoJù`m eŠVtZm B©ídar ê$n {Xco. XodXodVm§Mo
{d{dY àH$mahr nmS>co hmoVo. Am`mªÀ`m Y_© H$ënZoVrc {ZgJ© XodVm VrZ àH$maÀ`m hmoË`m. Ë`m nwT>rcà_mUo 1. ñdJm©Vrc XodVm - AmH$me, déU, gy`©, {_Ì, {dîUy, BOm, g{dVm, Amn, nwU`
2. A§V[aj XodVm - B§Ð, dm`y, déU, nO©Ý`
3. n¥Ïdrdarc XodVm - n¥Ïdr, gmo_, A½Zr, gañdVr
F$½doXH$mcrZ XodVm d Ë`m~m~V Am`mªÀ`m g§H$ënZm 1. déU … déUmMo dU©Z H$aUmar 12 gwŠVo F$½doXmV AmhoV. {dídmVrc Jm|Yi ZîQ> H$ê$Z g_mOmV
Zr{VVÎdm§Mo ì`dpñWV nmcZ hmoVo qH$dm Zmhr ho nmhÊ`mMo H$m_ déU H$aVmo. {d{dY g§H$Q>o d ì`mYtÀ`m Ûmao déU
_mUgmg {ejm H$aVmo. Vmo C§M AmH$memV amhVmo. F$½doXmVM déUmMo XodVm åhUyZhr dU©Z Ho$coco {XgVo.
2. B§Ð … F$½doXmV B§ÐmMr àmW©Zm H$aUmar 250 gyŠVo AmhoV. Am`mªMr gd©loîR> d namH«$_r XodVm åhUyZ
B§ÐmMm CëcoI Ho$cm OmVmo. B§Ð Amnë`m _m`oÀ`m gmømZo AZoH$ ê$no YmaU H$aVmo. Vmo AË`§V ~cmT>ç AgyZ
_mZdm§Zm d Xodm§Zmhr Ë`mÀ`m gm_Ï`m©Mm A§V cmJV Zmhr Ago Am`© _mZV. Am`mªÀ`m d¡`pŠVH$ d gm_m{OH$
OrdZmV B§ÐmMm g§~§Y \$ma OdiMm Amho.
3. A½Zr … F$½doXmVrc 200 gyŠVm§_YyZ A½ZrMr àmW©Zm Ho$cocr Amho. XmoZ cmH$S>mÀ`m Kf©UmVyZ A½ZrMr
{Z{_©Vr hmoV Agë`mZo A½Zrcm XmoZ _mVm AmhoV Ago g_Ococo hmoVo. A½Zr A§YmamMm Zme H$aVo. amjgm§Zm {^Vr
KmcVmo, àH$me AmUVmo Ago F$½doXmV dU©Z Ho$coco AmT>iVo. "A½Zr' hm _mZdmMm {_Ì Amho, {hVH$Vm© Amho
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
30
`mhr nojm Vmo Xod d _mUyg `m§À`mVrc XyV Amho. BVa XodXodVm§Mr H¥$nm {_idyZ XoÊ`mMo H$m_ A¾r H$aVmo. A½ZrMr
nyOm H$aVmV Vo eVm`wfr, g§nÎmr_mZ d {H$Vu_mZ hmoVmV. `m d¡{eîQ>çm_wio F$½doXH$mcrZ XodVm§_Ü`o A½Zrcm
_hÎdmMo ñWmZ Amho. A½ZrM _mZdmcm _wŠVr XoVo.
4. gy`© … F$½doXmV gy`m©À`m aWmMo d gmV KmoS>çm§Mo dU©Z AmT>iVo. gy`© hm déU, {_Ì d A½Zr `m§Mm S>moim
Amho Agmhr CëcoI Amho. gy`m©À`m àmW©Z_o i
w M
o _mZdmcm XrKm©`îw ` d {ZamoJr OrdZ {_iVo. gy`© hm OrdZ_mÌmMm
AmYma Amho. åhUyZ gy`m©cm g§nyU© g¥îQ>rMm ajUH$Vm© _mZco.
5. Cfm … Cfm hr ñÌr XodVm Amho. Cfm åhUOo AéUmoX`mnyduMr doi. {VMo gwaoI dU©Z F$½doXmV Ho$co Amho.
{VMr àmW©Zm H$aUmar 20 gyŠVo F$½doXmV AmhoV. gy`© hm {VMm {à`H$a Amho d amÌ hr {VMr ~hrU Amho. Vr
{ZgJ©gm¢X`m©Mo à{VH$ AgyZ Vr gy`m©À`m AmJ_ZmMr Mmhÿc _mZdmcm XoVo.
6. n¥Ïdr … F$½doXmÀ`m 12 ì`m H$m§S>mVrc n{hco gyŠV n¥Ïdr{df`H$ Amho. n¥Ïdr hr _mV¥XodVm AgyZ gd©
àm{U_mÌmMm AmYma Amho. Vr AÝZXmVm g¥îQ>rMr XodVm Amho. F$½doXmV n¥Ïdr hr B§Ð, déU, M§Ð, gy`© B. XodVm§Mr
_mVm åhUyZ dU©Z Ho$co Amho.
7. éÐ … éÐ hr Amamo½`mMr XodVm AgyZ Vr g¥îQ>rVrc amoJO§Vy§Mm Zme H$aVo. éÐmcmM nwT>o {edXodVm _mZy
cmJco. F$½doXmV éX«mMr àmW©Zm H$aUmar VrZ gyŠVo AmhoV. AË`§V amJrQ> d CJ« XodVm Ago XodVoMo ñdê$n AgyZ
Vr Am`mªZr AZm`mªH$Sy>Z KoVcr Agmdr, Ago _mZco OmVo.
8. {dîUy … d¡{XH$ H$mimVrc Ym{_©H$ OrdZmV gy`m©À`m BVHo$M {dîUyXodVocm _hÎd {Xcoco {XgVo. F$½doXmV
{dîUyMo dU©Z H$aVmZm VrZ nmdcm§_Ü`o {díd ì`mnyZ Q>mH$Umam na_oída åhUyZ dU©Z Ho$coco {XgVo. Vmo g§gmamMm
H$Vm© d ajUH$Vm© Amho. Ë`mMr àmW©Zm Ho$ë`mg Xw…Io Xya hmoVmV Aer YmaUm Am`mªMr hmoVr.
9. `_ … `_ hr Y_© {ZVr-{Z`_m§Mo nmcZ H$aUmar XodVm AgyZ _¥V ì`ŠVrcm H$_m©Zwgma {ejm XoÊ`mMo
H$m_ H$aVo. hr _¥Ë`yMr XodVm Amho.
10. gmo_ … F$½doXmÀ`m Zdì`m _§S>cmV "gmo_' `m XodVoMr ñVVr Amho. gmo_ hr dZñnVr Amho d {VMm ag
åhUOo gmo_ag. Vr {në`mZo Agm_mÝ` gm_Ï`© àmßV hmoVo Agm Am`mªMm g_O hmoVm. gmo_ag ho B§ÐmMo AmdS>Vo
no` Amho. `kàg§Jr gmo_ag àmeZ _moR>çm à_mUmV hmoB©.
11. _éV … éÐ _éVmMm {nVm hmo`. B§Ðmcm gmhmæ` H$aUo, `wÕmV gVV Ë`mÀ`m g_doV amhUo hr Ë`mMr
à_wI H$m`} AmhoV. _éV åhUOo dmXir dmao.
12. dm`y d nO©Ý` … dm`y åhUOo hdm d nO©Ý` åhUOo nmD$g. `m {ZgJ©VÎdmMm _mZdmcm X¡Z{§ XZ OrdZmV
\$ma Cn`moJ hmoV Agë`mZo Am`mªZr XodVm åhUyZ Ë`m§Mo nyOZ Ho$coco {XgVo.
darc Xod-XodVm§IoarO {dídH$_m©, àOm{nVm, AmßV gañdVr, ~¥hñnVr, g{dVm, Am{XVr, BË`mXr XodVm§Mr
dU©Zo F$½doXmV Amcr AmhoV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
31
doXH$mcrZ `kg§ñWm
F$½doXH$mcrZ XodVm `m _mZdmà_mUoM AgyZ Ë`m§Mm _mZdmà_mUoM ^md^mdZm AmhoV. Ë`m§Mr ñVwVr Ho$ë`mZo
Vo g§VwîQ> hmoVmV Agm Am`mªMm g_O hmoVm. XodVm§Zm {à` AgUmar dñVy _mZdmZo `kmV An©U Ho$cr Va XodVm
AmnUmg AZwHy$c hmoVmV. Ë`m dñVy nmohmoM{dÊ`mMo A½Zr ho EH$ gmYZ Amho. H$maU A½ZrÀ`m Ádmcm d Yya hm
Xodmn`ªV nmohmoMVmo. ho cjmV Amë`mda A½ZrÀ`m _mÜ`_mVyZ XodXodVm§Zm AmhþVr XoÊ`mg gwédmV Ho$cr. `mVyZM
Ym{_©H$ AmMmamV `k nÕVrMm àma§^ Pmcm. `kmVrc hdr_Ü`o XyY, Vyn, YmÝ`, gmo_ `m dñVy§Mm g_mdoe Ago.
`knÕVr gmYr hmoVr. `m H$mimV _§Xra qH$dm BVa nyOm àH$ma ApñVËdmV ZìhVm. Va B©ídamÀ`m àgÝZVogmR>r
`k{dYr H$aÊ`mMm àH$ma àM{cV hmoVm. Ë`mVyZM `k{dYrMo EH$ emñÌ hiyhiy {dH${gV Pmco. Am{U nwamo{hV
dJm©g Ym{_©H$ d gm_m{OH$ OrdZmV _hÎdmMo ñWmZ àmßV Pmco.
d¡{XH$ VÎdkmZ … Am`© cmoH$ nyd©Om§Mr nyOm H$arV. AmË_m d nwZO©Ý_mda Am`mªMm {dídmg hmoVm. Ë`m§Mo
VÎdkmZ, Zr{V_mZ, OrdZ AmXe©dmXr hmoVo. XmZ, gËH$_©, àm_m{UH$nUm, gË`{ZîR>m, gXmMaU, g§ñH$ma_`
OrdZmMm g§Xoe XoUmao hmoVo. AmË_m A_a Amho. Vmo nwÝhm ZdrZ Xoh YmaU H$aVmo. F$½doXmÀ`m 10 ì`m _§S>cmV
nwZO©Ý_ d _aUmoÎma OrdZmMo dU©Z Amho. F$½doXH$mcrZ Am`mªÀ`m VÎdkmZmV {ZamemdmXmcm H$moR>ohr ñWmZ Zmhr.
OrdZm{df`r qH$dm H$_m©{df`r {VañH$ma ì`ŠV Ho$cocm Zmhr. EH§$XarV OrdZ gwX§ a d a_Ur` AgyZ Vo OJÊ`mgmQ>r
XrKm©`yî` {_imdo, AerM Ë`m§Mr BÀN>m hmoVr.
F$½doXH$mcrZ XodXodVm§Mr d¡{eîQ>ço
1. `m XodXodVm {ZgJ©eŠVrnmgyZ {Z_m©U Pmë`m hmoË`m.
2. `m XodVm _mZdgÑí` hmoË`m d _mZdmà_mUo Ë`m§Zm Ad`d d ^mdZm AmhoV Aer YmaUm hmoVr.
3. g§nyU© {dídmVrc {Z{_©Vrcm d KS>m_moS>rcm O~m~Xma EH$M B©ída AgyZ Ë`mMr ê$no doJdoJir AmhoV.
4. gd©M XodVm AmH$me_mJ} g§Mma H$aVmV, Aer YmaUm hmoVr.
5. `k{dYrV {Xcr OmUmar AmhþVr Vr Xod-XodVm§Mo AÝZ d gmo_ag ho AmdS>Vo no` Amho Ago _mZco hmoVo.
6. gd© XodXodVm d¡pídH$ {Z`_m§Mo qH$dm F$V²VÎdm§Mo nmcZ H$aVmV d VÎdm§Mo nmcZ Z H$aUmè`m g_mOmVrc
ì`ŠVrcm {ejm XoVmV Agm g_O hmoVm.
7. XodXodVm§À`m àmW©Zo_wio Vo àgÝZ hmoVmV d Amnë`m BÀN>m g\$c hmoVmV.
8. gy`©, g{dVm d nyOZ `m VrZ XodVm EH$mM VÎdm§À`m ÚmoVH$ AmhoV. Vo VÎd åhUOo àH$meVÎd hmo`.
9. amoJ{da{hV eara, g§nÎmr, g§VVr, g_¥Õr, newYZ, `wÕmVrc {dO`, gwImMr àmßVr `mgmR>r XodXodVm§Mr
àmW©Zm Ho$cr nm{hOo.
10. Xodmcm di{dÊ`mMo gm_Ï`© _§ÌmV Amho. `k hm B©ídamMr H¥$nm d àgmX {_i{dÊ`mMm EH$ _mJ© Amho
Agm Am`mªMm g_O hmoVm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
32
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-2
(A) Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r eãX {chm.
1. "Xmeamk' `wÕ ............. ZXrÀ`m Vramda Pmco.
(A) qgYy
(~) gañdVr
(H$) néîUr
(S>) J§Jm
2. doXH$mimV J«m_mÀ`m à_wImg .......... åhUV.
(A) J«m_Ur
(~) Hw$c
(H$) {de
(S>) OZ
3. doXH$mimV .......... hm amOmMm à_wI gëcmJma hmoVm.
(A) goZmZr
(~) hoa
(H$) nwamo{hV
(S>) J«m_Ur
4. Cfm hr ........... XodVm Amho.
(A) nwéf
(~) ñÌr (H$) éÐ
(S>) {dîUy
5. Amamo½`mMr XodVm .............. Amho.
(A) n¥Ïdr
(~) gy`©
(H$) éÐ
(S>) {dîUy
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. doXH$mcrZ _§{Ì_§S>imV H$moUË`m à_wI A{YH$mè`m§Mm g_mdoe hmoVm ?
2. d¡{XH$ H$mimVrc H$moUË`m pñÌ`m§Zr F$Mm§Mr aMZm Ho$cr ?
3. F$½doXH$mcrZ XodVm§Mr Zm§do gm§Jm ?
4. Am`mªÀ`m Y_© H$ënZoVrc XodVm§Mo àH$ma gm§Jm.
2.2.3
{d^mJ 3 - CÎma d¡{XH$ H$mi (~«m÷UH$mi)
Á`m H$mimV gm_doX, `Owd}X d AWd©doX `m§Mr aMZm Pmcr Vmo H$mi CÎma d¡{XH$ H$mcI§S> hmo`. qH$dm
F$½doXmZ§Va Omo H$mi ^maVmV CX`mcm Amcm Ë`m H$mimcm CÎma d¡{XH$ H$mi åhUVmV. `m H$mimV Y_©{dYr dmT>V
Joco. H$_©H$m§S>mcm _hÎd àmßV Pmco. ~«m÷U J«§Wm_Ü`o `m H$_©H$m§S>mMm CëcoI Amho. `m H$mimV "~«m÷U' J«§Wm§Zm
_hÎd àmßV Pmco. åhUyZM `m H$mcI§S>mcm "~«m÷UH$mi' Agohr åhUVmV. `m H$mimV Am`mªZr ^maVmÀ`m nyd©
^mJmV Amncr ì`mßVr dmT>dcr. gm_doX, `Owd}X, AWd©doX Am{U ~«m÷Uo, Cn{ZfXo, am_m`U d _hm^maV `m§Mr
aMZm CÎma doX H$mimV Pmcr. Am`mªÀ`m chmZ-chmZ amÁ`m§Mo _moR>çm amÁ`mV {d{cZrH$aU Pmco d ~cmT>ç Aer
àmXo{eH$ amÁ`o CX`mcm Amcr. Am`mªÀ`m OrdZmV Am_ycmJ« ~Xc KSy>Z Amcm. hm H$mcI§S> B.g.ny. 1200
Vo B.g.ny. 600 Agm _mZVm `oB©c.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
33
CÎma d¡{XH$ H$mcI§S>mVrc Am`mªMm {dñVma
amOH$s` {dñVmamnydu Am`© gßVqgYyÀ`m àXoemV pñWa Pmco hmoVo. Ë`mZ§Va dmT>Ë`m cmoH$g§»`o_wio Ë`m§Zm
ZdrZ àXoemMr JaO ^mgy cmJcr. Ë`mVyZM Am`mªZr {dñVmadmXr YmoaU ñdrH$maco. `m H$mimV Vo _Ü` XoemH$S>o
dico. _Ü` àXoe hm gañdVr d J§Jm ZXrÀ`m Xaå`mZMm ^mJ hmo`. `oWrc Hw$éjoÌ, H$mogc, H$mer, {dXoh, A§J
`m àXoemda Am`mªZr Amnco à^mdjoÌ {Z_m©U Ho$co. `m àXoemcm _Ü` àXoe, ~«÷mdV©, Am`m©dV© Aer Zmdo hmoVr.
eham§À`m {Z{_©Vrcm d ehar OrdZmÀ`m {dH$mgmcm MmcZm {_imcr. Hw$é, nm§Mmc, CerZa hr ZdrZ amÁ`o CX`mg
Amcr. `m H$mcI§S>mV OwÝ`m O_mVr c`mcm Joë`m d O_mVtMm CX` Pmcm. nwé Am{U ^aV O_mVrMo EH$ÌrH$aU
hmoD$Z Hw$é hr O_mV nwT>o Amcr. gañdVr d J§Jm ZÚm§À`m àXoemV Hw$éMo amÁ` hmoVo. Hw$éldU, nar{jV, OZ_|O`,
eV{ZH$ ho `m KamÊ`mVrc à_wI amOo hmoV. Hw$é d nm§Mmc `m CÎma d¡{XH$ H$mcI§S>mVrc à_wI O_mVr hmoV.
nm§Mmcm§Mo amÁ` ho Hw$é§À`m nyd}g hmoVo.
Hw$é d nm§Mmc ho cmoH$ ewÕ Am`© d§emMo AgmdoV. ~«m÷U J«§WmV OoWo amÁ`m{^foH$ CËgdmMo dU©Z Amho VoWo
amOmMm n[aM` "ho Hw$é§Zmo, ho nm§Mmcm§Zmo, ho Hw$é-nm§Mmcm§Zmo' Ago cmoH$m§Zm g§~moYyZ Ho$cm Amho. {Xëcr XwAm~mÀ`m
_Ü` d CÎma ^mJm_Ü`o Hw$é nm§MmcmMo à^wËd {Z_m©U Pmco. Hw$é d nm§Mmc `m§À`mV d¡a Agë`mMm CëcoI _hm^maVmV
Amho.
amOH$s` OrdZ
1. amOgÎmoMm CX` … CÎma d¡{XH$ H$mimV ~cmT>ç amOo CX`mcm Amco. Ë`m_wio namH«$_r ~cdmZ, `wÕ{à`
d YmS>gr amÁ`H$Ë`mªMm CX` Pmcm. amOgÎmoMm CX` H$gm Pmcm `mg§~§Yr EoVao` ~«m÷UmV åhQ>co Amho H$s XodXmZdm§À`m `wÕmV Xodm§Mm nam^d hmoD$ cmJcm. Voìhm Xodm§Zr EH$ amOm {ZdS>cm d Ë`mÀ`m gmhmæ`mZo XmZdm§da
{dO` {_i{dcm. åhUOoM cîH$ar JaOoVyZ amOnX {Z_m©U Pmco. Vgo _mZdm§Zmhr amOm hdm åhUyZ Am`mªZr amOm
{ZdS>cm. amOo ho àm_w»`mZo jÌr` dJm©Vrc AgV. `m H$mimV d§ena§namJV amOgÎmm ApñVËdmV Amë`mMo {XgVo.
2. amOmMo A{YH$ma d H$V©ì`o … amÁ`ajU, amÁ`g§dY©Z d Ý`m`XmZ hr amOmMr à_wI H$V©ì`o hmoVr. Vmo
gd©gÎmmYre Agco Var Ë`m§À`mda Y_©-ZrVrMm nJS>m hmoVm. Ë`m_wio Vo Owc_r d A{Z`§{ÌV hmoD$ eH$V ZìhVo. `m
H$mcI§S>mVrc amOm§Zm A{YamO, amOm{YamO, g_«mQ>, EH$amQ>, {damQ>, amOZ Aem {Za{Zamù`m nXì`m {Xcoë`m
{XgVmV. `mdê$Z `m H$mcI§S>mVrc amOo ho epŠVemcr AgmdoV Agm {ZîH$f© {ZKVmo.
2. amOH$s` A{YH$mar dJ© … CÎma doX H$mimV amÁ`{dñVmam_wio amOmcm àemgZmMr JaO {Z_m©U Pmcr.
amOmcm amÁ`H$ma^mamV _XV H$aÊ`mgmR>r _§{Ì_§S>i d A{YH$mar `m§Mr {Z`wŠVr H$aÊ`mV Amcr. ho _§{Ì_§S>i
amOmcm O~m~Xma Ago. gd© _§Í`m§À`m d A{YH$mè`m§À`m Zo_UwH$m ñdV… amOm H$arV Ago. _§{Ì_§S>imcm `m
H$mimV "apËZZ' `m_Ü`o Imcrc cmoH$m§Mm g_mdoe hmoV Ago.
B
amOnwÌ … `m nXmda amOnwÌ, amO n[adma, gaXma `mn¡H$s jÌr` ì`ŠVr Ago.
_{hfr … nÅ>amUrcm ho nX XoV. {VZo ZmOyH$ ~m~tda d g§H$Q>H$mcrZ gëcm Úmdm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
34
B
B
nwamo{hV … hm Y_©à_wI AgyZ `mMmhr _§{Ì_§S>imV g_mdoe Ago. amOm, àOm d amîQ´>mÀ`m H$ë`mUmgmR>r
àmW©Zm H$aUo, Ym{_©H$ {dYr H$aUo d amOmcm gëcm XoUo. g§H$Q>H$mir `wÕ_mo{h_oda OmUo hr H$m_o nwamo{hV
H$arV AgV.
B
goZmZr … hm cîH$amMm à_wI AgyZ Vmo amOmcm g§ajU H$m`m©V _XV H$aV Ago.
B
g§J«hrV … hm AW© ì`dhma gm§^miUmam H$mofmÜ`j hmo`.
B
^mJXyV$ … H$a dgwcr H$aUmam A{YH$mar hmoVm.
3. g^m … g^m hr J«m_g§ñWm Ago. `m_Ü`o d`ñH$a d à{V{îR>V ì`ŠVtMm gh^mJ Ago. _hÎdmÀ`m
amOH$s` àíZmda amOmcm gëcm XoUo VgoM Ý`m` n§Mm`V åhUyZ {ZU©` XoUo hr H$m_o g^oH$S>o gmon{dcocr hmoVr.
4. g{_Vr … `m_Ü`o gm_mÝ` ñVamVrc à{V{ZYr AgV d hr g^onj
o m _moR>r Ago. `m g{_VrV Pmcoco {ZU©`
d YmoaU `m§Mr amOmcm J§^ranUo XIc ¿`mdr cmJo. AÝ`m`r d XwamMmar emgH$ ~XcÊ`mMo gm_Ï`© AgUmar hr
EH$ _w»` g§ñWm hmoVr. g^m d g{_Vr àemgH$s` H$m`m©V amOmcm gëcm XoV Ago.
5. Ý`m`ì`dñWm … amOm hm Ý`m`ì`dñWoMm à_wI Ago. `m H$m_mV Ë`mcm nwamo{hV _XV H$arV Ago.
{XdmUr, A§VJ©V dmagm hŠH$, H$O©, O{_Z _mcH$s Aem JwÝøm§Mm Ý`m` amOm H$arV Ago. VgoM amOm Y_©,
[aVr[admO Am{U {dÛmZm§Mr _Vo KoD$Z Ý`m`XmZmMo H$m_ H$arV Ago. JwÝømÀ`m ñdê$nmdê$Z {ejm R>a{dë`m OmV.
ZwH$gmZ ^anmB©, A{¾{Xì`, Ad`d VmoS>Uo, dmirV Q>mH$Uo, hÔnma H$aUo d _¥Ë`yX§S> `m H$R>moa {ejm hmoË`m. _mÌ
ñdV§ÌnUo Ý`m`ì`dñWm {dH${gV Pmcocr {XgV Zmhr.
gm_m{OH$ OrdZ
Am`mªÀ`m amOH$s` d gm§ñH¥${VH$ àJVr ~amo~aM g_mOì`dñWoVhr ~Xc KSy>Z Amco. CÎma d¡{XH$ H$mimV
{Z_m©U Pmcoë`m dmL²>_`mVyZ Am`mªÀ`m gm_m{OH$ OrdZmV Am_ycmJ« ~Xc Pmcocm AmT>iyZ `oVmo. Ë`mMm AmT>mdm
nwT>rcà_mUo 1. Hw$Qw>§~g§ñWm … `m H$mimV {nV¥àYmZ Hw$Qw>§~ nÕVr Agë`mZo {nVm hm Hw$Qw>§~mMm à_wI Ago. Hw$Qw>§~ hr
g§ñH$mamMr àW_ nmR>emim hmoVr. Hw$Qw>§~m§Zm Hy$c åhUyZ g§~moYco OmD$ cmJco. nwT>o Hw$cmMma, Hw$cZm_ `m§Zm _hÎd
Amco.
2. {ddmh g§ñWm … d¡{XH$ H$mimà_mUoM {ddmh hm n{dÌ g§ñH$ma hmoVm. _mÌ {ddmhg§ñWoV n[adV©Z Pmë`mMo
{XgVo. `m H$mimV pñÌ`m§Zm da {ZdS>rMo ñdmV§Í` J_dmdo cmJco. {nVm AZwê$n damcm H$Ý`mXmZ H$ê$ cmJcm.
{ddmh g§ñWocm ñW¡`© àmßV Pmco hmoVo. `m H$mimV _wcJm Hw$cXrnH$ hr H$ënZm ApñVËdmV Amcr. g_mOmV AZoH$
àH$maMo {ddmh ê$T> Pmco hmoVo. ñ_¥Vr_Ü`o {ddmhmMo AmR> àH$ma {Xco AmhoV.
1. ~«m÷{ddmh … {dYrnyd©H$ R>adyZ Pmcoco H$Ý`mXmZ.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
35
2. X¡d{ddmh … nwamo{hVm§Ûmao gmc§H¥$V H$Ý`mXmZ.
3. Amf© {ddmh … damH$Sy>Z dYy{nË`mg Jm`-~¡c An©U H$ê$Z dYyer {ddmh.
4. àOmnË`{ddmh … hþ§S>m Z KoVm Pmcocm {ddmh
5. Amgwa{ddmh … dYyÀ`m {nË`mg YZ XoD$Z dYy {dH$V KoUo d {ddmh cmdUo..
6. Jm§Yd© {ddmh … dYy-dam§À`m g§_VrMm {ddmh.
7. amjg {ddmh … dYyg O~aXñVrZo nidyZ ZodyZ Ho$cocm {ddmh.
8. n¡emÀ` {ddmh … EImÚm ñÌrda ~iO~ar H$ê$Z {Vcm ~oewÕ H$ê$Z {VÀ`mer {ddmh H$aUo.
darc n{hë`m Mma àH$mam§Zm g_mO_mÝ`Vm hmoVr. Va Z§VaMo Mma àH$ma ApñVËdmV Agco Var Ë`m§Zm
g_mO_mÝ`Vm ZìhVr. AZwcmo_ {ddmhmg _mÝ`Vm hmoVr, na§Vw à{Vcmo_ {ddmhmg _mÝ`Vm ZìhVr. `mhr H$mimV
~mc{ddmh d gVrMr nÕVr ZìhVr. {dYdm nwZ{d©dmhmg _mÝ`Vm hmoVr.
3. ñÌrOrdZ … CÎma d¡{XH$ H$mimV pñÌ`m§Mm XOm© Kgacm. g_mOmV pñÌ`m§Zm _mZmMo ñWmZ ZìhVo. VarnU
Vr H$mhr Ym{_©H$ d gm_m{OH$ g_ma§^mV ^mJ KoD$ eH$V Ago. ñÌr ñdmV§Í`mda _`m©Xm Amë`m. AnË` g§JmonZ
d J¥hH¥$Ë`o hrM pñÌ`m§Mr à_wI H$V©ì`o _mZcr Jocr. {VMm _mc_ÎmoMm A{YH$ma H$mTy>Z KoVcm {ddmhd`mMr _`m©Xm
H$_r H$aÊ`mV Amcr. ñÌrH$S>o nmhÊ`mMm Ñ{îQ>H$moZ ~XcV Jocm. {dYdm§Zm nwZ{d©dmh H$aÊ`mg ~§Xr Amcr. {Vcm
nVr _oë`m§ZVa gVr OmÊ`mgmR>r àd¥Îm Ho$co OmD$ cmJco. {Vcm nyU© A~cm ~ZdyZ {VÀ`m g§ajUmMr O~m~Xmar
{nVm, nVr d nwÌ `m§À`mda gmon{dÊ`mV Amcr. `m H$mimV pñÌ`m§À`m {ejUmH$S>o OmñV cj {Xco Joco Zmhr.
EoVao` ~«m÷UmV _wcJr hr {nË`mcm, nVrcm d {VÀ`m _wcm§Zm Xw…IXm`H$ hmoVo Ago åhQ>co Amho. AWd©dXo mVhr
_wcrÀ`m OÝ_m{df`r AgoM CX²Jma H$mT>co AmhoV. eVnW ~«m÷UmV ñÌrZo nVrMo ^moOZ Pmë`mda Oodmdo Ago
åhQ>co Amho. `m gd© Zm|Xr CÎma d¡{XH$ H$mimV pñÌ`m§Mm XOm© ImcmdV Joë`mMo ñnîQ> H$aVmV.
F$½doXH$mimV hr dU©ì`dñWm cdMrH$ hmoVr. _mÌ CÎma doX H$mimV Vr H$S>H$ ~Zcr. `m dU©nÕVrVyZM
Om{Vg§ñWoMm CX` Pmcm. OÝ_mdê$Z OmV R>ê$ cmJcr. Aem àH$mao CÎmadoX H$mimV ~«m÷U, j{Ì`, d¡í` d eyÐ
`m Mma dUm©_Ü`o g_mO {d^mJcm Jocm.
1. ~«m÷U … `m dUm©cm loîR> ñWmZ àmßV Pmco. ~«÷m{df`r OmUH$ma, {dÚm d Y_m©Mm CnmgH$ Vmo ~«m÷U
`mMr à_wI H$m_o doXJ«§WmMm, doXm§Jo `m§Mm Aä`mg, Á`mo{Vfr, d¡ÚH$emñÌmMo kmZ d _w»` nm¡am{hË` H$aUo.
2. jÌr` … namH«$_, cT>mdy d¥Îmr OmonmgUmao d amÁ`mMo ajU H$aUmao ho jÌr` hmoV. `wÕemñÌ d X§S>{ZVremñÌ
`mV Vo {ZnwU hmoVo.
3. d¡í` … H¥$fr d ì`mnma-CXr_ H$aUmam hm dJ©. Am{W©H$ OrdZmMo ZoVË¥ d `m dUm©H$S>o hmoV.o eoVr, doJdoJio
ì`dgm` d JmonmcZ hr d¡í` dUm©Mr à_wI H$V©ì`o hmoV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
36
4. eyÐ … gdmªMr godm H$aUo ho Ë`m§Mo _w»` H$V©ì`. doXmMo AÜ``Z H$aUo, `k qH$dm CnZ`ZmMo A{YH$ma
Ë`m§Zm ZìhVo. darc {VÝhr dUmªMr godm H$aUo ho Ë`m§Mo à_wI H$V©ì` hmoVo.
6. Aml_ ì`dñWm … CÎma d¡{XH$ H$mimV CX` d {dH$mg nmdcocr EH$ gm_m{OH$ g§ñWm åhUOo
Aml_ì`dñWm hmo`. Aml_ åhUOo l_ H$aÊ`mMr OmJm. Ë`m H$mimV _mojàmßVr ho OrdZmMo A§{V_ Ü`o` _mZco
hmoVo. _mZdmMo Am`wî` 100 dfmªMo _mZyZ _mZdmÀ`m g§nyU© OrdZmcm Mma Aml_ ì`dñWoV {d^mJcoco hmoVo. {nVa
Am{U g_mO `m Mma F$UmVyZ _wŠV hmoÊ`mgmR>r Aml_ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mV Amcr. Aml_mÀ`m àË`oH$ AdñWoV
H$moUVo H$_© H$amd`mMo ho R>adyZ {Xco. Vo Aml_ nwT>rcà_mUo
~«÷M`m©l_ … OrdZmÀ`m `m àW_ AdñWoMm àma§^ AmR> dfm©Mm Pmë`mZ§Va CnZ`Z {dYr Ho$cm OmV
d Ë`mcm ~«÷Mmar amhÿZ {ejU g§nmXZ H$amdo cmJo. 12 df} Jwê$J¥hr amhÿZ Anma H$îQ> d AË`§V H$S>H$ {eñVrV
amhÿZ Ë`mcm doXmä`mg H$amdm cmJo. `oWo gd© dUm©Vrc _wco EH$Ì amhV. Jwê$ lr_§V-Jar~, Á`oîR>-H${ZîR> Agm
^oX H$arV ZgV. {ejU nyU© Pmë`mZ§Va "g_mdV©Z' hm {dYr Ho$cm OmV Ago. {eî` Jwê$cm "JwéX{jUm' XoV.
eyÐm§Zm `m Aml_mV àdoe ZìhVm. hm `m Aml_mMm gdm©V _moR>m Xmof hmoVm.
B
J¥hñWml_ … EoZ VméÊ`mMr hr AdñWm. d` df} 20 Vo 50 hm `m Aml_mMm H$mcI§S> hmo`.
~«÷M`m©l_mMr AdñWm nyU© Ho$ë`mZ§Va {dÚmWu Jwê$À`m nadmZJrZo Kar `oV. {ddmh H$ê$Z Ë`mcm H$m¡Q>w{§ ~H$ O~m~Xmar
nma nmS>mdr cmJo. ì`ŠVr d g_mO `m XmoKm§À`m ÑîQ>rZo hm Aml_ _hÎdmMm hmoVm. d§egmVË` H$m`_ amIUo,
gXmMmamZo AWm©O©Z H$aUo d ñdV…Mm Am{U g_mOmMm `moJjo_ Mmc{dUo ho `m Aml_mMo _hÎdmMo H$V©ì` hmoVo.
`m Aml_m_wio Y_©, AW©, H$m_ d _moj `m§Mr àmßVr hmoVo Aer `m H$mimV cmoH$m§Mr lÕm hmoVr.
B
dmZàñWml_ … g§gma-_moh `m§Mm Ë`mJ H$ê$Z H$m¡Qw>§{~H$ O~m~Xmar Amnë`m _wcm§da gmondyZ ñdV…
na_oída qMVZmV doi Kmc{dUo, `mcm dmZàñWml_ Ago åhUV. `m Aml_mMm H$mcI§S> 50 Vo 75 Agm J¥hrV
Yacm hmoVm. hm Aml_ åhUOo g§Ý`mgml_mMr nyd©V`mar hmo`. `m H$mimV (AdñWoV) _mZdmZo ñdV…À`m JaOm
H$_r H$ê$Z earamcm Eo{hH$ gwImnmgyZ Xya R>odyZ na_oída qMVZmV doi Kmcdmdm.
B
g§Ý`mgml_ … d`mÀ`m 75 dfm©nmgyZ _¥Ë`yn`ªV hm Aml_ hmoVm. gd© _m`oMo nme VmoSy>Z d¡am½`d¥Îmr
nËH$ê$Z `m Aml_mV nXmn©U H$amdo cmJo. B§{Ð`mda Vm~m, ~«÷M`©, Aqhgm, gË`, B©ídaqMVZ B. {Z`_m§Mo H$R>moa
nmcZ H$amdo cmJo. nwT>o hm Aml_ ~«m÷U dJm©nwaVmM _`m{XV am{hcm.
B
Aml_ì`dñWoMo nmcZ / {Z`_ Z nmië`mg {ejm XoUmar H$moUVrhr `§ÌUm CncãY Zgë`m_wio nwT>rc
H$mimV Aml_ì`dñWoMo _hÎd H$_r Pmco. Vr \$ma {Q>H$cr Zmhr.
7. {ejU … AWd©doXmV CnZ`Z {dYr Pmcm H$s {ejUmMm Ama§^ hmoV Ago. Jwê$J¥hr amhÿZ {ejU
KoÊ`mMr na§nam hmoVr. {ejUg§ñWm ho Ë`m H$mimVrc g_mOmMo _hÎdmMo A§J hmoVo. Jwê$Hw$cmV amhÿZ B§YZ Jmoim
H$aUo, nmUr ^aUo, g{_Ym AmUUo d Jwê$Mr godm H$aUo hr H$m_o {dÚmÏ`m©cm H$amdr cmJV. ~«m÷Um§Zm doX, {dÚm,
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
37
Y_©, `k, j{Ì`m§Zm `wÕ {dÚm d d¡í`m§Zm ì`dhma {dÚm d B{Vhmg, J{UV, ZjÌ {dÚm, Am`wd}X, {dkmZ ho {df`
{eH${dco OmV.
nyd© d¡{XH$ H$mimà_mUoM nmoemI, Amhma, Ac§H$ma d H$a_UwH$sMr gmYZo hmoVr. `mV \$magm ~Xc Pmcm
Zmhr.
Ym{_©H$ OrdZ
CÎma doX H$mimV XodVm§_Ü`o ~Xc Pmco. Ym{_©H$ OrdZmV ~aoM ~Xc KSy>Z Amco. B§Ð d déU `m§Mo _hÎd
H$_r hmoD$Z éÐ d {dîUy `m§Mo _hÎd dmT>co. AZm`mªMm MmVwd©Ê`m©V g_mdoe hmoD$Z Am`© d AZm`© g§Kf© H$_r
Pmcm. F$½doX H$mimV {ZgJm©{Y{îR>V XodVm _mJo nS>ë`m d `kmer g§~§YrV XodVm§Mo _hÎd dmT>co.
1. `kg§ñWm … CÎma doX H$mimV `kg§ñWoMo _hÎd dmT>co. `k hm Y_©g§ñWoMm H|$Ðq~Xy hmoVm. `kH$Vm© hm
`km_wio Xodmcm àgÝZ H$ê$ eH$Vmo Agm {dídmg XoV. doJdoJù`m BÀN>m nyVugmR>r ZdrZ `km§Mo àH$ma ApñVËdmV
Amco. `kà{H«$`m A{Ve` Jw§VmJw§VrMr ~ZV Jocr. OrdZmVrc àË`oH$ KQ>ZogmR>r `k H$aÊ`mV `oD$ cmJco. Ë`m_wio
nwamo{hV dJm©Mo _hÎd dmT>co. Ë`m_wio nwamo{hV hm XodVm d `O_mZ `m_Yrc _hÎdmMm Xwdm R>acm. `kmMo {ZË`,
Z¡{_{ÎmH$ d H$må` Ago àH$ma ê$T> Pmco. _Zwî`mMo OÝ_V… Agcoco Xod, _mVm{nVm, F$fr, g_mO d neynjr `m§À`m
F$UmVyZ _wŠV hmoÊ`mgmR>r A½Zr hmo_mÀ`mÛmao {ZË` "n§M`k' H$amdoV Ago ~§YZ àM{cV Pmco. Va A_mdñ`m,
nm¡{U©_m, CÝhmim, nmdgmim d {hdmim `m F$Vy§À`m àma§^r eoVmVyZ nrH$ Kar AmUë`mZ§Va `k H$amdo Ago ~§YZ
AgyZ Ë`m§ZmM "Z¡{_{ÎmH$' `k åhUV. {d{eîQ> hoVy _ZmV R>do Zy qH$dm BÀN>m \$càmßVrÀ`m AnojZo o H$aÊ`mV `oUmè`m
`km§Zm "H$må``k' åhUV. ho `k EH$ {Xdg, Xhm {Xdg, AZoH$ {Xdg MmcV. `m§Mo {dYr d {Z`_ doJdoJio hmoVo.
amOgy`, Aíd_oY `mgma»`m `km§Zm `m H$mimV _hÎd {_imco.
F$½doX H$mimV na_oídamcm àgÝZ H$aÊ`mgmR>r gwê$ Pmcoë`m `kmMo ñdê$n CÎma doX H$mimV _moR>çm à_mUmda
{dH${gV Pmco. `kmcm gmMo~§XnUm Amcm. H$_©H$m§S> dmT>co d I{M©H$ ñdê$n àmßV Pmco. `m_wio gd©gm_mÝ`
g_mO `m `kY_m©nmgyZ ~mOycm Jocm. `k{dYrVrc nwamo{hVmMo dM©ñd, `kmMo Vm§{ÌH$ _hÎd, qhgoMm A{VaoH$ d
H$_©H$m§S>mMo àm~ë`, nyOm{dYrMr Jw§VmJw§V `m_wio gm_mÝ` _mUgmcm ñdV… nyOm H$aUo AdKS> Pmco. `kY_m©Vrc
^mdZm, àmW©Zm `m§Mo nwZíM nwZéÁOrdZ H$aUo Amdí`H$ dmQy> cmJco. Ë`mVyZM Cn{ZfXmVrc `k{damoYr {dMmam§Zm
_hÎd {_imco.
gmoim g§ñH$ma … `m H$mimV H$_©H$m§S>m~amo~a g§ñH$mamcm _hÎd àmßV Pmco. ì`ŠVrÀ`m OÝ_mnmgyZ _¥Ë`yn`ªV
16 g§ñH$ma gm§{JVcoco AmhoV. (1) OmVH$_©, (2) Zm_H$aU, (3) {ZîH$_Z, (4) AÝZàmeZ, (5) MwS>mH$aU,
(6) H$U©doY, (7) CnZ`Z, (8) doXma§^ (9) Ho$em§V, (10) g_mdV©Z, (11) {ddmh, (12) A{¾n[aJ¥h,
(13) J^m©YmZ, (14) nw§gdZ, (15) gr_ÝVmoZ`Z, (15) AÝZn[aJ«hU, (16) A§Ë`g§ñH$ma.
WmoS>Š`mV, Y_© A{Ve` Jw§VmJw§VrMm ~ZyZ ê$T>tMo ê$nm§Va na§nam_Ü`o d na§nam§Mo ê$nm§Va ~§YZm_Ü`o Pmco.
Ë`m_wio OmXyQ>moUm, _§ÌV§Ì Aem {ZaW©H$ JmoîQ>tZm Y_m©V ñWmZ {_imco. `mMm n[aUm_ OmñVrV OmñV H$_©H$m§S>mV
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
38
gm_mÝ` _Zwî` Jw§VyZ am{hcm d Vmo Iè`m Y_m©nmgyZ Xya Jocm. åhUyZM Vmo nwT>rc H$mimV éT>mMma d Aqhgm `mda
AmYm[aV Agcoë`m O¡Z d ~m¡Õ Y_m©H$S>o Vmo AmH${f©V Pmcm. Ago Agco Var `kg§ñWo_wio d¡{XH$ na§nam H$m`_
{Q>H$cr. g§JrV, Z¥Ë`, {eën, àmUremñÌ, Á`mo{Vî` BË`mXr {df` {dH${gV Pmco. {dÛmZm§À`m EH$Ì `oÊ`mVyZ d
MM}VyZ ì`mH$aU, N>§X `m {df`m§Mm {dH$mg Pmcm. {d{dY gm_m{OH$, Ym{_©H$ {dMma d AmMmam§Zm JVr {_imcr.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r n«íZ-3
(A) Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r eãX {chm.
1. ......... gañdVr d J§Jm ZÚm§À`m àXoemV amÁ` hmoVo.
(A) Hw$é (~) nwé (H$) ^maV
(S>) nm§Mmi
2. CÎma doX H$mimV .......... hm H$a dgwcr H$aUmam A{YH$mar hmoVm.
(A) goZmZr
(~) g§J«hrV (H$) ^mJXyV
(S>) _{hfr
3. ........... J¥hñWml_, dmZàñWml_, g§Ý`mgml_ ho _w»` Aml` AmhoV.
(A) ~«÷M`m©l_ (~) _moj
(H$) AW©
(S>) Y_©
4. CÎma doX H$mimV ñ_¥Vr_Ü`o {ddmhmMo ....... àH$ma {Xcoco AmhoV.
(A) 8
(~) 10 (H$) 6
(S>) 12
5. CÎma doX H$mimV ......... d .......... XodVm§Mo _hÎd dmT>co.
(A) B§Ð, déU (~) éÐ, {dîUy
(H$) A¾r, gy`© (S>) gmo_, _éV
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. am_m`U d _hm^maVmMr aMZm H$moUË`m H$mimV Pmcr ?
2. CÎma d¡{XH$ H$mcI§S>mVrc à_wI O_mVr (Q>moù`m) H$moUË`m ?
3. g^m d g{_Vr _Ü`o H$moUmMm g_mdoe Ago ?
4. CVa doX H$mimVrc H$moUË`m ñÌrMm Y_©{df`H$ MM}_Ü`o gh^mJr hmoV ?
5. "H$må``k' åhUOo H$m` ?
2.2.4 "_hm{ecm' g§ñH¥$Vr
(Megalithic Cultures)
`m eãXmMm AW© _moR>m XJS> Agm Amho. àmMrZ g§ñH¥$Vr_Ü`o `m eãXmcm EH$ {d{eîQ> AW©
àmßV Pmcm. àmMrZ H$mim_Ü`o _¥VXohmMo X\$Z Ho$co OmB©. Ë`m ì`ŠVrMr ñ_¥Vr åhUyZ X\$Z Ho$coë`m {R>H$mUmda
EH$ _moR>m XJS> "_hm{ecm' qH$dm XJS>m§Mm T>rJ {d{eîQ> nÕVrZo R>odcm OmV Ago d Ë`mcm g_mYr Ago g§~moYco
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
39
'Megalith'
OmV Ago; åhUyZ 'Megalith' `m B§J«Or eãXmgmR>r "_hm{ecm g_mYr' Agm à{VeãX `m {R>H$mUr dmnaÊ`mV
Amcm Amho.
_¥VXoh nwacoë`m {R>H$mUmda EImXr "_hm{ecm' C^maÊ`mMm H$mcI§S> B.g.ny. 1000 À`m àma§^r gwê$
Pmcm Ago _mZco OmVo. cmoh`wJmnmgyZ _¥VXoh nwaÊ`mMr àWm gwê$ Pmcr Agmdr Ago {XgVo. _¥VXoh XhZ H$aÊ`mMr
dm OmiyZ Q>mH$Ê`mMr àWm D${eam gwê$ Pmcr.
"_hm{ecm' nÕVrZo _¥VXoh nwaÊ`mMm àH$ma àW_ _Ü` Am{e`m, BamUÀ`m àXoemVyZ ñWmZm§V[aV Pmcoë`m
cmoH$m§Zr AmUcm Agmdm Ago {dÛmZm§Mo _V Amho. `m~m~V AZoH$ _V-_Vm§Vao AmhoV. EH$ _mÌ Iao H$s X{jU
d CÎma ^maVmVrc cmoH$m§Mm OgOgm EH$_oH$m§er g§~§Y `oV Jocm VgVgo EH$_oH$m§Zr "_hm{ecm' nÕVrMm Adc§~
Ho$cm Agmdm. hr nÕV B.g.ny. 2000 Vo 1000 À`m àma§^mnmgyZ gwê$ Pmcr Agmdr. _¥VXoh nwaë`mZ§Va Ë`m
ì`ŠVrÀ`m ñ_¥Vr{àË`W© Ë`m XohmeoOmar Ë`m ì`ŠVrZo {Od§VnUr dmnacoë`m dñVy, ImÚnXmW©, X¡Z§{XZ dmnamVrc
Ë`mÀ`m AmdS>rÀ`m dñVy R>odyZ JmS>ë`m OmV AgV. _¥VXoh nwê$Z Q>mHy$Z Ë`mda "_hm{ecm' d ñ_¥{VdñVy R>odÊ`mMr
àWm {XgyZ `oV.o `m X\$Zm§Vrc KmoS>çm§Mr hmS>,o KmoS>ño dmargmR>r dmnamd`mMm cJm_ `mgma»`m {_imcoë`m dñVyd§ ê$Z
_Ü` Am{e`mH$S>o {ZX}e H$aVmV. _¥VXoh nwaÊ`mMr hr X\$Z nÕVr _hmamîQ´>mV ZmJnya n[aga, H$Zm©Q>H$mV _ñH$s,
Am§Y« àXoemV ZmJmOw©Z H$m|S>m, Vm{_iZmSy>V Am{XMëcZya Am{U Ho$ai `m amÁ`mV AmT>iVo.
_hm{ecm X\$Z nÕVr
_hm{ecm X\$Z nÕVr {d{dY àH$maMr hmoVr. _¥VXohmcm O{_ZrV nwê$Z Q>mH$Uo hm gd©_mÝ` Agcm Var
nwT>rc {d{dY àH$ma Ho$co OmV hmoVo.
1. _¥VmÀ`m AñWr EH$m _moR>çm am§OUmV R>odyZ Vmo am§OU IÈ>çmV nwê$Z Vr OmJm AmoiIVm `mdr åhUyZ
Ë`m^modVr dVwi
© mH$ma nÕVrZo XJS> _m§S>yZ R>do co OmV hmoVo qH$dm _hm{ecm R>do Zy _moR>r XJS>r Q>mno r R>do cr OmV Ago.
2. _¥VXohmeoOmar IÈ>çmV _¥V ì`ŠVrcm {Od§VnUr AmdS>Umè`m Aem OrdZmdí`H$ dñVy R>odë`m OmV
AgV.
3. H$mhr _¥VXoh XJS>r ednoQ>çmV R>odyZ Ë`m IÈ>çmV nwacoë`m XoIrc AmT>ië`m AmhoV.
4. H$mhr _¥VXoh Q>mH$sgma»`m noQ>rV R>odyZ Ë`mda J«°ZmB©Q>Mr _moR>r gnmQ> {eim R>odcocr Ago.
5. _¥VXoh nwacoë`m OmJoda EImXr àM§S> {eim C^r Ho$ë`mMo AmT>ico AmhoV.
EHy$UM cmoh`wJmVrc "_hm{ecm' g§ñH¥$Vr hr d¡{eîQ>çnyU© AerM Amho.
_hm{ecm g§ñH¥$VrMo A{cH$S>rc CËIZZ
nwamVÎd ImË`mZo \o$~«dw mar 2004 _Ü`o "_hm{ecm' g§ñH¥$VrMm emoY KoÊ`mgmR>r Vm{_iZmSy> amÁ`mV Am{XMoZcya
`oWo CËIZZ Ho$co. `oWo gw_mao 114 EH$a OmJoV "_hm{ecm' g§ñH¥$VrMo AZoH$ Adeof gmnS>co. Ë`m_Ü`o _moR>çm
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
40
am§OUmV _¥VXoh R>do Zy nwacoë`m AZoH$ OmJm {_imë`m. EH$m am§OUmV _¥VXohmMm gm§JmS>m Am{U ~mhoarc n¥îR>^mJmda
Vm{_i-~«m÷r {cnrV Ho$coco coIZ, Zjr, XmoZ qeJr àmÊ`m§Mo {MÌ, Vm§XimÀ`m amonmMo {MÌ AmT>ico Amho. `m
g§ñH¥$VrÀ`m CËIZZmV 6 IÈ>çmV _hm{ecm g§ñH¥$VrMo Adeof {_imco AmhoV. _¥VXoh nwacoco 157 am§OU {_imco.
`mn¡H$s 57 Mm§Jë`m pñWVrV hmoVo d Ë`mn¡H$s 15 _Ü`o _mZdr XohmMo gm§JmS>o gwpñWVrV hmoVo. Á`m am§OUmV gm§JmS>o
hmoVo Ë`mda Xwgao am§OU hmoVo. _moR>çm IÈ>çmV {Vhoar nÕVrZo (CVa§S>rgmaIo) am§OU AmT>iyZ Amco. `m am§OUmè`m
eoOmar Vm§~S>r, H$mir, Vm§ã`mÀ`m ~m§JS>çm, H$mZmVrc [a¨Jm, ^më`mMr cmoI§S>r nmVr, dmS>Jo, JmocmH$ma D$^Q>
qMMmoir ^m§S>r AmT>icr AmhoV.
lr gË`_yVu `m§Zr Vm{_iZmSy>Vrc Am{XMoZcya `oWo gmnS>coë`m Adeofmdê$Z hr g§ñH¥$Vr B.g.ny. 1000
Vo B.g.ny. 300 À`m H$mimVrc Agmdr Ago AZw_mZ H$mT>co Amho.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-4
(A) Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` eãX {chm.
1.
'Megalith'
(1) cmoI§S>
`m eãXmMm AW© ............. Amho.
(~) {ego
(H$) _moR>o XJS> (S>) YmVy
2. Vm_riZmSy> `oWo ............. Jmdr _hm{ecm g§ñH¥$VrMo CËIZZ H$aÊ`mV Amco.
(A) Am{XMoZcya (~) BZm_ (H) _wier (S) gwno
3. nwamVÎd ImË`mZo \o$~«wdmar 2004 _Ü`o "_hm{ecm' g§ñH¥$VrMo CËIZZ ....... amÁ`mV Ho$co.
(A) _hmamîQ´>
(~) Vm{_iZmSy> (H$) H$Zm©Q>H$
(S>) JwOamV
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. _¥VXoh nwaÊ`mMr àWm H$moUË`m `wJmnmgyZ gwê$ Pmcr ?
2. _¥VXoh nwaÊ`mMr "_hm{ecm' X\$Z ñWio H$moR>o gmnS>cr AmhoV.
3. nwamVÎd à_wI lr gË`_yVu `m§Zr "_hm{ecm' g§ñH¥$VrMm H$mcI§S> {H$Vr gm§{JVcm Amho ?
2.3 gmam§e
Am`mªMo àma§{^H$ OrdZ gßVqgYyÀ`m H$mR>r {dH${gV Pmco. Z§VaÀ`m H$mimV Ë`m§À`m gdmªJrU OrdZmMr
àJVr Pmcr. Am`mªZr doXdmL²>_`mMr {Z{_©Vr Ho$cr. F$½doX H$mimV g_mOmÀ`m ~XcË`m OrdZm~amo~aM Ë`m§À`m
AmMma d {dMmam§_Ü`o ~Xc hmoV hmoVm. Ym{_©H$ OrdZmV XodXodVm, Ym{_©H$ AmMma qH$dm {dMma `m§À`m ~m~VrV
gmMo~§XnUm ZìhVm. CÎma doX H$mimV Am`mªÀ`m g§ñH¥$VrMm àgma Pmcm. Ë`m§À`m Ym{_©H$ OrdZmcm `k{dYrÀ`m
gmMo~§X ñdê$nm_wio ~§YZmË_H$ H$_©H$m§S>mMo ñdê$n Amco. gm_m{OH$ OrdZmV MmVwd©Ê` nÕVrVyZ Om{Vg§ñWm
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
41
CX`mg Amcr. {VMr ~§YZo Vrd« ~ZV Jocr. "_hm{ecm' g§ñH¥$Vr åhUOo _¥VXohmMo X\$Z H$ê$Z Ë`mda EH$ "_hm{ecm'
(_moR>m XJS>) R>odV. hr nÕV B.g.ny. 2000 Vo 1000 À`m àma§^mnmgyZ gwê$ Pmcr Agmdr. Vr d¡{eîQ>çnyU©
hmoVr.
2.4 nm[a^m{fH$ g§km (g§H$ënZm d AW©)
Am`© - `m g§ñH¥$V eãXmMm AW© CÀMHw$crZ, CXma, H$V©ì`{ZîR> d gXmMmar Agm hmoVmo. ^maVmV
`oUmè`m B§S>mo `wamo{n`Z AmH«$_H$m§Zr ñdV…cm Am`© åhUdyZ KoVco.
B
B
doX … "{dX' åhUOo OmUUo. "{dX' `m YmVynmgyZ doX eãX ~Zcm. doX åhUOo kmZ.
B
F$Mm … F$½doXmVrc àË`oH$ H$S>ì`mg "F$Mm' åhUVmV.
B
g§{hVm - d¡{XH$ _§ÌmMm g_wÀM` åhUOo "g§{hVm'.
B
~«m÷Uo - doXm§Mo ñnîQ>rH$aU H$aUmao J«§W.
B
Cn{ZfXo - Cn{ZfX `m eãXmMm AW© Jwê$Odi ~gyZ {_i{dcoco kmZ.
B
AmaÊ`Ho$ - AaÊ`mV OmD$Z aMcoco J«§W.
B
am§OU - _mVrnmgyZ ~Zdcoco C^o, ImocJQ> ^m§S>o.
2.5 ñd`§ AÜ``ZmMr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
(A) [aH$må`m OmJm ^am.
(A) CÎma Yy«dr` (2) _°Šg_yca (H$) F$½doX (S>) ~«m÷Uo (5) 108
(~)Ÿ EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
(1) gßVqgYyÀ`m
(2) ñdm_r X`mZ§X gañdVr
(3) g§{hVm, ~«m÷Uo, AmaÊ`Ho$ d Cn{ZfXo
(4) 10 _§S>co d 1020 gyŠVo (5) {_Q>mZr d {hQ>B©
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
(A) [aH$må`m OmJm ^am.
(A) néîUr (2) J«m_rU (H$) nwamo{hV (S>) ñÌr (5) éÐ
(~)Ÿ EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. nwamo{hV, goZmZr, hoa, XyV d J«m_Ur
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
42
2. Anmcm, Kmofm, {díddam, cmonm_wÐm, {gH$Vm, {Zdmdar, Cd©er
3. déU, B§Ð, A¾r, gy`©, n¥Ïdr, éÐ, {dîUy, `_, Amo_, _éV, dm`y d nO©Ý`.
4. ñdJm©Vrc XodVm, Am§V[aj XodVm d n¥Ïdrdarc XodVm.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
(A) [aH$må`m OmJm ^am.
(A) Hw$é (2) ^mJXyV (H$) ~«÷M`m©l_ (S>) 8 (5) éÐ, {dîUy.
(~)Ÿ EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. CÎma doX H$mimV
2. Hw$é d nm§Mmi
3. g^o_Ü`o d`ñH$a d à{V{îR>V cmoH$m§Mm g_mdoe Ago Va g{_Vr_Ü`o gm_mÝ` ñVamVrc à{V{ZYr
AgV.
4. _¡Ìo`r d JmJu
5. {d{eîQ> hoVy _ZmV R>odyZ \$càmVrÀ`m AnojoZo H$aÊ`mV `oUmè`m `km§Zm "H$må``k' åhUV.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-$4
(A) [aH$må`m OmJm ^am.
(A) _moR>m XJS> (2) Am{XMoZëcya (H$) Vm{_iZmSy>
(~)Ÿ EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. cmoh`wJmnmgyZ
2. _hmamîQ´>mV ZmJnya, H$Zm©Q>H$mV _ñH$s, Am§Y«àXoemV ZmJmOw©Z H$m|S>m, Vm{_iZmSy>V Am{XMoZcya
d Ho$ai `oWo.
3. B.g. nyd© 1000 Vo B.g. nyd© 300
2.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`mgmR>r
(A) Imcrc àíZm§Mr WmoS>Š`mV CÎmao {chm.
1. doXH$mimVrc amOH$s` d gm_m{OH$ OrdZmMr _m{hVr {chm.
2. d¡{XH dmL²>_`mMr _m{hVr Úm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
43
3. CÎma doX H$mimVrc gm_m{OH$ d amOH$s` OrdZmMr _m{hVr gm§Jm.
4. _hm{ecm g§ñH¥$VrMr _m{hVr Úm.
(~) {Q>nm {chm.
1. Am`mªÀ`m _yi dg{VñWmZm~m~V doJdoJio {gÕm§V.
2. doXH$mcrZ pñÌ`m§Mr ì`dñWm.
3. Aml_ì`dñWm
4. "_hm{ecm' g§ñH¥$VrVrc X\$Z nÕVr
2.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1. H$mocmaH$a am. Jmo. - àmMrZ ^maVmMm amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg, _§Joe àH$meZ,
ZmJnya, 1991.
2. H$X_ `. Zm. - àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya, 2005.
3. àm. {^S>o JOmZZ, àmMrZ ^maV, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya, 1996.
4. Xod à^mH$a, àmMrZ ^maV, {dÚm àH$meZ, ZmJnya, 2002.
5. Omoer cú_UemñÌr, d¡¡{XH$ g§ñH¥$VrMm B{Vhmg, àmknmR>emim, _§S>i, dmB©, 1972.
6. Xod em§Vmam_ ^mcM§Ð, nwamVÎd{dÚm, H$m±{Q>Z|Q>c àH$meZ, nwUo, 1976 Vo 2002.
RRR
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
44
KQ>H$ - 3
B.g.nyd© ghmì`m eVH$mVrc ^maV
(Public Administration)
3.0 C{ÔîQ>o
3.1 àmñVm{dH$
3.2 {df` {ddoMZ
3.2.1 ZmJarH$aU d gmoim _hmOZnXo
3.2.2 (A) O¡ZY_© dY©_mZ _hmdram§Mo OrdZ d H$m`©
(~) ~m¡Õ Y_© Jm¡V_ ~wÕm§Mo OrdZ d H$m`©
3.3 gmam§e
3.4 nm[a^m{fH$ g§km, g§H$ënZm d AW©
3.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^©
3.8 joÌr` H$m`©
3.0 C{ÔîQ>o
`m àH$aUmV Amnë`mcm
B
_hmOZnXmMm AW© d ñdê$n ñnîQ> H$aVm `oB©c.
B
ZmJarH$aU d gmoim _hmOZ nXm§Mm AmT>mdm KoVm `oB©c.
B
O¡ZY_© d ~m¡Õ Y_m©À`m CX`mMr H$maUo {deX H$aVm `oVrc.
B
dY©_mZ _hmdra `m§Mo nyd©M[aÌ d Ë`m§Mo H$m`© {deX H$aVm `oB©c.
B
O¡Z Y_m©Mo ñdê$n d VÎdkmZ ñnîQ> H$aVm `oB©c.
B
O¡Z Y_m©Mm àgma d `moJXmZ {deX H$aVm `oB©c.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
45
B
Jm¡V_ ~wÕmMm nyd© d¥Îmm§V d ~m¡Õ Y_© `mg§~§YrMr _m{hVr ñnîQ> H$aVm `oB©c.
B
~m¡Õ g§K, ~m¡Õ Y_© J«§W, ~m¡Õ Y_© n[afXm `mg§~§YrMr _m{hVr {deX H$aVm `oB©c.
B
~m¡Õ Y_m©À`m `moJXmZmMm AmT>mdm KoVm `oB©c.
3.1 àñVmdZm
B.g.nyd© 6 do eVH$ àmMrZ ^maVmÀ`m B{VhmgmV `wJàdV©H$ R>aco. Ym{_©H$ nwZéÁOrdZmMr gwYmaUmdmXr
Midi øm H$mcI§S>mV gwê$ hmoD$Z O¡Z d ~m¡Õ Y_m©Mm CX` Pmcm. `mM H$mimV cmoh`wJ _hÎdnyU© R>aco.
cmoI§S>mÀ`m dmnam_wio H¥$frì`dñWm pñWa d ^ŠH$_ ~Zcr. Ë`mÀ`mM OmoS>rcm AZoH$ ì`dgm`m§Mm {dH$mg Pmcm.
VgoM ì`dhmamV ZmÊ`m§Mm dmna gwê$ Pmcm. ì`mnma, CÚmoJY§Úm§Mr ^a^amQ> Pmcr. Ë`m_wio AZoH$ ZJam§Mm CX`
hmoD$Z AZoH$ ZJao ì`mnma H|$Ðo åhUyZ à{gÕrg Amcr. Ë`mAZwf§JmZo àmMrZ ^maVmMo ZmJ[aH$sH$aU KSy>Z Amco.
3.2 {df` {ddoMZ
àmMrZ ^maVmV `m H$mcI§S>mV AZoH$ _hÎdnyU© ~Xc KSy>Z Amco. AZoH$ g_¥Õ ZJam§Mm CX` Pmcm. ho
^maVmVrc Xwgao ZmJarH$aU hmoV.o n{hco ZmJarH$aU qgYy g§ñH¥$VrÀ`m H$mcI§S>mV KSy>Z Amcoco hmoV.o qgYy g§ñH¥$VrÀ`m
èhmgmZ§Va nwÝhm ^maVmV O_mV H|$ÐrV d ^Q>H$s AdñWm àmßV Pmcr. Ë`mZ§Va CÎma d¡{XH$ H$mimV H¥$frì`dñWm
^ŠH$_ Pmcr. Ë`m_wio cmoH$m§À`m OrdZmcm pñWaVm àmßV hmoD$Z AZoH$ dñË`m ApñVËdmV Amë`mZ§Va Xwgè`m
ZmJarH$aUmMr nyd© V`mar Pmcr. Aem ZJam§_YyZ àmMrZ dñVy{d{Z_` Am{U Jm` ho g§nÎmrMo à_wI gmYZ Z _mZVm
`m ZJam§_Ü`o H$mam{Ja d ì`mnmè`m§Zr àW_M ZmÊ`m§Mm dmna Ama§^ Ho$cm. Ë`mVyZM VËH$mcrZ dmL²>_`mV nya, nVZ,
{ZJ_, ZJa, _hmZJa, XwJ© BË`mXr ZmJarH$aU Xe©{dUmao eãX AmT>iVmV.
3.2.1 ZmJarH$aU d gmoim _hmOZnXo
{Z`moOZ~Õ ZJam§Mr aMZm
H¥$fràYmZ g§ñH¥$Vr, pñWa cmoH$dñVr, cmoI§S>mMm {dñV¥V dmna `mVyZ B.g. 6 ì`m eVH$mnmgyZ CÎma ^maVmV
àmXo{eH$ amÁ`mMm CX` Pmcm. g§nÝZ eoVr, H$mam{Jar, {d{dY ì`dgm`, ZmÊ`m§Mm emoY d dmna, coIZ-H$coMm
{dH$mg `mVyZM ì`mnmamMm {dH$mg Pmcm. ZdrZ ZJao, ì`mnmar H|$Ð åhUyZ CX`mg Amcr. CÎma àXoe-{~hma
n[agamVrc H$m¡em§~r, lmdñVr, amOJ¥h, CÁO`Zr, d¡emcr, H$mer, Vj{ecm, Månm, gmHo$V, nmQ>crnwÌ, ~Zmag
hr Ë`m H$mcI§S>mVrc ^a^amQ>rg Amcocr VËH$mcrZ à{gÕ ZJao hmoVr.hr ZJao gd©gm_mÝ`nUo 30 Vo 50 Mm¡.
_¡. joÌ\$i Agcocr AgyZ hr ^ŠH$_ VQ>~§Xr`wŠV hmoVr. hr ZJao _w»`V… CÎma ^maVmVrc J§Jm ZXr {H$Zmar qH$dm
XmoZ h_añVo EH$Ì AgUmè`m {R>H$mUrM {dH${gV hmoV AgV. J«m_rU ^mJ {dñV¥V _mJmªZr OmoS>cocm AgyZ
ZJamVrc añVo ho cm§~-é§X AgV. CËH¥$îQ> ZJaaMZoMr d¡{eîQ>ço `m {R>H$mUr àmßV Pmcocr hmoVr. _¥X²nmÌ ^m§S>r,
_mVrÀ`m _yVu, hmS>o, hñVrX§V, XJS>, H$mM BË`mXrnmgyZÀ`m dñVy, Vm§~o, cmoI§S> YmVyÀ`m dñVy V`ma H$aÊ`mMo
H$maImZo Ë`m H$mcI§S>mV hmoV.o ZJamVyZ A§VJ©V d naamîQ´>r` ì`mnmahr ^a^amQ>rg Amcocm hmoVm. nydH} $S>rc Vm_«{cnr
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
46
Am{U npíM_oH$S>rc ^¥JwH$ÀN> `m ZJamVyZ ~«÷Xoe, {gcmoZer _moR>çm à_mUmdaVr ì`mnma Mmcy hmoVm. hr gd©
ZJam§Mr à{H«$`m àmMrZ H$mcI§S>mMr g_¥Õr ñnîQ> H$aVo. øm gd© ZJam§Mm CX` hm _w»`V… CÎma {h§XwñWmZm_Ü`o
KSy>Z Amë`mMo {XgVo. darc AZwf§JmZo J«m_rUrH$aUmVyZM ZmJarH$aUmMr à{H«$`m KSy>Z Amë`mMo {XgVo.
gmoim _hmOZnXo
Bg.g.6 ì`m eVH$m_Ü`o gmoim _moR>r amÁ`o ApñVËdmV hmoVr. `m amÁ`m§ZmM _hmOZnXo Ago åhUVmV.
Ama§^r àmMrZ ^maVmVrc chmZ-chmZ amÁ`m§Zm OZnX Ago åhUV. Ama§^r hr OZnXo Oo j{Ì` amOo amÁ` H$arV
hmooVo Ë`m§À`m Zm§dmer {ZJS>rV hmoVr. nwT>o ~m¡Õ H$mcI§S>mV j{Ì`m§Mm {dñVma Pmcm. eoVr Am{U AÝ` ì`dgm`hr
^a^amQ>rg Amco. Ë`mVyZ OZnXo ~{cîR> Pmcr. hiyhiy Ë`mVrc H$mhr epŠVemcr ~ZyZ OdiÀ`mM OZnXm§Zm
qOHy$ cmJcr. Ë`m_wioM Ë`m§Zm _hmOZnXmMo ê$n àmßV Pmco. `m 16 _hmOZ nXm§Mr _m{hVr ~m¡Õ d O¡Z J«§WmVyZ
{_iVo. VgoM {hamoS>mQo >g² , E[a`Z, ñQ´>~° mo, ßcrZr, H$m{Q>`© g d Ï`wgr{S>S>O `m naH$s` coIH$m§Zr 16 _hmOZ nXm~Ôc
{dídgZr` _m{hVr {chÿZ R>odcocr Amho. àm. pèhg S>opìhg `m§Zr "~wÕH$mcrZ ^maV' `m J«§WmV àm_w»`mZo 16
_hmOZnXo Ë`mdoir hmoVr Ago åhQ>co Amho. hr _hmOZnXo amOH$s`ÑîQ>çm ñdV§Ì d gmd©^m¡_ hmoVr. Ë`m§Mr _m{hVr
nwT>rcà_mUo
1. Hw$é … AmOMm {Xëcr n[agamVrc àXoe d {_aV {OëømÀ`m n[agamV Hw$é§Mo amÁ` hmoVo. Hw$é§Mr amOYmZr
B§ÐàñW hmoVr. Hw$é amÁ`mV Ama§^r Agcocr amOgÎmmH$ nÕVr ~XcyZ Z§VaÀ`m H$mcI§S>mV VoWo àOmgÎmmH$ amOdQ>
Amcr. d¡{XH$ H$mimV Hw$é§Mo amÁ` d¡^dmÀ`m AË`wÀM {eIamda hmoVo. _hm^maVmVrc H$m¡ad Hw$éd§er` hmoVo.
B.g.ny. 6 ì`m eVH$mnmgyZ _mÌ Hw$é§Mo _hÎd KQ>V Joco.
2. nm§Mmc … nm§Mmc ho d¡{XH$ H$mimV à{gÕ nmdcoco amÁ` hmoVo. AmOMm amohrc I§S>mMm àXoe åhUOo
nm§Mmc amÁ` hmoVo. nmM amÁ`g§KmMm {_iyZ nm§Mmc amÁ`mMr {Z{_©Vr Pmcr hmoVr. ^{JaWr ZXr_wio nm§MmcMo CÎma
nm§Mmc d X{jU nm§Mmc Ago XmoZ ^mJ nS>co hmoV.o CÎma nm§MmcMr amOYmZr A{hN>Ì d X{jU nm§MmcMr amOYmZr
H$m{dë`ZJa hmoVr. _hm^maVmMr Zm{`H$m Ðm¡nXr hr nm§Mmc amOH$Ý`m hmoVr. àmMrZ ^maVmVrc gm§ñH¥${VH$ Am{U
ì`mnmar H|$Ð åhUyZ à{gÕ nmdcoco H$ZmoO ho nm§MmcÀ`m amÁ`mV hmoVo. B.g.nyd© 5 À`m eVH$mnmgyZM nm§MmcMo
ApñVËd ZîQ> Pmco.
3. eyagoZ … `_wZm ZXrÀ`m Imoè`mV eyagoZ ho amÁ` hmoVo. `m amÁ`mMr amOYmZr _Wwam hmoVr. ho {dÚoMo
_hÎdmMo H|$Ð hmoVo. eyagoZMm amOm Adc§VrnwÌ hm Jm¡V_ ~wÕmÀ`m g_H$mcrZ hmoVm. Ë`mÀ`m_wio _Wwam Am{U
AmgnmgÀ`m àXoemV ~m¡Õ Y_m©Mm àgma _moR>çm à_mUmda KSy>Z Amcm hmoVm. H¥$îU^ŠVrMo EH$ _moR>o H|$Ð Agë`mMm
CëcoI àmMrZ gm{hË`mV AmT>iVmo.
4. _Ëñ` … ho amÁ` AmOÀ`m O`nya n[agamV hmoVo. {damQ>ZJa hr Ë`mMr amOYmZr hmoVr. `oWo _hm^maV
H$mimV {damQ>mMo amÁ` hmoVo. nm§S>dm§Zr dZdmgmVrc AkmV df} {damQ>mÀ`m ZJarVM JwßVê$nmZo Kmc{dcr hmoVr.
Z§VaÀ`m H$mimV ho _JYmV {dcrZ Pmco Agmdo Ago _V AZoH$ B{VhmgH$mam§Zr ì`ŠV Ho$co Amho.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
47
5. MoXr … AmOÀ`m ~w§Xoc I§S>mVrc n[agamV Moar amÁ` hmoVo. _hm^maVmZwgma MoXrMr amOYmZr "epŠV_Vr'
hmoVr. MoXr `m amÁ`mMo XmoZ ^mJ AgmdoV. Xwgam ^mJ ZonmiÀ`m S>mo§JaXè`m_Ü`o Agmdm Ago B{VhmgH$mam§Mo _V
hmoVo. MoXr `m amÁ`mcmhr _JY `m _hmOZnXmZo qOHy$Z KoVco hmoVo.
6. H$mogc … ho amÁ` epŠVemcr hmoVo. lmdñVr hr H$mogcm§Mr amOYmZr hmoVr. Jm¡V_ ~wÕmÀ`m doiog `oWrc
amOm àgoZOrV hm hmoVm. Ë`mMr ~hrU H$mogcXodr _JY g_«mQ> q~{~gma ømcm {Xcocr hmoVr. Ë`mdoir àgoZ{OVmZo
H$mer amÁ`mMm H$mhr àXoe q~{~gmamcm {Xcm. nwT>o H$mogc d _JY amÁ`mV eÌyËd {Z_m©U Pmco d ho amÁ` c`mg
Joco.
7. H$mer … ~m¡Õ OmVH$ H$Wm_Yrc dU©Zmdê$Z g_OVo H$s H$merMr amOYmZr dmamUgr ho eha ^maVmVrc
à{gÕ ghm eham§n¡H$s EH$ hmoVo. O¡Z VrWªH$a nmíd©ZmWmMo dS>rc AídgoZ H$merMo amOm hmoVo. AZoH$ ~m¡Õ d O¡Z
gm{hË`mVyZ H$merMo amÁ` ^a^amQ>rg d g_¥Õ Agë`mMo dU©Z Amho. H$mer-H$mogc-_JY g§Kfm©V ho amÁ` c`mg
Joco.
8. _JY … _JY ho amÁ` AmYw{ZH$ {~hma_Yrc nmQ>Um d J`m n[agamV CX`mg Amco hmoVo. _JYmMr
amOYmZr {Jard«O (amOJ¥h) hmoVr. _JY J§Jm Am{U emoU ZÚm§À`m gwnrH$ ^y^mJmV dgco hmoVo. _JYmMm BVa
_hmOZnXmer gVV g§Kf© Pmcm d _JYmcmM {dO` àmßV hmoV amhrco. Ë`m_wio _JY ho epŠVemcr amÁ` ~Zco.
Jm¡V_ ~wÕmÀ`m nydu ~¥hÐW d Oamg§K `m amOm§Zr amÁ` Ho$co hmoVo. q~{~gma, AOmVeÌy, _hmnÚZ§X VgoM M§ÐJwßV
_m¡`© Am{U AemoH$mZo _JYmda amÁ` Ho$co. gm_«mÁ`mÀ`m CX`mn`ªV _JY ho ^maVr` amOH$maUmMo H|$Ð hmoVo.
9. d¥ÁOr … dÁOr ho OZnX J§Jm ZXrÀ`m CÎmaog Am{U {h_mc`mÀ`m X{jUocm hmoVo. ho AmR> O_mVtMo
g§KamÁ` hmoVo. d¥ÁOr, {dXoh, {cÀN>dr, dÁOr `m O_mVr à_wI hmoË`m. d¡emcr Ë`m§Mr amOYmZr hmoVr. hr ZJar
{VÝhr ~mOy§Zr ^ŠH$_ VQ>~§Xr Am{U Q>ohiUr ~wéO Agcocr gwgÁO hmoVr. dY©_mZ _hmdramMr AmB© d¡emcrMr
amOHw$_mar hmoVr. {cÀN>drÀ`m JUamÁ`mVrc 7,707 Aem à{V{ZYtMr EH$ g^m amÁ`H$ma^ma H$aV hmoVr.
à{V{ZYr_Ü`o amOo, CnamOo, goZmnVr, ^§S>marH$ B. g_mdoe hmoV. àË`j X¡Z{§ XZ H$ma^ma nmhÊ`mgmR>r AmR> _hÎdmÀ`m
_§Í`m§Mm g_mdoe hmoVm.
10. _ëc … 16 _hmOZnXm§n¡H$s _ëc ho EH$ àOmgÎmmH$ nÕVrMo amÁ` hmoVo. `m amÁ`mMo _w»` XmoZ ^mJ
hmoVo. Hw$erZJa d nmdm `m XmoZ Ë`m§À`m amOYmÝ`m hmoË`m. ~wÕH$mimV `m ñWim§Zm AË`§V _hÎd hmoVo. _ëc cmoH$
eya cT>dæ`o hmoVo. ~m¡Õ Y_m©{df`r Ë`m§Zm AmñWm hmoVr. gÜ`mÀ`m CÎma àXoemVrc JmoaInya {OëømV ho amÁ` hmoVo.
11. dËg … à`mJ d Acmhm~mXMm àXoe åhUOo dËg amÁ` hmo`. dËgmMr amOYmZr H$moem§~r hmoVr.
dËgamO CX`Z hm ~m¡Õ H$mimVrc à{gÕ amOm hmoVm. Y_©emñÌ, doXm§V, VÎdkmZmVhr àdrU hmoVm. CX`Z amOmZo
amÁ`mÀ`m g§ajUmMr CÎm_ ì`dñWm R>odcr hmoVr. Ë`mZo amÁ`mÀ`m gahÔrda _O~yV d ^ì` {H$ëco C^maco hmoVo.
Ë`m{edm` àM§S> hÎmrMo Xc C^maco hmoVo. gwédmVrcm Vmo d¡{XH$ Y_m©Mm H$Å>a AZw`m`r hmoVm. Jm¡V_ ~wÕmÀ`m
g§nH$m©V Amë`m_wio Ë`mZo ~m¡Õ Y_m©Mm ñdrH$ma Ho$cm hmoVm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
48
12. A§J … ho amÁ` J§JoÀ`m CÎma Imoè`mV hmVo. Månm hr A§J amÁ`mMr amOYmZr hmoVr. 16 _hmOZ nXm§n¡H$s
ho EH$ gm_Ï`©emcr amÁ` hmoVo. ho ZJa _hmJmoqdXmZo dg{dco AgyZ ~m¡Õ H$mcI§S>mVrc _hÎdnyU© ZJamV M§nmMm
g_mdoe hmoVm. ho eha ì`mnma d g§nÎmrgmR>r à{gÕ hmoV.o B.g.nyd© 6 ì`m eVH$mV A§J amÁ` _JYmV {dcrZ Pmco.
13. Ad§Vr … B.g.nyd© 6 ì`m eVH$mV Ad§Vr _hmOZnX ho epŠV_mZ amÁ` hmoV.o qdÜ` nd©Vm_wio Ad§VrÀ`m
amÁ`mMo XmoZ ^mJmV {d^mOZ Pmco hmoVo. CÎmaoMr amOYmZr CÁO¡Z hmoVr Va X{jUoMr amOYmZr _{hî_Vr hmoVr.
Ad§Vr åhUOoM _midm àXoe hmo`. B.g.ny. 6 ì`m eVH$mV namH«$_r amOm àÚmoV gÎmoda Amcm. Ë`mMm namH«$_
nmhÿZ _JYmÀ`m AOmVeÌyZo amOJ¥h `m amOYmZr ^modVr ^ŠH$_ VQ>~X§ r Ho$cr hmoVr. àÚmoV ~m¡Õ CnmgH$ Agë`mZo
Ad§Vr ho ~m¡Õ Y_m©Mo _w»` H|$Ð ~Zco. Ë`mÀ`m _¥Ë`yZ§Va ho amÁ` _JY gm_«mÁ`mV {dcrZ Pmco.
14. Aí_H$ … ho amÁ` X{jUV ^maVmV JmoXmdar ZXrÀ`m n[agamV hmoV.o dm`y nwamUmVrc dU©ZmZwgma `oWrc
amOo ho BúdmHy$ d§emMo hmoVo. Aí_H$ amÁ`mMr amOYmZr n¡R>U hmoVr. Aí_H$Mm emgZH$Vm© AéUZo _JYmda {dO`
{_idyZ H$mhr àXoe Amnë`m gm_«mÁ`mcm OmoS>cm hmoVm. Aí_H$ Am{U Ad§Vr `m XmoZ amÁ`mV g§Kf© hmoV Ago.
Ad§VrÀ`m amOmZo Aí_H$mMm nam^d H$ê$Z ho amÁ` Amnë`m amÁ`mg OmoS>co hmoVo.
15. Jm§Yma … ^maVmÀ`m dm`ì` àXoemV ho amÁ` AgyZ Ë`mMr amOYmZr Vj{ecm hmoVr. Vj{ecm ho ZJa
ì`mnmamMo à_wI H|$Ð, {dÚm Am{U H$cm§Mo _mhoaKa hmoV.o Jm§YmaMo amOo Ym{_©H$ÑîQ>çm CXma_VdmXr hmoV.o _hm^maVmVrc
Y¥VamîQ´>mMr nËZr hr Jm§YmaMr amOHw$_mar hmoVr. »`mVZm_ nm{UZr hm Jm§YmaMmM a{hdmgr hmoVm. Jm§Yma ho _hmOZnX
d¡^dg§nÝZ hmoV.o
17. H§$~moO … ^maVmÀ`m npíM_ gr_odarc gm¡amîQ´> ^y_rÀ`m (JwOamW) n{agamV H§$~moO ho amÁ` hmoVo.
ÛmaH$m hr Ë`mMr amOYmZr AgyZ ^JdmZ lrH¥$îU _hm^maV H$mimV ÛmaHo$Mm gÎmmYre hmoVm. ÛmaH$m ZJar ì`mnmar
d gm§ñH¥${VH$ÑîQ>çm loîR> hmoVr. Z§VaÀ`m H$mimV ho naXoer ì`mnmamMo _w»` H|$Ð ~Zco hmoVo. 16 _hmOZnXmn¡H$s
H§$~moO EH$ _hÎdmMo _hmOZnX hmoVo.
darc 16 _hmOZnXmn¡H$s Aí_H$, Jm§Yma, H§$~moO dJiVm ~hþVoH$ amÁ`o J§JoÀ`m _Ü` d CÎma Imoè`mV
{XgyZ `oVmV. `m _hmOZnXm§À`m _Ü`o gVV g§Kf© hmoV Ago. Ë`mVyZ AZoH$ _hmOZnXo ZîQ> Pmcr. `m g§Kfm©VyZ
nm§Mmc, eyagoZ, Hw$é, H$mer Aem _hmOZnXm§Mo _hÎd H$_r hmoV Joco. _JY gm_«mÁ` ñdénmV CX`mg Amco.
^m¡Jmo{cH$ AZwHy$cVm, Am{W©H$ g_¥ÕVm, eya goZmZr, namH«$_ amOm§Mr na§nam `m H$maUm§_wio _JY _hmOZnXmMo
gm_«mÁ`mV ê$nm§Va hmoD$Z BVa _hmOZnXm§À`mda dM©ñd {Z_m©U Pmco.
3.5 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-1
(A) Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r eãX {chm.
1. B.g.ny. 6 ì`m eVH$mV ^maVmV ........... BVH$s _hmOZnXo hmoVr.
(A) 13
(~) 14
(H$) 15
(S>) 16
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
49
2. _hm^maVmMr Zm{`H$m ......... hr nm§Mmc amOH$Ý`m hmoVr.
(A) Ðm¡nXr
3.
(~) Hw§$Vr
(H$) _mÐr
(S>) épŠ_Ur
............... hr eyagoZMr amOYmZr hmoVr.
(A) A{hN>Ì
(~) _Wwam
(H$) {damQ>ZJa
(S>) Ad§Vr
4. ............... hm H$mogc _hmOZnXmMm amOm hmoVm.
(A) àgoZOrV
(~) {~§{~gma
(H$) AOmVeÌy
(S>) CX`Z
5. ............... hm Ad§VrMm namH«$_r amOm hmoVm.
(A) AOmVeÌy
(~) AéU
(H$) àÚmoV
(S>) ~¥hÐW
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. Vm_«{cnr Am{U ^¥JwH$ÀN> ZJamVyZ H$moUË`m naXoer amÁ`m§er ì`mnma MmcV Ago ?
2. àm. pèhg S>opìhg `m§Zr H$moUVm J«§W {c{hcm ?
3. Hw$é _hmOZnXmMr amOYmZr H$moUVr hmoVr ?
4. H$mogc XoemMm amOm àgoZOrVÀ`m ~{hUrMo Zmd H$m` hmoVo ?
5. dËg `m _hmOZnXmMm namH$_r amOm H$moU hmoVm ?
3.2.2 (A) O¡Z Y_© … dY©_mZ _hmdram§Mo OrdZ d H$m`©
(~) ~m¡Õ Y_© … Jm¡V_ ~wÕm§Mo OrdZ d H$m`©
B.g.nyd© ghmdo eVH$ ho ^maVmÀ`m B{VhmgmV Ym{_©H$ d¡Mm[aH$ H«$m§VrMo `wJ åhUyZ AmoiIco OmVo. CÎma
d¡{XH$ H$mim_Ü`o Y_m©Mo gmYo ñdê$n ~XcyZ {H$MH$Q> d Jw§VmJw§VrMo ~Zco. Ë`m_wio cmoH$m§À`m_Ü`o Ym{_©H$ Ag§Vmof
{Z_m©U Pmcm. Y_m©Vrc _yi {ejU ~mOycm OmD$Z Y_©~mø AmMaUmda ^a {Xcm Omdy cmJcm. cmoH$m§À`m
Ym{_©H$ Amdí`H$Vm nyU© H$aÊ`mMr eŠVr d¡{XH$ Y_m©V am{hcr Zgë`m_wio cmoH$m§Mm d¡{XH$ Y_m©darc {dídmg
CS>mcm. Aem n[apñWVrV cmoH$m§Zm gmYm, gmonm, gai d {ZpíMV _mJ© gm§JUmè`m ZdrZ Y_m©Mr Amdí`H$Vm dmQy>
cmJcr. `m nmíd©^y_rda ^maVmV AZoH$ ZdrZ n§W CX`mg Amco. `m ZdrZ g§àXm`m§Mr g§»`m 62 hmoVr. `m AZoH$
g§àXm`mn¡H$s O¡Z d ~m¡Õ Y_© à_wI hmoVo. ho XmoÝhr Y_© d¡{XH$ Y_m©hÿZ {^ÝZ hmoVo. ^JdmZ _hmdra d Jm¡V_ ~wÕ
`m§Zr ^maVr` g_mOmcm ZdrZ Y_m©Mr d {dMmam§Mr {Xem XmIdcr. `m§À`m Y_mªZm "Ad¡{XH$ Y_©' Ago åhUVmV.
Ad¡{XH$ Y_m©À`m CX`mMr H$maUo (nmíd©^y_r)
B.g.ny. ghmì`m eVH$mV ^maVmV O¡Z, ~m¡Õ `m ZdrZ Y_m©Mm CX` hmoD$Z OrdZmMo Zdo VÎdkmZ _m§S>co Joc.o
Ë`mMà_mUo BVa AZoH$ n§Wm§Mm gwÕm CX` Pmcm. gmYmaUV… OwÝ`m d¡{XH$ Y_m©Vrc Xmofm§_wio ZdrZ Y_© ñWmnZ
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
50
H$aÊ`mV Amco. cmoH$m§Zm gmYo gai OrdZ OJÊ`mgmR>r Y_m©Mr Amdí`H$Vm AgVo. Ë`mVyZ à{V{H«$`m åhUyZ `m
Y_m©Mm CX` Pmcm. Ë`mMr AZoH$ H$maUo AmhoV.
1. d¡{XH$ Y_m©Vrc AW©eyÝ`Vm … d¡{XH$ Y_m©À`m _yi VÎdkmZmMm Jm^m ~mOycm nSy>Z Y_© åhUOo
{Za{Zamio `k Am{U g_ma§^ Ago Ë`mcm ñdê$n àmßV Pmco. `k {dYr BVHo$ IMuH$ hmoVo H$s gd©gm_mÝ`m§Zm PonV
ZìhVo. gm_mÝ` _mUyg `kmÀ`m IMm©À`m AmoÂ`mImcr X~yZ Jocm d ZdrZ Y_m©H$S>o AmH${f©V Pmcm.
2. `kmMo _hÎd … {Za{Zamù`m XodVm§Zm àgÝZ H$aÊ`mgmR>r new~ir d Šd{MV àg§Jr Za~ir XoÊ`mV `oD$
cmJco. `m_wio gd©gm_mÝ` _mUyg hmXê$Z Jocm. Ë`mcm `kmVrc H$_©H$m§S> ~§X hmoUo Amdí`H$ dmQy> cmJco d
Ë`mVyZM AqhgmdmXr Y_© nwT>o Amcm.
3. _§Ìmdarc AVyQ> {dídmg … `kmVrc H$_©H$m§S>m~amo~aM _§Ì-V§Ìmg `mM H$mimV _hÎd àmßV Pmco.
_§Ìm_wio amoJ{ZdmaU, eÌyMm Zme Am{U `wÕmV {dO` {_iVmo Aer cmoH$m§Mr lÕm Pmcr. Ë`m_wio Aem AkmZr
g_OwVrZo cmoH$m§Mr \$gdUyH$ hmoD$ cmJcr. `m _mJm©Mo AZoH$ n§W, Cnn§W ^m|Xy gmYy _m§{ÌH$ hmoVo. Ë`m§Zr gm_mÝ`
_mUgm§Mr \$gdUyH$ H$aÊ`mg gwédmV Ho$cr. Ë`m_wio Y_©OmJ¥VrMr JaO g_mOmV {Z_m©U Pmcr.
4. nwamo{hV dJm©Mr _ŠVoXmar … àË`oH$ Ym{_©H$ {dYrgmR>r nwamo{hVm§Mr Amdí`H$Vm Ago. Ë`m_wio g_mOmV
Ë`m§Mo gdm}ÀM ñWmZ hmoVo. OÝ_mnmgyZ _¥Ë`yn`ªVMo gd©M {dYr Ho$di nwamo{hVm§_m\©$VM hmoV AgV. amOH$maU,
àemgZ, nwamo{hV, Jwé, _mJ©Xe©H$ åhUyZ Ë`m§Zm {deof _mZ d XOm© àmßV Pmcocm hmoVm. nwT>rc H$mimV Ë`m§À`mV
Ah§H$ma dmT>cm. cmoH$m§Mr AmS>dUyH$ d emofU Ë`m§À`mH$Sy>Z hmoD$ cmJco. Ë`m_wio g_mOmV Ë`m§À`m _ŠVoXmarg
{damoY Pmcm. Ë`m_wio ZdrZ Y_©n«dmh CX`mg Amco.
5. H$S>H$ OmVr~§YZo … `m H$mimV dUm©l_ ì`dñWm A{YH$ ~iH$Q> Pmcr. Ë`m_wio Om{V^oX A{YH$
Vrd« Pmco. EH$m OmVrVyZ Xwgè`m OmVrV àdoe H$aUo H$R>rU Pmco. eyÐm§Mr n[apñWVr X`Zr` Pmcr. Ë`m_wio ZdrZ
Y_m©Mr JaO {Z_m©U Pmcr.
6. _V^oX … d¡{XH$ Y_m©V doXm§Zm gdm}ÀM _mZco Amho. doXmV gm§{JVcocm Y_© gd©gm_mÝ`m§Zm H$iV ZìhVm.
H$_©-kmZ-Vn BË`mXr g§ñH¥$V ^mfoVrc {gÕm§Vm~Ôc VËH$mcrZ {dÛmZm§Zmhr R>m_ _m{hVr gm§JVm `oV ZìhVr. Aem
n[apñWVrV d¡Mm[aH$ Jm|Yi Zmhrgm H$ê$Z gwñnîQ> {dMma d ZoVË¥ dmMr Amdí`H$Vm dmQ>cr d `mVyZM ZdrZ Y_m©Mr
Amdí`H$Vm dmQy> cmJcr.
7. doXdmX … doXm§Zm Anm¡éfo` _mZco Amho. H$maU Vo ~«÷XodmÀ`m _wImVyZ {ZKmcoco AmhoV Aer cmoH$m§Mr
lÕm hmoVr. A§Vr_ gË` åhUOo doX Aer cmoH$m§Mr YmaUm hmoVr. na§Vw Y_m©Mo _yi VÎdkmZ ~mOycm OmD$Z ê$T>rna§nam `m§Mo _hÎd dmT>ë`mZo Ë`mg {damoY Pmcm.
8. AmË_rH$ Aem§Vr … `m H$mimVrc g_mO hm _ZmVyZ Aem§V hmoVm. `kmZo _moj {_iVmo qH$dm
Zmhr `m~Ôc Ë`m§À`m _ZmV g§e` {Z_m©U Pmcm Am{U Ë`mVyZ Ë`m§Zr AmË_em§VrMm _mJ© YaÊ`mMm à`ËZ gwê$
Ho$cm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
51
9. ^mfoMr AS>MU … d¡{XH$ gm{hË` g§ñH¥$V ^mfoVyZ {c{hÊ`mV Amco hmoVo. gm_mÝ` _mUgm§Zm hr g§ñH¥$V
^mfm H$iV ZìhVr. Y_m©Mo VÎdkmZ gmYo, gmono d cmoH$^mfoV Agmdo Ago cmoH$m§Zm dmQ>V hmoVo.
10. AZoH$o ídadmX … d¡{XH$ H$mimV gwédmVrcm 33 XodVm hmoË`m. Ë`mV gmVË`mZo ^a nS>V Jocr. XodXodVm§Mr
nyOm Ho$ë`mZo _moj {_iVmo hr H$ënZm g_mOmV ê$T> Pmcr. H$mcm§VamZo `m {dMmamV ~Xc Pmcm. AZoHo$ídadmXmda
Q>rH$m hmoD$ cmJcr. _Zwî` hm ñdV…Mm ^m½`{dYmVm Amho. Ë`mcm Amnë`m CËH$fm©gmR>r XodXodVm§da {dídmg
R>odÊ`mMr JaO Zmhr ho VÎd nwT>o Amco.
11. gm_m{OH$ {df_Vm … g_mOmVrc doJdoJù`m OmVr d dJm©gmR>r doJdoJio {Z`_ hmoVo. ~«m÷Um§Zm
{deof A{YH$ma, gdcVr hmoË`m. jÌr` d d¡í`m§gmR>r doJdoJio {Z`_ hmoVo. eyÐm§Zm H$moUVohr A{YH$ma ZìhVo.
Am§VaOmVr` {ddmhmcm ~§Xr hmoVr. Om{V~§YZo H$R>mao hmoVr. Aem gm_m{OH$ {df_Vo_i
w o gm_mÝ` cmoH$m§V {dÐmohmMr
^mdZm {Z_m©U Pmcr.
12. Am{W©H$ H$maU … VËH$mcrZ H$mimV àË`oH$ dUm©Mm ñdV§Ì ì`dgm` R>acocm hmoVm. Ë`m_wio nyduMm
ì`dgm` gmoS>yZ Xwgam ì`dgm` H$aVm `oV ZìhVm. ì`dgm` ~XcÊ`mMm à`ËZ Pmë`mg Ë`mcm X§S> Ho$cm OmV hmoVm.
åhUyZ ~XcË`m n[apñWVrà_mUo AW©ì`dñWm d g_mOì`dñWm ~XcÊ`mMr JaO {Z_m©U Pmcr.
13. ZoV¥ËdmMm A^md … _mojmMm ZdrZ _mJ© H$moUrVar gm§Jmdm Am{U Ë`mà_mUo _moj {_idmdm Aer
cmoH$m§Mr Anojm hmoVr. hr H$mimMr JaO AmoiIyZ cmoH$m§Zm gmoß`m ^mfoV Y_© g_OmdyZ gm§JÊ`mMo ZoV¥Ëd H$moUrVar
ñdrH$maco nm{hOo hmoVo. nU H$moUrM nwT>o Z Amë`mZo ZdY_m©Mr {Z{_©Vr `m H$mimV Pmcr.
darc gd© H$maUm§_wio d¡Mm[aH$ OmJ¥Vr hmoÊ`mg gwédmV Pmcr. _hmdra d ~wÕmZo ZdrZ kmZmMr àmßVr H$ê$Z
OrdZ OJÊ`mMm Zdm _mJ© CncãY H$ê$Z {Xcm. Ë`m§À`m Y_m©Mo kmZ j{Ì`, d¡í`, eyÐ d pñÌ`m§Zm gm_mdyZ KoUmao
g_mZVoMo d AmMaUmg gmono hmoVo åhUyZ Vo Ad¡{XH$ Y_m©À`m ñWmnZog Cn`wŠV R>aco.
3.2.2 (A) O¡Z Y_©
O¡ZY_© d¡{XH$ Y_m©EdT>m àmMrZ Y_© Amho. O¡Z `m eãXmMr CËnÎmr "{OZ' `m eãXmnmgyZ Pmcr Amho. {OZ
åhUOo qOH$Umam Ë`mdê$Z Á`mZo Amnë`m B§{Ð`mda Am{U {df` dmgZoda {dO` {_i{dcm Amho Ë`m§Zm O¡Z
åhUV. O¡Z Y_m©V B§{Ð` {Z`§ÌUmda A{YH$ ^a XoÊ`mV Amcm Amho. VgoM g§gma Ë`mJmda `m Y_m©V A{YH$ ^a
{Xcm Jocm. `mdê$Z O¡Z Y_© hm {Zd¥Îmr _mJu Amho.
B
O¡ZY_m©Mo VrWªH$a
O¡ZY_m©Mo g§ñWmnH$ Am{U àdV©H$ `m§Zm VrWªH$a åhQ>co OmVo. Xodmnojmhr loîR> XOm© VrWªH$amMm Ago.
O¡Z Y_© Am{U gm{hË`mZwgma 24 O¡Z VrWªH$a Pmco AmhoV. (1) F$f^, (2) A{OV (3) g§^d (4) A{^Z§XZ
(5) gw_Vr (6) nÚà_ (7) gwnmíd© (8) M§Ðà^y (9) gw{dYr (10) erVc (11) lo`m§g (12) dmgynyÁ`
(13) {d_cZmW (14) AZ§V (15) Y_© (16) em§Vr (17) Hw§$WyZmW (18) Aah (19) _ëcr (20) _w{Zgwd«V
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
52
(21) Zo{_ZmW (22) Zo{_ZmW (A[aîQ>Zo_r) (23) nmíd©ZmW Am{U dY©_mZ _hmdra ho 24 do O¡Z VrWªH$a
hmoV.
nmíd©ZmW … O¡Z Y_m©Mo Vo{dgmdo VrWªH$a nmíd©ZmW _mZco OmVmV. Ë`m§Mm OÝ_ dY©_mZ _hmdram§À`m nydu
250 df} ~ZmagMm amOm AídgoZÀ`m Hw$Qw>§~mV Pmcm. Ë`m§À`m AmB©Mo Zmd dm_m d nËZrMo Zmd à^mdVr. d`mÀ`m
{Vgmì`mdfu Ë`m§Zr J¥hË`mJ Ho$cm. H$R>moa VníM`m© H$ê$Z Ë`m§Zm H¡$dë`kmZ àmßV Pmco. Ë`m§Zr Amnë`m {dMmam§Mm
àgma Ho$cm. Aqhgm, gË`, AñVo`, An[aJ«h ho Ë`m§Mo Mma CnXoe hmoVo. gå_oX {eIaOr `m O¡Zm§À`m gd©loîR>
VrW©goZr Ë`m§Zm _mojmMr àmßVr Pmcr.
dY©_mZ _hmdra … O¡Z Y_m©Mo 24 do VrWªH$a Am{U Ym{_©H$ joÌmVrc EH$ H«$m§{VH$maH$ à^mdr àMmaH$
åhUyZ _hmdram§Mm CëcoI Ho$cm OmVmo. _hmdram§Mo Zmd dY©_mZ hmoV.o Ë`m§Mm OÝ_ B.g.ny. 539 _Ü`o d¡emcrOdiÀ`m
Hw§$XJ«m_ ZJamV Pmcm. Ë`m§À`m d{S>cm§Mo Zmd {gÕmW© d AmB©Mo Zmd {Ìecm hmoVo. _hmdram§À`m d`mÀ`m 30 ì`m
dfu AmB©-d{S>cm§Mm _¥Ë`y Pmcm. `mMmhr Ë`m§À`m _Zmda n[aUm_ Pmcm. Amncm dS>rc ~§Yy Z§XrdY©Z `m§Mr g§_Vr
KoD$Z Ë`m§Zr g§Ý`mg Y_© ñdrH$macm.
kmZàmßVr … J¥hË`mJ Ho$ë`mZ§Va _hmdram§Zr 12 df} H$R>moa Vnñ`m Ho$cr. F$Ownm{cH$m ZXrÀ`m VQ>mda emc
d¥jmImcr Ë`m§Zm AmË_kmZ àmßVr Pmcr. Ë`m§Zr Amnë`m {dH$ma d dmgZm§da {dO` {_i{dcm. gd© B§{Ð`mda
{dO` {_i{dUmam åhUyZ Ë`m§Zm "OrZ' Ago åhUy cmJco. `m Zmdmdê$ZM Ë`m§À`m AZw`m`m§Zm O¡Z ho Zmd {_imco.
Ë`m§Zr Á`m _mJm©Mm àgma Ho$cm Vmo O¡Z Y_© åhUyZ à{gÕ nmdcm.
Y_©{dMmam§Mm àgma
kmZ àmßVrZ§Va _hmdramZo Vrg df} àdmg H$ê$Z Amnë`m Y_©{dMmam§Mm àMma Ho$cm. {cÀN>drMm amOm MoQ>H$
`mMr H$Ý`m nÙmdVr hr _hmdram§Mr n{hcr {eî`m hmoVr. {dXoh, A§J _JY, H$mogc, lrdñVr BË`mXr {R>H$mUr
Ë`m§Zr Y_©àgma Ho$cm. _JYMm amOm AOmVeÌy, d {~§{~gma ho _hmdram§Mo {eî` ~Zco. _hmdramcm EHy$U
14 hOma {eî` {_imco. d`mÀ`m 72 ì`m dfu B.g.ny. 527 _Ü`o nmQ>Um {OëømVrc amOJ¥hmOdirc "nmdm'
`m Jm§dr Ë`m§Mo _hm{Zdm©U Pmco.
O¡Z Y_m©Mr {eH$dU (VÎdkmZ)
dY©_mZ _hmdram§Zr ^maVr` g_mOmcm éT>r-na§nam, A§YlÕm, dU©^Xo mÀ`m gmIirVyZ _wŠV H$aÊ`mMm à`ËZ
Ho$cm. Amnë`m CnXoem_Ü`o Y_m©g§~§Yr AmMaU H$aÊ`mMo {ZVr{Z`_ gm§{JVco. Ë`mg O¡Z Y_m©Mr {eH$dUyH$ Ago
åhUVmV.
O¡Z Y_m©Mr {eH$dU nwT>rcà_mUo gm§JVm `oB©c.
(1) O¡Z Y_m©Mr {ÌaËZo … {ÌaËZm§Mo AmMaU Ho$ë`mg _mojàmßVr hmoD$ eH$Vo. H$_m©À`m ~§YZmMm Zme
Am{U H¡$dë` kmZàmßVrgmR>r _hmdram§Zr {ÌaËZm§Mo AZwH$aU H$aÊ`mMm CnXoe Ho$cm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
53
1. gå`H$ Xe©Z … gË`mda {dídmg R>odUo VgoM O¡Z {gÕm§Vmda lÕm R>odUo.
2. gå`H$ kmZ … _hmdram§Zr gm§{JVcoë`m kmZmda lÕm, {dídmg R>odUo.
3. gå`H$ M[aÌ … Z¡{VH$ AmMmam§Mr ewÕm amIUo.
_hmdram§À`m {eH$dUrà_mUo `mo½` AmMaU R>odÊ`mgmR>r nmM {Z`_ gm§{JVco AmhoV. Ë`mcm n§M_hmd«Vo
Ago åhUVmV.
(2) n§M _hmd«Vo
1. gË` … Zoh_r gË` ~mocmdo. gË`m_wio _mojàmßVr hmoD$ eH$Vo.
2. Aqhgm … H$moUË`mhr OrdmMr qhgm H$ê$ Z`o.
3. AñVo` … Mmoar H$ê$ Z`o.
4. ~«÷M`© … gd© àH$maÀ`m _mZ{gH$, emar[aH$ d nmacm¡{H$H$ H$m_dmgZoMm Ë`mJ H$aUo.
5. An[aJ«h … Amdí`H$ VodT>çmM g§nÎmrMm gmR>m H$aUo.
(3) AmË_m … _hmdra na_oídam§Mo ApñVËd _mÝ` H$arV ZmhrV. _Zwî`mÀ`m AmËå`mV Or H$mhr loîR>Vm,
Z¡{VH$Vm Am{U gm_Ï`© Amho VoM na_oída ñdê$n hmo`. àË`oH$mMm AmË_m na_oída Amho. åhUyZ AmËå`mMo Iao
kmZ àmßV H$ê$Z KoÊ`mMm à`ËZ H$amdm Ago Ë`m§Mo _V hmoVo.
(4) doX A_mÝ` … doXmVrc VÎdkmZmZo _moj {_iVmo ho _hmdram§Zm _mÝ` ZìhVo. `kg§ñWocm d `kmVrc
qhgocm Ë`m§Zr {damoY Ho$cm. X¡ddmX d doXdmX Q>miÊ`mgmR>r Ë`m§Zr Zì`m Y_m©Mo kmZ gm§{JVco.
(5) Vn d qMVZ … kmZàmßVrgmR>r _hmdramZo g§Ý`mg d¥Îmr, VníM`m©, qMVZ, _ZZ, Ü`mZYmaUm, g_mYr
_mJm©Zo B§{Ð`m§da {dO` {_idmdm. Ë`mgmR>r XohX§S> H$amdm Agm _mJ© gm§{JVcm.
(6) ñÌr ñdmV§Í` … nmíd©ZmW d _hmdram§Zr pñÌ`m§Zm O¡Z Y_m©V àdoe Iwcm Ho$cm. Ë`m_wio pñÌ`m§Zm
nwéfm§À`m ~amo~a AÜ`mpË_H$ {dH$mgmMr g§Yr àmßV Pmcr. VgoM AZoH$ pñÌ`m§Zr O¡Z Y_m©Mr Xrjm KoVcr. l_Ur
Am{U l{dH$m ZmdmÀ`m XmoZ ñÌr dJm©Mr O¡Z g§KmV ñWmnZm H$aÊ`mV Amcr.
(7) Om{Vì`dñWog {damoY … _hmdra ho Om{Vì`dñWo{déÕ hmoVo. _Zwî` Amnë`m H$_m©dê$Z ~«m÷U,
j{Ì`, d¡í` d eyÐ ~Zy eH$Vmo Ago Ë`m§Mo _V hmoVo. Ë`m_wio O¡Z Y_m©V gd© OmVrVrc cmoH$m§Zm àdoe hmoVm. O¡Z
Y_© g_Voda AmYmarV hmoVm.
O¡ZY_m©Mm àgma …
O¡Z Y_m©Mo gmYo gmono VÎdkmZ Agë`m_wio AZoH$ cmoH$ `m Y_m©H$S>o AmH$fr©V Pmco. _hmdram§À`m H$mimV
O¡Z Y_© H$mogc, {dXoh, _JY Am{U A§J `m amÁ`mV ngacm. Ë`mVyZ eoH$S>mo AZw`m`r Ë`m§Zm {_imco. Ë`m§À`m
h`mVrVM AZoH$ amOm§Zr O¡Z Y_m©cm Aml` {Xcm hmoVm. M§ÐJwßV _m¡`©, q~{~gma Am{U AOmVeÌy `m§Zr O¡Z
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
54
Y_m©Mm ñdrH$ma Ho$cm hmoVm. VgoM _Wwam, eyagoZ, dËg, Ad§Vr, _midm, gm¡amîQ´>, qgY àm§V, Am§Y«, Voc§JUm d
Vm_ri àXoemVhr O¡Z Y_m©Mm àgma KSy>Z Amcm. Hw$emU H$mi Am{U `mZ§Vahr _Wwam d CÁO¡Z hr O¡Z Y_m©Mr
à{gÕ H|$Ðo hmoVr. nmMì`m eVH$mnmgyZ ~mamì`m eVH$mn`ªV ^maVmVrc H$X§~, J§J, MmcwŠ` Am{U amîQ´>Hy$Q> amOo,
aOnyV amOo `m§Zr O¡Z Y_m©g amOH$s` Aml` {Xcm.
B
{XJ§~a d ídoVm§~a n§W
1. {XJ§~a … hm gZmVZ n§W AgyZ _hmdramcm Wmoa AmË_m nwéf _mZVmV. cmoH$ {ddñÌ amhVmV. pñÌ`m§Zm
_moj _wŠVr Zmhr Ago _mZVmV. _yVunyOm A_mÝ`, qMVZ, _ZZ, Vn, Ü`mZ, YmaUm _mZVmV.
2. ídoVm§~a … H$mimZwgma ~XcUmam gwYmaUmdmXr, nj AgyZ hm n§W nmíd©ZmWmg lÕmñWmZr _mZVmo. ho
nm§T>ar dñÌo n[aYmZ H$aVmV. pñÌ`m§Zm _mojmMm A{YH$ma _mÝ` Ho$cocm Amho. _hmdramcm B©ída _mZVmV d _yVunyOgo
_mÝ`Vm. ñdJ©, _mojàmßVr OrdZmMo C{ÔîQ> _mZVmV.
B
O¡Z Y_©J«§W
O¡Z Y_m©V Oo à_wI J«W§ AmhoV Ë`m§Zm "AmJ_' Ago åhQ>co OmVo. AmJ_ åhUOo CnXoe. _hmdram§Zr doimodi
o r
Amnë`m àdMZmVyZ O¡Z {dMmam§Mm CnXoe Ho$cm. Ë`mVyZ O¡Z J«§W d VÎdkmZmMr {Z{_©Vr Pmcr. ~aoM {dÛmZ,
AmMm`©, O¡Z Y_m©cm cm^co. Ë`m§Zr AZoH$ J«§Wm§Mr aMZm Ho$cr. _yiÀ`m Y_©J«§WmMo ~mam A§J åhUOo ^mJ hmoVo.
`m J«W§ mMr ^mfm AY©_mJYr AgyZ {XJ§~a n§WmMo H$mhr J«W§ g§ñH¥$V ^mfoVhr AmhoV. {gÕgoZ {XdmH$a `m§Mo Ý`m`mdVma
d g§_Vr VH©$ ho J«§W à{gÕ AmhoV. AmMm`© ho_M§Ð `m§Zr VH©$emñÌ, ì`mH$aU, eãXH$moe, H$mì`emñÌo, `moJemñÌ
d B{Vhmgmda J«W§ aMco. {JaZma, {XcdmS>m, nmcrR>mUm, O~cnya, nmdmnwar, Hw$§ XJ«m_ d ldiU~oiJmoi hr {R>H$mUo
O¡ZY_m©Mr n{dÌ joÌo _mZcr OmVmV.
B
^maVr` g§ñH¥$Vrg O¡Z Y_m©Mr XoUJr
1. gm{hpË`H$ XoUJr … ^maVr` g§ñH¥$Vrg O¡Z Y_m©Mr _moR>r gm{hpË`H$ XoUJr {_imcr Amho. Y_©J«§W
gmoSy>Zhr ~aoM O¡Z dmL²>_` àmH¥$V d g§ñH¥$V ^mfoV Amho. ^Ð~mhÿ, {gÕgoZ, h[a^Ð, {gÕ, ho_M§Ð BË`mXr à{gÕ
coIH$ hmoVo. H$mì`, H$mX§~ar, ZmQ>ç, c{cV dmL²>_`mV O¡Z coIH$m§Zr _moR>r ^a KmVcr. VH©$, ì`mH$aU, J{UV,
Á`mo{V{d©Úm, \$cÁ`mo{Vf, eãXH$mof BË`mXr {df`mV O¡Z coIH$m§Zr _mocmMr J«§WaMZm Ho$cr. `m{edm` H$ÝZS>,
Vm{_i, VocJy, JwOamWr, {hXr, _amR>r, amOñWmZr ^mfo_Ü`o O¡Z gm{hË`mMr _moR>r dmL>²_` {Z{_©Vr Pmcr.
2. AqhgoMm {gÕm§V … A{h§goÀ`m {gÕm§VmÀ`m à^mdm_wio d¡{XH$ Y_m©V `kmV XoÊ`mV `oUmar new~irMr
àWm ~§X Pmcr. `m {gÕm§VmZo AëcmCÔrZ {IcOr, _whå_X VwKcH$, AH$~a ho ^maVr` emgH$ à^m{dV Pmco.
_hmË_m Jm§YrOtÀ`m amîQ´>r` Am§XmocZmMo à_wI hË`ma Aqhgm hmoVo. n§{S>V Zohê§$À`m n§Merc YmoaUmMm AmYma
Aqhgm hmM hmoVm. Aem àH$mao Ym{_©H$ joÌmV O¡Z Y_m©Mr gdmªV _moR>r XoUJr AqhgoMm {gÕm§V hmoVm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
55
3. gm_m{OH$ g_VoMm nwañH$ma … _hmdram§Zr Om{Vì`dñWocm Vrd« {damoY H$ê$Z gd© OmVrVrc cmoH$m§gmR>r
O¡Z Y_m©Mr Ûmao Iwcr Ho$cr d gm_m{OH$ g_VoMm nwañH$ma Ho$cm.
4. CÀM Z¡{VH$ OrdZmda ^a … _hmdram§Zr X¡Z{§ XZ OrdZmV loîR>, Z¡{VH$ AmMaU d gËH$m`m©da ^a {Xcm.
dmgZoMm Ë`mJ, g§`_ d gXmMmamda Omoa {Xë`mZo O¡ZY_© gai, gmYm d Z¡{VH$Vm `m {gÕm§VmZo n[anyU© ~Zcm.
5. gËH$m`© H$aÊ`mMr àoaUm … O¡Z Y_m©À`m VÎdkmZmZwgma Mm§Jco H$_© Ho$co H$s Mm§Jco \$i {_iVo d
_mojàmßVr {_iVo Am{U OÝ_-_aUmÀ`m ~§YZmVyZ _wŠVVm hmoV.o dmB©Q> H$_© Ho$co Va _mojàmßVr {_iV Zmhr. _mojàmßVr
hoM _Zwî`mÀ`m OrdZmMo A§{V_ C{ÔîQ> Amho. ho A§{V_ C{ÔîQ> nyU© H$aÊ`mgmR>r _Zwî`mcm OrdZmV gËH$m`© H$aUo
Amdí`H$ Amho. Aem àH$mao O¡Z Y_m©_wio _Zwî`mV gËH$m`© H$aÊ`mMr àoaUm {Z_m©U Pmcr.
6. d¡{XH$ Y_m©g {damoY … O¡Z Y_m©Zo d¡{XH$ Y_m©Vrc `k, H$_©H$m§S> d ~«m÷Um§À`m à^wËdmcm {damoY Ho$cm.
Ë`m_wio gm_m{OH$ d Ym{_©H$ Ñ{îQ>H$moZmVyZ ~«m÷Um§Mo _hÎd eyÝ` R>a{dco.
7. _hmdram§Mr gmYr d gmonr {eH$dUyH$ … _hmdram§Zr gmYo, gmono VÎdkmZ _m§S>co Oo ghOnUo _mUgmcm
g_OUmao hmoVo. Ë`mgmR>r gmYr, gmonr AmMma g§{hVoMr {eH$dU {Xcr. Ë`m_wio Aqhgm, Z¡{VH$Vm d gXmMma hm
Ym{_©H$ d gm_m{OH$ OrdZmMm Iam _mJ© XmI{dcm.
8. amOH$s` joÌmVrc `moJXmZ … O¡Z Y_m©À`m Aqhgm `m VÎdm_wio OZVoZo `wÕmMm Ë`mJ H$ê$Z em§VVmnyU©
OrdZ OJÊ`mg àma§^ Ho$cm. _JY amOm, AOmVeÌy d Z§X amOmZo O¡Z Y_m©Mm ñdrH$ma Ho$ë`mZo Vo `wÕmnmgyZ namd¥Îm
Pmco.
9. {MÌH$coÀ`m joÌmVrc `moJXmZ … O¡Z Y_m©Zo {MÌH$coÀ`m {dH$mgmVhr _hÎdnyU© `moJXmZ {Xco. O¡Z
AmMm`mªÀ`m hñV{cIrV nwñVH$mV AZoH$ gwX§ a {MÌo CncãY AmhoV. Ë`m§À`m a§Jm_Ü`o {d{dYVm hmoVr. O¡Z {MÌH$coda
amOnyV {MÌH$cm e¡crMm {deof à^md hmoVm.
10. H$cm d ñWmnË` joÌmVrc XoUJr … O¡Z Y_m©Zo Amnë`m Y_© àgmamgmR>r H$coMm Aml` KoVcm.
ñWmnË` H$cm, _y{V©H$cm Am{U {MÌH$coÀ`m _mÜ`_mVyZ ^ard H$m_{Jar Ho$cr. Amo[agamVrc hmWrJw§\$m, doê$iMr
coUr, CX`{Jar `oWrc coUr, Cñ_mZm~mX, A§~O
o moJmB© `oWrc coUr, IOwamhmo `oWrc O¡Z _§Xrao, _mD§$Q> A~y nhmS>mVrc
{XcdmS>m _§{Xao, amUH$nya, {JaZma, nm{cVmZm, nmdmnwar, amOJ¥h, ~wX§ c
o dmS>m `oWrc _§Xrao, _Ü` ^maVmVrc ~S>dmZr
d ldU~oiJmoi `oWrc ~mhþ~crMr àM§S> _yVu `m ñWmnË` H¥$VtZr ^maVr` gm§ñH¥${VH$ OrdZmV d¡{eîQ>çnyU© R>gm
C_Q>{dcocm Amho.
^maVmVrc àmMrZ Y_m©n¡H$s O¡Z hm EH$ Y_© AgyZ `m Y_m©Mo {Z`_ H$S>H$ Agë`mZo Ë`mMm àMma OcX
hmoD$ eH$cm Zmhr. Ë`m§Zm WmoS>oM AZw`m`r {_imco nU Vo Y_m©er EH${ZîR> amhUmao hmoVo. åhUyZ AmOhr ^maVmV
gd©Ì O¡Z Y_m©Mo ApñVËd Agcoco {XgyZ `oVo.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
56
3.2.2 (~) ~m¡Õ Y_©
B.g.ny. ghmì`m eVH$mV O¡Z Y_m©à_mUoM ~m¡Õ Y_m©Mmhr CX` Pmcm. ~m¡Õ Y_m©À`m CX`m_wio d¡{XH$
Y_m©da _moR>m AmKmV Pmcm. ~m¡Õ Y_m©Zo d¡{XH$ Y_m©Vrc Xmofm§À`mda H$S>mSy>Z hëcm Ho$cm. d¡{XH$ Y_m©Vrc Xmof
Xya H$aÊ`mgmR>rÀ`m à`ËZmVyZM ~m¡Õ Y_© dmT>rg cmJcm. ~m¡Õ Y_m©À`m CX`m_wio VËH$mcrZ d¡{XH$ Y_m©Vrc
`k{dYr, A§YlÕm, Om{Vì`dñWm, nwamo{hVm§Mo dM©ñd `m _yc^yV JmoîQ>rV n[adV©Z KSy>Z `oD$Z d¡{XH$ Y_m©Mo qhXy
Y_m©V ê$nm§Va Pmco. OJmVrc EH$ _moR>m Y_© åhUyZ Zmdménmg Amcoë`m ~m¡Õ Y_m©Mr {eH$dU VÎdkmZ åhUOoM
Y_©g§ñWmnH$, àgmaH$ Jm¡V_ ~wÕm§À`m OrdZH$m`m©MmM AmT>mdm hmo`.
B
Jm¡V_ ~wÕm§Mo OrdZ M[aÌ
~m¡Õ Y_©g§ñWmnH$ d g_mO n[adV©Z KS>{dUmam `wJnwéf åhUyZ Jm¡V_ ~wÕm§Zm AmoiIVmV. Jm¡V_ ~wÕm§Mm
OÝ_ B.g.ny. 567 _Ü`o amo{hUr ZXrÀ`m H$mR>r Agcoë`m H${ncdñVw ZJamOdi cw§{~Zr `oWo Pmcm. Ë`m§Mo {nVm
ewÕmoYZ emŠ` JUamÁ`mÀ`m amOm hmoVm. {gÕmWm©À`m OÝ_mZ§Va EH$m AmR>dS>çmVM Ë`m§Mr AmB© _m`mdVr _¥Ë`y
nmdcr. Ë`m_wio Ë`m§Mo nmcZnmofU _mder Jm¡V_rZo Ho$co. Ë`m_wioM nwT>rc H$mim_Ü`o Vmo Jm¡V_ åhUyZ AmoiIcm
OmD$ cmJcm. Jm¡V_mg§~§Yr AZoH$ H$Wm àM{cV AmhoV. Jm¡V_ ^{dî`mV MH«$dVu g_«mQ> ~Zoc AWdm g§Ý`mgr
~Zoc Ago ^{dî` dV©{dë`m_wio Ë`m§Mo nmcZnmofU H$miOrnyd©H$ H$aÊ`mV Amco. Ë`m§Mo ~mcnU AË`§V Eoíd`m©V
Joco. {dídm{_Ì d g§K{_Ì `m {ejH$m§Zr Ë`mg {ejU {Xco. chmZnUmnmgyZM ~wÕmMm ñd^md {dMmar Am{U
X`miy hmoVm. Vmo EH$m§V{à` hmoVm. d{S>cm§Zr Ë`mg gwImV R>odÊ`mMr ha àH$mao à`ËZ Ho$cm nU Jm¡V_mda Ë`mMm
H$mhrhr n[aUm_ Pmcm Zmhr.
B
Jm¡V_mMm J¥hË`mJ
emŠ`H$Ý`m `emoYam ZmdmÀ`m gw§Xa _wcrer Ë`m§Mm d`mÀ`m 16 ì`m dfu {ddmh Pmcm hmoVm. H$mcm§VamZo
{gÕmW©cm amhÿc ZmdmMm _wcJmhr Pmcm. na§Vw g§gmagwImV {gÕmW©Mo _Z a_V ZìhVo. Vmo gX¡d qMVZmV _½Z
AgoV. amOYmZrVyZ {\$aV AgVmZm Ë`mcm d¥Õ _mUyg, AmOmar _mUyg Am{U _¥V _mUyg øm§Mo Xe©Z Pmco. Vo
nmhÿZ Ë`mcm IynM Xw…I Pmco. gd© OJM Xw…I_` AgyZ Ë`mda Cnm` emoYÊ`mMm {gÕmW©Zo {ZíM` Ho$cm. Ë`mVyZ
d`mÀ`m 29ì`m dfu gd© gwIo AgVmZmhr g§gma gwImMm Ë`mJ H$ê$Z Ë`m§Zr g§Ý`mg KoÊ`mMo R>a{dco. Aem àH$mao
B.g.ny. 532 _Ü`o {gÕmW© g§Ý`mer Pmco.
AmË_kmZ àmßVr
{gÕmW©Zo OrdZmMo A§Vr_ gË` emoYÊ`mg gwédmV Ho$cr. Ë`mdoir d¡emcr ZJarVrc "AcH$mam_' øm
{dÛmZ AmMm`m©g Jwê$ Ho$co. Ë`m§À`mH$Sy>Z Ü`mZ_mJm©Mo V§Ì AmË_gmV Ho$co. na§Vw `oWohr Ë`m§Mo g_mYmZ Pmco Zmhr.
Ë`mZ§Va Ë`m§Zr amOJ¥h `oWrc "CXH$am_nwÌ' øm {gÕ nwéfmMo {eî`Ëd nËH$aco. VoWohr Ë`m§Zr IS>Va VníM`m©
Ho$cr. Ë`mMmhr Cn`moJ Pmcm Zmhr. Ë`m§Zr ghm df} `moJ gmYZoV Kmc{dcr. Ë`m§Mr eara ApñWn§Oa Pmco. Varhr
Ë`mg {Xì`kmZ àmßV Pmco Zmhr. AIoarg d¡emI nm¡{U©_oÀ`m {Xder J`m `oWrc EH$m qnnimÀ`m PmS>mImcr
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
57
Ü`mZñW AdñWoV ~gco AgVmZm Ë`m§Zm {Xì`kmZmMr àmßVr Pmcr. Ë`m_wio Jm¡V_ kmZr ~Zcm. åhUOoM ~wÕ
~Zcm. cmoH$ ~wÕ åhUyZ Ë`m§Zm AmoiIy cmJco. VgoM J`ocm "~wÕJ`m' d qnnimÀ`m d¥jmcm "~mo{Yd¥j' `m Zm§dmZo
AmoiIco OmD$ cmJco.
Jm¡V_ ~wÕm§Mo gmaZmW `oWrc n{hco àdMZ d àgma … {Xì`kmZ àmßVrZ§Va Jm¡V_ ~wÕm§Zr Y_©àMmamÀ`m
ÑîQ>rZo n{hco àdMZ gmaZmW `oWo {Xco. gmaZmWÀ`m _¥JdZmV VníM`m© H$arV Agcoë`m H$m¡§{S>Ê`, dmñn, ^{ÐH$,
Aíd{OV d _hmZm_ øm nm§M ~«m÷Um§Zm Amnë`m ZdrZ Y_m©Mr {Xjm {Xcr. Ë`mgM "Y_©MH«$ àdV©Z' åhUVmV.
nwT>rc Am`wî`mV 45 df} Jm¡V_ ~wÕm§Zr Amnë`m Y_m©Mm àgma amOo, ì`mnmar, gm_mÝ` OZVm `m§À`mV Ho$cm.
H$mogc, H$mer, _JY, dËg, MoXr, {dXoh, A§J, {cÀN>dr `m amÁ`m§Zm Y_m©Mo AmMaU, {eH$dU `mg§~§Yr àdMZo
{Xcr. H$mogcMm amOm àgoZOrV d amUr _{„H$m, dËgamOm CX`Z, J{UH$m Am_«nmcr, _mder Jm¡V_r, _JYmMo
emgH$ q~{~gma d AOmVeÌy `m§Zrhr ~m¡Õ Y_© ñdrH$macm. Y_m©À`m àgmamgmR>r Ë`m§Zr g§K ñWmnZ Ho$co.
Aem àH$mao Y_©ñWmnZm d àMmam_wio cjmdYr cmoH$ Ë`m§Mo {eî` Pmco. XrK©H$mi Y_©àgma Ho$ë`mZ§Va
d`mÀ`m 80 ì`m dfu B.g.ny. 487 _Ü`o d¡emI ewÕ nm¡{U©_ogM Hw$erZJa `oWo ~wÕmMo _hmn[a{Zdm©U Pmco.
_¥Ë`yZ§Va AmR> amÁ`mV Ë`m§Mo eara Adeof, ajm, AñWr ZoÊ`mV Amë`m. n«Ë`oH$mZo Ë`m Adeofmda ñVyn C^o H$ê$Z
~wÕmMr {eH$dU {Ma§VZ R>odcr.
B
Jm¡V_ ~wÕm§Mr {eH$dU (~m¡Õ Y_m©Mo VÎdkmZ)
Jm¡V_ ~wÕm§Mr {eH$dU AË`§V gmYr gmonr hmoVr. OrdZmVrc Xw…ImÀ`m H$maUm§Mm emoY KoD$Z Ë`mMm Zme
H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmZmM Ë`m§Zr Xw…I _wŠVrMm ì`mdhm[aH$ _mJ© gm§{JVcm. `m H$[aVm doXmMo àm_mÊ` ZmH$maVmZmM
`kmVrc newhË`oMm {ZfoY Ho$cm. `kmVrc AW©hrZ {dYrda Q>rH$m Ho$cr. Om{Vì`dñWm, nwamo{hVm§Mo dM©ñd `mg
AmìhmZ XoVmZmM XodmMohr ApñVËd ZmH$maco.
Mma Am`©gË`o
_mZdmMr Xw…ImVyZ gwQ>H$m hmoÊ`mgmR>r Jm¡V_m§Zr Mma Am`©gË`m§Mm ñdrH$ma Ho$cm.
B
1. Xw…I … g§gma Xw…I_` Amho.
2. Xw…Ig_wXm` … V¥îUm, cmo^, ^moJ hr Xw…ImMr H$maUo AmhoV.
3. Xw…I{ZamoY … V¥îUoMm Ë`mJ Ho$ë`m{edm` Xw…ImVyZ _wŠV hmoVm `oV Zmhr.
4. Xw…I{ZamoY _mJ© … øm Xw…ImMm Ë`mJ H$aÊ`mgmR>r Ë`m§Zr AîQ>m§J _mJ© gm§{JVcm.
AîQ>m§J _mJ©
~m¡Õ Y_m©À`m {eH$dUwH$sMo gma åhUOoM AîQ>mJ§ _mJ© hmo`. gmaZmWÀ`m àW_ Y_©MH«$ n[adV©Zm_Ü`o AîQ>mJ§
_mJm©MrM _m{hVr gm§{JVcr hmoVr. BÀN>oMm Zme H$aÊ`mgmR>r Jm¡V_ ~wÕm§Zr nwT>rc AmR> _mJ© gm§{JVco.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
58
1. gå`H$ ÑîQ>r … Mm§Jë`m _mJm©da JmT> lÕm R>odUo.
2. gå`H$ {dMma … Mm§Jco {dMma H$amdoV Am{U Ë`m§Mo àË`j AmMaU H$amdo.
3. gå`H$ ^mfU … gË` ~mocmdo, H$_r ~mocmdo, _¥Xy ~mocmdo, H$R>moa ~mocyZ Xwgè`m§Mo _Z XwIdy Z`o.
4. gå`H$ H¥$Vr … XmZY_© H$amdm, àmUr _mÌmda X`m H$amdr.
5. gå`H$ CnOr{dH$m … {ZVr _mJm©Zo {_i{dcoë`m g§nÎmrda CXa{Zdm©h H$amdm.
6. gå`H$ à`ËZ … {ddoH$, gXmMma d ZrVrMm _mJ© Adc§~mdm.
7. gå`H$ g§H$ën … BÀN>oMm Ë`mJ H$ê$Z H$_m©nmgyZ _wŠVr {_idmdr.
8. gå`H$ g_mYr … _ZmMr EH$mJ«Vm dmT>{dUo.
`m ì`{V[aŠV ~m¡Õ Y_m©Mr {ÌaËZo ~wÕm§Zr gm§{JVcr AmhoV.
1. àkm … åhUOo Y_m©Mo nyU© kmZ.
2. erc… åhUOo Mm[aÍ`
3. g_mYr - g_mYr{edm` _ZmMr EH$mJ«Vm gmYë`m{edm` {Zdm©UnX àmßV hmoV Zmhr.
n§Merc VÎdo … Jm¡V_ ~wÕm§Zr J¥hñWr OrdZmVrc àË`oH$ _mUgm§Zr åhUOoM ~m¡Õ CnmgH$ d Cnm{gH$m
`m§Zm Z¡{VH$ {Z`_ KmcyZ {Xco.
B
1. gË` … _mUgmZo Zoh_r gË` ~mocmdo.
2. Aqhgm … H$moUË`mhr àm{U_mÌmMr hË`m H$ê$ Z`o.
3. AñVo` … Oo Amnë`m _mcH$sMo Zmhr Ë`mMr A{^cmfm H$ê$ Z`o.
4. An[aJ«h … g§nÎmrMm gmR>m Amdí`H$Vonojm A{YH$ H$ê$ Z`o.
5. ~«÷M`© … nañÌr n{dÌ _mZUo. ~«÷M`m©Mo nmcZ H$aUo.
B
~m¡Õ Y_©g§KmMr ñWmnZm
Jm¡V_ ~wÕm§Zr ~m¡Õ Y_m©À`m àgmamgmR>r {^jw Am{U {^jwUtMo g§K ñWmnZ Ho$co. Ë`m§Zm "~m¡Õg§K' Ago Zmd
{Xco. {^jw Am{U {^jwUtZm g§Ý`ñV amhÿZ Y_©àgma H$aÊ`mMo H$m`© H$amdo cmJV hmoVo. gd©g§J n[aË`mJ H$ê$Z
g§gmamMm _moh gmoSy>Z g§Ý`mg KoD$Z, ~m¡Õ Y_m©Mr Xrjm KoD$Z Vo ~mhoa nS>V. ~m¡Õ g§KmV àdoe KoÊ`mMm {dYr
AË`§V gmYm hmoVm. Ë`m§Zm ~wÕmda, ~m¡Õ Y_m©da d ~m¡Õ g§Kmda {ZîR>m R>do Zy EH${ZîR> amhÊ`mMr enW ¿`mdr cmJV
Ago. `m g§KmV 18 dfmªdarc ñÌr-nwéfm§Zm àdoe {_iV Ago. g§KmV àdoe Ho$coë`m ñÌr-nwéfm§Mo _w§S>Z Ho$co OmV
Ago. {ndù`m a§JmMr dñÌo YmaU H$amdr cmJV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
59
B
g§KmMo {Z`_
g§KmV XmIc Pmë`mZ§Va ~m¡Õ {^jwcm Xhm {Z`_m§Mo nmcZ H$amdo cmJo. (1) àmUrhË`m H$aUma Zmhr,
(2) Mmoar Z H$aUo, (3) ~«÷M`© nmiUo, (4) AgË` ^mfUmMm Ë`mJ, (5) _ÚnmZmMm Ë`mJ, (6) Adoir
^moOZ H$ê$ Z`o, (7) Z¥Ë`, Jm`Z, dmXZ `m§Mm Ë`mJ, (8) gm¢X`© àgmYZm§Mm Ë`mJ, (9)Ÿ _D$ {~N>mÝ`mMm Ë`mJ,
(10) gmoZo-Mm§Xr B. _m¡ë`dmZ YmVy qH$dm dñVy§Mo XmZ KoD$ Z`o.
g§KmMr KQ>Zm cmoH$emhr {dMmagaUrda AmYmarV hmoVr. H$moUVrhr H¥$Vr gdmªÀ`m {dMmamZo Ho$cr OmV Ago.
{^jw§Mo g§K AmOhr å`mZ_ma, lrc§H$m, Wm`c§S>, ~m§JcmXoe `oWo _yi ñdê$nmV AmhoV.
B
~m¡Õ Y_©J«§W
Jm¡V_ ~wÕm§À`m _¥Ë`yZ§Va ~m¡Õ Y_©J«§WmMr {Z{_©Vr Pmcr. ~wÕmZo gm§{JVcoco {dMma, CnXoe Am{U àdMZo
~m¡Õ n§{S>Vm§Zr Ho$coco ^mî` `m XmoZ _mÜ`_mVyZ ~m¡Õ dmL²>_`mMr {Z{_©Vr Pmcr. AZoH$ {dÛmZ gm{hpË`H$ d VÎdk
~m¡Õ Y_m©cm cm^ë`m_wio J«§W {Z{_©VrV ^a nS>cr. ~m¡Õ Y_©J«§W ho nmcr, AY©_mJYr, g§ñH¥$V, naH$s` ^mfoVhr
{c{hco AmhoV. gwÎm{nQ>H$, {dZ`{nQ>H$, A{^Yå_ {nQ>H$ ho VrZ {nQ>H$ J«§W AmhoV. Yå_nX, WoaJmWm, WoarJmWm
ho H$mì`J«§W AmhoV. `m{edm` qghcr ^mfoV Xrnd§e, _hmd§e, {V~oQ>r ^mfoV {Xì`mdXmZ ho J«§W à{gÕ AmhoV.
{_qcX àíZ, Z¡{Vn«H$aU, c{cVm {dhma, "_§Oylr_wiH$ën' B. J«§W _hÎdmMo AmhoV.
B
~m¡Õ Y_m©Vrc n§W
Jm¡V_ ~wÕm§À`m {Zdm©UmZ§Va Ë`m§À`m {eî`mV _V^oX gwê$ Pmco. Ë`mVyZM ~m¡Õ Y_m©V _hm`mZ d {hZ`mZ Ago
XmoZ n§W ApñVËdmV Amco.
1. {hZ`mZ n§W … ~wÕm§À`m _yi {eH$dUrda MmcUmam gZmVZr, H$_©R> d g§Ý`ñV _mJm©Mm nwañH$ma H$aUmam
AmË_Šcoe `mg _hÎd XoUmam, _yVunyOm A_mÝ` Agcocm Agm hm {hZ`mZ n§W hmo`. `m n§WmMm àgma {gcmoZ,
~«÷Xoe `m XoemV Pmcm.
2. _hm`mZ … gwYmaUmdmXr, ^ŠVr_mJm©Mm nwañH$ma H$aUmam, ~wÕm§Zm XodVm g_OyZ nyOm H$aUmam, nyOmAMm©,
àmW©Zm, _moj {dYr_§ÌmMm ñdrH$ma H$aUmam hm n§W hmo`. MrZ, {V~oQ>, _Ü` d nyd© Am{e`m ^mJmV `m n§WmMm àgma
Pmcm.
B
~m¡Õ Y_©n[afXm
~m¡Õ Y_m©À`m B{VhmgmV Y_©n[afXm§Zm _hÎdmMo ñWmZ Amho. H$maU Jm¡V_ ~wÕm§À`m _¥Ë`yZV§ a ~m¡Õ {^jwH$m§_Ü`o
_V^oX {Z_m©U Pmco. ho _V^oX Xya H$aÊ`mgmR>r ~m¡Õ Y_©n[afXm Am`mo{OV Ho$ë`m hmoË`m.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
60
1. amOJ¥h n[afX … ~wÕm§À`m _¥Ë`yZ§Va Ë`mM dfu B.g.ny. 487 _Ü`o n{hcr ~m¡Õ _hmg^m ^acr hmoVr.
_JY g_«mQ> AOmVeÌyZo hr n[afX Am`mo{OV H$aVmZm gmhmæ` Ho$co hmoVo. _hmH$í`n hm n[afXoMm AÜ`j hmoVm.
AmZ§X d Cnmcr `m§Zr `m n[afXoV _mJ©Xe©Z Ho$co hmoVo. `oWo gwÎm d {dZ` {nQ>H$m§Mr aMZm gwê$ Pmcr. 500 {^jwH$
n[afXoV CnpñWV hmoVo.
2. d¡emcr n[afX … B.g.ny. 387 _Ü`o d¡emcr `oWo amOm H$mH$dUu H$mcemoH$ `mZo Am`mo{OV Ho$cr
hmoVr. ~m¡Õ {^jy§À`m X¡Z§{XZ AmMmam{df`r _V^oX hmoD$Z ~m¡Õ Y_m©V _hm`mZ d hrZ`mZ n§W {Z_m©U Pmco.
3. nmQ>crnwÌ n[afX … ~m¡Õ Y_m©Vrc {Z_m©U Pmcoco _V^oX Xya H$aÊ`mgmR>r AemoH$mZo B.g.ny. 251
_Ü`o nmQ>crnwÌ `oWo `m {Vgè`m n[afXoMo Am`moOZ Ho$co hmoVo. `m n[afXoMo AÜ`jnX _moJcrnwÎm {Vñg hmoVo. XmoÝhr
n§WmV EoŠ` àñWm{nV H$aUo hm n[afXoMm CÔoe hmoVm. `oWo A{^Yå_{nQ>H$mMr aMZm H$aÊ`mV Amcr.
4. Hw§$S>cdZ n[afX … B.g. n{hë`m eVH$mV Hw$emU g_«mQ> H${ZîH$mZo `m Mm¡Ï`m Y_©n[afXoMo Am`moOZ
H$mí_ra_Ü`o Hw§$S>dZ `oWo "dgw{_Ì' `m§À`m AÜ`jVoImcr Am`mo{OV Ho$co hmooVo. `m n[afXoV {Ì{nQ>rH$mda VrZ
_hm^mî`o aMcr Jocr. 500 {^jy n[afXog hOa hmoV.o `m n[afXoZV§ a ~m¡Õ Y_© hrZ`mZ d _hm`mZ `m XmoZ g§àXm`mV
{d^ŠV Pmcm.
B
^maVr` g§ñH¥$Vrg ~m¡Õ Y_m©Mr XoUJr
~m¡Õ Y_m©Zo ^maVr` g§ñH¥$VrÀ`m g§nÝZVo_Ü`o _hÎdmMr ^a Q>mH$cr. ^maVmÀ`m gm§ñH¥${VH$, gm_m{OH$,
Ym{_©H$, Am{W©H$, gm{hpË`H$ Am{U amOZ¡{VH$ joÌmV ~m¡Õ Y_m©Mm \$ma _moR>m à^md nS>cocm hmoVm. Ë`mMm
nwT>rcà_mUo AmT>mdm KoVm `oB©c.
1. gmonm Am{U cmoH${à` Y_© … H$_©H$m§S>o, `kg§ñWm, nwamo{hVemhr, `kmVrc qhgmMmamcm {damoY H$aUmam
hm Y_© gmYm gmonm hmoVm. gmonr ^mfm, gmonm gXmMma, gmonr {eH$dU BË`mXr_wio hm Y_© ^maVmV A{Ve` cmoH${à`
Pmcm.
2. CÀM Z¡{VH$ {eH$dU … ~m¡Õ Y_m©Zo gXmMma, n{dÌ OrdZ, Z¡{VH$Vm, OZgodm, ñdmW©Ë`mJ, H$_©ewÕr
BË`mXr CÀM d loîR> AmXem©da A{YH$ ^a {Xcm. Ë`m_wio g_mOmVrc Mm[aÍ`g§dY©Zmcm _moR>çm à_mUmV _XV
Pmcr.
3. AqhgoMo _hÎd … `kmVrc qhgmMmamMr A_mZwfVm nQ>dyZ gm§{JVcr. Ë`m_wio nwT>o qhXy Y_m©V Z¡{VH$Vm,
gXmMmam§Mo d AqhgoMo _hÎd dmT>V Joco.
4. Om{V^oXmcm {damoY d g_VoMm ñdrH$ma … ~wÕm§Zr OÝ_ VÎdmda Ho$cocr dU©ì`dñWm ZmH$macr. gd©
_mZd g_mO g_mZ d ñdV§Ì AgyZ gdmªZm AmÜ`mpË_H$ àJVr H$aÊ`mMm d {Zdm©UàmßVrMm A{YH$ma Amho Agm
g§Xoe {Xcm. gm_m{OH$ ì`dñWocm cmoH$emhrÀ`m {gÕm§Vmda Am{lV H$aÊ`mMm à`ËZ ~m¡Õ Y_m©Zo Ho$cm.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
61
5. d¡{XH$ Y_© gwYmaÊ`mg MmcZm … ~m¡Õ Y_m©_wio d¡{XH$ Y_© à^mdrV Pmcm. d¡{XH$ Y_m©Mr {nN>ohmQ>
Wm§~{dÊ`mgmR>r e§H$amMm`mªgma»`m§Zr d¡{XH$ Y_m©Mo nwZéÁOrdZ H$amd`mg gwédmV Ho$cr. d¡{XH$ Y_m©Vrc
H$_©H$m§S>mMo ñVmo_, qhgmMma `mda ~§YZo Amcr. qhXy Y_m©Mo VÎdkmZ gmono H$aÊ`mV Amco. MmVwd©Ê` ì`dñWo~Ôc
H$mhr à_mUmV CXma YmoaU ñdrH$maco. g§ñH¥$V ^mfoVrc J«§W cmoH$^mfoVyZ CncãY H$ê$Z {Xco.
6. _R>nÕVr … Amnco g§KQ>Z H$ê$Z, {R>H${R>H$mUr _R> ñWmnZ, H$ê$Z Y_m©Mm àgma H$aVm `oVmo. hr JmoîQ>
~m¡Õ Y_m©Zo ^maVmcm àW_V… XmIdyZ {Xcr. g_mZ {dMmam§Mo cmoH$ EH${ÌV `oD$Z Ë`m§Zr gm§{KH$ OrdZ Kmcdmdo.
B©ídaqMVZ H$arV AgVmZm Amnë`m Y_m©Mm àgmagwÕm H$amdm hr ZdrZM H$ënZm ~m¡Õ Y_m©Zo ^maVmcm {Xcr.
7. _y{V©nyOm … qhXy Y_m©_Ü`o _y{V©nyOocm {deof ñWmZ ZìhVo. na§Vw ~m¡Õ Y_m©Vrc _hm`mZ n§Wm_wio {h§Xy
Y_m©V gwÕm _y{V©nyOocm OmñV àmYmÝ` {_iy cmJco.
8. ~mocr^mfm§Mm {dH$mg Am{U {dñVma … ~m¡Õ Y_m©Mm àgma ~mocr^mfoyZ Pmë`m_wio Ë`m§Mm _moR>çm
à_mUmV {dH$mg KSy>Z Amcm. Ë`m_wio àmH¥$V ^mfoV _moR>çm à_mUmda dmL²>_` {Z_m©U Pmco.
9. BVa n§WmMm CX` … ^mJdV Y_©, e¡d d BVa n§WmÀ`m {Z{_©VrgmR>r AàË`jnUo ~m¡Õ Y_©M H$maUr^yV
R>acm.
10. ^maVr` g§ñH¥$VrMm {dXoemV àgma … B.g.nyd© {Vgè`m eVH$mV _Ü` Am{e`m, OnmZ, MrZ,
H$moar`m, ImoVmZ, {V~oQ>, ~«÷Xoe, Zonmi, lrc§H$m, Omdm, gw_mÌm, H§$~mo{S>`m Am{U _cm`m XoemV ~m¡Õ Y_m©Mm
àgma Pmcm. g_«mQ> AemoH$mZo Amncr H$Ý`m g§K{_Ìm Am{U _wcJm _h|Ð `m§Zm Y_m©À`m àgmamgmR>r lrc§Ho$V
nmR>{dco hmoVo. Ë`mn¡H$s OnmZ, g`m_, MrZ, {V~oQ> d ~«÷Xoe `mgma»`m AZoH$ XoemV AmOhr ~m¡Õ Y_© {Q>Hy$Z
Amho. ^maVr` gm{hË`, VÎdkmZ, {eënH$cm, Z¥Ë`H$cm, _hmH$mì`o BË`mXtMm `m_wio ^maVr` g§ñH¥$VrMm naXoemV
àgma Pmcm. Ë`m Xoem§Mo ^maVmer _¡ÌrnyU© g§~§Y am{hco.
11. ^maVr` H$cm d ñWmnË` joÌmVrc {dH$mg … `m joÌmV ~m¡ÕY_m©Zo H«$m§VrM KS>dyZ AmUcr. ~m¡Õ
{^jw§Zr ñVyn, ñV§^, {dhma, M¡Ë` `mgma»`m Aà{V_ H$cmH¥$Vr {Z_m©U Ho$ë`m. gmaZmW gm§Mr `oWrc ñVyn, J`m
`oWrc ~m¡Õ _§Xra, AqOR>m-doéi, {nViImoam `oWrc ~wÕm§À`m OrdZmer g§~§YrV AZoH$ OmVH$ H$Wm nmfmUmda
{eën~Õ AmhoV. `m_wio {eënH$coÀ`m Jm§Yma, _Wwam e¡ctZm MmcZm {_imcr.
12. ~m¡{ÕH$ ñdmV§Í` … doXm§Mo àm_mÊ`, nwamo{hVm§Mo dM©ñd Am{U `k{dYrVrc Jw§VmJw§Vr_wio g_mOmV
~m¡{ÕH$ ñdmV§Í` {eëcH$ am{hco ZìhVo. Jm¡V_ ~wÕm§Zr øm gdmª{déÕ ~§S> nwH$maco. {dMmam§Mm Am{U ~wÕr ñdmV§Í`mMm
Ë`m§Zr OmoaXma nwañH$ma Ho$cm. Ë`m_wiM
o ~m¡Õ H$mimV ZmJmOwZ© , Ag§J, dgw~Y§ `mgmaIo Wmoa VÎdkmZr {Z_m©U hmoD$
eH$co.
13. gm{hË` {Z{_©Vr … A_aH$moe, OmVH$ H$Wm, {Ì{nQ>rH$mda AmYm[aV gm{hË`, ~wÕ M[aÌ,
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
62
_§Owlr_yiH$ën, {Xì`mdXmZ, c{cV {dñVma, {_qcX nÝhmo, amOm hfm©Mo ZmJmZ§X ZmdmMo ZmQ>H$ BË`mXr gm{hË`mMr
{Z{_©Vr Pmcr.
~m¡Õ Y_m©À`m {eH$dUwH$s_wio ^maVr` g§ñH¥$VrÀ`m g§nÝZVo_Ü`o _hÎdmMr ^a Q>mH$cr Jocr. ^maVmÀ`m
gm§ñH¥${VH$, gm_m{OH$, Ym{_©H$, Am{W©H$, gm{hpË`H$ Am{U amOZ¡{VH$ BË`mXr gd© joÌm§À`m {dH$mgmcm ~m¡Õ
Y_m©ZoM à^m{dV Ho$co.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-2
(A) Imcrc {dYmZmV [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r eãX {chm.
1. O¡Z Y_m©Vrc 24 do VrWªH$a ............... ho hmoV.
(A) nmíd©ZmW
(~) A{OVZmW (H$) em§VrZmW
(S>) _hmdra
2. {cÀN>dr amOmMr ........... hr amOH$Ý`m _hmdram§Mr n{hcr {eî`m hmoVr.
(A) nÚmdVr
(~) `emo_Vr (H$) MocÝZm (S>) ew^«er
3. dY©_mZ _hmdram§Mo _hm{Zdm©U ........... `m {R>H$mUr Pmco.
(A) J`m
(~) gm§Mr (H$) nmdm (S>) nmQ>crnwÌ
4. Jm¡V_ ~wÕm§À`m d{S>cm§Mo Zm§d ......... hmoVo.
(A) ewÕmoYZ
(~) CX`Z
(H$) AOmVeÌy (S>) {XdmH$a
5. .......... `oWo Jm¡V_ ~wÕm§Zm {Xì` kmZmMr àmßVr Pmcr.
(A) H${nc dñVw
(~) J`m (H$) cw§{~Zr (S>) d¡emcr
(~) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. O¡Z Y_m©Mr {ÌaËZo H$moUVr ?
2. O¡Z Y_m©Mr n§M _hmd«Vo H$moUVr ?
3. Jm¡V_ ~wÕm§Zr Y_©àMmamÀ`m ÑîQ>rZo n{hco àdMZ H$moUË`m {R>H$mUr {Xco ?
4. ~m¡Õ Y_© J«§WmMr Zmdo gm§Jm
5. ~m¡Õ Y_m©Vrc XmoZ Cnn§W H$moUVo ?
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
63
3.3 gmam§e
B.g.ny. ghmdo eVH$ àmMrZ ^maVmÀ`m B{VhmgmV `wJàdV©H$ R>aco. Ym{_©H$ H«$m§Vr `mM H$mimV KSy>Z
Amcr. cmoI§S>mÀ`m CnH$aUm_wio H¥$fr ì`dgm`mV \$ma _moR>r àJVr Pmcr. YmÝ`mMo àM§S> CËnmXZ {ZKy cmJco.
A{V[aŠV CËnmXZm_wio ì`mnmamMr JaO {Z_m©U Pmcr. g§nÝZ eoVr, H$mamJra, doJdoJio ì`dgm`, ZmUr, coIZ
H$coMm {dH$mg, JaOoÀ`m dñVyM
§ o CËnmXZ `mVyZ ZmJar g_mOmMm CX` Pmcm d AZoH$ ZJam§Mm, ì`mnmar H|$Ðo åhUyZ
CX` Pmcm. lmdñVr, A`moÜ`m, H${ncdñVy, Hw${eZJa, ~Zmag, d¡emcr, nmQ>crnwÌ, {Mam§X, amOJra, M§nm hr
Ë`m H$mimVrc ^a^amQ>rg Amcocr _hmZJao hmoVr. gd© ZJam§Mm CX` hm _w»`V… CÎma qhXwñWmZm_Ü`o KSy>Z Amë`mMo
{XgVo. 6ì`m eVH$m_Ü`o gmoim _moR>r amÁ`o ApñVËdmV hmoVr. `m amÁ`m§ZmM _hmOZnXo Ago åhUVmV. ~m¡Õ d O¡Z
J«§WmVyZ, naH$s` àdmg d¥Îmm§VmVyZ 16 _hmOZ nXm§Mr _m{hVr {_iVo. `mM H$mcI§S>mV d¡{XH$ Y_m©g {damoY
H$aÊ`mÀ`m à{H«$`oVyZ g_mZVm d Aqhgoda AmYmarV O¡Z Am{U ~m¡Õ Y_m©Mm CX` Pmcm. gd©gmmÝ`m§Zm g_Ooc
Aer {eH$dUyH$ `m Y_m©Zo {Xë`mZo AZoH$ cmoH$m§Zr hm Y_© ñdrH$macm. àmMrZ VrWªH$am§Mr na§nam Agcoë`m O¡Z
Y_m©Mr dmT> hr ^maVmV _`m©{XVM am{hcr. cmoH$ml` Am{U amOml`mMm AmYma cm^cocm Y_© åhUOoM ~m¡Õ
Y_© hmo`. Jm¡V_ ~wÕm§Zr à^mdr àMma`§ÌUm, ì`dhmadmXr VÎdkmZmMm àgma Ho$ë`mZo ~m¡Õ Y_© hm ^maVm~mhoa
_moR>çm à_mUmV àgmarV Pmcm. O¡Z d ~m¡Õ Y_m©Zo ^maVr` g_mOmÀ`m gm_m{OH$, Ym{_©H$ dmL²>_`, ñWmnË`,
H$cm joÌmV _hÎdnyU© ~Xc KS>dyZ AmUÊ`mMo _hmZ H$m`© Ho$co.
3.4 nm[a^m{fH$ eãX - eãXmW©
B
_hmOZnXo - àmXo{eH$ amÁ`o
B
VrWªH$a - B©ídamMm XyV, ào{fV
B
{OZ - qOH$Umam, B§{Ð`mda {dO` àmßV H$aUmam
B
_hmn[a{Zdm©U - _hmZ ì`ŠVtMm _¥Ë`y
B
{Ì{nQ>H$ … Jm¡V_m§À`m dMZmMo VrZ ^mJ.
3.5 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
(A) (1) 16, (2) Ðm¡nXr
(3) _Wwam
(4) àgoZOrV (5) àÚmoV
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
64
(~) 1. ~«÷Xoe, {gcmoZ
2. ~wÕH$mcrZ ^maV
3. B§ÐàñW
4. H$m¡gc Xodr
5. CX`Z
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
(A) (1) _hmdra (2) nÙmdVr (3) nmdm (4) ewÕmoYZ (5) J`m.
(~) 1. gå`H$ Xe©Z, gå`H$ kmZ, gå`H$ M[aÌ.
2. gË`, Aqhgm, AñVo`, ~«÷M`©, An[aJ«h.
3. gmaZmW
4. Xrnd§e, _hmd§e {Xì`mdXmZ, {_qcXnÝhmo, _§Oylr_yiH$ën
5. {hZ`mZ, _hm`mZ.
3.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) Imcrc àíZm§Mr WmoS>Š`mV CÎmao {chm.
1. gmoim _hmOZnXm§Mr WmoS>Š`mV _m{hVr gm§Jm.
2. ^JdmZ _hmdram§Mo OrdZ d {eH$dU ñnîQ> H$am.
3. Jm¡V_ ~wÕm§Mo OrdZ M[aÌ d {eH$dU gm§Jm.
(~) Q>rnm {chm.
1. àmMrZ ^maVmVrc ZmJarH$aUmMr à{H«$`m
2. ^maVr` g§ñH¥$Vrg O¡Z Y_m©Mr XoUJr
3. ~m¡Õ Y_© n[afXm
4. ^maVr` g§ñH¥$Vrg ~m¡Õ Y_m©Mr XoUJr.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
65
3.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© nwñVHo$
1. H$R>mao A{Zc
- àmMrZ ^maV, H$ënZm àH$me, Zm§XoS>, 2001.
2. ehm Or. ~r.
- àmMrZ ^maVmMm amOH$s` Am{U gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg, àem§V npãcHo$eZ,
nwUo, 2004.
3. Xr{jV Zm. gr.
- àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg, qnnimnwao A°ÝS> H§$. npãceg©, ZmJnya 1987.
4. H$mocmaH$a e. Jmo. - àmMrZ ^maVmMm amOH$s` gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg, _§Joe àH$meZ,
ZmJnya 1991.
5. AmR>ë`o {d. ^m.
- àmMrZ d _Ü``wJrZ ^maV ga gm{hË` H|$Ð, ZmJnya - 2008.
6. Mm¡Yar à. H$m.
- àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg d g§ñH¥$Vr, {dÚm ~wŠg npãceg©,
Am¡a§Jm~mX, 2002.
7. H$mQ>o nr. ìhr.
- àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg, H¡$cme npãcHo$eÝg, Am¡a§Jm~mX, 1993.
8. AmMm`©, Ho$edÅ>rdma - àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg, {dÚm àH$meZ, ZmJnya, 1988
9. Omoer nr. Or.
- ^maVmMm B{Vhmg {dÚm àH$meZ, ZmJnya, 2002.
3.8 joÌr` H$m`©
Amnë`m n[agamVrc O¡Z _§{Xao, ~m¡Õ coUr `m§Zm ^oQ>r XodyZ _m{hVr g§H${cV H$am.
RRR
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
66
KQ>H$ - 4
_m¡`© H$mi
(Public Administration)
2.0 C{ÔîQ>o
1.1 àmñVm{dH$
1.2 {df` {ddoMZ
4.2.1
gmYZo - AW©emó Am{U B§{S>H$m
4.2.2
à_wI amOo d Ë`m§Mo H$m`© : M§ÐJwá Am{U AemoH$
4.2.3
_m¡`mªMo àemgZ
4.2.4
g_«mQ> AemoH$mMm Y_© Am{U _m¡`©H$mbrZ H$bm
4.3 gmam§e
4.4 nm[a^m{fH$ eãX-eãXmW©
4.5 ñd`§ AÜ``Z àíZmMr CÎmao
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
4.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Amnë`mbm,
B
_m¡`© KamÊ`mÀ`m B{VhmgmÀ`m gmYZm§_Ü`o H$m¡{Q>ë`mMo AW©emó d B§{S>H$m J«§W Aä`mgVm `oB©b.
B
_m¡`© KamÊ`mVrb à_wI amOo M§ÐJwá Am{U AemoH$mMo H$m`© Aä`mgVm `oB©b.
B
_m¡`©H$mbrZ H|$Ðr` d àm§{VH$ àemgZ ì`dñWm Aä`mgVm `oB©b.
B
_m¡`©H$mbrZ Ym{_©H$ OrdZmV g_«mQ> AemoH$mMm Y_© Aä`mgVm `oB©b.
B
_m¡`©H$mbrZ H$bm ñnï> H$aVm `oB©b.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
67
4.1 àmñVm{dH$
àmMrZ ^maVmÀ`m B{Vhmgm_Ü`o AZoH$ _hÎdnyU© KamUr hmoD$Z Jobr. Ë`m§Zr ^maVmÀ`m B{Vhmgm_Ü`o
_hÎdnyU© R>gm C_Q>{dbm. EH$ AmXe© {Z_m©U Ho$bm. `mn¡H$s _m¡`© gm_«mÁ`mMr ñWmnZm hr _hÎdnyU© KQ>Zm
_mZbr OmVo. `m H$mimnmgyZ EH$m Zì`m `wJmbm gwédmV Pmbr. `m _m¡`© KamÊ`mMr H$mhr _hÎdnyU© d¡{eîQ>ço
Amnë`mbm nwT>rb à_mUo nmhVm `oVrb … àOm{hVXj amOo, {demb gm_«mÁ`, ~bdmZ gÎmm, H$m`©j_ àemgZ
`§ÌUm, Am{W©H$ gw~Îmm, Ym{_©H$ g{hîUwVm, ì`mnma CÚmoJ, dmL²>_`, H$bm, ñWmnË` _Ü`o amYmHw$_yX _wIOu
`m§À`m _VmZwgma ""_m¡`© gm_«mÁ` ^maVmÀ`m B{VhmgmMr d¡^dembr d gm_«mÁ`dmXr _whþV©_oT> hmo`.''
`m KamÊ`mVrb amOH$s`, àemgH$s` Ym{_©H$ gm§ñH¥${VH$ B{VhmgmMm Aä`mg AZoH$ gmYZm§À`m AmYmao
Amnë`mbm H$aVm `oB©b. `m KamÊ`mV M§ÐJwá _m¡`©, g_«mQ> AemoH$ `m§Zr Amnë`m H$ma{H$XuMm CËH¥$îQ> R>gm
C_Q>{dbm. `m H$m`©j_, àOm{hVXj amOm§Mr H$ma{H$X© _hÎdnyU© R>abr. Ym{_©H$ ~m~VrV ^maVmV Zìho Va
^maVm~mhoa em§VVm_` _mJm©Mm AmXe© {Z_m©U Ho$bm.
4.2.1 gmYZo
_m¡`© gm_«mÁ`mMm B{Vhmg AZoH$ gmYZmÀ`m AmYmao Aä`mgVm `oB©b. ^m¡{VH$ gmYZm_Ü`o g_«mQ> AemoH$mMo
Imamoï>r d ~«m÷r {bnrVrb {ebmboI, nm{H$ñVmZ, A\$Jm{UñVmZ, ^maVmV _hmamï´>-gmonmam, JwOamV, {JaZma,
Amo[agm-H$qbJ, gm§Mr, gmaZmW B. VgoM _mñH$s, OwZmJS> `oWrc A{^boIm§V, _m¡`© KamÊ`mMr _m{hVr {_iVo.
{ebmboIm~amo~a M§ÐJwßV_m¡`©, AemoH$, q~Xygma `m§À`m H$mimVrb ZmÊ`mÀ`m AmYmao AZoH$ KQ>Zmda àH$me
Q>mH$Vm `oB©b.
dmL²>_`rZ gmYZm_Ü`o H$m¡{Q>ë`mMo AW©emñÌ, _°JoñWo{ZgMm B§{S>H$m J«§W, qghbr ^mfoVrb Xrndñg
_hmdñg J«§W, VmamZmWMm {Xì`mdXmZ, {demImXÎmmMo _wX«mamjg ZmQ>H$ B. Cn`wŠV gmYZo åhUyZ Aä`mgVm
`oVrb. dmL²>_`rZ gmYZmVrb H$m¡{Q>ë`mMo AW©emñÌ d _oJ°ñWo{ZgMm B§{S>H$m J«§W _hÎdnyU© gmYZ Agë`mZo
`mÛmao _m¡`© KamÊ`mMm g{dñVa Aä`mg H$aVm `oB©b.
H$m¡{Q>ë`mMo AW©emñÌ
_m¡`© H$mimMm B{Vhmg g_OyZ KoÊ`mgmR>r H$m¡{Q>ë`mMo AW©emñÌ hm AË`§V Cn`wŠV J«§W Amho. AW© hm
amÁ`mMm nm`m Agë`mZo amÁ`{ZVremñÌ Agboë`m `m J«§Wmbm "AW©emñÌ' ho Zmd XoÊ`mV Ambo Amho. 6000
íbmoH$m§Mm hm J«§W, 15 {d^mJ d 180 Cn{d^mJm_Ü`o {d^mJbm Amho. S>m°. em_memñÌr `m§Zr J«§WmMm emoY
bmdbm.
AW©emñÌ J«§WmV nwT>rb {df`mMr g{dñVa _m§S>Ur Ho$br Amho.
amOm :
`m g§X^m©Vrb Amnbo {ddoMZ XoVmZm H$m¡{Q>ë` gm§JVmo, amOm H$ë`mUH$mar hþHw$_ehm Agmdm. àOm{hVXj,
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
68
Hy$Q>Zr{Vk, amO{ZVrVk, X§S>ZrVrVk Agmdm. Ë`m§Mo naamï´> YmoaU g§{YgmYy Agmdo. Ë`mZo eÌyer H$Yr {_ÌËdmZo
Va H$Yr eÌyËdmZo dmJmdo. àemgZmV Ë`mZo Amnë`m _§Í`mMm g„m ¿`mdm. Ë`mZo Z¡g{J©H$ AmnÎmrV OZVobm
ZwH$gmZ ^anmB© Úmdr. JwÝhoJmam§H$Sy>Z H$~wbr H$ê$Z KoÊ`mgmR>r 18 àH$ma emar[aH$ N>im§Mo gm§{JVbo AmhoV.
àOoMm nmbZH$Vm© `m ZmË`mZo àOoMo H$ë`mU d ajU H$amdo. Amnë`m gm_«mÁ`mVrb ZJa, àm§V àemgZ,
g¡Ý`ì`dñWm ì`dpñWV R>odmdr. amOmZo XwJw©U, AË`mMma d ì`m{^Mma nmgyZ Xya ahmdo. amOmMo ì`pŠV_Ëd
AmH$f©H$, M¡VÝ`_`r Agmdo.
_§Ìrn[afX :
amOmZo amÁ`H$ma^ma H$aVmZm _§Í`m§Mr _XV ¿`mdr. H$m¡{Q>ë`mZo Aï>àYmZ d 18 _hÎdmÀ`m ImË`mMm
C„oI Ho$bm Amho. amOmZo _§Í`mMr n[ajm KoD$Z Zo_UyH$ H$amdr. Ë`m§Zm amoI doVZ d ~T>Vr Úmdr. Ë`m§Mm Jm¡ad
H$amdm.
Ý`m`XmZ :
Ý`m`ì`dñWoV amOm hm gd©loð> Agë`mZo Ë`mZo H$m`Xo H$aVmZm àOm{hV bjmV ¿`mdo. {ejm H$S>H$
Agmì`mV. Ý`m`XmZ H$m_H$mOmV {dÛmZ, nwamo{hV, `m§Mr _XV ¿`mdr. Ý`m`mb`mMo H$m_H$mO ì`dpñWV nma
nmS>Ê`mgmR>r Ë`mMo {d{dY {d^mJmV {d^mOZ H$amdo.
OZnX :
H$m¡{Q>ë`mZo "OZnX' hm eãX amï´> qH$dm amÁ` `m§Zm dmnabm Amho. OZnXmÀ`m gr_m Z¡g{J©H$ åhUOo ZÚm,
nd©V `m§Zr {ZYm©[aV Agmì`mV. OZnXmV KZXmQ> O§Jb, XbXb, IS>H$mi, {h§ñÌ àmUr ZgmdoV. OZnX ^anya
nmUr, àXyfU_wº$ d {ZgJ©aå` Agmdo.
XwJ© :
H$m¡{Q>ë`mZo Amnë`m J«§WmV XwJ© åhUOo {H$„o `m~Ôb g{dñVa boIZ Ho$bo Amho. eÌynmgyZ amÁ`mMo ajU
H$aÊ`mgmR>r XwJ© Cn`moJr R>aV AgyZ Ë`mMo Am¡{XH$ XwJ© (Mma ~mOyZo nmUr), nmd©V XwJ© (S>m|Jar), YmÝdV XwJ©
(nmUr, {hadi Zgmdr), dZXwJ© (KZXmQ> AaÊ`) àH$ma gm§{JVbo AmhoV.
hoa ì`dñWm :
hoaì`dñWo~Ôb H$m¡{Q>ë` åhUVmo H$s amOmMo H$mZ d S>moio åhUOo CÎm_ hoaì`dñWm hmo`. amÁ`mVrb gd©
Jmoï>rMr _m{hVr JwánUo amOmn`ªV nmohMdÊ`mgmR>r H$m`©j_ hoa`§ÌUm Amdí`H$ AgVo.
X§S>
H$m¡{Q>ë`mZo X§S> hm eãX g¡Ý` `m AWm©Zo dmnabm Amho. g¡Ý`Xb nm`Xi, KmoS>Xi, aWXb Am{U hÎmrXi
Ago Mma {d^mJmV Agmdo. H$m¡{Q>ë`mZo g¡Ý`mMo gmV àH$ma gm§{JVbo AmhoV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
69
1. _mobgoZm- amOYmZr gwajogmR>r
2. ^yVgoZm- n¡go XoD$Z bT>Ê`mgmR>r
3. loUr- bT>mD$ g¡Ý`
4. {_Ì goZm- {_Ì amÁ`mMr goZm
5. A{_ÌgoZm- eÌwamÁmmMr goZm
6. AQ>dr goZm- BVa O_mVrMo g¡Ý`
7. AmoËgm{hH$ goZm- `wÜXàg§Jr bwQ>mbwQ> H$aUmar goZm
g¡{ZH$ ho eya namH«$_r, YmS>gr amOmn«Vr {Zð>m AgUmao Agmdo.
AW©ì`dñWm …
Am{W©H$ ì`dñWo~Ôb H$m¡{Q>ë` åhUVmo H$s amOmMm I{OZm ^abobm Agmdm. {d{dY H$amÀ`m _mÜ`_mVyZ
amÁ`mMo CËnÝZ dmT>dmdo, eoVH$è`m§H$Sy>Z 1/6, ì`mnmar d CÚmoOH$ 1/10 H$a ¿`mdm. VgoM IaoXr, {dH«$s,
OH$mV, Am`mV-{Z`m©V, gaH$mar O§Jbo, ImUr CÚmoJ, YaUo, nmUrnwadR>m `mnmgyZ VgoM ZOamUm I§S>Ur, X§S
`mnmgyZ {_iUmao CËnÝZ gaH$mar I{OÝ`mV O_m H$amdo.
Aem àH$mao H$m¡{Q>ë`mÀ`m AW©emñÌmV darc {d{dY ~m~tMm Amnë`mcm AmT>mdm KoVm `oVmo. àOoMo gwI
VoM amOmMo gwI, àOoMo {hV VoM amOoMo {hV, ñdV…bm {à` Ago amOmMo {hV Zmhr, àOobm {à` VoM amOmbm
{à` Aer Anojm amOmH$Sy>Z Ago.
B
B§{S>H$m …
_m¡`© H$mcI§S>mMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r J«rH$ ^mfoV {c{hcoë`m B§{S>H$m `m J§«WmMmhr Cn`moJ hmoVmo.
J«rH$ amOm AcoŠPm§S>a (qgH$Xa) `mÀ`m _¥Ë`yZ§Va Ë`mZo qOH$coë`m ^maVmVrc n«Xoe {_idÊ`mgmR>r
goë`wŠg {ZHo$Q>aZo n«`ËZ Ho$cm. M§X«Jwá _m¡`m©Zo goë`wH$gMm nam^d Ho$cm. XmoKm§V Pmcoë`m VhmZwgma goë`wH$gZo
_oJ°ñWoZrg `mcm Amncm dH$sc åhUyZ M§X«JwámÀ`m Xa~mar nmR>dco.
_oJ°ñWoZrg …
Odi Odi nmM df} Vmo ^maVmV dmñVì`mg hmoVm. `m H$mimV Ë`mZo Oo AZw^dco, Á`m Á`m {R>H$mUm§Zm
^oQ>r {Xë`m, M§X«JwámMo n«emgZ, Ë`m H$mimVrc gm_m{OH$, Am{W©H$, Ym{_©H$, OrdZ, n«Wm na§nam `m gJù`mMo
dU©Z Amnë`m B§{S>H$m `m J«§WmV Ho$co. Xw^mfH$mÀ`m _mÜ`_mZo Ë`mcm Oo g_Oco Vo Ë`mZo Amnë`m ^mfoV
{c{hco.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
70
B§{S>H$mVrc ^maVmMo dU©Z …
^maVmMo ^m¡Jmo{cH$ dU©Z H$aVmZm _oJ°ñW°Zrg åhUVmo ^maV `m _hmÛrnmMm AmH$ma Mm¡H$moZr AgyZ Ë`mÀ`m
CÎma gr_oda {h_mc` nd©V Amho. J§Jm hr ^maVmVrc gdm©V _moR>r ZXr Amho.
amOH$s` OrdZ …
amOH$s` OrdZ {deX H$aVmZm Vmo åhUVmo H$s amOm gd©loð> Agë`mZo amOmÀ`m g§ajUmgmR>r d A§V…nwamV
ñÌr hoam§Mr Zo_UyH$ Ho$cr OmV Ago amOmÀ`m OrdmMr H$miOr KoVcr OmB©. amOm EH$m e`ZH$jmV H$Yr XmoZ
amÌr PmonV Zgo. Vmo g_ma§^mdoir CÎm_ nmofmI, Ac§H$ma, {hao-_mUHo$ n[aYmZ H$ar. _oJ°ñW°ZrgZo M§X«JwámÀ`m
Xa~mamMo {dñV¥V dU©Z Ho$co Amho. M§X«J¥á AË`§V VoOñdr hmoVm. amOmÀ`m Xa~mamV gmoZo Mm§Xr dmnê$Z ~Zdcoë`m
_m¡ë`dmZ IwÀ`m© hmoË`m. aËZOS>rV gwdUm©À`m qghmgZmda amOm ~gV Ago. amOmÀ`m _hmcmÀ`m ^modVr gw§Xa
~mJrMm, njr, n«mUr, AgV. amO_hmcmV ñdJm©V Agë`mMr ^mg hmoV Ago.
gm_m{OH$ OrdZ …
g_mOOrdZ AË`§V gwIr d g_¥Õ hmoVo. gwnrH$ O_rZ, I{ZO g§nÎmr {dnyc n«_mUmV hmoVr. g_mOmV
OmVr`Vm nmicr OmV hmoVr. OmVrMr ~§YZo AË`§V H$S>H$ hmoVr. lr_§V cmoH$ AZoH$ pñÌ`m§er {ddmh H$aV.
cmoH$m§Zm gw§Xa dñÌo Ac§H$ma dmnaÊ`mMr hm¡g hmoVr. ^maVr` gm_mOmMr gmV {d^mJmV {d^mJUr hmoVr.
(1) VËddoÎmm (2) J¥hñW eoVH$ar (3) YZJa d _|T>nmi (4) H$cmH$ma (5) g¡{ZH$ (6) hoa d XyV
(7) gëcmJma.
Am{W©H$ OrdZ …
Am{W©H$ OrdZ gwIr d g_¥Õ hmoVo. eoVr _w»` ì`dgm` hmoVm. XwîH$mimV OZVocm gaH$maH$Sy>Z _XV
{_iV Ago. `wÕn«g§Jr eoVrMo ZwH$gmZ hmoD$ {Xco OmV Zgo.
Ym{_©H$ OrdZ …
^maVr` cmoH$ Ym{_©H$ AgyZ Ë`m§Mm nwZO©Ý_mda {dídmg Amho. _oJ°ñW°ZrgZo gmYy g§VmMmhr C„oI Ho$cm
Amho. Vmo Vj{ecoÀ`m gmYyMm C„oI H$aVmo.
nmQ>crnwÌmMo dU©Z …
_oJ°ñW°ZrgZo Amnë`m J«§WmV nmQ>crnwÌ `m amOYmZrMo CËH¥$îQ>> dU©Z Ho$co. J§Jm d emoU ZXrÀ`m g§J_mda
dgcoco ho eha ^ŠH$_ VQ>~§Xr`wŠV hmoVo. `m ehamV n«doe H$aÊ`mgmR>r 12 XadmOo>, 64 CnXadmOo d 500
~wéO C^maÊ`mV Amco. gaXma, A{YH$mar _§Ìr `m§À`m {ZdmgñWmZmMr CÎm_ gmo` hmoVr. `m ehamÀ`m
ì`dñWmnZmgmR>r 30 gXñ`m§Mo _§S>i hmoVo. Ë`m§V ghm Cng{_Ë`m hmoË`m.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
71
cîH$a …
cîH$ar ì`dñWogmR>r 30 gXñ`m§À`m g{_VrZo ghm {d^mJmV {d^mOZ H$ê$Z, Ë`m_Ü`o àË`oH$s nmM
gXñ`m§Mr Zo_UyH$ Ho$cr OmV Ago. KmoS>Xi, nm`Xi, hÎmrXi, Z{dH$ Xi, agX Xi, aWXi AgyZ g¡{ZH$
YZwî`~mU, T>mb Vcdma `m hË`mam§Zr cT>V.
ñd`§ AÜ``Z n«íZ-1
(A) `mo½` n`m©` {ZdSy>Z {dYmZo nwÝhm {chm.
1. H$m¡{Q>ë`mMm AW©emñÌ hm J«§W ............ AmYmacocm Amho.
(A) g_mOemñÌ
(~) amÁ`{ZVremñÌ
(H$) Y_©emñÌ
(S>) VH©$emñÌ
2. H$m¡{Q>ë`mZo X§S> hm eãX ............ AWm©Zo dmacm Amho.
(A) Ý`m`ì`dñWm
(~) hoaì`dñWm
(H$) AW©ì`dñWm
(S>) g¡Ý` ì`dñWm
3. H$m¡{Q>ë`mÀ`m AW©emñÌmV eoVH$è`mH$Sy>Z ............ Q>ŠHo$ H$a KoVë`mMm C„oI Amho.
(A) 1/10
(~) 1/8
(H$) 1/6
(S>) 1/4
4. goë`wH$gZo Amncm ............ hm dH$sc M§ÐJwßVmÀ`m Xa~mar nmR>dcm
(A) _oJ°ñWo{Zg
(~) {S>_°Šg
(H$) noQ´>moŠbrO
(S>) S>m`Zmo{g`g
(H$) {Xì`mXmZ
(S>) _hmdñg
5. _oJ°ñWo{ZgZo ............ hm J«§W {c{hcm
(A) AW©emñÌ
(~) B§{S>H$m
6. _oJ°ñWo{ZgZo M§X«JwámÀ`m ............ amOYmZrMo CËH¥$îQ>> dU©Z Ho$co Amho.
(A) d¡emcr
(~) amOJ¥h
(H$) nmQ>crnwÌ
(S>) Ad§Vr
7. _oJ°ñWo{ZgZo nmQ>crnwÌ `oWo ZJamÀ`m ì`dñWmnZmgmR>r ............ gXñ`mMo _§S>i hmoVo Agm C„oI
Ho$cm Amho.
(A) 20
(~) 30
(H$) 40
(S>) 50
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
72
4.2.2 M§XJ« áw _m¡`©
nyd©d¥Vm§V …
_m¡`© KamÊ`mMm g§ñWmnH$ åhUyZ M§X«Jwácm AmoiIco OmVo.
~m¡Õ gmYZmVrc CëcoImdéZ M§X«JwáMo dS>rc `wÕmV _maco Joë`mZo, Ë`mMr AmB© Amnë`m _mhoar
nmQ>crnwÌ ZJamV amhÿ cmJcr. M§X«JwámZo Vj{ecoV doX, Y_©emñÌ, amO{ZVremñÌ, `wÕemñÌmMo YSo> KoVco. Vmo
eya namH«$_r d _hÎdmH$m§jr Agë`mZo VéU d`mVM Z§XamOmÀ`m g¡Ý`mV XmIc Pmcm. AË`mMmar Z§X amOmMr
gÎmm CcWdyZ Q>mH$Ê`mgmR>r Ë`mZo Am`© MmUŠ` `mÀ`mer g§JZ_V Ho$co. Z§XgÎmm CcWdyZ Q>mH$Ê`mMm Ë`mMm
n«`ËZ A`eñdr Pmë`mZo Z§X amOmZo Ë`mcm hÔnma Ho$co.
AcoŠPm§S>aH$So> ZmoH$ar …
hÔnmarMo OrdZ OJV AgVmZm M§X«Jwá n§Om~_Ü`o nmohmoMcm. `mXaå`mZ AcoŠPm§S>aMr ^maVmda ñdmar
Pmcr hmoVr. M§X«JwámZo AcoŠPm§S>aÀ`m g¡Ý`mV ZmoH$ar H$aÊ`mg gwédmV Ho$cr. Amnë`m namH«$_mZo AZoH$ {dO`
g§nmXZ Ho$ë`mZo Ë`mMr {H$Vu AcoŠPm§S>an`ªV nmoMcr. nyT>o ñdm{^_mZr M§X«JwámZo AcoŠPm§S>aMr ZmoH$ar gmoS>cr.
_JYmda ñdmar d Z§XKamÊ`mMm eodQ>
AcoŠPm§S>aMo g¡Ý` gVVÀ`m _mo{h_m§Zr WH$ë`mZo _m`Xoer naV OmV AgVmZm _mJm©V ~°{~cmoZ `oWo,
B.g. nyd© 323 _Ü`o AcoŠPm§S>aMm _¥Ë`y Pmcm. Ë`mÀ`m _¥Ë`yZ§Va Ë`mZo qOH$coë`m n«XoemV Jm|Yi {Z_m©U
Pmcm. `mMm \$m`Xm M§X«Jwá d MmUŠ`mZo KodyZ, g¡Ý` O_dyZ, gwg‚m g¡Ý`mÀ`m _XVrZo _JYmda AmH«$_U
H$aÊ`mMo R>a{dco. Ë`mZo H$mpí_aMm amOm nd©VH$ `mÀ`mer g§YmZ ~m§YyZ, n§Om~, J§Yma, H§$~moO, `oWrc
g¡Ý`{Zer _JYmda AmH«$_U Ho$co. nmQ>crnwÌ `oWo Pmcoë`m cT>mB©V YZmZ§X d Ë`mMo ghH$mar _maco Joco. `m
`wÕmMm d¥Îmm§V "_¥X«mamjg' ZmQ>H$mV d "{_qcXnÝhmo' J«§WmV `oVmo. `m {dO`mZ§Va M§X«JwámZo _JYmda ñdV§Ì d
n«~c Aem _m¡`© KamÊ`mMr gÎmm ñWmnZ Ho$cr.
M§X«JwámMo {dO` …
1. J«rH$gÎmm CƒmQ>Z … _JY `oWo gÎmm ñWmnZ H$aVmM M§X«JwámZo gm_«mÁ`{dñVmamMo YmoaU AmIco.
Ë`mZwgma dm`ì` ^mJmda ñdmar H$ê$Z qgYy ZXrn`ªVMm n«Xoe J«rH$m§H$Sy>Z qOHy$Z KoVcm. J«rH$ amÁ`nmc `wSo>_m°g
d {\$crn `m§Zm ^maVmVyZ hmH$cyZ cmdco. J«rH$ gÎmoMo CƒmQ>Z Ho$co.
2. goë`yH$g {ZHo$Q>aer `wÕ d {dO` … AboŠPm§S>aÀ`m _¥Ë`yZ§Va npíM_ Am{e`mÀ`m ^mJmda Ë`mMm
goZmnVr goë`yH$g `mMr gÎmm {Z_m©U Pmcr. goë`yH$g d M§X«Jwá `m§À`mV B. g. nyd© 305 _Ü`o `wÕ Pmco. Ë`mV
goë`yH$gMm nam^d Pmcm. XmoKm§V Pmcoë`m VhmZwgma goë`yH$gZo M§X«Jwámcm H$m~yc, H§$Xhma, ~cw{MñVmZ n«Xoe
{Xcm. VgoM Amncm amOXyV _oJ°ñWo{Zg _m¡`© Xa~mar nmR>dcm. Amncr H$Ý`m hocZMm {ddmh M§X«Jwámer Ho$cm.
`m~Xë`mV M§ÐJwßVmZo Ë`mcm ZOamZm åhUyZ 500 hÎmr ^oQ> {Xco.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
73
3. X{jU d npíM_ {dO` : M§X«JwámMo gm_mÁ` npíM_oH$So>hr ngaco hmooVo. gm¡amï´>mV Ë`m§Mm nwînJwá
ZmdmMm amÁ`nmc hmoVm. OwZmJS> {ecmcoImV Ë`mMm C„oI Amho.
M§X«JwámÀ`m X{jU {dO`m~m~V B{VhmgH$amV _V^oX, Agco Var Amnë`m Am`wî`mÀ`m eodQ>r O¡Z gmYy
^X«~mhÿ `m§À`m~amo~a Vmo åh¡gya Odirc ldU~oiJmoc `oWo Joë`mMr _m{hVr {_iVo.
gm_«mÁ`{dñVma …
Amnë`m Agm_mÝ` namH«$_r d cîH$ar gm_Ï`m©Zo M§X«JwámZo n«M§S> gm_«mÁ`{dñVma Ho$cm. dm`ì`og qhXHw$e
nd©VmnmgyZ Am¾o`og ~§JmcÀ`m CngmJamn`ªVÀ`m ^mJmda Ë`mMo dM©ñd hmoVo.
`mo½`Vm …
_hmZ `moÕm d CÎm_ n«emgH$ åhUyZ M§X«Jwá hm B{Vhmgn«{gÕ amOm hmoD$Z Jocm. _m¡`© KamÊ`mMm g§ñWmnH$
åhUyZ Ë`mcm B{VhmgmV ñWmZ Amho. N>moQ>r amÁ`o, g_W© ZoV¥ËdmMm A^md, ApñWaVm, AcoŠPm§S>aMo naH$s`
AmH«$_U Aem n[apñWVrV ^maVr` gÎmmYmè`m§Zm EH$Ì AmUyZ EH$g§K A§_c {Z_m©U H$aUmam d J«rH$m§Zm
hþgH$mdyZ cmdUmam M§X«Jwá _m¡`© hm n«mMrZ ^maVmÀ`m B{VhmgmVrc _hmZ H«$m§{VH$maH$ R>aVmo. Amnë`m g_W©
ZoV¥ËdmZo Ë`mZo AZoH$ g§H$Q>mda _mV Ho$cr. {Z^©`Vm d YmS>g ho Ë`mÀ`m A§JMo Img JwU hmoVo. _JYmMr gÎmm
{_iVmM Ë`mZo n«M§S> gm_«mÁ`{dñVma Ho$cm. n«M§S> gm_«mÁ` Vmã`mV AgVmZmhr _m¡`© amOgÎmm, A{Z`§{ÌV Pmcr
Zmhr. Ë`mZo n«OoÀ`m A§VJ©V d ~mø g§ajUmcm {deof _hÎd {Xco d n«Om{hVXj amOm åhUyZ Jm¡ad n«má H$ê$Z
KoVcm. M§X«Jwá H$ë`mUH$mar n«emgH$hr hmoVm. Ë`mZo n«emgZmMr ì`dñWm ZrQ> cmdcr. gwg‚m d H$m`©j_
A{YH$mar {Z`wŠV Ho$co. _hgwcmMr `mo½` AH$maUr Ho$cr. OZVoÀ`m gw{dYmgmR>r añVo, H$mcdo, XdmImZo,
nmQ>~§Ymao {Z_m©U Ho$co. amOm hm gd©loð> Ý`m`mYre AgyZhr Ý`m`mc`mMo ñdmV§Í` Ë`mZo _mÝ` Ho$co. Ym{_©H$
~m~VrV g{hîUy ÑîQ>rH$moZ R>odcm. Amnë`m 24 dfmªÀ`m X¡Xrß`_mZ d `eñdr H$ma{H$XuZ§Va Ë`mZo amOd¡^dmMm
Ë`mJ Ho$cm. O¡Z Y_© ñdrH$mê$Z H$Zm©Q>H$mVrc ldU~oiJmoi `oWo Vmo _aU nmdcm.
B
g_«mQ> AemoH$
OJmVrb gd© loîR> amOm§n¡H$s g_«mQ> AemoH$ EH$ Amho. q~XwgmamZ§Va gÎmoda Ambobm g_«mQ> AemoH$
H$m`©j_, à{V^md§V d _hÎdmH$m§jr amOm hmoVm. àmMrZ ^maVmV AemoH$mZo ñdV… {b{hbobr qH$dm Ë`m§À`m
AmXoemZwgma A{YH$mè`m§Zr {b{hbobr gmYZo CnbãY Pmbr AmhoV. Ë`mÀ`m _mZgoham, H$mbgr, {JaZma,
gmonmam B. {R>H$mUÀ`m 14 {ebmboImdê$Z VgoM H${bJ, VamB©, ZmJmOw©Z ñV§^mboImdê$Z Ë`mÀ`m H$m`m©Mr
g{dñVa _m{hVr KoVm `oB©b.
dmagm h¸$mgmR>r `wÕ …
qghbr B{VhmgH$mam§À`m _Vo AemoH$mbm 99 ^mD$ hmoVo. Ë`m gdmªMm dY H$ê$Z aŠVa§{OV _mJm©Zo Ë`mZo
JmXr {_idbr. na§Vw ho _V nwîH$im§Zm _mÝ` Zmhr. q~XwgmaZ§Va gygr_ JmXrda ~gbm. nU Vmo H«y$a, Ñï> àd¥ÎmrMm
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
74
ì`gZr hmoVm. AemoH$mZo gygr_ d Ë`mÀ`m ghH$m`m©Zm R>ma _mabo. Ë`m_wio Vmo MÊS>AemoH$ åhUyZ AmoiIim
Jobm.
amÁ`mamohU …
dmagm g§Kfm©Z§Va gd© gm_«mÁ` gwpñWVrV H$aÊ`mg AemoH$mbm Mma dfmªMm H$mbmdYr bmJbm. B. g.
nyd© 265 _Ü`o Ë`mZo ñdV…Mm amÁ`{^foH$ H$ê$Z KoVbm d ñdV…cm XodZm_ {à` {à`Xeu Ago {~éX YmaU
Ho$bo.
H$mpí_a {dO` …
amÁ`amohUmZ§Va g_«mQ> AemoH$mZo gm_«mÁ`{dñVmamMo YmoaU AmIbo. H$ëhUÀ`m "amOVa§{JUr' J«§WmV
AemoH$mÀ`m H$mpí_a {dO`mMm C„oI `oVmo. AemoH$mÀ`m H$mpí_a {dO`mZo _m¡`© gm_«mÁ` CÎma ^maVmV
{h_mb`mn`ªV nmohMbo.
H$qbJ {dO` …
H$qbJ `wÕmZo AemoH$mÀ`m OrdZmbm H$bmQ>Ur {_imbr. AemoH$mMo _Vn[adV©Z hmoÊ`mg hr KQ>Zm
H$maUr^yV R>abr. AemoH$mÀ`m 13 H«$_m§H$mÀ`m {ebmboImV `m {dO`mMr _m{hVr {_iVo. ^maVmÀ`m nyd©
{H$Zmè`mdarb H$qbJ hm àXoe _hmZXr d JmoXmdar ZÚm§À`m XwAm~mVrb g_¥Õ àXoe hmoVm. eoVr, A§VJ©V d
naamï´> ì`mnma `m_wio Am{W©H$ÑîQ>çm hm gYZ ^mJ hmoVm. AemoH$mZo H$qbJda AmH«$_U H$aVmM MoXrd§er`
amOmZo AemoH$mbm {damoY Ho$bm _mÌ Vmo A`eñdr R>abm. {JaZma `oWrb AemoH$mÀ`m 13 ì`m {ebmboImV
`m `wÕmMm d¥Îmm§V {Xbm Amho. Ë`mZwgma EH$ bmI bmoH$ bT>mB©V _mabo Jobo, XrS> bmI `wÕH¡$Xr Pmbo.
bT>mB©_wio CX²^dboë`m amoJamB© d XwîH$mim_wio bmImo _mUgo _¥Ë`y_wIr nS>br. `m {dO`mZo _m¡`m©Mo gm_«mÁ`
qhXHw$e Vo ~§JmbÀ`m CngmJa d {h_mb` Vo åh¡gyan`ªV {dñVmabo.
H$qbJ `wÜXmMo n[aUm_ …
H$qbJ `wÕmV AemoH$mbm Oar {dO` {_imbm Agbm Var `m `wÕmZo Ë`mMo _V n[adV©Z KSy>Z Ambo.
Amnë`m gm_«mÁ` {dñVmamÀ`m bmbgonmoQ>r EH$m N>moQ>çmem àXoemgmR>r Ë`mbm _moR>m _mZdg§hma H$amdm bmJbm.
`mMm Ë`mbm níMÎmmn Pmbm Vmo OwZmJT> `oWrc 13ì`m {ebmboImV ì`ŠV Ho$bm Amho. gm_«mÁ`{dñVma d
_mZdrg§hmamnojm _mZdmMm gm§ñH¥${VH$ {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mMm {dMma Ë`mbm nQ>bm d `oWyZ nwT>o H$Yrhr `wÔ
Z H$aÊ`mMm {ZU©` d hmVmV eñÌ Z KoÊ`mMm {ZU©` Ë`mZo KoVbm. Ver à{Vkm Ho$br. hr KQ>Zm OJmÀ`m
B{VhmgmV `wJàdV©H$ R>abr. `oWyZ nwT>rb H$mimV Ë`mZo Amnbo Am`wî` gË`, Aqhgm, X`m, j_m, em§Vr,
OZ{hV `m H$[aVm ì`VrV Ho$bo. ~m¡Õ Y_©Jwê$ CnJwámÀ`m gm{ÞÜ`mV `oD$Z Vmo ~m¡Õ Y_m©Mm CnmgH$ ~Zbm.
à{gÕ B{VhmgH$ma EM. Or. doëg åhUVmV, "{Xp½dO`r g_«mQ>mbm AemàH$mao níMmÎmmn Pmë`mZo d
{dO`r hmoD$Z bT>mB© nmgyZ namd¥Îm Pmë`mZo CXmhaU OJmÀ`m B{VhmgmV XmI{dVm `oUma Zmhr.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
75
gm_«mÁ` {dñVma …
AemoH$mMm gm_«mÁ`{dñVma, Ë`mMo {ebmboI, gm{hË`, naH$s` àdmgr d¥Îmm§V, nwamVÎdr` gmYZo `mÀ`m
Aä`mgmdê$Z g_OyZ KoVm `oB©b. CÎma d npíM_o H$S>rb emh~mOJT>r, _Zgoham `oWo AemoH$mMo {ebmboI
gmnS>bo. VgoM dm`ì`ocm AemoH$mÀ`m gm_«mÁ`mÀ`m gr_m qhXHw$en`ªV hmoVr. H$mbgr, ê$å_ZXoB©, gmJa `oWrb
{ebmboI d ñV§^mboImdê$Z ho {gÕ hmoVo. S>ohamSy>Z d ZonmiMm àXoe, VamB©Mm àXoe AemoH$À`m amÁ`mV hmoVm.
øw-EZ-Ëg§JÀ`m C„oImdê$Z g_VQ> (nyd© ~§Jmb_Ü`o) AemoH$mMo ñVyn {_iVmV. {Xì`mdXmZ _Yrb C„oImZwgma
~§Jmb, _JY gm_«mÁ`mMm EH$ ^mJ hmoVm. Amo[agm, npíM_obm gm¡amîQ´>mda AemoH$mMo gm_«mÁ` hmoVo. gm¡amï´>mV
OwZmJS, d Anam§V (H$moH$U) _w§~B© Odirb gmonmam `oWo {ebmboI, gmnS>VmV. X{jUobm `oamJwS>r, H$mZy©b
{OëømV {ebmboI gmnS>VmV. AemoH$À`m nmMì`m d Voamì`m {ebmboImVyZ {XgVo H$s `dZ, H§$~moO, J§Yma
ho npíM_ gr_oda hmoVo. Ë`m§À`m {demb gm_«mÁ`mV H$m~yb, A\$Jm{UñVmZ d qhXHw$e {edm` ~bw{MñVm§Z,
_H$am§Z, qgK, H$m{í_a, Zonmi X{jUobm Vm{_i àXoemn`ªVMm g§nyU© àXoe `oVmo.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
1. ............... J«§WmV Z§X d _m¡`© `m§À`mVrb `wÕmMo dU©Z Amho.
(A) B§{S>H$m
(~) {_qbX nÝhmo
(H$) {Xì`mdXmZ
(S>) {Xndñg
2. M§ÐJwá _m¡`© O¡Z gmYy ............... ~amo~a X{jUoV ldU~oiJmoibm Jobo.
(A) ^Ð~mXy
(~) M§Ðà^y
(H$) nwÊ`X§V
(S>) erVb
3. "XodZm_{à` {à`Xeu' {~ê$Xmdbr ............... `mZo KoVbr.
(A) M§ÐJwá
(~) qhXwgma
(H$) _h|X
(S>) g_«mQ AemoH$
4. ............... `wÕmZo g_«mQ> AemoH$mÀ`m OrdZmbm H$bmQ>Ur {_imbr.
(A) H$mpí_a
(~) H$qcJ
(H$) _ñH$s
(S>) H$mZy©b
5. AemoH$mÀ`m H$mpí_a {dO`mMo dU©Z H$ëhUÀ`m ............... J«§WmV `oVo.
(A) amOVa§{JUr
(~) AW©emñÌ
(H$) {Xì`mdXmZ
(S>) B§{S>H$m
4.2.3 _m¡`mªMo àemgZ
àmMrZ ^maVmÀ`m B{VhmgmV {demb gm_«mÁ` {Z{_©Vr~amo~a, H$m`©j_ àemgZ `§ÌUm C^maÊ`mMo lo` _m¡`©
g_«mQ>m§Zm {Xbo OmVo. ^maVmVrb à{gÕ amO{ZVrVÁk d AW©emñÌmMm H$Vm© `mM H$mimV hmoD$Z Joë`mZo Vmo
n{hë`m M§ÐJwámMm àYmZ_§Ìr d amOJwê$ hmoVm. Ë`mÀ`m {dMmamda _m¡`mªMr àemgZ `§ÌUm C^mabr hmoVr.
AemoH$mZohr Amnë`m H$mimV àemgZmV WmoS>o\$ma ~Xb H$ê$Z àOm{hVH$mar d H$ë`mUH$mar àemgZ `§ÌUm
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
76
C^mabr. Vmo åhUVmo. amOmbm Oo Mm§Jbo dmQ>Vo Vo Mm§Jbo g_Oy Z`o nU Oo Ë`mÀ`m àOobm Mm§Jbo dmQ>Vo Vo
Mm§Jbo g_Omdo. amOmZo Amnë`m àOoer {nV¥dËgbVoZo dmJmdo.
_m¡`© amOm§Zr àemgZmda `mo½` {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r gm_«mÁ`mMo H|${Ð` àemgZ, àm§Vr` {Oëhm (àXoe),
VmbwH$m ({df`) J«m_ (IoS>o) d ZJaàemgZ Ago {d^mOZ Ho$bo. Ë`mgmR>r Hw$eb d H$m`©j_ A{YH$mar Zo_bo.
_m¡`mªMr àemgZ ì`dñWm Amnë`mbm nwT>rb à_mUo Aä`mgVm `oB©b.
H|$Ðr` àemgZ …
H|${Ð` àemgZmMo à_wI VrZ ^mJ nmS>Vm `oVrb.
1. amOm …_m¡`© àemgZmV amOm hm gdmªMm H|$Ðq~Xy _mZbm hmoVm. àOm{hV àË`oH$ _m¡`© g_«mQ>mZo nm{hbo.
H$Yrhr gÎmoMm Xwén`moJ Ho$bm Zmhr. g_«mQ> AemoH$mZo Va ""XodZm_-{à`-{à`Xeu'' Ago {~ê$X YmaU Ho$bo.
nU H$Yr Ë`mZo X¡dr nXmMm Xmdm Ho$bm Zmhr. `wdamO AdñWoV Ë`mbm Ì`r (VrZdoX), ApÝd{jH$s (VÎdkmZ),
dmVm© (ì`mnmaemñÌ), X§S>{ZVr (amÁ`emñÌ) `m Mma {df`mMo {ejU KoUo Amdí`H$ _mZbo hmoVo.
àOm{hV, àOoMo ga§jU, g¡Ý`mMo ZoV¥Ëd, d[að> A{YH$mè`mMr Zo_UyH$, Ý`m`XmZ, naamï´> YmoaU, amÁ`mV
em§VVm d gwì`dñWm {Z_m©U H$aUo hr amOmMr à_wI H$V©ì`o hmoVr. Vr gd© _m¡`© g_«mQ>mZr nma nmSy>Z H$m`©j_
àemgZ `§ÌUm C^mabr d àOoMm gdmª{JU {dH$mg Ho$ë`mMo {XgVo.
_§{Ì n[afX …
H$m¡{Q>ë`mÀ`m _Vo ""amÁ`aWmMr amOm d _§Ìr hr XmoZ MmHo$ hmoV. `mn¡H$s EH$hr MmH$ AH$m`©j_ Pmë`mg
amÁ`aW Mmby eH$V Zmhr.'' Ë`m_wio amOH$ma^mamV _§Í`m§Zm _hÎdmMo ñWmZ Ago. _§Ìr amOmbm àemgZ
MmbdÊ`mV _XV H$aV. g„m XoV AgV. Ë`m_wio ~w{Õ_mZ, H$m`©j_, àm_m{UH$, AZw^dr ì`ŠVrMr `m nXmda
Zo_UyH$ Ho$br OmV Ago. amOnwamo{hV, goZmnVr `wdamO `m à_wI _§Í`mgh 10 Vo 12 _§Í`m§Mm àemgZmV
g_mdoe Ago. `m n[afXoÀ`m g{Mdmg n[afXmÜ`j åhUV. BVa _§Í`mMr H$m_o nwT>rb à_mUo …
1. _hm_§Ìr … _hm_§Ìr hm _§{Ìn[afXoVrb gdm©V Cƒ ñWmZ Agbobm _§Ìr hmo`.
2. _§Ìr d nwamo{hV … M§ÐJwámÀ`m H$mimV Am`© MmUŠ`mH$S>o hm XmoÝhr nXo hmoVr. naamï´> YmoaU
hoa{Z`wŠVr d A{YH$mè`m§Mr {ZdS> à{ejU ho Ë`mMo H$m_ Ago.
3. g_mhVm© (_hgwb_§Ìr) … _hgyb dgwbr d BVa H$adgwbr ho H$m_ `m§À`m _XVrbm gwamÜ`j,
ewëH$mÜ`j, nmoVmÜ`j AgV.
4. goZmnVr … `wÕ{d^mJmMo H$m_. g¡Ý` gwg‚m d H$m`©j_ R>odUo.
5. `wdamO … amOmMm g§^mì` dmag åhUyZ Ooð> nwÌmMr Zo_UyH$. EImÚm àm§VmMo àemgZ Ë`mÀ`mH$S>o
gmondbo OmB©.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
77
6. àXoï>m … amÁ`mVrb H§$Q>H$emoYZ (\$m¡OXmar) Ý`m`mb` H$m_H$mO nhmUo.
7. ì`mdhm[aH$ … amÁ`mVrb Y_©ñWr` ({XdmUr) Ý`m`mb`mMo H$m_ nhmUo.
8. H$_m©ÝVH$ … emgZmÀ`m _mbH$sMr eoVr, O§Jb, ImUr, CÚmoJ Y§Xo B.Mo ì`dñWmnZ H$aUo.
9. Zm`H$ … g¡Ý` hmbMmbr, `wÕ N>mdÊ`mMr O~m~Xmar.
10. X§S>nmb … g¡Ý`mÀ`m JaOm§Mr nyV©Vm H$aUo.
11. A§Vnmb … AmH«$_UmnmgyZ gr_m§Mo ajU H$aUo.
12. XwJ©nmb … {H$ëë`m§Mr ì`dñWm nhmUo.
13. Xm¡dm{aH$ … amOàmgmXmMm à_wI amOàmgmXmMr ì`dñWm d ajU H$aUo.
14. AmQ>{dH$ (dZ_§Ìr) … amÁ`mVrb O§Jbo gwa{jV R>odUo.
15. A§VX©{eH$ … amOmMo earajH$ XbmMm à_wI.
16. nm¡a (ZmJ[aH$) … ZJaàemZmMr O~m~Xmar
17. àemñVm … amÁ`mÀ`m {Za{Zamù`m {d^mJmÀ`m H$mJXnÌmÀ`m g§ajUmMr O~m~Xmar.
3. {d{dY ImVr …
Jwáhoa ImVo …
hoa ho amOmMo H$mZ d S>moio g_Obo OmV. amÁ`mV MmbUmao ~§S>, H$mañWmZ `mMr g{dñVa _m{hVr amOmbm
hoam_m\©$V H$iV Ago. Ë`m_wio _m¡`© amOm§Zr H$m`©j_ hoa`§ÌUm C^mabr. hoaImË`mV pñÌ`m§Mmhr gh^mJ Ago.
hoam§Zm à{VdoXH$ åhUV. VgoM JyT>nwê$fhr åhUV. AË`§V ñdm_r{Zð> d àm_m{UH$ ì`ŠVrMr {ZdS> `m ImË`mV
Ho$br OmB©. gm§Ho${VH$ ^mfm, eãX d H$~wVamMm Cn`moJ hoa{JargmR>r H$aV. ì`mnmar KaJS>r {dfH$Ý`m BË`mXr
dofm§V hoa g§nyU© gm_«mÁ`mV {dIwabobo AgV.
bîH$ar àemgZ …
Amnë`m {demb gm_«mÁ`mÀ`m ajUmH$[aVm _m¡`© emgH$mZr gwgÁO d {eñV~Õ ì`dñWm {Z_m©U Ho$br
hmoVr. `wÕàg§Jr amOm ñdV… g¡Ý`mMo ZoV¥Ëd H$aV Ago. bîH$amMm H$ma^ma nmhÊ`mgmR>r 30 gXñ`r` bîH$a
_§S>i hmoVo. Ë`mÀ`m ghm Cng{_Ë`m hmoË`m. g§ajU ImVo ghm ^mJmV {d^mJbo hmoVo. nm`Xi, JOXi, aWXi,
Ama_ma d nwadR>m {d^mJ. {npÊcZr `m J«rH$ B{VhmgH$ma _Vo, _m¡`m©H$S>o 8 bmI ^yXb, 30 hOma KmoS>Xi,
9 hOma hÎmrXi, 1 hOma aW {edm` dmhVwH$s gmR>r ~¡bJmS>çm, ObdmhVwH$sgmR>r Zmdm d OhmOo Aer àM§S>
goZm hmoVr. H$m¡{Q>ë`mÀ`m AW©emñÌmVhr g¡Ý` ì`dñWo{df`r _m{hVr Amcocr Amho.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
78
_hgyb ì`dñWm …
OZ{hVmÀ`m AZoH$ gw{dYm {Z_m©U H$aÊ`mgmR>r ^ŠH$_ Am{W©H$ pñWVr Agmdr Ago _V H$m¡{Q>ë`mZo
_m§S>bo Amho. Ë`mgmR>r amÁ`mMm I{OZm ^abobm Agmdm. Ë`mH$[aVm O_rZ _hgyb hm _hÎdmMm ^mJ Amho.
_m¡`©H$mimV O_rZ _hgybbm "^mJ' åhUV. EHy$U CËnÝZmÀ`m 1/6 Vo 1/2 `m à_mUmV _hgyb dgyb H$aV.
`mo½` A{YH$mè`mH$Sy>Z Vmo Jmoim Ho$bm OmV Ago. CËnÝZ dmT>{dÊ`mgmR>r emgZmH$Sy>Z àoaUm {Xbr OmV Ago.
pñÌ`m, ~«m÷U, An§J, AZmW d amOn[admambm H$amVyZ dJibo OmV Ago. H$a MwH${dUmè`m§Zm H$R>moa emgZ
Ago. "~{c' d "^mJ' ho H$amMo XmoZ àH$ma hmoVo. "~{c' hm Ym{_©H$ "H$a' Ago Va "^mJ' eoVrdarb H$a Ago.
amÁ`mÀ`m CËnÝZmMr BVa gmYZo
_hgybm ì`{V[aŠV {dUH$a, {n§OH$a, ì`mnma, Am`mV-{Z`m©V, ~§Xao, ~mOma, OwJma, nmUrnÅ>r,
IaoXr-{dH«$s H$a, O§Jb, ImUr, CÚmoJY§Xo, YaUo, H$mbdo, ZOamUo ^oQ>r hr CËnÝZmMr gmYZo AgV.
IMm©À`m ~m~r
_wbH$s d bîH$ar A{YH$mè`mMo doVZ, Xa~ma IM©, bmoH$H$ë`mU `moOZm, Y_©àgma, ñWmnË` `mda IM©
hmoV Ago AW©ImË`mÀ`m à_wImg ^mL²>m[aH$ åhUV. Ë`mÀ`m _XVrg H$mofmÜ`j Ago. _hgyb A{YH$mè`mg
_hmAjnQ>{bH$ åhUV.
Ý`m` àemgZ
_m¡`©H$mimV amOm hm gdm}ƒ Ý`m`mYre Ago. Ë`mÀ`m _XVrbm Ý`m`m{YH$mar d Ý`m`mb`o AgV.
Ý`m`ì`dñWm Y_©, ê$T>r, na§nam `mda AmYmabobr Ago. AW©emñÌmVrb CëcoIZmdê$Z Ý`m`ì`dñWoV Y_©ñWr`
(XrdmUr) d H§$Q>H$emoYZ (\$m¡OXmar) Ý`m`mb`o hmoVr. {ddmh, dmagm, gr_mdmX, H$ama^§J, F$U `m§Mm g_mdoe
Y_©ñWr` Ý`m`mb`mV hmoV Ago. Va Mmoar XamoS>o, _mam_mar, IyZ, ~bmËH$ma, ^ogi, bmMbwMnV, amOÐmoh,
JwÝøm§Mm g_mdoe H§$Q>H$emoYZ Ý`m`mb`mV Ho$bm OmB©. J«m_mVrb {H$aH$moi JwÝøm§Mm {ZH$mb JmdnmVirda
{Xbm OmV Ago. JwÝhoJmam§Zm X§S>, Oár, \$Q>Ho$, H$mamdmg, Ad`d VmoS>Uo, Xohm§V emgZ `mgma»`m {ejm {Xë`m
OmV AgV.
ZJa d OZnXmgmR>r "_hm_mÌ' d "amOwH$' `m§Mr AÜ`jr` Ý`m`mb`o AgV. _m¡`©H$mbrZ Ý`m`ì`dñWoMr
àe§gm H$aVmZm _oJ°ñWoZrg åhUVmo, "JwÝho Šd{MV hmoV. IyZ, Mmoar ho JwÝho H$moUmbm _mhrV ZìhVo. bmoH$ Amnë`m
Kam§Zm Hw$cyno bmdV ZgV H$maU bmoH$m§À`m Or{dVmMo _mb_ÎmoMo g§ajU H$aÊ`mMr O~m~Xmar emgZmMr Ago.'
gmd©O{ZH$ H$m_o …
_m¡`© amOo àOm{hVXj Agë`mZo Ë`m§Zr OZVoÀ`m {hVmMr AZoH$ H$m_o Ho$br. amï´>r` amO_mJ© ~m§Yco.
añË`mÀ`m XwV\$m© PmS>o bmdbr, añË`mda _¡bmMo XJS>, {XemXe©H$ IwUm, Y_©emim, newnjr d _mZdmgmR>r
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
79
_mo\$V Am¡fYmb`o, emim, Y_©_§{Xa, nyb, YaUo H$mbdo, {dlm_J¥ho, _XV H|$Ðo Aem AZoH$ bmoH$mon`moJr gw{dYm
Ë`m§Zr {Z_m©U Ho$ë`m.
gmd©O{ZH$ Amamo½` …
Amamo½`mÀ`m ~m~VrV _m¡`© emgH$mZr XjVm KoVë`mMr {XgVo. AemoH$mZo ney-njr d _mUgm§gmR>r
gmd©O{ZH$ XdmImZo gwê$ Ho$bo. Am¡fYr dZñnVrÀ`m ~mJm bmdë`m. d¡Ú, eë`{M{H$ËgH$>, n[aMm[aH$m, Xm`m
BË`mXtMr Zo_UyH$ Ho$br. g§e`mñnX _¥VXohmMo {dÀN>oXZ H$ê$Z _¥Ë`yMo H$maU emoYbo OmV Ago. ^ogi J§^ra
JwÝhm g_Obm OmB©. gmd©O{ZH$ ñdÀN>Vo{df`r H$S>H$ {Z`_ AgV.
OZJUZm
_m¡`© emgH$mZr OZJUUogmR>r ñdV§Ì ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$br Ë`mVrb A{YH$mè`m_m\©$V JmdmVrb
bmoH$m§Mr g{dñVa _m{hVr Zm|Xdbr OmB©.
nmQ>~§Ymao {d^mJ …
eoVr hm à_wI ì`dgm` Agë`mZo `m ImË`mMr {Z{_©Vr Ho$br. ZdrZ H$mbdo ~m§YUo, OwZo XwéñV H$aUo
hr H$m_o emgZmH$Sy>Z Ho$br OmV. {JaZma `oWrb à{gÕ gwXe©Z Vbmd M§ÐJwámÀ`m H$mimV ~m§Ybm Ë`mMr
XwéñVr d {dñVma AemoH$mMm gw^oXma Vwemñn `mZo Ho$bm.
B
àm§{VH$ àemgZ
_m¡`© emgH$mZr {demb gm_«mÁ` {Z_m©U Ho$ë`mZo àemgZmÀ`m gmo`rgmR>r gm_«mÁ`mZo ghm {d^mJ Ho$bo.
M§ÐJwá d AemoH$mÀ`m H$mimV J¥hamÁ`, CÎma nW, X{jUmnW, _Ü`Xoe, gwamï´> Ago {Za{Zamio àm§V hmoVo.
àm§VmÀ`m à_wImbm n«m§Vm{YnVr qH$dm àm§Vm{YH$mar åhUV. `m nXr amOnwÌmMr Zo_UyH$ hmoV Ago. àm§Vm{YnVrÀ`m
_XVrbm àm§Vn[afX Ago. àm§{VH$ àemgZmMo à_wI ghm {d^mJ nwT>rbà_mUo 1. CÎmamnW
2. X{jUmnW
3. npíM_nW qH$dm Ad§VrnW
4. nyd©nW
5. goë`wH$g{OV àXoe
6. gwamï´>
{Oëhm àemgZ : àm§VmMo {d^mOZ {Za{Zamù`m {OëømV qH$dm àXoemV Ho$bo OmV AgyZ Ë`mÀ`m
à_wImbm àmXo{eH$ åhUV. aÁOyH$ Am{U `wŠV Ago XmoZ A{YH$mar AgVo. aÁOyH$ ^y_mnZ A{YH$mar Va `wŠV
{OëømMm nÌì`dhma d {heo~mMo H$m_ nhmV Ago.
VmbwH$m ({df`) : àXoemMo /{OëømMo {d^mOZ {df` `mV Ho$bo OmB© Ë`mÀ`m à_wImbm {df`nVr
qH$dm Vh{gbXma åhUV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
80
J«m_ IoS>o
{df` `mMo J«m_mV {d^mOZ Ho$bo OmB©. àemgZmì`dñWoVrb gdm©V eodQ>Mm hm KQ>H$ Ago. Ë`mÀ`m
à_wImg J«m{_H$ åhUV J«m_n§Mm`VrÀ`m gmhmæ`mZo Ë`mMm H$ma^ma MmbV Ago.
ZJa àemgZ
_m¡`©H$mimV H$mhr _hÎdnyU© d d¡{eîQ>çnyU© ZJao hmoVr. AemoH$mÀ`m {ebmboImV nmQ>brnwÌ, Vj{ebm,
CÁO{`Zr, gwdU©{Jar, H$moem§~r `mgma»`m ZJam§Mm C„oI Amho. VgoM _oJ°ñWoZrgZo nmQ>brnwÌ `m amOYmZrÀ`m
ZJaàemgZmMr _m{hVr {Xbr Amho. `m ZJamMm H$ma^ma ñdV§ÌnUo Ho$bm OmV Ago. Ë`mgmR>r ñWm{ZH$ bmoH$m§Mr
ñdV§Ì àemgZ ì`dñWm {Z_m©U Ho$br OmV Ago. nmM g^mgXm§À`m ghm g{_Ë`m {Z_m©U Ho$ë`m OmV AgV.
`mÀ`m à_wImg ZJa{nVm (_hmnm¡a), ZJamÜ`j, nm¡anmb åhUV. `m ghm g{_Ë`m§Mr H$m_o nwT>rbà_mUo
1. n{hbr g{_Vr : OÝ__¥Ë`y Zm|X R>odUo, OZJUZm H$aUo.
2. Xwgar g{_Vr : CÚmoJY§Xo d hñVì`dgm`mda XoIaoI.
3. {Vgar g{_Vr : IaoXr-{dH«$s {Z`§ÌU R>odUo.
4. Mm¡Wr g{_Vr : OH$mV, H$a dgyc H$aUo.
5. nmMdr g{_Vr : H$m_Jma {hVmMo ajU H$aUo.
6. ghmdr g{_Vr : naH$r`m§Mr Zm|X R>odUo.
Aem àH$mao _m¡`©gÎmm{Yem§Zr àemgZ ì`dñWoV gÎmoMo {dH|$ÐrH$aU H$ê$Z AmXe© d bmoH$m{^_wI
amÁ`H$ma^ma {Z_m©U Ho$cr. em§VVm d gwì`dñWm {Z_m©U Ho$br. H$mhr à_mUmV Xmof Oar OmUdV Agbo Var
EH$ H$m`©j_ d àOm{hVXj amÁ`ì`dñWm {Z_m©U H$aÊ`mMm à`ËZ _m¡`© emgH$m§Zr Ho$bobm {XgyZ `oB©b.
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
1. _m¡`©H$mimV O_rZ _hgyb EHy$U CËnÞmÀ`m ............. dgyb H$aV.
(A) 1/4
(~) 1/6
(H$) 1/8
(S>) 1/10
2. _m¡`© H$mimV ~{b ............. H$a Ago.
(A) eoVr
(~) Ym{_©H$
(H$) ì`mnma
(S>) CÚmoJ
3. _m¡`© H$mimV AW©ImË`mÀ`m à_wImg ............. åhUV.
(A) g_mhVm© (~) H$_m©ÝVH$
(H$) ^m§S>[aH$
(S>) àemñVm
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
81
4. _m¡`© H$mimV ZJamÀ`m à_wImg ............. åhUV.
(A) ZJan{V
(~) J«m_à{V
(H$) {de`nVr
5. ............. `oWo gwXe©Z Vbmd ~m§Ybm.
(A) gmaZmW (~) gm§Mr
(H$) ^mê$_
(S>) àmXo{eH$
(S>) {JaZma
4.2.4 A) g_«mQ> AemoH$mMm Y_©
_m¡`© g_«mQ>mZr ~m¡Õ d O¡Z Y_© ñdrH$mabm Agbm Var BVa Ym{_©`m~m~V Ë`m§Mo g{hîUy Ym{_©H$ YmoaU
hmoVo. gd© Y_m©à{V g_mZ Ñ{ï>H$moZ _m¡`© gÎmm{YemZr ñdrH$mabm hmoVm. BVa Y_m©Zm Ym{_©H$ ñdmV§Í` Agë`mZo
~m¡ÕY_© amï´>Y_© Pmbm.
g_«mQ> AemoH$mMm Y_©
H$qbJÀ`m `wÕmZo AemoH$mÀ`m OrdZmbm H$bmQ>Ur {_imbr. Ë`mMo _Zn[adV©Z hmoD$Z, _mZdVm d
Aqhgm `m VËdmMm {dMma _m§S>Ê`mg gwédmV Pmbr. Ë`mZo Amnbo OrdZ Y_© d Z¡{VH$ AmMaUmÀ`m àgmamgmR>r
ì`VrV Ho$bo. B{VhmgH$mam§À`mV AemoH$mÀ`m Y_m©{df`r YmoaUm~Ôb _V{^ÞVm Amho. S>m°. ^m§S>maH$am§Zr Ë`mÀ`m
Y_m©bm ~m¡Õ Y_© _mZbo. Va pñ_W _Vo Vmo H$mhr H$mi ~m¡Õ Y_© AZw`m`r ~Zbm. VmamZmWm§À`m _Vo Vmo ~wÕY_u
hmoVm. _wIOu ZrbH§$R>emñÌr, amo{_bm Wmna, Eg. S>ãë`y Wm°_gZr AemoH$mÀ`m Y_m©{df`r _V ì`ŠV H$aVmZm
AemoH$mMm g§~§Y H$moUË`m EH$m Y_m©er ZgyZ {dídY_m©er Amho Ago gm§{JVbo Amho.
Xrnd§e J«§WmV AemoH$mZo ~m¡Õ Y_m©Mm ñdrH$ma Ho$ë`mMm C„oI Amho. gmaZmWÀ`m ñV§^mVhr Ë`mZo
ñdV:bm ~wÕmMo AZw`m`r åhQ>bo. øy-EZ-Ëg§JZohr Ë`mg ~m¡Õ Y_u` åhQ>bo Amho. B{Ëg§J `m {MZr àdmemÀ`m
_Vo AemoH$ ~m¡Õ {^jy hmoVm. WmoS>Š`mV, AemoH$mÀ`m Y_m©daVr ~m¡Õ Y_m©À`m VÎdmMm à^md Agbm Var
Ë`mÀ`mH$S>o Z¡{VH$ AmMaU, Jwê$OZ, ~«m÷U `m§À`m à{V AmXa, gXmMma naY_©g{hîUwVm, ghmZw^wVr, X`m, ào_
hr d¡{eîQ>ço {XgyZ `oVmV. åhUyZ Ë`mMm Y_© hm _mZdVmdmXr Y_© hmo`.
gmd©^m¡_ Y_© :
AemoH$mMm Y_© hm ~m¡Õ ZgyZ gmd©^m¡_ Y_© hmoVm Ago _V pñ_W `m§Zr _m§S>bo Amho. H$maU hm Y_© åhUOo
H$moUVm {d{eï> Y_© qH$dm g§n«Xm` ZìhVm. {dYr qH$dm CnmgZm `mVyZ Ym{_©H$Vm ì`ŠV hmoV ZgyZ amoOÀ`m
dmJÊ`mV {VMm àË`` `oUo JaOoMo Amho Ago AemoH$mMo _V Amho. Amnë`m gmd©^m¡_ Y_m©Mo ñnï>rH$aU H$aVmZm
g_«mQ> AemoH$ åhUVmo, "Xmg d godH$ `m§Zm _mZdr dmJUyH$ XoUo, _mVm-{nË`mMr godm H$aUo, ZmVodmB©H$m§~amo~a
ào_mMr dmJUyH$ R>odUo, àm{U_mÌmMr qhgm Z H$aUo, ~«måhU d {^jy `m§Zm XmZ H$aUo hoM Y_m©Mo AmXe© hmoV.
AemoH$mÀ`m {ebmboImVrb AmXe© VÎdo
g_«mQ> AemoH$mZo Amnë`m Y_m©Mm àgma H$aVmZm {ebmboImMm AmYma KoVbm. Ë`mZo Amnë`m
7 H«$_m§H$mÀ`m {ebmboImVyZ H$mhr AmXe© VÎdmMo nmbZ H$aÊ`mMr {eH$dU Amnë`m OZVobm {Xbr. `m_Ü`o
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
82
(1) ewlwfm (2) Jwê$ d _mVm {nË`mà{V _mZ (3) X`m (4) XmZ (5) Aqhgm (6) gË` (7) Z¡{VH$
AmMaU B. VÎdm§Mm g_mdoe hmoVm.
`m VÎdm~amo~a gX²d¥ÎmrÀ`m {dH$mgmgmR>r _mZdmZo dmB©Q> àd¥ÎmrnmgyZ Xya ahmdo. H«$moY, H$R>moaVm, H$nQ>, Jd©,
Bî`m© `mnmgyZ Xya ahmdo BË`mXr VÎdmMm g_mdoe hmoVmo. _mZdmÀ`m X¡Z§{XZ OrdZmVrb ewÕ AmMmaUmÀ`m
Amnë`m {dMmam§Zm ì`mdhm[aH$ Y_m©Mo ñdê$n XodyZ ""{dídY_©'' åhUyZ Ë`mMr bmoH${à`Vm {Z_m©U Ho$br.
gmd©^m¡_ Y_m©À`m d¡{eîQ>çm_wio Ë`mbm _moR>çm à_mUmda AZw`m`r d bmoH${à`Vm {_imbr. ""OJmÀ`m
B{VhmgmV eñÌmÀ`m _XVrZo OJ qOH$Umao AZoH$ gÎmmYre {Z_m©U Pmbo. VWm{n Ym{_©H$VoÀ`m d Z¡{VH$
AmMaUmÀ`m {Z`_mÀ`m ~imda OJ qOH$Ê`mMm à`ËZ H$aUmam g_«mQ> AemoH$ EH$_od gÎmmYre hmo`.''
ñdV:Mo AmMaU
g_«mQ> AemoH$mZo AmXe© VÎdmMo ñdV: AmMaU H$ê$Z EH$ AmXe© {Z_m©U Ho$bm. Ë`mZo {eH$ma H$aUo ~§X
Ho$bo. amOdmS>çmVrb _oOdmZrgmR>r H$aÊ`mV `oUmar àm{UhË`m ~§X Ho$br. àM§S> XmZY_© Ho$bm. AZoH$ Ym{_©H$
ñWim§Zm ^oQ>r {Xë`m. amoJr d newàmÊ`mgmR>r XdmImZo CKS>bo. añË`mÀ`m XwV\$s© PmS>o bmdbr. Y_©emim
~m§Yë`m AÞN>Ìo gwê$ Ho$br. nmUnmo`m CKS>ë`m d ñdV: OZgodoMo d«V A§{JH$mabo. VmoM AmXe© OZVoZo KoVbm.
AemoH$mMo Y_©àgmamMo H$m`© :
g_«mQ> AemoH$mZo Amnë`m gm_«mÁ`m~mhoa d gm_«mÁ`mV Y_©àgma H$aUogmR>r {d{dY CnH«$_ am~{dbo.
Y_©{d^mJ :
g_«mQ> AemoH$mZo Y_©àgmamgmR>r àm§Vdma {d^mJUr H$ê$Z Ë`mda A{YH$mè`mMr Zo_UyH$ Ho$br. Ë`mgmR>r
Ë`mZo "Y_©_hm_mÌ' ZmdmÀ`m A{YH$mè`mMr Zo_UyH$ Ho$br. VgoM pñÌ`m§Zm _XV H$aUogmR>r ñÌrY_©_hm_mÌMr
Zo_UyH$ Ho$br. VgoM aOyH$, àmXo{eH$ `wŠV, à{VdoXH$, ZJa ì`mdhm[aH$ `m A{YH$mè`m§H$S>o Ë`m-Ë`m {d^mJmZo
Y_©n«gmamMr O~m~Xmar gmondbr.
VrW©joÌm§Zm ^oQ>r
~m¡Õ Y_m©Vrb AqhgoÀ`m {dMmam§Zr AemoH$ à^m{dV Pmë`mZo Ë`mZo ~m¡Õ VrW©joÌm§Zm ^oQ>r {Xë`m. CXm.
J`m, gmaZmW, gm§Mr, H$m¡em§~r, nmdm, Hw$erZJa, b§w~rZr J«m_. B. ñWim§Zm ^oQ>r {Xë`m.
Ym{_©H$ g^m d MMm©
Y_m©À`m àgmamgmR>r {R>H${R>H$mUr g^m, g§_obZ, MMm©gÌo, dmX{ddmX ñnYm© Ë`mZo Am`mo{OV Ho$ë`m.
{Vgè`m ~m¡ÕY_© n[afXoMo Am`moOZ
g_«mQ> AemoH$mÀ`m H$mimV ~m¡ÕY_m©V XmoZ n§W {Z_m©U hmoD$Z Ë`m§À`mVrb _V{^ÞVm dmTy> bmJbr. Vr
Xya H$aÊ`mgmR>r AemoH$mZo nmQ>brnwÌ `oWo _mo½Jbrnwbm {VñgÀ`m AÜ`VoImbr `m n[afXoMo Am`moOZ Ho$bo.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
83
Y_©XyVm§Mr Zo_UyH$
g_«mQ> AemoH$mZo Y_m©Mo àMma d àgma H$aÊ`mgmR>r gm_«mÁ`mVrb d gm_«mÁ`m~mhoarb àXoemV Y_©XyVm§Zm
nmR>dbo. Zonmi, {gbmoZ, {g[a`m, B{Oá, _°{gS>o{Z`m B. XoemV nmR>dbo. `m H$m_r Ë`mZo Amnbm nwÌ _h|Ð d
H$Ý`m g§K{_ÌmMr ~§Yw {Vñg, _hmamUr H$mê$dH$s BË`mXr n[admamVrb bmoH$m§Zmhr Y_©àgmamgmR>r nmR>dbo.
AmboI boIZ : AemoH$mZo Amnë`m gm_«mÁ`mVrb {d{dY ^mJmV IS>H$m§da, ñV§^mda AmboI boIZ
H$ê$Z Ë`mÛmao Y_m©km, Y_©VÎdo, Zr{VVÎdo, amOmkm, AmXe©VÎdm§Mm àgma Ho$bm.
nmbr ^mfoMm ñdrH$ma : Y_©àgma d gm{hË`{Z{_©VrgmR>r nmbr ^mfoMm ñdrH$ma Ho$bm.
{dhma d ñVynmMr {Z{_©Vr
g_«mQ> AemoH$mZo Y_©àgmamgmR>r {R>H${R>H$mUr {dhma d ñVynm§Mr {Z{_©Vr Ho$br. `m {dhmamVyZ ~m¡Õ {^jy
d {^jwUr AÜ``Z d AÜ`mnZmMo H$m`© H$aV. g_«mQ> AemoH$mÀ`m H$qbJdarb {dO`mnojm hm loð> àH$maMm
Y_©{dO` hmo`. Ë`mÀ`m à`ËZmZo ^maVr` Y_©, Z¡{VH$ AmXe©, gXmMma {df`H$ VÎdmMm OJ^a àgma Pmbm.
_mZdr OrdZmVrb AmXe© VÎdmMo Ho$di {díbofU Z H$aVm Ë`mMm {dídmVrb _mZdm_Ü`o àgma KS>dyZ
AmUÊ`mgmR>r AemoH$mZo ñdV§Ì `§ÌUm C^mabr. Ë`mÀ`m `m à`ËZmZo ~m¡ÕY_m©bm {dídY_© åhUyZ _mÝ`Vm
{_imbr. AemoH$mÀ`m `m H$m`m©Mo ñnï>rH$aU H$aVmZm à{gÕ B{VhmgH$maH$ EM. Or. doëg åhUVmV,
""B{VhmgmÀ`m nmZmonmZr AmT>iUmè`m amOm§_Ü`o g_«mQ> Y_m©{YH$mar d g§V _hmË_o `m§À`mV AemoH$mMo Zmd
X¡Xrß`_mZnUo PiH$V Amho. AmH$memV hm EH$mH$s M_H$Umè`m Vmè`mà_mUo Amho.''
AemoH$mMr `mo½`Vm
OJmVrb gd© Wmoa g_«mQ>m§_Ü`o AemoH$mMo ñWmZ A{ÛVr` Amho. gd©OJ^a Ë`mMr »`mVr Ym{_©H$ YmoaUmZo
ngabr. H$qbJÀ`m g§Kfm©Z§Va Vmo Iam Y_m©emoH$ ~Zbm. Amnbo nwT>rb g§nyU© OrdZ Ë`mZo Y_© d bmoH$H$ë`mUmV
Kmbdbo. àOoMo {hV ho Ë`mÀ`m amOH$maUmMo gyÌ ~Zbo. Ë`mZo Ho$boë`m gwYmaUm§dê$Z cmoH$H$ë`mUmMr Ë`mMr
Vi_i {XgyZ `oVo. _hmZ goZmnVr, àOm{hVXj g_«mQ> AmXe© ì`pŠV_Îd, naY_u` g{hîUwVm~m~V, Ý`m`{à`
amOm, Y_© àMmaH$, H$bmH$mam§Mm Aml`XmVm ho gd© JwU g_«mQ> AemoH$mV {XgyZ `oVmV.
Amnë`m àOobm _wbm§à_mUo _mZyZ Ë`m§À`m gdmªJrU gwImgmR>r Vmo à`ËZerb Ago H$qbJÀ`m EH$m
{ebmboImV Vmo åhUVmo, ""gd© _mUgo _mPr boH$ao AmhoV. Á`mà_mUo _r _mPo _wbm§Mo Mm§Jbo ìhmdo åhUyZ Oer
BÀN>m H$aVmo Ë`mMà_mUo àOoMo BhbmoH$s d nabmoH$s ^bo ìhmdo Ago _bm dmQ>Vo.'' Am{U åhUyZ AemoH$ _m¡`©
H$mimVM Zìho Va àmMrZ ^maVmVrb loð> gÎmmYre _mZbm OmVmo.
B
_m¡`©H$mbrZ H$bm …
_m¡`©H$mbrZ {demb gm_«mÁ`, em§VVm d gwì`dñWm, H$m`©j_ àemgZ `§ÌUo_wio gm§ñH¥${VH$ {dH$mg
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
84
_moR>çm à_mUmV Pmbm. Am{W©H$ pñWVr Mm§Jcr Agë`mZo AZoH$ H$bm§Zm d H$bmH$mam§Zm amOml` {_imbm.
`m_wio `m H$mbI§S>mV H$boÀ`m joÌmV Pmbobr àJVr {deof C„oIZr` R>aVo.
{bnr, {ejU
_m¡`© H$mbI§S>mV boIZ H$bm AdJV Pmë`mZo gaH$mar, nÌì`dhma, Xáa, aoH$m°S>© {b{hUo, {ebmboI,
ñV§^mboI, JwhmboI H$moaÊ`mMr àWm ê$T> Pmbr hmoVr. dm`ì` ^maVmV Imamoï>r d BVaÌ ~«m÷r {bnr dmnabr
OmB©. CƒdUu` bmoH$ g§ñH¥$V ^mfm dmnaV. gd©gm_mÝ` cmoH$ bmoH$^mfm nmbr, AY©_mJYr, _mbdr _hmamï´>r`
amOñWmZr `m àmH¥$V ^mfm§Mm dmna H$arV hmoVo.
{ejU nma§nm[aH$ nÕVrZo {Xbo OmB©. Jwê$Hw$b {ejU nÕV A{ñVËdmV hmoVr. {dÚmÏ`mªZm Jwê$À`m
Aml_mV amhÿZ doX-Cn{ZfXo, Y_©emñÌo, VÎdkmZ, amOZrVr, `wÕemñÌ, ZrVremñÌ, AW©emñÌ, d¡ÚH$,
Á`mo{Vf, IJmobemñÌmMo kmZ àmá H$amdo bmJo. ~m¡Õ {dhma d O¡Z _R>mVyZ Y_m©Mo {ejU {Xbo OmB©.
ñWmnË` d {eënH$bm
`m H$mimV ñWmnË` d {eënH$boV _moR>çm à_mUmV àJVr Pmbr. Hw$_mañdm_r `m§Zr _m¡`©H$boMo XmoZ
{d^mJmV {d^mOZ Ho$bo.
1. Xa~mar H$bm : `m_Ü`o amOàgmX, ñV§^ ñVyn, J¥hm `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
2. bmoH$H$bm : `m_Ü`o _mVrÀ`m _yVu, `j, `{jUr, `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
amOàmgmX
_m¡`©H$mimV ^ì` amOàmgmX C^mabo hmoVo. nmQ>brnwÌ `oWrb ^ì` amOàmgmX nmhÿZ _oJ°ñWo{ZgZo Ë`mVrb
àJV dmñVyH$bo~Ôb AmíM`© ì`ŠV H$ê$Z Ë`mMr _wŠVH$R>m§Zo ñVwVr Ho$br. ^ì` B_maVr, ehamMr aoIrd
AmIUr, g§ajUmgmR>r VQ>~§Xr hr _m¡`© ñWmnË`H$boMr Img d¡{eîQ>ço hmoVr.
ñV§^
g_«mQ> AemoH$mZo C^mabobo ñV§^ à{gÕ AmhoV. nÞmg Q>Z dOZmMo, 50 Vo 60 \y$Q> C§MrMo ñdV§Ì
XJS>mMm dmna H$ê$Z Ë`m§Zm H$bmË_H$VoZo AmH$f©H$ AmH$ma {Xbm. gm§Mr, ^mahÿV ho ñV§^ CËH¥$îQ> H$boMr
CXmhaUo AmhoV. Ë`mda qgh, ~¡b, àmÊ`m§Mr H$moabobr {MÌo AmH$f©H$ AmhoV. gmaZmW ñV§^ hm gdm}ËH¥$ð> H$boMo
_mZ{MÝh Amho. hm ñV§^ Jmob AgyZ da qH$MrV {Z_wiVm hmoV Jobobm Amho. Ë`mda dVw©imH$ma {Mao~§Xr AgyZ
Ë`mda ñV§^ÜdO åhUyZ Mma qgh nmR>r_mJyZ EH$_oH$mg {MH$Qy>Z C^o AmhoV. ñV§^mda 24 Amao Agbobo MH«$
Amho. AI§S> EH$mM nmfmUmVyZ H$moabobo Ago ho ñV§^ JwiJwirV d KmoQ>rd AmhoV.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
85
Jwhm
g_«mQ> AemoH$À`m H$mimV ñVyn, M¡Ë`, boÊ`m§Mr {Z{_©Vr _moR>çm à_mUmV Pmbr. Ë`mÀ`m H$mimVrb
coUr H$R>rU d EH$g§Y XJS>m_Ü`o {Z_m©U Ho$bobr AmhoV. Ë`m~Ôb naH$s` àdmem§Zr Jm¡admoX²Jma H$mT>bo.
AemoH$mÀ`m H$mimVrb AZoH$ ñVyn, Vj{ebm, lrZJa, H${nbdñVy, à`mJ, H$Zm¡O `oWo nhmd`mg {_iVmV.
H$qZJh°_ åhUVmo, ^mahÿV `oWrb ñVyn hm AemoH$mÀ`m H$mimVrb gdm©oÎm_ ñVyn hmo`.
bmoH$H$bm :
_m¡`©H$mbrZ bmoH$H$boV AZoH$ `j d `{jUrÀ`m _yVu `m§Mm g_mdoe hmoVmo. _WwamnmgyZ Amo[agm,
dmamUgrnmgyZ {d{Xem d nmQ>brnwÌ n`ªV _yVu {_iVmV. _yVvMr à_mU~Õ eara d ^mdgyMH$Vm hr d¡{eîQ>ço
{XgyZ `oVmV. `m~amo~a Xm{JZo, IoiUr, hñVì`dgm` `m joÌmVhr _m¡`© H$mimV d¡{eîQ>çnyU© R>gm C_Q>{dbobm
{XgVmo.
Aem àH$mao _m¡`© amOm§Zr H$boÀ`m {d{dY joÌmV Ho$bobr àJVr {XgyZ `oVo.
ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ-4
1. ............. H«$_m§H$mÀ`m {ebmboImV g_«mQ> AemoH$mZo AmXe© VËdo gm§{JVbo AmhoV.
(A) 3
(~) 7
(H$) 13
(S>) 15
2. AemoH$mÀ`m H$mimV ............. ~m¡Õ Y_©n[afX ^abr.
(A) n{hbr
(~) Xwgar
(H$) {Vgar
(S>) Mm¡Wr
3. ~m¡ÕY_©àgmamgmR>r AemoH$mZo nwÌ _h|Ð d H$Ý`m g§K{_Ìm ............. XoemV nmR>dbo.
(A) Omdm
(~) gw_Ìm
(H$) {gbmoZ
(S>) B{Oá
4. OZnXmZ Y_©àgmamMo H$m_ ............. A{YH$mar H$arV Ago.
(A) A§V_hm_mÌ
(~) aOyH$
(H$) `wº$
(S>) à{VdoYH$
5. _m¡`m©Mm ............. `oWrb ^ì` àmgmX nmhÿZ _oJ°ñWo{ZgZo AíM`© ì`º$ Ho$bo.
(A) d¡embr
(~) nmQ>brnwÌ
(H$) H$m¡em§~r
(S>) amOJ«h
6. AemoH$mÀ`m gmaZmW ñV§^mda ............. Amao Agbobo MH«$ Amho.
(A) 8
(~) 12
(H$) 24
(S>) 26
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
86
4.3
gmam§e
_m¡`© KamÊ`mMm g§ñWmnH$ M§ÐJwá _m¡`m©Zo ~bmT>ç gm_«mÁ`mMr {Z{_©Vr Ho$br. Vmo eya, namH«$_r d
_hÎdmH$m§jr g_«mQ> hmoVm. Am`© MmUŠ`mÀ`m _XVrZo Ë`mZo Z§X KamÊ`mMr gÎmm CbWdyZ Q>mH$br. AboŠPm§S>aÀ`m
bîH$amV Vmo ZmoH$ar H$ê$ bmJbm. nU ñdm{^_mZr M§ÐJwá d AboŠPm§S>aMo nQ>bo Zmhr. Ë`mZo H$mpí_aÀ`m nd©VH$
amOmÀ`m _XVrZo _JYmVrb Z§X KamÊ`mMm eodQ> Ho$bm. amOnX {_iVmM gm_«mÁ`dmXr YmoaU AmIyZ J«rH$ gÎmoMo
CƒmQ>Z Ho$bo. goë`wH$g {ZHo$Q>aMm nam^d H$ê$Z H$m~yb, H§$Xhma, ~bw{MñVmZda à^wËd {Z_m©U Ho$bo. _hmZ
`moÕm d CÎm_ àemgH$ åhUyZ AZoH$ B{VhmgH$mam§Zr Ë`mMr ñVwVr Ho$br. Amnë`m g_W© ZoV¥ËdmZo Ë`mZo AZoH$
g§H$Q>mda _mV Ho$br. ^maVmÀ`m B{VhmgmVrb _hmZ emgH$ ~Zbm.
M§ÐJwámZ§Va q~Xwgma gÎmoda Ambm. Ë`mÀ`m _¥Ë`yZ§Va Ë`mMm _wbJm g_«mQ> AemoH$ gÎmoda Ambm.
à{V^md§V d _hÎdmH$m§jr Agboë`m AemoH$mZo dmagm g§Kf© H$ê$Z gÎmm àmá Ho$br. amÁ`amohUmZ§Va amÁ`{dñVmamMo
YmoaU AmIbo d H$mpí_ada {dO` g§nmXZ Ho$bm. amÁ`{dñVmamVrb H$qbJ `wÕ Ë`mÀ`m OrdZmbm H$bmQ>Ur
XoUmao R>abo d nwT>rb OrdZmV `wÕ Z H$aVm _mZd OmVrMm gm§ñH¥${VH$ {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mH$S>o Ë`mMo _Z
dibo. nwT>rb H$mi AemoH$mZo gË`, Aqhgm, X`m, j_m, em§Vr OZ{hV `mH$[aVm ì`VrV Ho$bo. Vmo Y_m©emoH$
~Zbm. Ho$di ^maVmV Zìho Va ^maVm~mhoahr Ë`mZo ~m¡Õ Y_m©Mm àgma Ho$bm.
_m¡`© gÎmm{YemZr {demb gm_«mÁ` {Z{_©Vr~amo~a H$m`©j_ àemgZ `§ÌUmhr C^mabr. Amnë`m àemgZmMo
H|${Ð`, àm§{VH$, {Oëhm, VmbwH$m, J«m_, ZJa Ago {d^mOZ Ho$bo. H$m`©j_ A{YH$mar dJ© {Z`wŠV H$ê$Z AmXe©
d bmoH$m{^_wI àemgZ `§ÌUm {Z_m©U Ho$br. `m_wio `m H$mimV gm_m{OH$, Am{W©H$, Ym{_©H$ OrdZmV ñW¡`©
bm^bo. g_mOmV gXmMma, {ZVr_ÎmogmR>r AemoH$mMr {eH$dU, AmXe© VÎdo, naY_© g{hîUwVm `m_wio g_mOmV
Ym{_©H$ X§Jb H$Yrhr Pmbr Zmhr. Amnbr gd© emgZ`§ÌUm Ë`mZo Y_©n«gmamÀ`m n{dÌ H$m_r bmdë`mZo
Y_©àgma _moR>çm à_mUmV XoemV d Xoem~mhoa Pmbm d {dídY_© åhUyZ AemoH$mÀ`m Y_m©cm OJmÀ`m B{VhmgmV
_mÝ`Vm {_imbr.
H$bm{à` g_«mQ>m_wio `m H$mimV gm§ñH¥${VH$ OrdZmV àJVr Pmbr. dmMZ-boIZ H$boV àJVr Pmbr.
`m H$mimVrb dmñVyH$boÀ`m H$m¡eë`mMr ñVwVr _oJ°ñWo{ZgZo Ho$br. g_«mQ> AemoH$mMm gmaZmW ñV§^ gdm}ËH¥$ð>
H$boMo _mZ{MÝh R>abo.
AemàH$mao _m¡`©emgH$mZr EH$g§K gm_«mÁ`, g{hîUy Ym{_©H$ YmoaU, CËH¥$ï> àemgZ `§ÌUoÛmao ^maVr`
B{VhmgmV EH$ CËH¥$ï> AmXe© {Z_m©U H$obm.
4.4 nm[a^m{fH$ eãX : eãXmW©
àXoï>m : \$m¡OXmar Ý`m`mb`rZ A{YH$mar
X§S>nmb : g¡Ý`mÀ`m JaOm§Mr nyV©Vm H$aUmam A{YH$mar
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
87
àemñVm : H$mJXnÌ, aoH$m°S>©, A{YH$mar
XwJ© : {H$„o
OZ : amï´>
hoa : Jwá XyV
~{b : Ym{_©H$ H$a
^mJ : eoVrdarb H$a
àmXo{eH$ : {OëømMm A{YH$mar
aÁOyH$ : ^y_mnZ A{YH$mar
^m§L²>m[aH$ : AW©ImVo à_wI
ñVyn : Jm¡V_~wÕmÀ`m AñWrda ~m§Ybobo ñ_maH$
{dhma : ~m¡Õ {^jy§Mo {Zdmg ñWmZ
4.5 ñd`§-AÜ``Z àíZmMr CÎmao
ñd`§ AÜ``Z àíZ-1
(1) ~
(2) S>
(3) H$>
(4) A
(5) ~
(6) H$
ñd`§ AÜ``Z àíZ-2
(1) ~
(2) A
(3) S>
(4) ~
(5) A
(3) H$>
(4) A
(5) H$
ñd`§ AÜ``Z àíZ-3
(1) A
(2) ~
ñd`§ AÜ``Z àíZ-4
(1) ~
(2) H$
(3) H$>
(4) H$
(5) ~
(6) H$
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) nwT>rb àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {bhm.
1. M§ÐJwá _m¡`m©À`m H$m_{JarMo dU©Z H$am.
2. g_«mQ> AemoH$mMo Ym{_©H$ YmoaU {deX H$am.
3. _m¡`m©À`m àemgZ `§ÌUoMr g{dñVa _m{hVr ñnï> H$am.
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
88
(~) {Q>nm {bhm.
1. AW©emñÌ
2. B§{S>H$m
3. H$qbJ `wÕ
4. _m¡`©H$mcrZ H$bm
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1. àm. {^S>o JOmZZ (1996) àmMrZ ^maV, \$S>Ho$ àH$meZ, H$moëhmnya.
2. _mS>uH$a _XZ _hZ (1997), àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg, {dÚm ~wŠg, npãbeg©, Am¡a§Jm~mX.
3. àm. Mm¡Yar à. H$m. (2002)àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg d g§ñH¥$Vr, {dÚm ~wŠg npãbeg©,
Am¡a§Jm~mX.
4. àmMm`© H$X_ `.Zm. (2012) àmMrZ ^maVmMm B{Vhmg \$SHo$ àH$meZ, H$moëhmnya.
5. H$mog§~r S>r. S>r. (JX} {X. H$m. AZwdmXH$) (2006) ^maVr` B{VhmgmMm Aä`mg, S>m`_§S>
npãbHo$eÝg, nwUo.
6. e_m© arVm (1996) àmMrZ ^maV H$m B{Vhmg, ~moham àH$meZ, O`nya
7. H$mobmaH$a e. Jmo. (1991) àmMrZ ^maVmMm amOH$s`, gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg, _§Joe
àH$meZ, ZmJnya
8. Jm`YZr a.Zm. (1955), àmMrZ ^maVmMm gm§ñH¥${VH$ B{Vhmg, H$m°pÝQ>ÝQ>b àH$meZ, nwUo.
9. Pm. {ÛOoÝÐ (1981) àmMrZ ^maV H$m B{Vhmg, Ý`y PmZ Am°\$goQ> qàQ>g©, {X„r.
10.
Sharma S. R. (Ed.) (1956), Arthashastra of Kautilya.
11.
Altekar A.S. (1949), State and Government in Ancient India, Benaras.
RRR
EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE
89