Paper XI (A) Social Anthropology (Marathi Version)

{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
~r. E. ^mJ-3 : g_mOemñÌ nona-11 (A)
gm_m{OH$ _mZdemñÌ
(Social Anthropology)
go{_ñQ>a 5 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
KQ>H$-1
gm_m{OH$ _mZdemñÌmMo joÌ Am{U
gm_m{OH$ _mZdemñÌ
(Field of Social Anthropology and Social Anthropology)
○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○
àH$aUmMr àñVmdZm
(Block Introduction)
`m Aä`mgH«$_mÛmao AmnU gm_m{OH$ _mZdemó `m {df`mMm n[aM` H$ê$Z KoUma AmhmoV.
gm_m{OH$ _mZdemó hr _mZdemó {df`mMr EH$ emIm (Branch) Amho. åhUyZ AmnU n{hë`m
àH$aUm_Ü`o _mZdemó `m {df`mMm n[aM` H$ê$Z KoUma AmhmoV.
n{hë`m àH$aUmMo EHy$U Mma {d^mJ Ho$coco AmhoV. n{hë`m {d^mJmV _mZdemómMm AW©,
ì`m»`m d ñdê$n g_OyZ KoUma AmhmoV. Xwgè`m {d^mJmV _mZdemómÀ`m {d{dY emIm§Mm CXm.
emar[aH$ _mZdemó, gm§ñH¥${VH$ _mZdemó d Cn`mo{OV _mZdemó `m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
{Vgè`m {d^mJm_Ü`o gm_m{OH$ _mZdemómMm AW©, ì`m»`m, ñdén Am{U _hÎd g_OyZ KoUma
AmhmoV Am{U eodQ>À`m Mm¡Ï`m {d^mJmV gm_m{OH$ _mZdemómV Am{Xdmgr g_mOmMm Aä`mg
H$aVmZm dmnacr OmUmar "joÌ H$m`©nÕV' {VMr ì`m»`m, d¡{eîQ>ço Am{U _hÎd g_OyZ KoUma AmhmoV.
KQ>H$ g§aMZm
1.1 C{ÔîQ>ço
1.2 àmñVm{dH$
1.3 {df` {ddoMZ
1.3.1 _mZdemó … AW©, ì`m»`m d ñdê$n
1.3.2 _mZdemómÀ`m emIm
A) emar[aH$ _mZdemó
~) gm§ñH¥${VH$ _mZdemó
H$) Cn`mo{OV _mZdemó
1.3.3 gm_m{OH$ _mZdemó … AW© d ì`m»`m
1
1.4
1.5
1.6
1.7
A) gm_m{OH$ _mZdemómMr ì`már
~) gm_m{OH$ _mZdemómMo _hËd
1.3.4 joÌ H$m`© nÕV
A) joÌ H$m`© nÕVrMr d¡{eîQ>ço
~) joÌ H$m`© nÕVrMo _hÎd
ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
gmam§e
gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.1 C{ÔîQ>ço
(Objectives)
`m àH$aUmMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Amnë`mcm,
✺
_mZdemómMr ì`m»`m gm§JVm `oB©c.
✺
_mZdemómMo ñdén ñnï> H$aVm `oB©c
✺
_mZdemómÀ`m emIm gm§JVm `oVrc.
✺
gm_m{OH$ _mZdemómMm AW© d ñdén ñnï> H$aVm `oB©c.
✺
gm_m{OH$ _mZdemómMo _hÎd gm§JVm `oB©c.
✺
joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrMo ñdén ñnï> H$aVm `oB©c.
✺
joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrMo _hÎd gm§JVm `oB©c.
1.2 àmñVm{dH$
(Introduction)
`m àH$aUm_Ü`o AmnU _mZdemó {df`mMm n[aM` H$ê$Z KoUma AmhmoV. AmnU g_mOemómMo
{dÚmWu AgVmZm _mZdemómMm H$m Aä`mg H$aUma AmhmoV Vo nmhÿ`m. Á`mà_mUo g_mOemómÀ`m
J«m_rU g_mOemó, ZmJar g_mOemó, Am{Xdmgr g_mOemó Aem emIm AmhoV. Ë`mMà_mUo
_mZdemómÀ`m XoIrc em[aarH$ _mZdemó, gm§ñH¥${VH$ _mZdemó, gm_m{OH$ _mZdemó Aem emIm
AmhoV. g_mOemómMr Am{Xdmgr g_mOemó d _mZdemómMr gm_m{OH$ _mZdemó `m XmoÝhr emIm
2
"Am{Xdmgr O_mVtMm' Aä`mg H$aVmV. åhUyZ g_mOemómV Am{Xdmgr g_mOmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r
gm_m{OH$ _mZdemó `m emIoMm Aä`mg Ho$cm OmVmo Am{U gm_m{OH$ _mZdemó hr _mZdemómMr
emIm Agë`m_wio AmnU àW_ _mZdemñÌmMm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
1.3 {df` {ddoMZ
❒
_mZdemómMm AW©
(Meaning of Anthropology)
"_mZdemó' `m eãXmcm B§J«Or_Ü`o "A°ÝW«m°nm°cm°Or' (Anthropology) åhUVmV. hm eãX
A°ÝW«m°nm°g (Anthropos) Am{U cmoJg (Logus) `mnmgyZ {Z_m©U Pmcm Amho. "A°ÝW«m°nm°g' åhUOo
"_mZd' Am{U "cmoJg' åhUOo emó hmo`. `mMm AW© _mZdmMo emó åhUOo _mZdemó hmo`. à{gÕ
J«rH$ {dMmad§V A°[añQ>m°Q>c `m§Zr "_mZdemó' hm eãX àW_ Cn`moJmV AmUcm. Ë`m§À`m _Vo
_mZdemó åhUOo "_mZdmMr ñdV…~ÔcMr ~S>~S>' (Talk about himself) hmo`. A°[añQ>m°Q>c `m§Zm
"_mZdemómMo OZH$' (Father of Anthropology) åhQ>co OmVo.
"{Okmgm' hr EH$ _mZdmMr ghOàd¥Îmr Amho. `m {OkmgonmoQ>r _mZdmZo g^modVmcÀ`m n[apñWVrMm
Aä`mg Ho$cm. {d{dY ñdénmMo kmZ g§nmXZ Ho$co. `mVyZ AZoH$ Z¡g{J©H$ d gm_m{OH$ emóm§Mm CX`
Pmcm. _mZdmÀ`m ñdV…~ÔcÀ`m {OkmgoVyZ _mZdemómMm CX` Pmcm Amho.
❑
_mZdemómMr ì`m»`m
(Definition of Anthropology)
AZoH$ _mZdemókm§Zr _mZdemómÀ`m {d{dY ì`m»`m gm§{JVcoë`m AmhoV. Ë`mn¡H$s H$mhr
{ZdS>H$ ì`m»`m nwT>rcà_mUo AmhoV.
1. hñH$m}{dQ²>g … ""_mZd Am{U Ë`mMr H$m`©{Z{_©Vr `m§Mm Aä`mg åhUOo _mZdemó hmo`.''
("Anthropology is the study of man and his works." - Herskovits)
2. OoH$~ Am{U ñQ>Z© … ""n¥ÏdrVcmdarc _mZdmÀ`m CËnÎmrnmgyZ emar[aH$, gm_m{OH$ d
gm§ñH¥${VH$ {dH$mgmMm Am{U _mZdr` dV©ZmMm d¡km{ZH$[aË`m Aä`mg H$aUmao emó
åhUOo _mZdemó hmo`.'' ("Anthropology is the scientific study of the physical,
social and cultural development and behaviour of human beings since their
apperance on earth." - J & S)
3. S>m°. _wOwXma Am{U _XZ … ""_mZdmÀ`m emar[aH$, gm§ñH¥${VH$ d gm_m{OH$ CËnÎmr d
{dH$mgmMo AÜ``Z H$aUmao emó åhUOo _mZdemó hmo`Ÿ.'' ("Anthropology studies
3
the emergence and development of man from the physical, cultural and
social point of view." - Dr. Mujumdar and Madan)
4. E. Ec. H«$mo~a … ""_mZdr g_whmMo Am{U g_wh dV©ZmMo VgoM Ë`m§Zr Ho$coë`m CËnmXZmMo
AÜ``Z H$aUmao emó åhUOo _mZdemó hmo`. ("Anthropology is the science of
groups of man and their behaviour and productions." - A. L. Krober)
5. \«$m§P ~moAg … ""_mZdemó _mZdmMm EH$ gm_m{OH$ àmUr åhUyZ Aä`mg H$aVo.''
("Anthropology deals with man as a social being." - Frenz Boas)
6. _mZdemó n[a^mfm H$moe … ""_mZdemó åhUOo _mZdmMm Aä`mg hmo`''
("Anthropology is the study of man." - T. K. Penniman)
7. Q>r. Ho$. no{Þ_Z … ""_mZdemó ho _mZd{df`H$ {dkmZ Amho.''
("Anthropology is
the science of man." - T. K. Penniman)
8. ~rëg d hm°BOa … ""_mZdmMm emar[aH$ d gm§ñH¥${VH$ {dH$mg R>a{dUmè`m VÎdàUmcr
emoYyZ H$mT>Uo ho _mZdemómMo à_wI H$m`© Amho. ("Anthropology is th search for a
set of principles which governs man's physical and cultural development."
- Beals and Hoijer)
9. B. E. hmo~oc … ""_mZd d Ë`mÀ`m gd© H¥$Vr `m§Mm Aä`mg åhUOo _mZdemó hmo`.
_mZdemó ho g§ñH¥$Vr{df`H$ {dkmZ XoIrc Amho. åhUyZ _mZdemó ho EH$ à_wI
gm_m{OH$ {dkmZ Amho.'' ("Anthropology is the study of man and of all his
works. Anthropology is also the science of culture as such it is a major
social science." - E. A. Hoebel)
_mZdemó ho _mZdmMm Aä`mg H$aVo. na§Vw g_mOemó, amÁ`emó, AW©emó hr gwÕm
_mZdmMmM Aä`mg H$aVmV. nU hr emóo _mZdmÀ`m {d{eï> n¡cy§Mm (special aspect) Aä`mg
H$aVmV. _mZdemó ho _mZdmÀ`m gd© n¡cy§Mm (all aspect) Aä`mg H$aVo. _mZdemó _mZdmMm g_J«
Aä`mg H$aVo. àmUr OJVmV _mZdmMo ñWmZ A{ÛVr` Amho. _mZd d _mZdoÎma àmÊ`m_Ü`o ~aoMgo gmå`
Agco Var H$mhr A§er ^oX gwÕm Amho. _mZd hm XmoZ nm`mda C^m amhUmam EH$_od àmUr Amho.
_mZdmÀ`m _|XwMr aMZm, ñ_aUeŠVr, hmVmÀ`m ~moQ>m§Mr aMZm, nmR>rMm H$Um BË`mXrÀ`m Omoamda Ë`mZo
Amncr Z¡g{J©H$ OrdZ OJÊ`mMr nÕV gmoS>yZ ZdrZ gm_m{OH$ OrdZ nÕVr emoYyZ H$mT>cr, {VcmM
"g§ñH¥$Vr' åhUVmV. Ë`m g§ñH¥$VrMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo.
4
❒
_mZdemómMo ñdén
(Nature of Anthropology)
_mZdemó ho EH$ gm_m{OH$ emó AgyZ Vo BVa gm_m{OH$ emómhÿZ doJio d ñdV§Ì emó
Amho. _mZdemómV EH$mM doir _mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$ Ñ{ï>H$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo.
_mZdmMr Á`mdoir CËnÎmr Pmcr Ë`mdoionmgyZ Vo AmOn`ªVÀ`m _mZdmÀ`m H$m`m©Mm Aä`mg _mZdemómV
Ho$cm OmVmo. _mZdmMm em[a[aH$, gm§ñH¥${VH$ d gm_m{OH$ Ñ{ï>H$moZmVyZ Aä`mg H$aUmao _mZdemó ho
EH$_od emñÌ Amho. Ë`mMo ñdê$n AmnUmg nwT>rcà_mUo gm§JVm `oB©c.
1.
_mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$ X¥ï>rH$moZmVyZ Aä`mg …-
_mZd hm O¡{dH$ (Biological) àmUr d gm_m{OH$ (Social) àmUr Amho. Ë`m_wio Ë`mÀ`m
gm_m{OH$ OrdZmMr nmiowio O¡d-_mZ{gH$ àH¥$VrV AmT>iVmV. nU _mZd Zoh_rM O¡d _mZ{gH$
àH¥$VrV OISy>Z amhrcocm Zmhr. _mZdmZo g§K{Q>V OrdZ OJmdo qH$dm Amnë`m O¡{dH$ JaOm gwc^
_mJm©Zo nyU© H$amì`mV `m Jmoï>r àH¥$VrZo _mZdmda cmXë`m AmhoV. na§Vw g_mO hm àJV Agmdm H$s
AàJV Agmdm, g_mOmV cmoH$emhr Agmdr H$s hþHw$_emhr Agmdr `m Jmoï>r àH¥$VrZo _mZdmda
cmXcoë`m ZmhrV. ^wH$ cmJë`mZ§Va AÞ Imdo hr Jmoï> àH¥$VrZo _mZdmda cmXcocr Amho. nU H$moUVo
AÞ, H$moUË`m doir d H$em àH$mao Imdo `m Jmoï>r àH¥$VrZo _mZdmda cmXcoë`m ZmhrV. `m Jmoï>r
g§ñH¥$VrZo _mZdmda cmXcoë`m AgVmV.
2.
_mZd d Ë`mÀ`m H$m`m©Mm Aä`mg …-
_mZdemómV _mZdmMm Am{U Ë`mÀ`m H$m`m©Mm (Man and his works) Aä`mg Ho$cm OmVmo.
Aer _mZdemómMr ì`m»`m hñH$m}{dQ²>g `m§Zr Ho$cr Amho. _mZdmMm Ë`mÀ`m CËnÎmrnmgyZ AmOn`ªVÀ`m
àJV _mZdmMm Am{U Ë`m§À`m H$m`m©Mm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo. àmMrZ H$mimnmgyZ
AmOn`ªV _mZdmÀ`m em[aarH$ d gm_m{OH$ OrdZmV H$go ~Xc hmoV Joco. _mZdmZo g§ñH¥$Vr H$er
{Z_m©U Ho$cr. g§ñH¥$Vr_Ü`o AmMma-{dMma, H$cm, kmZ, H$m¡eë`, [aVr[admO, gmYZo, hË`mao `m§Mm
g_mdoe H$gm Pmcm, `mMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo. Ë`mMà_mUo _mZdmÀ`m earamV,
OZZXamV d§emV H$go ~Xc KSy>Z Amco AmhoV. Ë`mMmhr Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo. CXm.
n¥ÏdrVcmda doJdoJù`m {R>H$mUr doJdoJù`m d§emMo cmoH$ amhmV hmoVo. nU gÜ`m ewÕ ñdénmV nyduMo
d§e AmT>iyZ `oV ZmhrV. {d{eï> em[aarH$ cjUm§Mm g_wƒ` åhUOo "d§e' hmo`.
3.
_mZdmMm Vm¡c{ZH$ ÑpîQ>H$moZmVyZ Aä`mg …-
_mZdemómV _mZdmÀ`m gmå` d ^oXm§Mm VwcZmË_H$ ÑpîQ>H$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo.
_mZdmÀ`m em[aarH$ aMZoMm, d§emMm, g_whmVrc dV©Z àH$mam§Mm gmå` d ^oX nmhVmZm VwcZmË_H$
5
Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. {deofV… _mZdr OrdZmÀ`m H$moUH$moUË`m KQ>H$mV Am{W©H$ nañna
g§~§Y AmhoV ho nmhÊ`mgmR>r VwcZmË_H$ nÕVrMm dmna Ho$cm OmVmo. CXm. ES>dS>© Q>m`ca `m§Zr Hw$Qw>§~
g§KQ>ZoVrc H$m{`©H$ nañnag§~§Y ñnîQ> H$aVmZm à{VnmXZ Ho$co Amho H$s, {ddmhmZ§Va nVrZo Amnë`m
nËZrÀ`m Kar ahmd`mg OmÊ`mMr àWm Á`m Hw$Qw>§~mV Amho, Aem àH$maÀ`m Hw$Qw>§~mV Omd`mZo gmgwcm
Q>mimdo, Aer AmMmanÕVr éT> Pmcocr Amho åhUOoM `m éT>rMm g§~§Y _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>§~ nÕVrer
Amho.
4.
àmW{_H$ AdñWoVrc _mZdmMm Aä`mg :-
_mZdemó _mZdmMm d Ë`mÀ`m H$m`m©Mm Aä`mg H$aV Agco Var àË`jmV Ho$di àmW{_H$
AdñWoV amhUmè`m _mZdmMmM Aä`mg Ho$cm OmVmo. Am{Xdmgr, amZQ>r qH$dm dZdmgr O_mVtMm
Aä`mg H$aÊ`mda _mZdemómV ^a {Xcm OmVmo. _mZdemómMm _w»` CÔoe _mZdmMr ì`wËnÎmr H$er
Pmcr d Ë`mÀ`m gm_m{OH$ OrdZmcm H$er gwédmV Pmcr ho OmUyZ KoÊ`mMm Amho. àmW{_H$ g_mOmMo
OrdZ H$go Agoc `m àíZmMo CÎma àmW{_H$ AdñWoV amhUmè`m cmoH$m§À`m Aä`mgmVyZ {_iy eH$Vo.
àmW{_H$ AdñWoV AmO Ho$di Am{Xdmgr OrdZ OJVmV åhUyZ _mZdemómV Am{Xdmgr g_mOmMm
Aä`mg Ho$cm OmVmo.
5.
g_J« ñdénmMm Aä`mg …-
_mZdemómV _mZdmMm åhUOoM Am{Xdmgr g_mOmMm g_J« OrdZmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. BVa
gm_m{OH$ emóo _mZdr OrdZmÀ`m {d{eï> n¡cy§Mm Aä`mg H$aVmV. nU _mZdemómV Am{XdmgtÀ`m
g_J« OrdZmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. CXm. amÁ`emó ho _mZdmÀ`m amOH$s` g§~§YmMm, AW©emó
_mZdmÀ`m Am{W©H$ g§~§YmMm Aä`mg H$aVmV. nU _mZdemó _mZdmÀ`m Am{W©H$, amOH$s`, gm_m{OH$,
e¡j{UH$ Aem gd© g§~§YmMm Aä`mg H$aVo. åhUOoM _mZdemó _mZdmMm-Am{XdmgtMm g_J«
OrdZmMm Aä`mg H$aVo. _mZdemómV _mZdmÀ`m Aä`mgmcm gr_maofm ZmhrV. _mZdmg§~§YrV Oo Oo
kmZ {_ioc Vo kmZ g§nmXZ _mZdemómV Ho$co OmVo. joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrÛmao g§emoYH$ EH$Xm
Am{Xdmgr O_mVrV Aä`mg H$aÊ`mgmR>r Jocm H$s Ë`m O_mVr{df`r gd© éT>r, àWm, na§nam, Y_©,
{eï>mMma BË`mXr{df`r gd© _m{hVr O_m H$aVmo. åhUOoM g_J« ñdénmMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm
OmVmo.
6.
àË`j Aä`mg …-
_mZdemó BVa emómà_mUo KQ>Zoer g§~§YrV ì`ŠVr qH$dm nwamì`mÀ`m AmYmao _m{hVrMo g§H$cZ
H$arV Zmhr. g§emoYH$ àË`j Á`m Am{Xdmgr O_mVrMm Aä`mg H$amd`mMm Amho Ë`m O_mVrV àË`j
6
ñdV… OmD$Z AZoH$ {Xdg ì`VrV H$ê$Z _m{hVrMo g§H$cZ H$aVmo. _m{hVr g§H$cZmV Vmo BVa
nwamì`m§À`m AmYmao H$moUVohr AZwmZ H$mT>V Zmhr. Omon`ªV Ë`m KQ>ZoMr g§emoYH$mcm àË`j AZw^yVr `oV
Zmhr Vmon`ªV g§emoYH$ H$moUVohr AZwmZ H$mT>V Zmhr. g§emoYH$ ñdV…M nwamdm Jmoim H$aVmo d Ë`mdê$Z
{ZîH$f© _m§S>Vmo. _wcmIV qH$dm àíZmdcrnojm Vmo ñdV… {ZarjUmda ^a XoVmo. _mZdemómV dmnacr
OmUmar joÌ H$m`© nÕV àË`j Aä`mg nÕV åhUyZ AmoiIcr OmVo. joÌ H$m`©nÕVrV g§emoYH$ ñdV…
Á`m KQ>H$mMm Aä`mg H$am`Mm Amho VoWo 2-3 df} OmD$Z amhVmo d "`mMr Xohr `mMr S>moim' `m
CŠVrà_mUo ñdV…cm OodT>o AZw^d `oVrc Ë`m~m~V AZwmZ H$mT>V AgVmo.
7.
gwú_ aMZmË_H$ d {dJ_ZmË_H$ Aä`mg …-
gwú_aMZmË_H$ Aä`mg åhUOo EImÚm {demc KQ>H$mÀmm Aä`mg H$aÊ`mEodOr Ë`mVrc chmZ
(gyú_) KQ>H$mÀmm Aä`mg H$ê$Z {demc KQ>H$mMr aMZm g_OyZ KoUo hmo`. AmnU X¡Z§{XZ ì`dhmamV
`mcmM {eVmdê$Z ^mVmMr narjm åhUVmo. {dJ_ZmË_H$ Aä`mgmMm XoIrc dmna _mZdemómV Ho$cm
OmVmo. {dJ_Z (Induction) åhUOo {d{eï> Jmoï>tÀ`m AZw^dmdê$Z gm_mÝ` {gÕm§V àñWm{nV H$aÊ`mMr
{H«$`m hmo`. CXm. _mZd _Ë`© Amho Am{U am_m _mZd Amho hr XmoZ {dYmZo gË` AgVrc Va Vrgao
gm_mÝ` {dYmZ gË` Agoc Vo åhUOo am_m _Ë`© Amho. kmZ g§nmXZmÀ`m `m nÕVrcm "{dJ_Z' nÕV
åhUVmV. {d{eîQ>mnmgyZ gm_mÝ`mH$S>o J_Z åhUOo {dJ_Z hmo`.
8.
_mZdemó ho gm_m{OH$ emó Amho :-
_mZdemóm~m~V _mZdemókmV EH$_V Zgco Var _mZdemó ho EH$ gm_m{OH$ emó Amho.
_°{cZm°dñH$s, a°S>mpŠc\$ ~«mD$Z, \$moQ>}g Z°S>oc `m _mZdemókm§À`m _Vo _mZdemñÌ ho Z¡g{J©H$
(Natural) emó Amho. H$maU _mZd hm EH$ O¡{dH$ àmUr AgyZ Vmo {ZgJm©MmM EH$ ^mJ Amho.
Ë`m_wio _mZdmcm {ZgJm©Mo {Z`_ cmJy nS>VmV. g§ñH¥$Vr ho _mZdmÀ`m JaOnyVuMo gmYZ Amho. Ë`m_wio
g§ñH¥$Vr d {ZgJ© `m_Ü`o EH$énVm {XgyZ `oVo, Ago darc _mZdemókm§Mo _V Amho. nU H«$mo~a, {~S>Zo,
Bìhm§g {àMS>© BË`mXr _mZdemókm§À`m _Vo, g§ñH¥$Vr d {ZgJ© `m_Ü`o EH$énVm _mZZo AàñVwV Amho.
H$maU {ZgJm©Mo {Z`_ gd©Ì EH$gmaIo Agco Var g§ñH¥$Vr _mÌ gd©Ì EH$gmaIr Zmhr. AUw Am{U aoUw
`m§Mr aMZm EH$gmaIr AgVo nU g§ñH¥$Vr _mÌ gd©Ì EH$gmaIr ZgVo. _mZdr g_mO hr Z¡VrH$ d
gm_m{OH$ ì`dñWm Amho. `m gm_m{OH$ ì`dñWoMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo åhUyZ _mZdemó
ho EH$ gm_m{OH$ emó Amho.
WmoS>Š`mV, _mZdemómMo ñdén BVa emómhÿZ doJio Amho. g_mOemó, amÁ`emó, AW©emó
hr emóoXo{Ic _mZdmMmM Aä`mg H$aVmV. nU Vr _mZdr gm_m{OH$ OrdZmMm Aä`mg H$aVmV.
_mZdemómV _mÌ _mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$ Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. Aä`mg {df`mV
\$aH$ Agë`m_wio _mZdemómcm doJio ñdê$n àmá Pmcoco Amho.
7
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-1 *
1. _mZdemó ho ................. emó Amho.
(A) gm_m{OH$
(~) Z¡g{J©H$
(H$) AmXe©dmXr
(S>) H$ënZmdmXr.
2. _mZdemómV .................. Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
(A) àmÊ`m§Mm
(~) _mZdmMm
(H$) new§Mm
(S>) nú`m§Mm.
3. ................. _mZdemó hr _mZdemómMr emIm Amho.
(A) Z¡g{J©H$
(~) ^m¡{VH$
(H$) A^m¡{VH$
(S>) gm_m{OH$.
4. _mZdemómV .............. g_mOmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
(A) J«m_rU
(~) ZmJar
(H$) Am{Xdmgr
(S>) AmYw{ZH$.
5. _mZdemómMm Ñï>rH$moZ ................... ñdénmMm Amho.
(A) g_J«
(~) {d{eï>
(H$) cKw
(S>) _mZdr.
1.3.2 _mZdemómÀ`m emIm
(Braches of Social Anthropology)
_mZdemómÀ`m ñdénmV AmnU nm{hco Amho H$s, _mZdemómV _mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$
Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. `mgmR>r _mZdmÀ`m CËnÎmrnmgyZ Vo AmOn`ªVÀ`m _mZdr OrdZmMm
g_mdoe Amho. hm gd© Aä`mg Ho$di EH$m emIoV H$aUo AdKS> d AeŠ` Amho. VgoM {Xdg|{Xdg
_mZdemómÀ`m kmZmÀ`m H$jm é§XmdV AmhoV. Ë`m_wio _mZdemómÀ`m {d{dY emIm§Mm CX` Pmcm
Amho. _mZdemómÀ`m emIm Imcrcà_mUo AmhoV.
A) emar[aH$$ _mZdemó (Physical Anthropology)
1. _mZd CËnÎmremó (Human Genetics )
2. _mZdr Ordmí_emó ( Human Palentology)
3. _mZd_rVr (Anthropometry)
4. {ÛhñVH$ gñVZ àmUremó (Primatology)
~) gm§ñH¥${VH$ _mZdemó
1. àmJ¡{Vhm{gH$ nwamUdñVwemó
2. ^mfmemó (Linguistics)
(Prehistoric Archaeology)
8
3. _mZdOmVremó (Ethnology)
4. gm_m{OH$ _mZdemó (Social Anthropology)
H$) Cn`mo{OV _mZdemó
(Applied Anthropology)
(A) emar[aH$ _mZdemó …_mZd hm EH$ O¡{dH$ àmUr Amho `m Ñï>rH$moZmVyZ _mZdmÀ`m Ordemór` ~m~tMm Aä`mg
emar[aH$$ _mZdemómV Ho$cm OmVmo. _mZdmÀ`m earamMm, CËH«$m§VrMm, d§emMm Aä`mg `m emIoV Ho$cm
OmVmo. _mZdr cmoH$g§»`oMo AÜ"Z H$ê$Z em[aarH$ cjUm§À`m AmYmamda {d{^Þ _mZd g_whmVrc ^oX
ñnï> Ho$co OmVmV.
❒
emar[aH$ _mZdemómMr ì`m»`m …1. Oo. B. _oZ{Mn : ""emar[aH$ _mZdemó ho _mZdr earamÀ`m Ñî` ^mJmMm Aä`mg
H$aVo.'' ( Physical Anthropology is the study if bodily appearance of man - J.
E. Manchip)
2. ìhm°~oc : ""emar[aH$ _mZdemó _mZdmÀ`m emar[aH$ d¡{eîQ>çm§Mm Aä`mg H$aVo.''
("Physical Anthropology is therefore the study of the physical characteristics
of the human race as such." - Hoeble)
3. hañH$mopìhQ>g² : ""emar[aH$ _mZdemó ho _wc^yV AWm©Zo _mZdr Ordemó Amho.''
(Physical Anthropology is in essence human biology." - Herskovits)
4. {n{S>J§Q>Z : ""emar[aH$ _mZdemñÌ ho _mZdr earamÀ`m d¡{eîQ>çm§er g§~§YrV Amho.''
("Physical Anthropology is concerned with the bodily characteristics of
man." - Piddington)
darc ì`m»`m§Mm {dMma Ho$ë`mg emar[aH$ _mZdemó ho _mZdr Ordemó Amho Ago AmnUmg
åhUVm `oB©c. _mZdr earamMo Oo Ñí` ^mJ AmhoV Ë`m§Mo g{dñVa AÜ"Z emar[aH$ _mZdemómV Ho$co
OmVo. emar[aH$ _mZdemómÀ`m H$mhr à_wI emIm nwT>rcà_mUo AmhoV.
1.
_mZdr CËnÎmremó
(Human Genetics)
emar[aH$ _mZdemó hr _mZdemómMr EH$ _hÎdmMr emIm AgyZ Vr _mZdmÀ`m CËnÎmr{df`r
Aä`mg H$aVo. H$mocrZ `m§À`m _Vo, ""_mZd CËnÎmremó hr OrdemómMr emIm AgyZ Ë`m_Ü`o _mZdr
9
d§emMm {dH$mgmÀ`m {Z`_m§Mm d VÎdm§Mm Aä`mg H$aVmV H$s Á`m_Ü`o chmZ dZñnVr, àmUr Am{U
_mZd `m§Mo {ZarjU Ho$co OmVo.'' ("Genetics is that branch of biology which deals with the
laws or principles of heredity and variation observed in plants in animal and in man."
- Colin)
_mZdmÀ`m AZwd§{eH$VoMr `§ÌUm, AZwd§{eH$VoYrc ~Xc, _mZdmMr n`m©daUmer AZwHy$cZ
gmYÊ`mMr à{H«$`m BË`mXr Jmoï>tMm Aä`mg _mZd CËnÎmremómV Ho$cm OmVmo.
2.
_mZdr Ordmí_emó
(Human Palentology)
_mZdr Ordmí_emóm_Ü`o _mZdmMr H$dQ>r, hmS>o BË`mXr _mZdr Adeofm§Mm Aä`mg Ho$cm
OmVmo._mZd d new `m_Ü`o {^ÞVm H$er d H|$ìhm {Z_m©U Pmcr. _mZd hm _wiMm emH$mhmar Amho H$s
_m§gmhmar Amho. `mgmR>r XmVm§À`m R>odUrMm XoIrc Aä`mg `m emIoV Ho$cm OmVmo. _mZdmÀ`m XmVm§À`m
Aä`mgmdê$Z _mZdmÀ`m {dH$mgmMm d CËH«$m§VrMm _mJ© emoYVm `oVmo. `mgmR>r hm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
3.
_mZd_rVr
(Anthropometry)
"_mZd_rVr' `m eãXmMm AW© _mZdmMo _mnZ Agm hmoVmo. `m emIoV _mZdmMr A§J`ï>r
(Stature), C§Mr (Height), dOZ (Weight) Ad`dm§Mr cm§~r (Lenth of the limbs) BË`mXtMo
àË`j _mnZ H$ê$Z Ë`m§Mo g§nyU© e[aamer H$go à_mU Amho, `mMo AÜ``Z Ho$co OmVo. H$mhr Ad`dm§Mr
_mno nydu KoVm `oV ZìhVr. CXm. ËdMm, Ho$g, S>moim BË`mXr nU AmVm {dkmZmÀ`m àJVr_wio
(ZdZdrZ V§ÌmÀ`m d `§ÌmÀ`m emoYm_wio) `m§Mo _mno KoUo eŠ` Pmco Amho. Ë`m_wio _mZd{_Vr hr
emIm {Xdg|{Xdg {dH${gV hmoV Amho.
O¡d_rVr (Biometry) _mZd_rVr à_mUoM _mZdmÀ`m emar[aH$ cjUm§Mm Aä`mg H$aUmar EH$
emIm Amho. em[aarH$ d¡{eîQ>çm§À`mda d§e AmYm[aV AgVmo. åhUyZ O¡d_rVr emómV d§emMm O¡{dH$
Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdmÀ`m O¡{dH$ d¡{eîQ>çm§Mm g§»`memór` Aä`mg O¡d_rVr hmo`.
{d{eîQ joÌmVrc OÝ_, {dH$mg, _¥Ë`y `m ~m~VÀ`m O¡{dH$ AÜ``Zm§Mo g§»`memór` {dícofU åhUOo
O¡d_rVr hmo`.
4.
{ÛhñVH$ gñVZ àmUremó
(Primatology)
`m emIoV {ÛhñVH$ gñVZ àmÊ`m§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. hm Aä`mg àm`mo{JH$, d¡ÚH$s` VgoM
n[apñWVr {dkmZmÀ`m Ñï>rH$moZmVyZ Ho$cm OmVmo. _mZd d _mZdgÑí` àmÊ`m§À`m e[aam_Ü`o {d{dY
OrdZnÕVr_wio H$m` \$aH$ nS>Vmo `mMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. {ÛhñVH$ gñVZ àmÊ`m§À`m _Ü`o _mZdmMm
10
{dH$mg H$gm Pmcm. {d{dY _mZdr OrdZ nÕVrMm _mZdr earamda H$gm à^md nS>Vmo BË`mXr
~m~tMm Aä`mg `m emIoV Ho$cm OmVmo.
(~) gm§ñH¥${VH$ _mZdemó …_mZd hm Ogm O¡{dH$ àmUr Amho Vgm Vmo gm_m{OH$ àmUr Amho. gm_m{OH$ {OdZ OJÊ`mgmR>r
Ë`mZo g§ñH¥$Vr {Z_m©U Ho$cr Amho. g§ñH¥$Vr {Z_m©U H$aUo ho Ho$di _mZdmcm eŠ` Pmco Amho. åhUyZ
_mZdmÀ`m g_J« AÜ"ZmV g§ñH¥$Vrcm {deof _hÎd Amho. gm§ñH¥${VH$ _mZdmemómV {d{dY g§ñH¥$VtMm
CX`, {dH$mg, aMZm, H$m`} BË`mXtMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. g§ñH¥$Vr hm EH$ gm_m{OH$ dmagm Amho
Am{U Vmo {eHy$Z AmË_gmV Ho$cm OmVmo. àË`oH$ g_mOmMr ñdV§Ì OrdZnÕVr åhUOo ñdV§Ì g§ñH¥$Vr
Amho. g§ñH¥$Vr_Ü`o VÎdkmZ, Y_©, éT>r, àWm, na§nam, g§ñWm, `§Ìo, hË`mao BË`mXr AZoH$ KQ>H$m§Mm
g_mdoe hmoVmo.
❒
g§ñH¥$VrMr ì`m»`m …1. hm°~oc : ""{e{jV dV©Z àH$mam§Mm g_wƒ` åhUOo g§ñH¥$Vr hmo`.''
("Culture is the
sum total of learned behaviour patterns." - Hoebel)
2. hñH$upìhQ>g : ""_mZdr dV©ZmMm {eHy$Z AmË_gmV Ho$cocm ^mJ åhUOo g§ñH¥$Vr hmo`.''
("Culture is the learned portion of human behaviour." - Herskovits)
❒
gm§ñH¥${VH$ _mZdemómMr ì`m»`m …1. ~rëg Am{U hm°Ora : ""gm§ñH¥${VH$ _mZdemó _mZdr g§ñH¥$VrMm CX` Am{U B{Vhmg,
CËH«$m§Vr Am{U {dH$mg d àË`oH$ {R>H$mUÀ`m Am{U doioÀ`m g§ñH¥$VrMr aMZm Am{U H$m`}
`m§Mm Aä`mg H$aVo.'' ("Cultural Anthropology studies the origins and history of
man's culture their evolution and development and the structures and
functioning of human culture in every place and time." - Beals & Hozier)
2. hm°~oc : ""_mZdemómMm Omo ^mJ _mZdmÀ`m éT>r>, àWm, na§nam§da H|$ÐrV Pmcocm Amho.
Ë`mcm gm§ñH¥${VH$ _mZdemó åhUVmV.'' ("The phase of Anthropology that devotes
its attention to the customs of mankind is called cultural Anthropology." Hoebel)
g§ñH¥$VrÀ`m {d{dY ~mOy§Mm g{dñVa Aä`mg gm§ñH¥${VH$ _mZdemómV Ho$cm OmVmo. g§ñH¥$VrMm
CX`, {dñVma d {dH$mg H$gm Pmcm. ñWcH$mcnaËdo g§ñH¥$VrMr aMZm d H$m`© `mV H$go ~Xc hmoV
11
Joco. g§ñH¥$VrMo n[adV©Z d g§H«$_U H$go hmoVo. g§ñH¥$Vr H$er AmË_gmV Ho$cr OmVo. g§ñH¥$Vr_wio _mZdmMo
n`m©daUmer H$go AZwHw$cZ gmYco OmVo. BË`mXr AZoH$ àíZm§Mo AÜ``Z gm§ñH¥${VH$ _mZdemómV Ho$co
OmVo. gm§ñH¥$VrH$ _mZdemómMo Aä`mgjoÌ ì`mnH$ Agë`m_wio VrÀ`m AZoH$ CnemIm CX`mg Amë`m
AmhoV.
❒
gm§ñH¥${VH$ _mZdemómÀ`m emIm …-
1.
àmJ¡{Vhm{gH$ nwamVÎdemó
(Prehistoric Archaeology)
_mZdr OrdZmÀ`m Á`m H$mimVrc B{VhmgXÎm nwamdo gmnS>V ZmhrV Ë`m H$mcmdYrcm B{Vhmg
nwd©H$mi qH$dm àmJ¡{Vhm{gH$ H$mc Ago åhUVmV. `m H$mimVrc B{VhmgXÎm nwamdo Zgco Var
CËIZZmV gmnS>coë`m dñVw§À`m nwamì`mdê$Z _mZdr OrdZmMm CcJS>m Ho$cm OmVmo. `mgmR>r nwamVÎdemó
(Archaeology), ^w{dkmZ (Geology) VgoM {Odmí_emó (Palaeontology) `m§Mr _XV KoVcr
OmVo. àmMrZ H$mir _mZd Amo~S>-Ymo~S> Aer XJS>m§Mr hË`mao dmnaV hmoVm. Ago Om°Z {\$`a `m§Zr
CËIZZmV gmnS>coë`m dñV§ydê$Z åhQ>co Amho. Mmc©g S>m{d©Z `m§À`m Ord CËH«$m§VrdmX J«§W, ^wJ^©emór`
kmZ, dZñnVr d àmUr `m§Mm Aä`mg, Wm°gZ `m§À`m àm{MZ hË`mam§Mm Aä`mg `mda AmYm[aV _mZdr
{dH$mgmMo Aí_`wJ, ~«m§P`wJ cmoh`wJ Ago Q>ßno emoYyZ H$mT>co AmhoV.
2.
^mfmemó
(Linguistics)
gm§ñH¥${VH$ _mZdemómÀ`m `m emIoV ^mfoMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. ^mfm ho Ë`m g_mOmÀ`m
AmMma {dMmam§À`m XodmUKodmUrMo _hÎdnyU© gmYZ AgVo. {d{dY _mZdr g_whm§À`m {d{dY ^mfm
AmhoV. Ë`mVrc H$mhr ^mfm§Zm {cnr Amho. Va H$mhr Am{Xdmgr ^mfm§Zm {cnr Zmhr. Ë`m \$ŠV ~mocr
^mfm AmhoV. ^mfm§Mo àH$ma, Ë`m§Mr CƒmaU nÕVr, dmnamÀ`m nÕVr, ~mocrVrc {d{dYVm, EH$m
^mfoMm Xwgè`m ^mfoer AgUmam g§~§Y ^mfoVrc à{VHo$ BË`mXtMm Aä`mg `m emIoV Ho$cm OmVmo. ^mfm
ho g§ñH¥$VrMm _hÎdmMm KQ>H$ Agë`mH$maUmZo g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aVmZm ^mfoMm Aä`mg H$amdmM
cmJVmo.
3.
_mZdOmVremñÌ
(Ethnology)
_mZdOmVr emómV _mZdr d§emMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. ""_mZd d _mZdd§e, Ë`m§Mo nañna
g§~§Y d Ë`m§Mr JwUd¡{eîQ>ço `m§Mm {dMma H$aUmao _mZdOmVremó ho EH$ {dkmZ Amho.'' Aer
Am°Šg\$moS>© eãXH$moemV _mZdOmVremómMr ì`m»`m Ho$cr Amho. _mZdd§e nyduBVHo$ AmO ewÕ
ñdê$nmV am{hcoco ZmhrV. Ë`m_Ü`o {_lUmMr à{H«$`m Mmcy Amho. ^m¡Jmo{cH$ qH$dm gm_m{OH$ H$moUË`mZm-H$moUË`m H$maUm_wio hr {_lUmMr à{H«$`m AmOhr Mmcy Amho, Ago _mZdemókm§Mo _V Amho.
12
{d{dY _mZdd§emMm VwcZmË_H$ Aä`mg, _mZdd§emMr pñWË`§Vao BË`mXtMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm
OmVmo.
_mZdOmVr emómà_mUo "_mZdOmVr dU©ZemñÌ' (Ethnography) hr gm§ñH¥${VH$ _mZdemómMr
ZdrZ CX`mg Amcocr EH$ kmZ emIm Amho. `m_Ü`o _mZdg_mOmMm Ho$di dU©ZmË_H$ Aä`mg Ho$cm
OmVmo. {d{eï> Am{Xdmgr O_mVtMm qH$dm dm§erH$ g_whm§Mm Mmcr[aVtMo qH$dm g§ñH¥$VrMo OrdZ nÕVtMo
dU©Z H$aUo hmM CÔoe `m emómMm AgVmo. H$moUVohr AZwmZ qH$dm {ZîH$f© Z H$mT>Vm OgoÀ`m Vgo
EImÚm g_whmMo dU©Z _mZdOmVr emómV Ho$co OmVo. _mZdOmVr emómV gwÕm dU©Z Ho$co OmVo. nU
Ë`mM~amo~a {d{dY g_whmVrc OrdZnÕVrMm VwcZmË_H$ Aä`mgXoIrc `m emIoV Ho$cm OmVmo. gmå`
d ^oX, {d{dY d¡{eîQ>ço, `m§Mm VwcZmË_H$ Aä`mg Ho$cm OmVmo. CXm. OrdZnÕVr, ^mfm, {eï>mMma,
AmMma-{dMma, Kao, Y_©lÕm BË`mXr ~m~VrV chmZghmZ gmå` d ^oX AmT>iVmV. Ë`mMm Aä`mg
_mZdOmVremómV Ho$cm OmVmo.
4.
gm_m{OH$ _mZdemó
(Social Anthropology)
gm§ñH¥${VH$ _mZdemómMr gdm©V _hÎdmMr emIm åhUOo gm_m[OH$ _mZdemó hmo`. _mZdmÀ`m
gm_m{OH$ OrdZmcm Ho$ìhm gwédmV Pmcr. {d{dY gm_m{OH$ {OdZmMo àH$ma H$go CX`mcm Amco.
{deofV… {ddmhg§ñWm, Hw$Qw>§~g§ñWm, Y_©g§ñWm BË`mXr g§ñWm§Mm CX`, {dH$mg, Ë`m§Mr aMZm d H$m`}
BË`mXtMm Aä`mg `m emIoV Ho$cm OmVmo. _mZdr gm_m{OH$ OrdZmcm gwédmV Am{X_ g_wXm`mnmgyZ
Pmcr åhUyZ gm_m{OH$ _mZdemómV Am{Xdmgr g_wXm`m§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. ES>dS>© Q>m`ca `m§Zr
g§ñH¥$VrMr H$ënZm AmYma^yV _mZyZ _mZdemó d B{Vhmg `m§À`mVrc {gÕm§VmÀ`m _XVrZo Am{XdmgtMm
Aä`mg Ho$cm. E_rc Sw>aImB© `m§Zr g_mOmMo ñdV§Ì ApñVËd _mZyZ Am°ñQ´>o{c`Z Am{Xdmgr O_mVtMm
Aä`mg Ho$cm. gm_m{OH$ _mZdemómMm g{dñVa Aä`mg AmnU nwT>o H$aUma AmhmoV.
(H$) Cn`mo{OV _mZdemó
(Applied Anthropology)
_mZdemómVrc Aä`mgmMo {ZîH$f© _mZdr OrdZmVrc {d{dY g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r àË`jmV
H$go dmnaVm `oVrc `mMo ñnï>rH$aU Cn`mo{OV _mZdemó `m emIoV Ho$co OmVo. em[aarH$ d gm_m{OH$
`m _mZdemómÀ`m emImVrc H$mT>coco {ZîH$f© qH$dm {gÕm§V àË`j n[apñWVrcm cmJy H$aÊ`mMo H$m_
hr emIm H$aVo. _mZdemór` kmZmMm Cn`moJ OZH$ë`mUmgmR>r H$aUo hm Cn`mo{OV _mZdemómMm
_w»` CÔoe Amho. Á`mà_mUo Am¡fYemór` kmZmMm Cn`moJ _mZdr amoJ§mÀ`m {Z`§ÌUmgmR>r Ho$cm OmVmo.
OrdemómVrc kmZmMm Cn`moJ {d{dY Ordm§À`m {dH$mgmgmR>r Ho$cm OmVmo. Ë`mMà_mUo _mZdemór`
kmZmMm Cn`moJ AIrc _mZdmÀ`m {dH$mgmgmR>r Ho$cm OmVmo.
13
gm§ñH¥${VH$ _mZdemór` kmZmMm Cn`moJ _mZdmÀ`m OrdZ{df`H$ g_ñ`m gmoS>dÊ`mgmR>r Ho$cm
OmVmo. `wamon I§S>mV AR>amì`m eVH$mV Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr Pmcr Am{U dñVw§Mo àM§S> CËnmXZ hmody
cmJco. CËnm{XV _mcmÀ`m {dH«$sgmR>r {~«Q>rem§Zr ZdrZ dgmhVr ñWmnZ Ho$ë`m. ì`mnmamÀ`m dmT>rgmR>r
d amOH$s` A§c àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r {~«Q>rem§Zm gm_m{OH$ _mZdemór` kmZmMm Cn`moJ Pmcm.
{~«Q>rem§Zm amÁ`H$ma^ma MmcdÊ`mgmR>r ñWm{ZH$ g_mOmÀ`m ^mfm, Mm{carVr, dV©ZàH$ma, OrdZnÕVr
B. _m{hVr hdr hmoVr. Vr Ë`m§Zm gm_m{OH$ _mZdemómVyZ {_imcr. ^maVm_Ü`o {~«Q>re A{YH$mè`m§Zm
Amnë`m gm_«mÁ` {Z{_©VrÀ`mdoir AZoH$ AS>MUr Amë`m. Ë`mdoir Ë`m§Zm gm_m{OH$ _mZdemókm§Zr
_XV Ho$ë`mMr AZoH$ CXmhaUo AmhoV. EH$Xm N>moQ>m ZmJnya ^mJmVrc Cam°d Am{Xdmgr Jmdm_Ü`o aoëdo
nwcmMo H$m_ gwê$ hmoVo. nU Ym{_©H$ H$maUmñVd Cam°d cmoH$m§Zr aoëdonwcmg {damoY Ho$cm åhUyZ R>oHo$XmamZo
Ë`m§À`m Ym{_©H$ OrdZmVrc P|S>çmMo _hÎd AmoiIyZ aoëdo B§{OZMo {MÌ AgUmam P|S>m Cam°d cmoH$m§Zm
^oQ> {Xcm. JmdÀ`m `mÌoÀ`mdoir AZoH$ Cam°d cmoH$ Amnmnco P|S>o KodyZ EH$Ì Amco Ë`mdoir
Ë`m§À`m_Ü`o P|S>çm§À`m loð>Ëdmdê$Z Iyn _moR>r _mam_mar Pmcr. nmo{cgm§Zr VmËnwaVm hñVjon H$ê$Z
àH$aU {_Q>{dco. nU Xadfu Aer KQ>Zm KSy> Z`o åhUyZ VoWrc {OëhmÜ`jm§Zr à{gÕ _mZdemók S>m°.
eaXM§Ð am°` `m§Mm g„m KoVcm d BVa Cam°d cmoH$m§Zm {d_mZmMo {MÌ AgUmam P|S>m {Xcm. VoìhmnmgyZ
`mÌoÀ`mdoir hmoUmam g§Kf© Q>icm.
Mmc©g S>m{d©Z `m§Zr Ord CËH«$m§VrdmX (Origin of Species) {gÕm§V _m§S>VmZm Am{XdmgtÀ`m
Aä`mgmMr _XV KoVcr hmoVr. h~©Q>© ñnoÝga `m§Zr gm_m{OH$ CËH«$m§VrdmX (Social Evolution) hm
{gÕm§V _m§S>VmZm Am{XdmgtMm Aä`mg Ho$cm hmoVm. VgoM "Am°JñV H$m±V' `m§Zr (Positivism)
{dkmZdmX qH$dm àË`jdmX {gÕm§V _m§S>VmZm Am{XdmgtMm Aä`mg Ho$cm hmoVm. ES>ìhS>© Q>m`ca, _°Šg
_w„a, {àAoa d _°aoQ> `m§Zr Y_m©Mo AÜ"Z H$aVmZm Am{XdmgtÀ`m Aä`mgmMr _XV KoVcr hmoVr.
_mZdmZo `§Ìo H$er hmVmimdrV _mZdmMo H¥${Ì_ Ad`d H$go AgmdoV. _mUgmZo H$moUVo H$nS>o
dmnamdoV BË`mXr g_ñ`m gmoS>dÊ`mgmR>r em[aarH$ _mZdemór` kmZmMm Cn`moJ hmoVmo.
Cn`mo{OV _mZdemó hr AJXr A{cH$S>À`m H$mimV CX`mg Amcocr _mZdemómMr emIm
AgyZ {VMo {Xdg|{Xdg _hÎd dmT>V Mmcco Amho. {deofV… n{hë`m OmJ{VH$ _hm`wÕmZ§Va _mZdemómMo
_hÎd cmoH$m§Zm nQy> cmJco. Ë`mdoirnmgyZ AmOn`ªV `m kmZemIoZo JJZ^amar KoVcocr Amho.
`wÕmÀ`mdoir AZoH$ Xoem§Zm g¡{ZH$m§Mr {ZdS>, Ë`m§Mo à{ejU d ZmJ[aH$m§Mo ghH$m`© `m~m~V
_mZdemókm§Zr _mocmMr _XV Ho$cr hmoVr. CXm. H$mo[a`mÀ`m `wÕmV _m{hVr nÌH$m§Mm nmD$g nmSy>Z Omo
à^mdr àMma Ho$cm hmoVm. Ë`mMo lo` _mZdemókm§ZmM {Xco OmVo. `wÕH$mimà_mUo em§VVoÀ`m H$mimVhr
_mZdemókm§Zr {Xcoco `moJXmZ _mocmMo Amho. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va CËnmXZmÀ`m nÕVr_Ü`o A_wcmJ«
~Xc Pmco d _mZdr gm_m{OH$ n[adV©ZmMm doJ dmT>cm. Ë`m_wio g_mOmV AZoH$ gm_m{OH$ g_ñ`m
{Z_m©U Pmë`m. Ë`m§Mm gwú_ Aä`mg _mZdemókm§Zr Ho$cm d Ë`mda Cnm` gwMdco. CXm. d§e Am{U
14
d§eloð>VmdmX `m§Mm gwú_ Aä`mg H$ê$Z em[aarH$ a§JmMm d ~wÕr_ÎmoMm H$moUVmM g§~§Y Zmhr Ago
AZwmZ H$mT>co d d§eÛof H$_r Ho$cm. Aem àH$mao Cn`mo{OV _mZdemómV _mZdr g_mOmcm Cn`moJr
nS>Umao kmZ d Cnm` `moOZm§Mr _m{hVr {Xcocr AgVo.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-2 *
1. hm°~oc `m§Mr em[aarH$ _mZdemókm§Mr ì`m»`m gm§Jm.
---------------------------------------------------------------------
2. _mZdmMr H$dQ>r qH$dm hmS>o `m§Mm Aä`mg _mZdemómÀ`m H$moUË`m emIoV Ho$cm OmVmo.
---------------------------------------------------------------------
3. àmJ¡{VhmgrH$ H$mi åhUOo H$m` ?
---------------------------------------------------------------------
4. _mZdOmVremómV H$emMm Aä`mg Ho$cm OmVmo ?
---------------------------------------------------------------------
5. _mZdemór` kmZmMm Cn`moJ OZH$ë`mUmgmR>r H$aUo hm _mZdemómÀ`m H$moUË`m emIoMm
_w»` CÔoe Amho ?
---------------------------------------------------------------------
1.3.3 gm_m{OH$ _mZdemó
(Social Anthropology)
gm_m{OH$ _mZdemómMm AW© - gm_m{OH$ _mZdemó hr gm§ñH¥${VH$ _mZdemómMr EH$
_hÎdmMr emIm Amho. gm_m{OH$ _mZdemómV _mZdmÀ`m gm_m{OH$ OrdZmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
_mZdmMo gm_m{OH$ g§~§Y, gm_m{OH$ dV©Z, gm_m{OH$ g§KQ>Z, gm_m{OH$ g§ñWm BË`mXtMm g{dñVa
Aä`mg `m emIoV Ho$cm OmVmo. CXm. gm_m{OH$ g§ñWm§Mo àH$ma, CX`, aMZm, H$m_o, d¡{eîQ>ço BË`mXtMm
Aä`mg gm_m{OH$ _mZdemómV Ho$cm OmVmo. _mZdr gm_m{OH$ OrdZmMo ñdê$n g_OyZ KoUo, hm
gm_m{OH$ _mZdemómMm _w»` CÔoe Amho.
❑
gm_m{OH$ _mZdemómMr ì`m»`m
(Definition of Social Anthropology)
-
1. hm°~oc : ""gm_m{OH$ _mZdemó ho gm_m{OH$ dV©Z Am{U gm_m{OH$ g§KQ>Z `m§À`m
Aä`mgmda cj H|$ÐrV H$aVo.'' ("The interest of social Anthropology is in the
social behaviour and the organization of social groups." - Hoebel)
15
2. a°S>pŠc\$ ~«mD$Z : ""{d{dY àH$maÀ`m g_mOm§À`m nÕVeranUo Ho$coë`m VwcZoda AmYmacoco
g§nyU© _mZd g_mOmÀ`m ñdénmMo AÝdofU åhUOo gm_m{OH$ _mZdemó hmo`.'' ("Social
Anthropology is the investigation of the nature of human society by the
systematic comparison of societies of diverse kinds." - Radeliffe Brown)
3. S>m°. Eg. gr. Xw~o : ""gm_m{OH$ _mZdemó ho gm§ñH¥${VH$ _mZdemómMm Agm ^mJ
Amho H$s Á`mV g§ñH¥$Vrer g§~§YrV Agcoë`m ^m¡{VH$ n¡cy§Mm Aä`mg H$aÊ`mnojm g_whmMr
g§aMZm Am{U Y_© `m§À`m Aä`mgmda cj H|$ÐrV H$aVo.'' ("Social Anthropology is
the part of cultural Anthropology which devotes its primary attention to the
study of social structure and religion rather than material aspects of culture."
- S. C. Dube)
4. _wOw_Xma Am{U _XZ : ""gm_m{OH$ {OdZmMm {dH$mg Am{U gm_m{OH$ OrdZmMo
{d{dY àH$ma `m§Mm Aä`mg åhUOo gm_m{OH$ _mZdemó hmo`.'' ("Social Anthropology
is the study if development of social life and types of social life." - Mujumdar
and Madan)
5. E_. EZ. lr{Zdmg : ""gm_m{OH$ _mZdemómV _mZdr g_mOmMm VwcZmË_H$ Aä`mg
Ho$cm OmVmo. `mV gd© g_mOmMm åhUOo Am{Xdmgr, ZmJar Am{U Eo{Vhm{VH$ g_mOmMm
g_mdoe hmoVmo.'' ("Social Anthropology is comparitive study of human societies.
Ideally it includes all societies primitive, civilized and historic." - M. N.
Shrinivas)
A) gm_m{OH$ _mZdemñÌmMo ñdê$n
❒
_mZdemñÌ
(Nature of Social Anthropology)
(Anthropology)
gm_m{OH$ _mZdemñÌ hr _mZdemñÌmMr emIm Amho. _mZdemñÌmV _mZdmMm Aä`mg H$aÊ`mV
`oVmo. _mZdmMm Aä`mg H$aUmè`m doJdoJiçm kmZemIm AmhoV. Ë`m§Zm EH$Ì H$aÊ`mMr Amdí`H$Vm
1859 gmcr \«|$M emñÌk lr. nm°c ~«moH$m `mZo _m§S>cr. nwT>o gm_mÝ` _mZdemñÌmMm (General
Anthropology) CX` Pmcm Ago gm°c Q>°Šg (Sol-Tax) `m§Zr åhQ>co Amho. Vgo nm{hco Va
"nm°c~«moH$m' nyd©H$mimV A°[añQ>m°Q>cZo gdm©V àW_ 'Anthropologist' hm eãX Cn`moJmV AmUcm.
Ë`mdê$Z A°[añQ>m°Q>c `m§Zm ""_mZdemñÌmMm AmÚ OZH$'' (Father of Anthropology) Ago åhQ>co
OmVo. 1789 _Ü`o O_©ZemñÌk H$m§Q> (Kant) `mZo _mZdmÀ`m CËnÎmrg§~§Yr 'Anthropologist' ho
nwñVH$ à{gÕ Ho$co.
16
❒
"Anthropology"
g§koMm AW© :-
_mZdemñÌrcm B§J«OrV 'Anthropology' Agm eãX dmnaÊ`mV `oVmo. 'Anthropology' hr
g§H$ënZm 'Anthropos' åhUOo _mZd Am{U 'Logos' åhUOo emñÌ Aem XmoZ eãXm§nmgyZ ~Zcr
Amho. ho eãX c°{Q>Z d J«rH$ ^mfoVrc AmhoV. 'Anthropology' `m g§H$ënZoMm AW© 'Science of
Man' åhUOo "_mZdmMo emñÌ' Agm hmoVmo. Xþgè`m eãXmV gm§Jmd`mMo Pmë`mg ""Á`m emñÌmV
_mZdmMm gdmªJrU Aä`mg H$aÊ`mV `oVmo, Ë`m emñÌmcm _mZdemñÌ Ago åhUVmV.''
❒
_mZdemñÌmMr ì`m»`m _mZdemñÌr` n[a^mfm H$mof : ""_mZdemñÌmV _mZdmMo AÜ``Z Ho$co OmVo.''
✺ \«$mÝg ~moD$g : ""_mZdemñÌmMm g§~§Y àm_w»`mZo _mZdr g_mOmÀ`m B{Vhmgmer Agcocm
{XgVmo.''
✺ H«$mo~a : ""_mZdr g_yhmMo Am{U g_yh dV©ZmMo VgoM Ë`m§Zr Ho$coë`m CËnmXZmMo AÜ``Z
H$aUmao emñÌ åhUOo _mZdemñÌ hmo`.''
✺ OoH$~ Am{U ñQ>Z© : ""n¥ÏdrVcmdarc _mZdmÀ`m CËnÎmrnmgyZ emar[aH$, gm_m{OH$ d
gm§ñH¥${VH$ {dH$mgmMm Am{U _mZdr dV©ZmMm d¡km{ZH$[aË`m Aä`mg H$aUmao emñÌ åhUOo
_mZdemñÌ hmo`.''
✺ S>m°. _wOw_Xma Am{U _XZ `m§À`m _Vo, ""_mZdmÀ`m emar[aH$, gm§ñH¥${VH$ d gm_m{OH$
CËnÎmr Am{U {dH$mgmMo AÜ``Z H$aUmao emñÌ åhUOo _mZdemñÌ hmo`.''
✺ pñQ>\o$Z \w$ŠgÀ`m _Vo, ""_mZd Ooìhm `m ^yVcmda OÝ_mcm Amcm VoìhmnmgyZ _mZdr
CËnÎmr, _mZdr d§e, Ë`mVrc {^ÝZVm, gm§ñH¥${VH$ {dH$mg d AÝ` KQ>H$m§Mm Aä`mg
_mZdemñÌmV g§nÝZ hmoVmo.''
✺ hm°~oc `m§Zr ""_mZdmZo Ho$coë`m gd© H$m`m©Mm Aä`mg _mZdemñÌmV Ho$cm nm{hOo.'' Ago
_V ì`ŠV H$ê$Z _mZdemñÌmcm "g§ñH¥$VrMo {dkmZ' åhQ>co Amho. Ë`m§Mo _V BVa gd©
gm_m{OH$ emñÌmV _mZdemñÌ à_wI AgyZ `m emñÌmV _mZdmÀ`m {d{^ÝZ A§JmMm
Aä`mg H$aÊ`mV `oVmo.
1. _mZdemñÌ _mZdmMm gdmªJrU Aä`mg H$aUmao EH$_od {dkmZ hmo`.
2. _mZdemñÌmV _mZdmMm g_J« Aä`mg H$aÊ`mV `oVmo.
✺
3. _mZdmMr CËnÎmr, OrdZmVrc Ama§{^H$ AmñWm, earaemñÌ, _mZdr d§e, _mZdmZo
gm_m{OH$, Am{W©H$, Ym{_©H$, amOH$s`, gm§ñH¥${VH$ d BVa A§JmV Ho$coë`m H$m`m©Mo
H$moUË`mhr àH$maÀ`m _`m©Xm cjmV Z KoVm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
17
4. `m Aä`mgmV àm_w»`mZo VwcZmË_H$ nÕVrMm Adc§~ H$aÊ`mV `oVmo.
5. _mZdemñÌ Am{Xdmgr O_mVtÀ`m Aä`mgmer {ZJS>rV Agë`mMo {XgVo. na§Vw `mMm AW©
`m emñÌmV àJV g_mOmÀ`m Aä`mgmH$S>o Xþc©j H$aÊ`mV `oVo Ago Zmhr. _mZdemñÌr`
Aä`mgmV gm_mOrH$aUmg {deof ñWmZ AgVo.
❒
_mZdr AÜ``Zmda ^a :-
1. gm°cQ>m°Šg _Vmà_mUo, ""_mZdemñÌ åhUOo gH$c _mZdd§emMm d A{Ic _mZd OmVrMm
g{dñVa Aä`mg H$aUmao emñÌ hmo`.'' `mMm AW© Agm H$s, _mZdemñÌmMm Aä`mg H$moUË`mhr EH$m
_mZdr d§emnwaVm d EImÚm _mZdr g_mOmnwaVmM _`m©{XV Zmhr. n¥ÏdrVcmdarc gd©M _mZdr
g_mOmMm Aä`mg _mZdemñÌmÀ`m H$joV `oVmo. Šc°H$h°Z À`m _Vmà_mUo, ""_mZdmÀ`m {d{dY A§JmMm
Aä`mg H$aUmè`m emñÌm_Ü`o _mZdemñÌmVM VodT>o _mZdmMo gd©ñneu Aä`mg g_m{dîQ> Agë`mMo
{XgVo.''
2. S>m°. _wOw_Xma d _XZ `m§À`m _Vmà_mUo, ""_mZdmÀ`m Aä`mgmcm H$mimMo Ago ~§YZ
ZgVo.'' dV©_mZH$mcrZ _mZdmà_mUoM ^yVH$mcrZ g_mOmVrc _mZdmMm Aä`mg _mZdemñÌmV H$aÊ`mV
`oVmo. _mZdmMr CËnÎmr H$em àH$mao Pmcr Agmdr? _mZdmMm emar[aH$ {dH$mg H$moUH$moUË`m Q>ßß`mVyZ
Pmcm Agmdm? _mZdmMo _mZdnyd© d Cn_mZd ñdê$n H$go hmoVo? `mMm Aä`mg _mZdemñÌmV
H$aÊ`mV `oVmo. _mZdmÀ`m Aä`mgmda Á`mà_mUo H$mc_mZmÀ`m _`m©Xm AgVmV. Ë`mMà_mUo ñWc_`m©Xm
nU ZgVmV. _mZd hm H$moUË`mhr I§S>mVrc XþJ©_ àXoemVrc Am{Xdmgr qH$dm àJV g_mOmVrc,
{dH${gV XoemVrc Agy eH$Vmo. _mZdmMm Aä`mg H$aVmZm gm§ñH¥${VH$ ñVam§Mm {dMma _hÎdmMm
_mZÝ`mV `oV Zmhr.
3. _mZdmÀ`m earaaMZoMm, _mZdr CËH«$m§Vr, OZZemñÌmMm Aä`mg Ho$cm nm{hOo Aer _`m©Xm
ZgVo. _mZdr Aä`mgmV _mZdr ^mdZm, {dMma {H«$`m à{V_mZm§Mm Aä`mg g_m{dîQ> AgVmo.
hañH$mopìhQ>gÀ`m _Vmà_mUo _mZdmZo Ho$coë`m H$m`m©Mm Aä`mg _mZdemñÌmMm {df` _mZcm nm{hOo.
1.3.4 joÌ H$m`© nÕV
❒
(Field Work Method)
joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrMm AW©
(Meaning of Field Work Method)
joÌ H$m`© nÕV hr gm_m{OH$ _mZdemómV dmnacr OmUmar _hÎdmMr Aä`mgnÕV Amho. joÌ
H$m`©nÕV åhUOo g§emoYH$mcm Á`m g_mOmMm Aä`mg H$am`Mm Amho Ë`m g_mOmV Ë`mZo àË`j OmD$Z
{H$_mZ 3 Vo 4 df} VoWo amhÿZ Ë`m g_mOmMm Aä`mg H$aUo hmo`. `m Aä`mg nÕVrV g§emoYH$ ñdV…
18
Ë`m g_mOmV VrZ-Mma df} dmñVì` H$aVmo. hm ^mJ AË`§V _hÎdmMm Amho. g§emoYH$mMm àË`j g§dmX
Ë`m g_mOmVrc cmoH$m§er AgVmo. g§emoYH$ ñdV…À`m S>moù`m§Zr hoVwnwañga Ë`m§À`m OrdZmMo {ZarjU
H$aVmo d Ë`m§À`m Zm|Xr R>odVmo. Am{Xdmgr O_mVtMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r hr nÕV dmnacr OmVo.
joÌ H$m`©nÕVrMm CX` AJXr AcrH$S>À`m H$mimVrc Amho. 19 ì`m eVH$mÀ`m AJmoXa
Am{XdmgtMm Ho$di dU©ZmË_H$ ñdê$nmMm Aä`mg Ho$cm hmoVm. àdmgr, Y_©àgmaH$, àemgH$s` ì`ŠVr
BË`mXtZr Am{XdmgtMo Ho$coco dU©Z ho EH$m§Jr d A{Va§{OV ñdê$nmMo hmoVo. H$mhr ì`ŠVtZr Am{XdmgtMo
dñVwpñWVr {ZXe©H$ dU©Z Ho$coco hmoVo. CXm. A±S¯> ~°Q>c (Andrew Battel) `m§Zr "H$m§Jmo' Ooao_r cmo~mo
(Jerome Lobo) `m§Zr A°{~{gZmo`mVrc, {dë`_ ~moñ_Z (William Bosman) `m§Zr JmoëS>H$moñQ>
BË`mXtZr Ho$coco {cImU dñVwpñWVr {ZXe©H$ hmoVo. na§Vw emór` nÕVtMm dmna Ho$cm Zgë`m_wio Ë`mV
AZoH$ C{Udm hmoË`m. nU darc {dMmad§Vm§À`m àoaUowio Am{XdmgtÀ`m emór` Aä`mgmcm MmcZm
{_imcr.
joÌ H$m`© nÕVrMm àW_ dmna 20 ì`m eVH$mV àmo a°S>pŠc\$ ~«mD$Z `m§Zr Ho$cm. Ë`m§Zr A§X_mZ
~oQ>mdarc Am{XdmgtMm Aä`mg àË`j Ë`m§À`m gm{ÞÜ`mV XmoZ df} amhÿZ Ho$cm. joÌ H$m`© nÕVrÀ`m
B{VhmgmVrc hm Aä`mg nWXe©H$ åhUyZ AmoiIcm OmVmo. `mM Xaå`mZ 1914-18 `m H$mimV
_°{cZmodñH$s (Malinowski) `m§Zr Q>m°{~«A±S> ~oQ>mdarc Am{XdmgtMm Aä`mg Ë`m§Mr ^mfm AmË_gmV
H$ê$Z Ë`m§À`m gm{ÞÜ`mV gcJ Mma df} amhÿZ Ho$cm. Z§Va AZoH$ gm_m{OH$ _mZdemókm§Zr joÌ H$m`©
nÕVrMm dmna H$ê$Z {d{dY Am{Xdmgr O_mVtMm Aä`mg Ho$cm.
1.3.4.1 A) joÌ H$m`©nÕVrMr d¡{eîQ>ço
(Characteristics of Field Work Method)
joÌ H$m`© nÕV åhUOo g§emoYH$mZo Á`m Am{Xdmgr O_mVrMm Aä`mg H$am`Mm Amho Ë`m
O_mVrV àË`j ñdV… OmD$Z VrZ-Mma df} amhÿZ, Ë`m§À`mer _¡Ìr d K{Zð> g§~§Y {Z_m©U H$ê$Z
Ë`m§À`m X¡Z§{XZ OrdZmMo {ZarjU H$aUo hmo`. ho H$m_ {VVHo$go gmono Zmhr. Am{XdmgtZm Amncogo
H$aÊ`mgmR>r EH$ dfm©hÿZ A{YH$ H$mi cmJVmo. Am{XdmgtMr ^mfm AmË_gmV H$aUo, Ë`m§À`mer _¡Ìr
H$aUo, Ë`m§Zm ~mocVo H$aUo `m Jmoï>r ghO eŠ` ZgVmV. nU Vo gm_m{OH$ _mZdemók gmÜ` H$aVmV.
`m joÌ H$m`© nÕVrMr d¡{eîQ>ço nwT>rcà_mUo.
1.
AÜ``ZmMm H$mcmdYr
(Time for Study)
Am{Xdmgr O_mVrMm Aä`mg H$aVmZm g§emoYH$mcm Am{Xdmgr gm_m{OH$ OrdZmMr nyU© _m{hVr
H$ê$Z ¿`mdr cmJVo. `mgmR>r ~amMgm H$mcmdYr cmJVmo. ghO ^oQ>rVyZ AJa AënH$mimV hr _m{hVr
g§nm{XV H$aUo AeŠ` AgVo. H$mhrdoim {XgVo Vgo ZgVo, Va H$mhrdoim {H$aH$moi dmQ>Umar KQ>Zm
_hÎdmMr Agw eH$Vo. `mgmR>r n[anyU© _m{hVrMr JaO AgVo. Ë`m_wio ~amMgm H$mcmdYr cmJVmo.
19
Am{Xdmgr OrdZmMr nyU© _m{hVr hmoÊ`mgmR>r {H$_mZ VrZ-Mma dfm©Mm H$mcmdYr cmJVmo, Ago AZoH$
_mZdemókm§Mo _V Amho.
Am{Xdmgr cmoH$m§Ü`o amhÿZ Ë`m§Zm Amncogo H$amdo cmJVo. Ë`m§Mr ^mfm {eH$mdr cmJVo. Ë`m§À`mer
^md{ZH$ ZmVo {Z_m©U ìhmdo cmJVo. nU ^m¡{VH$ gm{ÞÜ`m (Physical Proximity) {edm` ^md{ZH$
ZmVr {Z_m©U H$aVm `oV ZmhrV. `mgmR>r ~amMgm H$mcmdYr cmJVmo. Ho$di {XK©H$mcmdYr _hÎdmMm
Zmhr. `m H$mcmdYrMm OmñVrV OmñV Cn`moJ H$ê$Z ¿`mdm cmJVmo. Am{Xdmgr g_mOmV KSy>Z `oUmè`m
gm_m{OH$ KQ>Zm CXm. Ym{_©H$ g_ma§^, d¡dmhrH$ g_ma§^, Ý`m` {ZdmS>m, dYw-da {ZdS>, OmXy
BË`mXrMr Vn{ecdma _m{hVr g§nm{XV H$amdr cmJVo. `m KQ>Zm Zoh_r KS>Umè`m ZgVmV. qH$dm Ë`m§Mr
R>am{dH$ doi ZgVo, Á`mdoir `m KQ>Zm KS>VmV VoWo g§emoYH$ hOa AgocM Ago Zmhr. H$mhr doim
`m KQ>Zm dfm©-XmoZ dfm©VyZ EH$Xm KS>V AgVmV. `m_wiohr AÜ“ZmMm H$mcmdYr A{YH$ cmJVmo.
Am{Xdmgr OrdZmMo `WmW© AmH$cZ g§emoYH$mcm hmoÊ`mgmR>r Ë`mZo Am{Xdmgt_Ü`o ^m¡{VH$
gm{ÞÜ`m~amo~a _mZ{gH$ EH$ê$n Pmco nm{hOo. Ë`m{edm` Am{XdmgtÀ`m ^md^mdZm§Mo dU©Z g§emoYH$mcm
H$aVm `oUma Zmhr. g§emoYH$mZo Am{Xdmgr_Ü`o dmdaVmZm Amncm Y_©, Amncr g§ñH¥$Vr, Amnë`m
AmdS>r-{ZdS>r, N>§X ZmX, gd`r ~mOycm R>odmì`m cmJVmV. AmnU EH$ g§emoYH$ AmhmoV `mn{cH$S>o
g§emoYH$mÀ`m _ZmV H$moUVmhr hoVw Zgmdm. VaM Am{XdmgtÀ`m dmñVd OrdZmMm g§emoYH$mcm OdiyZ
Aä`mg H$aVm `oB©c. Am{Xdmgr {OdZmVrc MwH$m g§emoYH$mZo H$mTy> Z`oV. Am{Xdmgr OrdZmV
T>dimT>di g§emoYH$mZo H$ê$ Z`o. Am{Xdmgr cmoH$m§Zm {dídmgmV KodyZ Ë`m§À`m g_J« OrdZnÕVrMm
Aä`mg g§emoYH$mZo Ho$cm nm{hOo. `mgmR>r A{YH$ H$mcmdYrMr JaO AgVo.
2.
AÜ``ZmMr ^mfm
(Language of Study)
Am{XdmgtMm dñVw{Zð> Aä`mg hmoÊ`mgmR>r g§emoYH$mZo Am{Xdmgt_Ü`o {H$_mZ 3 Vo 4 df}
dmñVì` Ho$co nm{hOo. Am{XdmgtÀ`m ~amo~a Ioir_oirZo dmJco nm{hOo. Ë`m§À`mer gwg§dmX gmYVm
Amcm nm{hOo. Ë`mgmR>r g§emoYH$mcm Am{XdmgtÀ`m ^mfoMo kmZ Agco nm{hOo. g§emoYH$mcm Am{XdmgtMr
^mfm Mm§Jë`m [aVrZo ~mocVm Amcr nm{hOo. AW©nyU© g§dmXmgmR>r g§emoYH$ d Am{Xdmgr `m§Mr EH$M
^mfm Agcr nm{hOo. Am{XdmgtMr ^mfm AmYw{ZH$ g_mOmVrc ^mfohÿZ doJir AgVo. H$maU
Am{XdmgtMr ^mfm ~mocr^mfm AgVo. Ë`m§À`m ^mfocm {cnr ZgVo. gwédmVrcm g§emoYH$mcm Xw^mfmMr
_XV ¿`mdr cmJVo. nU H$m`_ñdê$nr Xw^mfmMr _XV KoUo eŠ` ZgVo. Am{XdmgtÀ`m ~amo~a
_mZ{gH$[aË`m EH$én hmoÊ`mgmR>r àË`j g§emoYH$ d Am{Xdmgr `m§À`m g§dmXmMr JaO AgVo.
Am{Xdmgr g§emoYH$mMr ^mfm {eH$Uma ZmhrV åhUyZ g§emoYH$mcm Am{XdmgtMr ^mfm {H$Vrhr AdKS>
dmQ>V Agcr Var {eH$mdrM cmJVo.
20
^mfm ho AmMma-{dMmamÀ`m XodmUKodmUrMo CÎm_ gmYZ Amho. Ë`m_wio ^mfm {eH$ë`mda
Am{XdmgtMo AmMma-{dMma g§emoYH$mcm g_OyZ KoVm `oVmV. ^mfoÀ`m ghmæ`mZo Am{XdmgtÀ`m A§Va_ZmMm
doY KoVm `oVmo. Ë`m§À`m gwI-Xw…ImV gh^mJr hmoVm `oVo. Ë`m§À`m gm§ñH¥${VH$, Ym{_©H$, gm_m{OH$
{OdZmV XoIrc gh^mJr hmoVm `oVo. ^mfm hm EH$ g§ñH¥$VrMm KQ>H$ Amho. Am{Xdmgr~amo~a ^mdZrH$
ZmVo {Z_m©U H$aVm `oVo. Ë`m_wio Am{Xdmgr OrdZmMr dmñVdVm g_OVo. _°{cZmodñH$s `m§Zr Q>mo{~«A±S>
Am{XdmgtMm Aä`mg Ë`m§Mr ^mfm {eHy$ZM Ho$cm. gÜ`m AZoH$ g§emoYH$ àW_ Am{Xdmgr ^mfoMm
Aä`mg H$aVmV. Ë`m_wio Am{XdmgtMr ^mfm {eH$Uo ho joÌ H$m`©nÕVrMo d¡{eîQ>ç _mZco OmVo.
3.
AÜ``ZmMo joÌ
(Field of Study)
joÌ H$m`©nÕVrMm dmna H$ê$Z AÜ``Z H$aVmZm AÜ``ZmMo joÌ {ZdS>Uo hm ^mJ AË`§V
_hÎdmMm AgVmo. Am{XdmgtMm g_J« Aä`mg H$am`Mm H$s {d{eï> A§JmMm Aä`mg H$am`Mm, ho àW_
{ZpíMV Ho$co nm{hOo. H$maU AÜ``Z joÌmMr {ZdS> `mdaM Adc§~yZ AgVo. AZoH$ _mZdemókm§À`m
_Vo Am{XdmgtMm g_J« Aä`mg H$amdm. H$maU Am{XdmgtÀ`m Mmcr[aVr, éT>r, àWm, na§nam, dV©ZàH$ma
EH$_oH$m§er ghg§~§YrV AgVmV. CXm. ~¡Jm O_mVrVrc gd© {ó`m Amnë`m e[aamda Jm|XU H$mTy>Z
KoVmV. `mdoir {ó`m§Zm Iyn doXZm hmoVmV. Varhr Ë`m Amnco g§nyU© eara Jm|XyZ KoVmV. H$maU _¥Ë`yZ§Va
àË`oH$ ór ñdJm©V OmVo. {VWo {VÀ`m earamda OodT>o Xm{JZo Jm|Xcoco AgVmV VodT>o gd© Xm{JZo {Vcm
XodmH$Sy>Z {_iUma AgVmV Aer Ë`m§Mr Ym{_©H$ lÕm Amho. Ë`m_wio àË`oH$ ~¡Jm ñÌr Amnë`m g§nyU©
earamda Jm|XU H$mTy>Z KoV AgVo. Ë`m_wio Am{XdmgtMm g_J« Aä`mg H$amdm. H$maU H$moUVr Zm|X Hw$R>o
Cn`moJr nS>oc, ho àW_Xe©Zr gm§JVm `oV Zmhr. g_J« AÜ``ZmV Am{XdmgtÀ`m gd© X¡Z§{XZ dV©ZmMr
Zm|X KoVcr OmVo.
BìhmÝg {àMS>© `m§Zr Am{XdmgtMm g_J« OrdZmMm Aä`mg H$aVmZm X¡Z§{XZ OrdZmVrc
~marH$gmarH$ Jmoï>tMr Zm|X R>odcr nm{hOo, Ago ñnï>nUo Z_yX Ho$coco Amho. `m Zm|XrMm Ahdmc
coIZmV g_mdoe hmoB©c qH$dm Zmhr, ho gm§JVm `oV Zmhr. H$maU EImXo {H$aH$moi dmQ>Umao dV©Z H$YrH$Yr _hÎdmÀ`m ~m~tda àH$me Q>mHy$ eH$Vo. CXm. VmoS>m O_mVrV åh¡erMr Yma H$mT>Ê`mMo H$m_ Ho$di
nwéf H$aVmV. ór`m§Zm åh¡erÀ`m JmoR>çmV OmÊ`mg ~§Xr Amho. `mMo H$maU VmoS>m O_mVrV åh¡etZm
Ym{_©H$ _hÎd Amho. Am{XdmgtMr OrdZnÕVr, àWm, _yë`o, gd`r `m~m~VMr g§nyU© _m{hVr
{_idÊ`mgmR>r Aem ~m~tMr Zm|X KoUo Amdí`H$ AgVo. åhUyZ g§emoYH$m§Mm Aä`mgmMm Ñï>rH$moZ g_J«
Agmdm.
4.
g§emoYH$mMo JwU qH$dm nmÌVm
(Elegibility of Researcher’s)
joÌ H$m`© nÕVrZo Am{Xdmgr g_mOmMo AÜ``Z H$aUo ho H$m_ AdKS> Amho. amZQ>r, AkmZr
21
Am{U am§JS>çm Am{Xdmgr g_mOmMo AÜ``Z H$aUo ho g§emoYH$mg_moa \$ma _moR>o AmìhmZ AgVo.
Am{Xdmgr_Ü`o àË`j OmD$Z amhUo, Ë`m§Mr ^mfm {eH$Uo, Ë`m§Zm Amncogo H$aUo `m Jmoï>r ghO eŠ`
ZmhrV. Ë`mgmR>r g§emoYH$gwÕm VodT>mM hþema, YmS>er, {OÔr d g§`_r Agmdm cmJVmo. Ë`mgmR>r
Ë`mÀ`mH$S>o {d{eï> JwU qH$dm nmÌVm AgUo An[ahm`© Amho. AkmZmÀ`m ImB©V cmoQ>coë`m, na§naoQV
~a~Q>coë`m Am{U newVwë` OrdZ OJUmè`m Am{Xdmgt_Ü`o VrZ Vo Mma df} amhÿZ Aä`mg H$aÊ`mgmR>r
g§emoYH$mÀ`m A§Jr {d{eï> JwU qH$dm nmÌVm Agmdr cmJVo.
❒
g§emoYH$mMo JwU qH$dm nmÌVm -
(A) à{ejU
(Academic Training)
Am{Xdmgt_Ü`o OmD$Z amhUo Am{U Ë`m§Mr OrdZnÕVr Ý`mhmiUo (AdcmoH$Z H$aUo) hr ~m~
ghOeŠ` Zmhr. Ë`mgmR>r g§emoYH$ à{ejrV Agmdm cmJVmo. Á`m ^m¡Jmo{cH$ àXoemV Am{Xdmgr
amhVmV Ë`mMr d Ë`m§À`m OrdZnÕVr{df`r dU©ZmË_H$ _m{hVr g§emoYH$mcm AgUo JaOoMo Amho.
g§emoYH$mcm Aä`mg H$aÊ`mnydu gm_m{OH$ _mZdemómMo à{ejU AgUo JaOoMo Amho. gm_m{OH$
_mZdemómMo AÜ``Z Ho$ë`m_wio g§emoYH$mcm g§emoYZ H$aV AgVmZm H$moUË`m ~m~r _hÎdmÀ`m AmhoV
d H$moUË`m _hÎdmÀ`m ZmhrV `mVrc \$aH$ H$iyZ `oB©c d {Z`mo{OV doioV g§emoYZmMo H$m_ nyU©
hmoB©c. gm_m{OH$ _mZdemómV g¡Õm§{VH$ kmZmMr _m§S>Ur Ho$cr Agë`m_wio g§emoYH$mcm {ZarjU H$aUo
d Ë`mÀ`m Zm|Xr R>odUo gmono OmB©c. Am{XdmgtÀ`m X¡Z§{XZ OrdZmVrc ~marH$gmarH$ Jmoï>tMr Zm|X KoUo
ghOeŠ` hmoVo. Am{Xdmgr dV©ZmMm CMrV AW© g_OyZ `oB©c. åhUyZM _mJm©aoQ> _rS> åhUVmV
""g¡Õm§{VH$ kmZm{dZm Aä`mgH$mMo AdcmoH$Z nwaogo Z hmoÊ`mMm d AdcmoH$Z Ho$coë`m ~m~tMm `mo½`
Vmo AÝd`mW© Z cmdVm `oÊ`mMm YmoH$m AgVmo.'' ("There is also the danger that without
theoretical tools the field anthropologist may not see enough and may not sense the
significance of what he does see.")
g¡Õm§{VH$ kmZ ZgUmè`m nU Agm_mÝ` à{V^m AgUmè`m H$mhr ~wÕr_mZ ì`ŠVtZr g§emoYZ
H$ê$Z Ë`m§Mo {cImU nwñVH$ñdê$nmV àH$Q> Ho$co Amho. CXm. Sw>~m°Bg `m§Mo "qhXy _°Zg© H$ñQ>åg A±S>
goaoZrO' (qhXy§Mo {eï>mMma, [aVr[admO d Ym{_©H$ g_ma§^) ho nwñVH$ 1816 gmcr àH$m{eV Pmco hmoVo.
Ë`mMà_mUo coZ (Lane) `m§Mo "A°Z AH$mD§$Q> Am°\$ Xr _°Zg© A±S> H$ñåg Am°\$ Xr _m°S>Z© B{Oßer`Z'
(AmYw{ZH$ B{Oá_Yrc cmoH$m§À`m {eï>mMmam§Mm d [aVr[admOm§Mm d¥Îmm§V) ho nwñVH$ 1836 gmcr
àH$m{eV Ho$co hmoVo. `m nwñVH$m§Mo _hÎd Amnë`mcm ZmH$maVm `oUma Zmhr. nU gm_m{OH$ _mZdemómVrc
g¡Õm§{VH$ kmZ Agcocr ì`ŠVr `mnojm A{YH$ gImoc d n[anyU© _m{hVrMo Mm§Jë`m àH$mao dU©Z H$é
eHo$c.
22
(~) {d{eï> àH$maMm ñd^md …g§emoYH$ à{ejrV AgcmM nm{hOo `mV H$mhrhr e§H$m Zmhr. nU Ë`mMm {d{eï> ñdê$nmMm
ñd^md XoIrc Agcm nm{hOo. g§emoYH$mÀ`m ñd^mdmMm n[aUm_ Aä`mgmda hmoUma AgVmo. g§emoYH$
g§emoYZmV `eñdr hmoÊ`mgmR>r Ë`mÀ`mH$S>o Agm_mÝ` {OÔ, g_ag hmoÊ`mMr d¥Îmr d ghmZw^yVr `m§Mr
JaO AgVo.
1.
Agm_mÝ` {OÔ …-
~hþVoH$ Am{Xdmgr O_mVr Xya S>m|Ja-Xè`m, H$S>çm-H$nmè`mV qH$dm O§JcmV amhVmV. Ë`m{R>H$mUr
H$moUË`mM gmoB©gw{dYm ZgVmV. VoWrc dmVmdaUmMr d OrdZnÕVrMr g§emoYH$mcm gd` ZgVo. Ë`m_wio
Aem n[apñWVrV g§emoYH$mcm Ag§»` AS>MUtZm gm_moao Omdo cmJVo. VoWrc dmVmdaU, {Zdmg,
^moOZ, nmUr BË`mXr gd©M ~m~r Amamo½`mg {dKmVH$ AgVmV. `m à{VHy$c n[apñWVrV g§emoYH$ amhmdo
cmJVo. `mgmR>r Ë`m§À`mOdi Agm_mÝ` {OÔ Agmdr cmJVo.
_mUyg hm gd`rMm Jwcm_ Amho. g§emoYH$ hm gwÕm EH$ _mUyg Agë`m_wio Ë`m§À`mhr H$mhr
gd`r AgVmV. Ë`m gd`r AmYw{ZH$ g_mO {OdZmer {ZJS>rV AgVmV. àmV…{dYrnmgyZ amÌr
Pmonon`ªV AZoH$ gd`r g§emoYH$mÀ`m AgVmV. Jwê$d`© S>m°. JwéZmW ZmS>Jm|S>o `m§Zr "^maVr` Am{Xdmgr'
`m nwñVH$mV CXmhaU {Xco Amho. lr_Vr JmoXmdar néioH$a `m§Zr _hmamï´>mVrc R>mUo {OëømVrc "dmacr'
O_mVrÀ`m g_ñ`m OmUyZ KoÊ`mgmR>r VoWo amhÊ`mMm {ZíM` Ho$cm. nU Am§KmoirgmR>r ÝhmUrKa d nmUr
Zgë`m_wio Ë`m§Zm dñVrnmgyZ _¡c^a Mmcmdo Va cmJcoM {edm` EH$m N>moQ>çmem KmUoaS>çm nmÊ`mÀ`m
S>~Š`mV Am§Kmoi H$amdr cmJcr. nU Ë`m§Zr Amncr {OÔ gmoS>cr Zmhr. `m àH$maÀ`m AZoH$
AS>MUtZm Vm|S> XoÊ`mgmR>r g§emoYH$mH$S>o Agm_mÝ` {OÔM Agmdr cmJVo.
2.
EH$ê$n hmoÊ`mMr àd¥Îmr …-
g§emoYH$mMm ñd^md Ho$di {OÔr AgyZ MmcV Zmhr. Am{Xdmgr OrdZmMo YmJo-Xmoao g_OyZ
KoÊ`mgmR>r Ë`m§Zm Ë`m§À`mer EH$ê$n ìhmdo cmJVo. Am{XdmgtZm Amncogo H$ê$Z ¿`mdo cmJVo. Voìhm§M
Vo g§emoYH$m§er {XcIwcmg ~mocy cmJVmV. éT>r, àWm, na§nam {deofV… OmXy, Y_© d _§ÌV§Ì `mMr
_m{hVr {_idUo ghOeŠ` ZgVo. `mgmR>r Am{XdmgtÀ`m öX`mV g§emoYH$mZo ñWmZ {Z_m©U Ho$co nm{hOo.
g§emoYH$ hm Amnë`m n¡H$sM EH$ ì`ŠVr Amho, Agm ^mg g§emoYH$mcm {Z_m©U H$amdm cmJVmo. ~è`mM
doim Am{XdmgtÀ`m gU g_ma§^mÀ`mdoir gh^mJr ìhm`Mo Agë`mg Ë`m§À`m gmaIo g§emoYH$mcm
AY©Z¾ ìhmdo cmJVo H$maU Am{Xdmgr Z¥Ë`mÀ`mdoir Ë`m§MoM H$nS>o dmnamdo cmJVmV. H$mhrdoim àgmX
åhUyZ H$ƒo _m§g Imdo cmJVo `m Jmoï>r Ho$ë`m{edm` g§emoYH$mcm Am{XdmgtÀ`m ~amo~a ^md{ZH$
EH$énVm gmYVm `oV Zmhr.
23
3.
AmdS> d ghmZw^yVr …-
AmdS> Agoc Va gdS> hmoVo Ago åhQ>co OmVo. g§emoYH$mcm Am{XdmgtÀ`m Aä`mgmMr AmdS>
{Z_m©U Pmcr nm{hOo. Am{XdmgtÀ`m~Ôc Ë`m§À`m _ZmV AmñWm d ghmZw^yVr Agcr nm{hOo.
Am{Xdmgr OrdZm~Ôc g§emoYH$mÀ`m _ZmV K¥Um, {VañH$ma, _Ëga qH$dm CXm{gZVm AgyZ MmcUma
Zmhr. Ë`m§Mm Aä`mgmda {dn[aV n[aUm_ hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. AmYw{ZH$VoMm d {dkmZmMm Oamhr
J§Y ZgUmao Am{Xdmgr {Zînmn d ^moio^m~S>o AgVmV. Ë`m§Mo J{cÀN> amhUr_mZ, {ZaW©H$ dmQ>Umè`m
éT>r, àWm, na§nam d Ë`m§Mo Xm[aÐ` `m_wio g§emoYH$mÀ`m _ZmV Ë`m§À`m{df`r AZmXa {Z_m©U hmoÊ`mMr
eŠ`Vm AgVo. Aem doir g§emoYH$mMm ñd^md ~XcyZ MmcUma Zmhr.
~hþVoH$ Am{Xdmgr Amnco ApñVËd {Q>H$dÊ`mgmR>r {ZH$amMo à`ËZ H$aV AgVmV. Im`cm
nmoQ>^a AÞ Zmhr. A§Jmda H$nS>o ZmhrV, amhm`cm Mm§Jco Ka Zmhr. CËnÞmMr H$moUVrM gmYZo ZmhrV,
{ejU Zmhr Aem Am{Xdmgr g_mOm~Ôc g§emoYH$mcm ghmZw^yVr Agoc VaM Vmo Ë`m§À`mer EH$ê$n
hmoD$Z g§dmX gmYy eHo$c d Vmo g§emoYZmV `eñdr hmoBc
© . `mgmR>r g§emoYH$mÀ`m ñd^mdmV Am{Xdmgr§{df`r
AmdS> d ghmZw^yVr Agcr nm{hOo.
4.
H$ënZmË_H$ Am§VaÑï>r
(Imaginative insight)
g§emoYH$mH$S>o H$ënZmË_H$ Am§VaÑï>r Agcr nm{hOo. g§emoYH$ hm {MÌH$ma qH$dm \$moQ>moJ«m\$a
ZgVmo. nm{hcoë`m Ñî`mMm `mo½` Vmo AÝd`mW© cmdÊ`mMr j_Vm åhUOo H$ënZmË_H$ Am§VaÑï>r hmo`.
S>m°. A§~mXmg _mS>JwiH$a d àm. e{eH$m§V \$S>Urg `m§À`m_Vo g§emoYH$mH$S>o _mZdemómÀ`m gImoc
kmZm~amo~a WmoS>rer à{V^mgwÕm Agcr nm{hOo. åhUOo ZoŠ`m eãXmV `mo½` dU©Z H$aVm `oVo.
{_imcoë`m _m{hVr_Ü`o _hÎdmMr ~m~ H$moUVr Amho ho g§emoYH$mcm g_Oco H$s Ë`mMo dU©Z g{dñVa
H$aVm `oVo.
5.
coIZH$m¡eë` …-
H$ënZmË_H$ Am§VaÑï>r~amo~aM g§emoYH$mH$S>o coIZ H$m¡eë` nm{hOo. g§emoYH$mcm Am{XdmgtMr
OrdZnÕVr g_OyZ MmcUma Zmhr Va Vr BVam§Zmhr g_Omdr `mgmR>r g§nm{XV Ho$coë`m _m{hVrMo coIZ
Ho$co nm{hOo. coIZ `mo½` àH$mao Pmco Zmhr Va Ë`m _m{hVrcmhr H$mhr AW© amhmV Zmhr. Am{Xdmgr
OrdZmMo `mo½` eãXmV coIZ H$aÊ`mgmR>r g§emoYH$mH$S>o coIZ H$m¡eë` Agmdo cmJVo. g§emoYH$mÀ`m
~wÕrnQ>cmda C_Q>coco {dMma `mo½` eãXmV CVadÊ`mMr H$cm åhUOo coIZ H$m¡eë` hmo`. Am{Xdmgr
OrdZmVrc gw^m{fVo, JmUr, X§VH$Wm, åhUr, H$moS>r, CImUo BË`mXtZm g§emoYH$mZo g_OyZ KoD$Z Ë`m§Mo
^md-^mdZm ghrV AMyH$ coIZ Ho$co nm{hOo. Am{Xdmgr OrdZmVrc {dMma d VÎdkmZ AmYw{ZH$
g_mOmn`ªV OgoÀ`m Vgo nmohmoMdco nm{hOoV. Ë`m_wio AmYw{ZH$ g_mOmVrc cmoH$m§Mo Am{Xdmgt{df`r
24
J¡ag_O Xya hmoVrc. g§emoYH$mcmgwÕm Agm_mÝ` {OÔrda H$R>moa n[al_ KoD$Z Ho$coë`m Am{XdmgtÀ`m
Aä`mgmMo g_mYmZ {_ioc.
darcà_mUo joÌH$m`© Aä`mg nÕVrMr d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVrc. joÌH$m`© Aä`mg nÕVr, BVa
Aä`mg nÕVrnojm nyU©nUo doJir AgyZ VrMm dmna H$ê$Z EImÚm Am{Xdmgr O_mVrMm Aä`mg H$aUo
hr H$R>rU ~m~ Amho. VargwÕm AZoH$ _mZdemókm§Zr Amnë`m {OÔrÀ`m Omoamda `m Aä`mg nÕVrMm
dmna H$ê$Z AZoH$ Am{Xdmgr O_mVtMm Aä`mg Ho$cm Amho. CXm.
1. àm. aoS>pŠc\$ ~«mD$Z - A§X_mZ ~oQ>mdarc Am{XdmgtMm Aä`mg.
2. _°{cZm°ñH$s - Q´>mo{~«A°S>.
3. àm. emnoam
(Schapera)
- Am{\«$Ho$Vrc ~oMyZ Am{XdmgtMm Aä`mg.
4. àm. ZmS>oc - Z¡Oo[a`mVrc gyn Am{Xdmgr.
Am{Xdmgr g_mO hm _mZdr g_mOmMmM EH$ A{d^mÁ` KQ>H$ Amho. _mZdr gm_m{OH$
OrdZmcm `oWyZM gwédmV Pmcr. _mZdr OrdZmÀ`m {dH$mgmMr n{hcr AdñWm åhUOo Am{Xdmgr
hmo`. Aem Am{XdmgtMm `WmW© d dñVw{Zð> Aä`mg H$aÊ`mgmR>r Ho$di joÌ H$m`© Aä`mg nÕVM
Cn`moJr nS>Vo. _mZdemómÀ`m Ñï>rH$moZmVyZ Am{XdmgtÀ`m g_J« OrdZmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r Ho$di
joÌH$m`© nÕVM Cn`moJr Amho, Ago AZoH$ _mZdemókm§Mo _V Amho. Am{XdmgtÀ`m Y_©, éT>r, àWm,
na§nam, {ddmh nÕV, lÕm, H$ënZm, ^md-^mdZm, g_OyVr BË`mXr gdmª{JU OrdZmMm dmñVd
Aä`mg hmoÊ`mgmR>r `m nÕVrMm dmna Ho$cm OmVmo.
1.3.4.2 ~) joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrMo _hÎd
(Importance of Field Work Method)
gm_m{OH$ _mZdemñÌmV Am{Xdmgr gm_m{OH$ OrdZmMo g_J« AÜ``Z Ho$co OmVo. Am{XdmgtMr
g§ñH¥$Vr, Y_©, éT>r, àWm, na§nam, OmXy, X¡Z§{XZ OrdZ_mZ, AmMma, {dMma, {eï>mMma BË`mXtMm Aä`mg
Ho$cm OmVmo. CXm. Eo{Vhm{gH$ nÕV (Historical Method), VwcZmË_H$ nÕV (comparative
Method), àH$m`m©Ë_H$ nÕVr (Functional Method) VgoM joÌ H$m`© nÕV (Field Work
Method). `mn¡H$s joÌ H$m`©nÕV hr gdm©V OmñV Cn`wŠV nÕV _mZcr OmVo. Am{Xdmgr g_mO hm
amZQ>r, _mJmg, A{e{jV, cmOam, ~wOam, A{cá OrdZ OJUmam Agë`m_wio Ë`mÀ`m Aä`mgmgmR>r
joÌ H$m`©nÕVM _hÎdmMr _mZcr OmVo.
1.
gImoc AÜ``Z …joÌ H$m`© Aä`mg nÕVr_wio Am{Xdmgr {OdZmMo gImoc AÜ``Z Ho$co OmVo. `m nÕVrV
25
Aä`mgH$/ g§emoYH$ Am{Xdmgr g_mOmV àË`j VrZ-Mma df} amhmV Agë`m_wio Vmo Am{Xdmgr
g_mOmer EH$ê$n hmoVmo. Ë`m§Mo X¡Z§{XZ OrdZ Vmo OdiyZ nmhÿ eH$Vmo. H$mhrdoim Ë`mMm àË`j
AZw^dXoIrc Vmo KoVmo. Ë`m§Mr ^mfm {eH$ë`m_wio Ë`m§À`m g_J« g§ñH¥$VrMo AÜ``Z H$aUo gmono OmVo.
Am{XdmgtÀ`m _Ü`oM ImUo-{nUo, CR>Uo-~gUo Agë`m_wio Ë`m§À`m OrdZmVrc gd© gwI-Xw…ImMr
g§emoYH$mcm OmUrd hmoVo. {d{dY g_ma§^mV g§emoYH$ àË`j gh^mJr hmoV Agë`m_wio Ë`mVrc
H$moUVrM ~m~ Nw>nr amhmV Zmhr. gË` _m{hVr g§emoYH$mcm {_iV Agë`m_wio Am{Xdmgr OrdZmMr
nmiowio emoYyZ H$mT>Uo gmo`rñH$a OmVo.
Am{Xdmgr X[aÐr, AkmZr Agco Var Ë`m§À`m Am`wî`mV gwImMo àg§J gwÕm AgVmV. `mMr
OmUrd joÌ H$m`©nÕVrZoM Pmcr Amho. Amnë`m Ñï>rH$moZmVyZ Am{Xdmgr Jar~ AmhoV. nU Vo ñdV…cm
O§JcMo amOo g_OVmV. Amncm H$moUVmhr gU-g_ma§^ CËgd Vo _ZmnmgyZ AmZ§XmV gmOam H$aVmV.
gwIm~amo~aM Xw…ImMr XoIrc Ë`m§Zm OmUrd AgVo. Ago Am{XdmgtMo gImoc AÜ``Z Ho$di joÌ
H$m`©nÕVr_wioM hmoD$ eH$Vo.
2.
AÜ``ZmÀ`m BVa nÕVr {Zén`moJr …-
gm_m{OH$ _mZdemómV joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrà_mUo BVa AZoH$ nÕVtMm dmna Ho$cm OmVmo.
nU Ë`m nÕVrda AZoH$ àH$maÀ`m _`m©Xm `oVmV åhUyZ Ë`m nÕVr {Zén`moJr g_Oë`m OmVmV. Ë`m
nÕVr d Ë`m§À`m _`m©Xm nwT>rcà_mUo AmhoV.
A) Eo{Vhm{gH$ nÕV … {d{eï> g_mOmV {deofm§Mo {dícofU {d{eï> KQ>Zm§À`m na§naoZo
H$aÊ`mÀ`m nÕVrcm Eo{Vhm{gH$ nÕVr åhUVmV. `m nÕVrÛmao gm_m{OH$ _mZdemók
H$moUË`mhr g_mO, g§ñWm Am{U g§ñH¥$VrÀ`m CX`mMr Am{U {dH$mgmMr _m{hVr g§nmXZ
H$aVmV. `mgmR>r {ecmcoI, ZmUr, XmZnÌo, AmË_H$Wm BË`mXtMo ghmæ` KoVco OmVo. nU
Am{Xdmgr g_mOmV {c{IV gmYZm§Mm A^md Agë`m_wio hr nÕV dmnaUo eŠ` hmoV
Zmhr. Am{Xdmgr_Ü`o \$ŠV ~mocr ^mfm Amho. Ë`m§À`m ^mfocm {cnr Zmhr. Eo{Vhm{gH$
nÕVr_wio Ho$di KQ>Zm§Mm H«$_ g_OVmo. `m nÕVr_Ü`o dmñVd AZw^dmnojm VmH$s©H$
AZw^dmZm àmYmÝ` {Xco OmVo. VgoM `m nÕVrZo H$mT>coco {ZîH$f© {H$VnV Iao AmhoV `mMo
n[ajU H$aVm `oV Zmhr. Aem n[apñWVr_Ü`o gm_m{OH$ _mZdemómV Eo{Vhm{gH$ nÕV
{Zén`moJr R>aVo.
~) VwcZmË_H$ nÕV … gm_m{OH$ g§emoYZmV \$ma dfm©nmgyZ VwcZmË_H$ nÕVrMm dmna Ho$cm
OmVmo. A°[añQ>m°Q>cZo amÁ`g§ñWm§Mm Aä`mg H$aVmZm àW_ VwcZmË_H$ nÕVrMm dmna Ho$cm
hmoVm. VwcZmË_H$ nÕVrZo Aä`mg H$aVmZm XmoZ qH$dm A{YH$ KQ>H$ EH$Ì H$ê$Z
26
Ë`m§À`mVrc gmå` d ^oX H$mT>co OmVmV d Ë`mda AmYm[aV gm_mÝ` {Z`_ emoYyZ H$mT>co
OmVmV. nU AmOÀ`m n[apñWVrV g_J« {dídmV ì`mnH$ ñdê$nmV àË`oH$ KQ>H$ Agë`m_wio
Ë`m§Mm VwcZmË_H$ Aä`mg H$aUo AeŠ` d H$R>rU Pmco Amho. gmå` d ^oXm§À`m AmYmao
V`ma Ho$coco gm_mÝ` {Z`_ gd© {dñV¥V KQ>H$m§Zm g_mZ ñdénmV cmJy hmoD$ eH$V ZmhrV.
Ë`m_wio VwcZmË_H$ nÕV {Zén`moJr R>aVo.
H$) àH$m`m©Ë_H$ nÕV … g_mOmV àË`oH$ KQ>H$mMo H$m`© {ZpíMV AgVo. g_mOmVrc àË`oH$
KQ>H$mV nañna g§~§YrV AgVmo. g_mOmVrc H$moUVmM KQ>H$ ñdV§Ì ZgVmo VgmM Vmo
H$m`©hrZ gwÕm ZgVmo. `mVyZ g_mOmV EH$ g§K{Q>V ì`dñWm CX`mg `oVo. Ago àH$m`©dmXr
g_W©H$m§Mo _V Amho. `m nÕVrZwgma àË`oH$ KQ>H$mÀ`m H$m`m©da ^a {Xcm Amho. nU
KQ>H$mÀ`m aMZodagwÕm KQ>H$mMo _hÎd Adc§~yZ AgVo. Am{XdmgtÀ`m ~m~VrV KQ>H$m§Zm
H$m`©àUmcr AgVo `mMr OmUrd ZgVo. qH$dm H$mhrdoim doJioM CÎma {_iy eH$Vo. EH$mM
KQ>H$mMr AZoH$ H$m`} Agë`m_wio g§^« {Z_m©U hmoÊ`mMr eŠ`Vm AgVo. _°{cZmodñH$s¨À`m
_Vo, Ho$di gm_m{OH$ g§ñWm§À`m ~m~VrV `mMm {dMma H$amdm.
S>) àíZmdcr d _wcmIV … Am{Xdmgr g_mOmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r ImZogwmar (Census),
àíZmdcr (Questionaire), _wcmIV (Interview) BË`mXr Aä`mg nÕVtMm dmna H$aUo
H$mhr doiocm AeŠ` AgVo. Am{XdmgtMr Ho$di ~mocr ^mfm Amho. Ë`m§À`m ^mfocm {cnr
Zmhr. Ë`mMà_mUo ~hþVm§er Am{Xdmgr AmOhr {ZajU AmhoV. Ë`m_wio Ë`m§À`mer g§dmX
gmYZo H$R>rU OmVo. åhUyZ `mhr nÕVr {Zén`moJr R>aVmV.
3.
Am{Xdmgr {dH$mg …-
Am{XdmgtMm {dH$mg qH$dm OrdZ_mZ H$go C§Mdmdo `m~m~V AZoH$ _mZdemókm§Ü`o XwV Amho.
àË`oH$ Am{Xdmgr g_mOmMr OrdZnÕVr d Z¡g{J©H$ n[apñWVr {^Þ Amho. nU joÌ H$m`© nÕVrÛmao
àË`oH$ Am{XdmgtMm ñdV§Ì Aä`mg H$ê$Z Ë`m Am{Xdmgr O_mVrÀ`m {dH$mgmg§X^m©V g§emoYH$mcm
Amncr ñdV§Ì _Vo _m§S>Vm `oVmV. Ë`mÛmao OmñVrV-OmñV n[aUm_H$maH$ {dH$mgmMo _mJ© emoYyZ H$mT>Vm
`oVmV. {edm` BVa nÕVtZm Am{Xdmgr g_mOmV AZoH$ _`m©Xm `oVmV. Ë`m_wio g_J« d n[anyU©
Aä`mgmMr eŠ`Vm H$_r AgVo. Oa g§nyU© OrdZnÕVrMr _m{hVr g§nmXrV H$aVm Amcr Zgcr Va
{dH$mgmMo {Z`_ qH$dm _mJ© gwMdUo H$R>rU OmB©c. Ë`m Ñï>rH$moZmVyZ joÌ H$m`© nÕVrcm _hÎd Amho.
4.
Am{Xdmgr g_ñ`m§Mo {ZamH$aU …-
Am{Xdmgr g_wXm`mV AkmZ, Xm[aÐ`, {ZajaVm, Hw$nmofU, {dñWmnZ BË`mXr AZoH$ gm_m{OH$
g_ñ`m AmhoV. joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrÛmao `m g_ñ`m§À`m {ZamH$aUmgmR>r _mJ© gwMdVm `oVmV.
27
{XK©H$mi dmñVì` Ho$ë`m_wio g§emoYH$mcm g_ñ`o{df`r g§nyU© _m{hVr Pmcocr AgVo. g_ñ`oÀ`m
_wimn`ªV OmD$Z {VÀ`m {ZamH$aUm{df`r _mJ© gwMdUo joÌ H$m`© nÕVrÛmao gmono OmVo. A{cH$S>oM
åhUOoM gZ 2008-09 À`m dfm©À`m eodQ>r _hmamï´> emgZmZo gd©M Am{XdmgtZm Ë`m§À`m O{_Zr
Ë`m§À`m Zmdo H$ê$Z XoÊ`mMo R>adco Amho. Vgm H$m`Xmhr Ho$cocm Amho. Á`m ^m¡Jmo{cH$ àXoemV dfm©Zwdf}
Am{Xdmgr amhVmV qH$dm O§JcmV dmg H$aVmV VoWrc O_rZ Am{XdmgtÀ`m Zmdo H$aUo hm {ZU©`
H$m¡VwH$mñnX Amho.
5.
Am{Xdmgt~ÔcMo J¡ag_O Xya H$aUo …-
`m Aä`mg nÕVrÛmao Am{Xdmgt~ÔcMo àJV g_mOmVrc J¡ag_O Xya H$aUo eŠ` hmoVo.
AmVmn`ªV Am{Xdmgr{df`tMo {cImU Ho$di dU©ZmË_H$, EH$m§Jr d A{Va§OrV Agë`m_wio Ë`m§À`m~Ôc
AZoH$ J¡ag_O àJV g_mOmV ngacoco AmhoV. CXm. Am{Xdmgr åhUOo amZQ>r, newVwë`, g§ñH$mahrZ,
ì`dhmaewÝ`, AY©Z¾ AdñWoV OrdZ OJUmam g_wXm` Amho. nU dmñVd `mnojm doJio Amho. BìhmÝg
{àMS>© åhUVmV, ""Am{Xdmgr g_mOm~ÔcMo ho A§XmO EH$mnojm EH$ namH$moQ>rMo hmoVo.'' ("There
seems to have a pendulum swing from extreme to extreme in speculations about
_mZdemókm§Zr Am{Xdmgr g_mOmV àË`j amhÿZ Ë`m§À`m
g_J« OrdZmMr _m{hVr emór` nÕVrZo g§nm{XV Ho$cr. Ë`m_wio Am{Xdmgt~ÔcMo AZoH$ J¡ag_O Xya
Pmco AmhoV.
primitive man." - Evans Pritchard)
6.
dmñVd Xe©Z …-
joÌH$m`© nÕVr_wio Am{Xdmgr O_mVtMo dmñVd Xe©Z hmoVo H$maU g§emoYH$ ñdV…M gh^mJr
{Z[ajUmÛmao Am{Xdmgr O_mVrV AZoH$ df} dmñVì` H$aVmo d _m{hVrMo g§H$cZ H$aVmo. {edm` joÌ
H$m`© nÕVrMo d¡{eîQ>ç åhUOo `m_Yrc g§emoYH$ à{ejrV AgVmo. Ë`m_wio dñVw{Zð> _m{hVr g§H$crV
H$aÊ`mV g§emoYH$mcm `e {_iVo. AZoH$ {Xdgm§À`m dmñVì`m_wio g§emoYH$ Am{XdmgtÀ`m dmñVd
OrdZmMo Xe©Z Amnë`m Aä`mgmVyZ KS>dy eH$Vmo. ho AZoH$ CXmhaUmdê$Z AmVm {gÕ Pmco Amho.
_°{cZm°dñH$s `m§Mo "AJm}Zm°Q>g² Am°\$ Xr doñQ>Z© n°{g{\$H$' ho nwñVH$, S>m°. _mJm©aoQ> {_S> `m§Mo "H$q_J
Am°\$ EO EZ gm_moAmo' ho nwñVH$ `m àH$maÀ`m nwñVH$mVyZ Am{Xdmgr g_mO OrdZmMo dmñVddmXr
{ZîH$f© nhmd`mg {_iVmV.
gm_m{OH$ _mZdemómcm emór` ñdénmMm XOm© àmá H$ê$Z XoÊ`m_Ü`o joÌH$m`© Aä`mg
nÕVrMm _hÎdmMm dmQ>m Amho. dfm©Zwdf} Xwc©{jë`m Jocoë`m Am{Xdmgr O_mVtZm COoS>mV AmUÊ`mMo
H$m_ joÌH$m`© nÕVrZo Ho$co Amho. _mZd AgyZXoIrc Á`m§Mo OrdZ _mZdoVa àmÊ`mà_mUo hmoVo Ë`m§Zm
Ý`m` XoÊ`mMo H$m`© `m nÕVrZo Ho$co Amho. newVwë` àmUr åhUyZ Á`m§Zm AmoiIco OmV hmoVo Ë`m§Mo
28
_mZdàmÊ`mV énm§Va H$aÊ`mMo H$m_ `m nÕVrZo Ho$co Amho åhUyZ joÌ H$m`© nÕV AË`§V _hÎdmMr
Amho.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-4 *
❒
EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. joÌ H$m`© nÕVrMm àW_ dmna H$moUr Ho$cm.
---------------------------------------------------------------------
2. joÌ H$m`© nÕVrMm dmna H$aUmao g§emoYH$ Am{Xdmgr g_mOmV {H$Vr df} amhVmV.
---------------------------------------------------------------------
3. Am{XdmgtMm g_J« Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg H$amdm, Ago H$moUr ñnï>nUo Z_yX Ho$co Amho.
---------------------------------------------------------------------
4. g§emoYH$mMm àW_ Amdí`H$ JwU H$moUVm Amho.
---------------------------------------------------------------------
5. "dmacr' O_mVrÀ`m g_ñ`m H$moUr OmUyZ KoVë`m hmoË`m.
---------------------------------------------------------------------
1.4 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-1 *
1. (A) gm_m{OH$.
2. (~) _mZdmMm.
3. (S>) gm_m{OH$.
4. (H$) Am{Xdmgr.
5. (A) g_J«.
29
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-2 *
1. emar[aH$ _mZdemó _mZdmÀ`m emar[aH$ d¡{eîQ>çm§Mm Aä`mg H$aVo.
2. _mZdr Ordmí_emóm_Ü`o _mZdmMr H$dQ>r d hmS>o `m§Mm Aä`mg Ho$cm Amho.
3. _mZdr OrdZmÀ`m Á`m H$mimVrc B{VhmgXÎm nwamdo gmnS>V ZmhrV Ë`m H$mimcm
àmJ¡{Vhm{gH$ H$mi åhUVmV.
4. _mZdOmVremór` kmZmMm Cn`moJ OZH$ë`mUmgmR>r H$aUo hm Cn`mo{OV _mZdemó `m
emIoMm _w»` CÔoe Amho.
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-3 *
1. Am{Xdmgr
3. {ddmhmda
5. Am{Xdmgr
2. gm§ñH¥${VH$.
4. ^mfm
* ñd`§-AÜ``Z àíZ-4 *
1. aoS>pŠc\$ ~«mD$Z `m§Zr joÌ H$m`© Aä`mg nÕVrMm àW_ dmna Ho$cm.
2. joÌ H$m`© nÕVrMm dmna H$aUmao g§emoYH$ Am{Xdmgt_Ü`o {H$_mZ VrZ Vo Mma df} dmñVì`
H$aVmV.
3. BìhmÝg {àMS>© `m§Zr Am{XdmgtMm g_J« Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg H$amdm, Ago ñnï>nUo Z_yX
Ho$co Amho.
4. à{ejU hm g§emoYH$mMm àW_ Amdí`H$ JwU Amho.
5. lr_Vr JmoXmdar néioH$a `m§Zr dmacr O_mVrÀ`m g_ñ`m OmUyZ KoVë`m.
1.5 gmam§e
1.3.1 _mZdemó _mZdemómcm B§J«Or_Ü`o Anthropology åhUVmV. hm eãX Anthropos åhUOo "_mZd' d
Logos åhUOo emó `m XmoZ eãXm§nmgyZ ~Zcocm Amho. _mZdmMo emó Vo _mZdemó hmo`. A°[añQ>m°Q>c
`m§À`m _Vo "_mZdmMr ñdV…~ÔcMr ~S>~S' åhUOo _mZdemó hmo`. _mZdemó hm eãX àW_ dmnamV
A°[añQ>m°Q>c `m§Zr AmUcm åhUyZ Ë`m§Zm _mZdemómMo OZH$ åhUVmV. _mZdmÀ`m "{Okmgy' d¥ÎmrVyZ
30
"_mZdemómMm' CJ_ Pmcocm Amho. ""_mZd Am{U Ë`mMr H$m`©{Z{_©Vr `m§Mm Aä`mg åhUOo
_mZdemó hmo`.'' Aer hañH$mopìhQ>g² `m§Zr _mZdemómMr ì`m»`m Ho$cr Amho. _wOwXma Am{U _XZ
`m§À`m _Vo, ""_mZdmÀ`m emar[aH$ gm§ñH¥${VH$ d gm_m{OH$ CËnÎmrMo d {dH$mgmMo AÜ``Z H$aUmao
emó åhUOo _mZdemó hmo`.'' _mZdemómV _mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$ àmUr `m Ñï>rH$moZmVyZ
Aä`mg Ho$cm OmVmo. WmoS>Š`mV _mZdemómV _mZdmÀ`m gd© n¡cy§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
❑
_mZdemómMo ñdê$n …-
_mZdemó ho gm_m{OH$ emó Amho. nU _mZdemómV _mZdmMm emar[aH$, gm§ñH¥${VH$ d
gm_m{OH$ Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdemómMo ñdê$n nwT>rc à_mUo gm§JVm `oB©c.
1. _mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$ Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZd hm {ZgJm©Mm KQ>H$
Agcm Var Ë`mZo {ZgJm©da _mV H$ê$Z Amncr doJir OrdZnÕVr {Z_m©U Ho$cr Amho.
_mZdmZo g§KQ>rV OrdZ OJmdo ho àH¥$VrZo åhUOoM {ZgJm©Zo cmXcoco Zmhr. _mZdr
OrdZmV Aem AZoH$ Jmoï>r nhmd`mg {_iVmV.
2. _mZd d Ë`mÀ`m H$m`m©Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdmÀ`m àmMrZ H$mimnmgyZ AmOn`ªV
em[aarH$ d gm_m{OH$ OrdZmV H$gH$go ~Xc hmoV Joco `mMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm
OmVmo. em[aarH$ Ad`dmV, d§emV, eara aMZoV gm_m{OH$ OrdZmV åhUOoM g§ñH¥$VrV
H$gH$go ~Xc hmoV Joco `mMm Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo.
3. _mZdmMm VwcZmË_H$ Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdmÀ`m earaaMZoV AgUmao
nañnag§~§Y, _mZdr OrdZmVrc {d{dY g§ñWm§Vrc AgUmao nañna g§~§Y `m§Mm gmå` d
^oX `m Ñï>rH$moZmVyZ VwcZmË_H$ Aä`mg _mZdemómV Ho$cm OmVmo. CXm. Á`mcm EoHy$ `oV
Zmhr Vmo ~mocy eH$V Zmhr. qH$dm _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>§~mV Omd`mZo gmgwcm Q>mimdo hr àWm
éT> Amho.
4. àmW{_H$ AdñWoVrc _mZdmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdemómV AmYw{ZH$ d àmW{_H$
ñdénmVrc OrdZ OJUmè`m _mZdmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. nU àË`jmV àmW{_H$ OrdZ
OJUmè`m "Am{Xdmgr' g_mOmÀ`m Aä`mgmda ^a {Xcm OmVmo.
5. g_J« ñdénmMm Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdemómV g_J« åhUOo g§nyU© gm_m{OH$ OrdZmMm
Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdr OrdZmÀ`m gd© n¡cy§Mm CXm. amOH$s`, e¡j{UH$, Ym{_©H$
BË`mXtMm gdmª{JU Aä`mg Ho$cm OmVmo.
6. àË`j Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdemómV _mZdr OrdZmMm àË`j Aä`mg Ho$cm OmVmo.
31
g§emoYH$ àË`j Á`m g_mOmMm Aä`mg H$am`Mm Amho VoWo ñdV… OmVmo VrZ Vo Mma df}
amhVmo. àË`j ñdV…À`m S>moù`m§Zr KQ>Zm§Mo {ZarjU H$aVmo d Ahdmc coIZ H$aVmo.
7. gwú_aMZmË_H$ d {dJ_ZmË_H$ Aä`mg Ho$cm OmVmo. _mZdemómV _mZdmMm åhUOo gd©M
_mZdm§Mm Aä`mg Z H$aVm à{V{ZYrH$ ñdénmV H$mhr _mZdm§Mm Aä`mg H$ê$Z Ë`mMo
{ZîH$f© g§nyU© _mZdOmVrcm cmJy Ho$co OmVmV, `mcm gwú_aMZmË_H$ Aä`mg åhUVmV.
{dJ_Z åhUOo "{d{eð>ËdmH$Sy>Z gm_mÝ`ËdmH$S>o OmUo hmo`' {d{eð> Jmoï>tÀ`m AZw^dmdê$Z
gm_mÝ` {dYmZm§Mr {Z{_©Vr H$aUo.
8. _mZdemó ho gm_m{OH$ emó Amho. _mZdemómV _mZdmMm O¡{dH$ d gm_m{OH$
Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm OmV Agcm Var _mZdemó ho gm_m{OH$ emó Amho.
1.3.2 _mZdemómÀ`m emIm …_mZdemómV EH$mM doir _mZdmMm em[aarH$, gm§ñH¥${VH$, gm_m{OH$ Ñï>rH$moZmVyZ Aä`mg Ho$cm
OmV Agë`m_wio Am{U àmMrZ H$mimnmgyZ AmOn`ªVÀ`m _mZdmMm Aä`mg Ho$cm OmV Agë`m_wio
_mZdemómMr ì`már àM§S> dmT>cr Amho. hm gd© Aä`mg EH$mM emIoV H$aUo AeŠ` d A`mo½`
Agë`m_wio `mÀ`m nwT>rc emIm {Z_m©U H$aÊ`mV Amë`m AmhoV.
1.
emar[aH$ _mZdemó …-
_mZd hm EH$ O¡{dH$ àmUr Amho, `m Ñï>rH$moZmVyZ _mZdmÀ`m O¡{dH$ ~m~tMm CXm. eara aMZm,
CËH«$m§Vr, d§e `m§Mm Aä`mg _mZdemómÀ`m em[aarH$ _mZdemó `m emIoV Ho$cm OmVmo. åhUyZ
hañH$mopìhQ>g² åhUVmV ""em[aarH$ _mZdemó ho _wc^yV AWm©Zo _mZdr Ordemó Amho.'' emar[aH$$
_mZdemómÀ`m gwÕm A) _mZdCËnÎmremñÌ ~) _mZdr Ordmí_emó H$) _mZd_rVr S>) {ÛhñVH$
gñVZ àmUr Aem Mma CnemIm AmhoV.
2.
gm§ñH¥${VH$ _mZdemó …-
_mZd hm gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ àmUr Amho. _mZdmZo Z¡g{J©H$ {Z`_m§Zm ~mOycm H$aV ñdV…Mr
OrdZnÕVr {dH${gV Ho$cr, Ë`mcm g§ñH¥$Vr åhUVmV. gm§ñH¥${VH$ _mZdemñÌmV _mZdmÀ`m g§ñH¥$VrMm
gdmª{JU Aä`mg Ho$cm OmVmo. g§ñH¥$VrMm CX`, {dH$mg, aMZm, n[adV©Z `mM~amo~a Y_©, éT>r, àWm,
na§nam, gUg_ma§^, CËgd, {eï>mMma BË`mXtMmg_J« Aä`mg gm§ñH¥${VH$ _mZdemómV Ho$cm OmVmo.
gm§ñH¥${VH$ _mZdemómÀ`m ì`m»`o~m~V ~rëg Am{U hm°BOa åhUVmV, ""gm§ñH¥${VH$ _mZdemó _mZdr
g§ñH¥$VrMm CX` Am[U B{Vhmg, CËH«$m§Vr Am{U {dH$mg d àË`oH$ {R>H$mUÀ`m Am{U doioÀ`m
32
g§ñH¥$VrMr aMZm Am{U H$m`o `m§Mm Aä`mg H$aVo.'' gm§ñH¥${VH$ _mZdemómÀ`m- (A) àmJ¡{Vhm{gH$
nwamVÎdemó (~) ^mfmemó (H$) _mZdOmVremó (S>) gm_m{OH$ _mZdemó Aem CnemIm AmhoV.
3.
Cn`mo{OV _mZdemó …-
_mZdemó ho Cn`mo{OV emó Amho. _mZdemómVrc kmZMm Cn`moJ g_mOmVrc {d{dY g_ñ`m
d àíZm§À`m {Z_w©cZmgmR>r Ho$cm OmVmo. _mZdmÀ`m {dH$mgmgmR>r _mZdemór` kmZmMm Cn`moJ Ho$cm
OmVmo. ho Cn`moJ hiyhiy dmT>V Joë`m_wio "Cn`mo{OV _mZdemó' hr _mZdremómMr ñdV§Ì kmZemIm
CX`mg Amcr Amho.
1.3.3 gm_m{OH$ _mZdemó …gm_m{OH$ _mZdemó hr gm§ñH¥${VH$ _mZdemómMr _hÎdmMr emIm Amho. _mZdmMo gm_m{OH$
g§~§Y, gm_m{OH$ OrdZ, gm_m{OH$ g§KQ>Z, gm_m{OH$ g§ñWm, gm_m{OH$ g_wh BË`mXtMm g{dñVa
Aä`mg Ho$cm OmVmo åhUyZ hm°~oc åhUVmV. “”gm_m{OH$ _mZdemó ho gm_m{OH$ dV©Z Am{U
gm_m{OH$ g§KQ>Z `m§À`m Aä`mgmda cj H|$ÐrV H$aVo” gm_m{OH$ _mZdemómV gd© g_mOmMm gd©
H$mimVrc g_mOm§Mm g_J« OrdZmMo AÜ``Z Ho$co OmVo. Am{Xdmgr J«m_rU-ZmJar, ^maVr`-A_o[aH$Z,
àJV-AàJV Aem gd© H$mimVrc d gd© {R>H$mUÀ`m _mZdr gm_m{OH$ OrdZmMm Aä`mg gm_m{OH$
_mZdemómV Ho$cm OmVmo.
OJmVrc gd© g_mOm§Mm d gd© H$mimVrc g_mOm§Mm gdmª{JU Aä`mg H$aUo hm gm_m{OH$
_mZdemómMm CÔoe Amho. hm Aä`mg EH$mM emIoV H$aUo AeŠ` d A`mo½` Amho åhUyZ
_mZdemómÀ`m AZoH$ CnemIm CX`mg Amcoë`m AmhoV.
1. H$m¡Qw>§~rH$ _mZdemó … `m emIoV Hw$Qw>§~mMr d¡{eï>, _hÎd, H$m`}, àH$ma BË`mXtMm
Aä`mg Ho$cm OmVmo.
2. Am{W©H$ _mZdemó … `m emIoV Am{W©H$ {H«$`m§Mm d Am{W©H$ {H«$`m§Mm _mZdr OrdZmda
nS>coë`m à^mdm§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
3. amOH$s` _mZdemó … g_mOmVrc amOH$s` g§KQ>Z H$em àH$maMo Amho. amOH$s`
ì`dñWm, H$m`Xo, Ý`m`XmZ nÕV, {Z`§ÌU ì`dñWm, {ejm X§S> BË`mXtMm `m emIoV
Aä`mg Ho$cm OmVmo.
4. à{VH$emó Am{U ^mfmemó … _mZdr OrdZ à{VH$ ì`dñWoZo ì`mncoco AgVo. Aem
à{VH$m§Mm Aä`mg à{VH$emómV Va ^mfmemómV ^mfoMm, ^mfoÀ`m {cnrMm BË`mXtMm
Aä`mg Ho$cm OmVmo.
33
5. {dMma Am{U H$cm … {dMma åhUOo VÎdkmZ, Y_©, {dkmZ, OrdZ{df`H$ Ñï>rH$moU
BË`mXtMm d H$cm _mZdr OrdZ gwIr, AmZ§Xr d g_¥Õ ~ZdVo Ë`m H$coMm Aä`mg `m
emIoV Ho$cm OmVmo.
❑
gm_m{OH$ _mZdemómMo _hÎd …-
gm_m{OH$ _mZdemó ho AJXr A{cH$S>À`m H$mimV CX`mg Amcoco AgyZ Ë`mMm {dH$mg
OcXJVrZo Pmcm Amho. åhUOoM Ë`mMo _hÎd g_mOmcm H$ico Amho. Ë`m_wioM `m emIoMm {dñVma
{Xdg|{Xdg dmT>V Mmccm Amho. gm_m{OH$ _mZdemómMo _hÎd nwT>rcà_mUo Amho.
1. Am{Xdmgr g_mOmMo `WmW© AmH$cZ hmoVo. `m emIoV eŠ`Vmo Am{XdmgtÀ`m Aä`mgmda
OmñV ^a {Xcm OmVmo. {edm` Am{XdmgtMm àË`j Aä`mg Ho$cm OmVmo. Ë`m_wio gm_m{OH$
_mZdemóm_wio Am{Xdmgr g_mOmMo `WmW© AmH$cZ hmoVo.
2. Am{Xdmgr g_ñ`m§Mo {ZamH$aU H$aVm `oVo. gm_m{OH$ _mZdemómV Am{XdmgtMm àË`j
Aä`mg H$aVmZm Ë`m§À`m g_ñ`m§Mo AÜ``Z Ho$co OmVo. `m AÜ“ZmÀ`m Omoamda g_ñ`m§À`m
{ZamH$aUmgmR>r Cnm` gwMdVm `oVmV.
3. Am{XdmgtÀ`m H$ë`mUmgmR>r d {dH$mgmÀ`m Ñï>rZo gm_m{OH$ _mZdemómMo _hÎd Amho.
gm_m{OH$ _mZdemómV Am{XdmgtMm gdmª{JU Aä`mg Ho$cm OmVmo. Ë`m_wio Am{Xdmgr
H$ë`mU H$m`©H«$_ qH$dm {dH$mgmMo AmamIS>o V`ma H$aVm `oVmV.
4. Am{Xdmgr g§ñH¥$VrMm èhmg hmoV Mmccm Amho. EH$ {Xdg Am{Xdmgr g§ñH¥$VrMm nwU©
èhmg hmoB©c Am{U Amnë`mcm g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$aVm `oUma Zmhr. `m emIoV Ho$di
g§ñH¥$VrMo AÜ``Z Ho$co OmV Zmhr Va g§dY©Z (OnUyH$) Ho$cr OmVo.
5. d§edmX Xya H$aÊ`mÀ`m Ñï>rZo gm_m{OH$ _mZdemñÌmMo _hÎd Amho. g_ mOmV d§e
loð>ËdmMm dmX Amho. EH$m d§emMo cmoH$ Xwgè`m d§emcm {dZmH$maU VwÀN> _mZVmV. Ë`m_wio
Ë`m§À`mV dmX {Z_m©U hmoVmo. gm_m{OH$ _mZdemñÌmV {d{dY d§emMm VwcZmË_H$ Aä`mg
H$ê$Z hm dmX {_Q>dcm Amho.
6. Am¡Úmo{JH$ g§~§Y gwYmaÊ`mÀ`m X¥ï>rZo _hÎd gm_m{OH$ _mZdemómV Am¡Úmo{JH$ g_whmMm
Aä`mg Ho$cm OmVmo. `m_Ü`o _mcH$ d H$m_Jma dJm©Mm Aä`mg H$ê$Z Am¡Úmo{JH$ g§~§Y
gwYmaÊ`mda ^a {Xcm OmVmo.
7. Y_© àgmamÀ`m Ñï>rZo _hÎd … gm_m{OH$ _mZdemómV gdmª{JU/g_J« OrdZmMm
Aä`mg Ho$cm OmVmo. `m Aä`mgmÀ`m AmYmamda AZoH$ {_eZar Amnë`m Y_m©Mm àgma
34
H$aVmV. CXm. {¼íMZ {_eZè`m§Zr Am{Xdmgr g_mOmV Ho$cocm {¼íMZ Y_m©Mm àgma
hmo`.
8. XoemÀ`m {dH$mgmÀ`m Ñï>rZo _hÎd … àË`oH$ XoemV {dH$mgmgmR>r _moR>-_m>oR>çm `moOZm
qH$dm àH$ën am~dco OmVmV. `mdoir gaH$macm H$mhr AS>MUr `oVmV. Ë`mVrc nwZ©dgZmMr
AS>MU _moR>r AgVo qH$dm BVa gm_m{OH$ AS>Wio {Z_m©U hmoVmV. Ë`mdoir gm_m{OH$
_mZdemó ghmæ` H$aVo.
1.3.4 joÌ H$m`© nÕV …gm_m{OH$ _mZdemómV AZoH$ Aä`mg nÕVr dmnaë`m OmVmV nU OmñVrV OmñV dmnacr
OmUmar d _hÎdmMr nÕV åhUOo joÌ H$m`© nÕV hmo`. joÌ H$m`© nÕV åhUOo g§emoYH$mcm Á`m
O_mVrMm Aä`mg H$am`Mm Amho, Ë`m O_mVrV àË`j OmD$Z {H$_mZ 3 Vo 4 df} amhÿZ VoWrc
cmoH$m§À`m OrdZnÕVrMo dU©Z H$aUo hmo`. `m nÕVrMm àW_ dmna àm. aoS>pŠc\$ ~«mD$Z `m§Zr A§X_mZ
~oQ>mdarc Am{XdmgtMm Aä`mg H$aVmZm Ho$cm hmoVm. Z§Va Ë`m nÕVrV AZoH$ gwYmaUm KSy>Z Amë`m
AmhoV d AZoH$ _mZdemókm§Zr `m nÕVrMm Aä`mg Ho$cm Amho.
A) joÌH$m`© nÕVrMr d¡{eîQ>ço …1.
AÜ``ZmMm H$mcmdYr …-
joÌ H$m`© nÕVrV g§emoYH$mcm Á`m g_mOmMm Aä`mg H$am`Mm Amho Ë`m g_mOmV àË`j 3
Vo 4 df} amhmdo cmJVo. Am{Xdmgrgma»`m g_mOmMo g_J« AÜ``Z gm_m{OH$ _mZdemómV Ho$co OmVo.
`mgmR>r joÌ H$m`©nÕVrMm dmna Ho$cm OmVmo. g_J« AÜ``Z H$aUo Am{U Vohr Am{XdmgtMo H$am`Mo
Pmë`mg A{YH$ H$mcmdYr hm cmJUmaM. AZmoiIr g§emoYH$mcm Am{Xdmgt_Ü`o Amncr AmoiI
{Z_m©U H$ê$Z Ë`m§Zm Amnco H$amdo cmJVo. Ë`m§Zm Amnco H$aÊ`mgmR>r Ë`m§Mr ^mfm {eH$mdr cmJVo. Á`m
KQ>Zm§Mo {ZarjU H$am`Mo Amho Ë`m H$Yr nhmd`mg {_iVrc ho gm§JVm `oV Zmhr. H$mhr KQ>Zm X¡Z§{XZ
AgVmV H$mhr gmámhrH$, _mgrH$ Va H$mhr dm{f©H$ AgVmV. VgoM àË`oH$doir g§emoYH$ VoWo hOa
Agoc Ago Zmhr. Ë`m_wio `m nÕVrgmR>r A{YH$ H$mcmdYr cmJVmo.
2.
AÜ``ZmMr ^mfm …-
joÌ H$m`©nÕVrV ^mfm hm KQ>H$ _hÎdmMm Amho. H$maU g§emoYH$ Á`m Am{Xdmgr g_mOmMo
AÜ``Z H$aUma AgVmo VoWo Ë`mMo 3 Vo 4 df} dmñVì` AgVo. Ë`m_wio Ë`m§Mr ^mfm g§emoYH$mcm
~mocVm Amcr nm{hOo. eŠ`Vmo g§emoYH$mMr ^mfm d Am{XdmgtMr ^mfm `m_Ü`o nyU© V\$mdV AgVo.
35
Am{Xdmgr AkmZr, A{ejrV Agë`m_wio Vo g§emoYH$mMr ^mfm {eH$Uma ZmhrV. g§emoYH$mcmM
Am{XdmgtMr ^mfm {eH$mdr cmJVo. Xw^mfmMr _XV \$ma H$mi KoVm `oV Zmhr. VgoM Am{XdmgtMr
^mfm Amë`m{edm` g§emoYH$ Ë`m§À`m _Zm_Ü`o Amnco AmXamMo ñWmZ {Z_m©U H$ê$ eH$Uma Zmhr.
Am{XdmgtÀ`m ^mfocm {cnr Zgë`m_wio Vr ^mfm {eH$Uo AdKS> AgVo.
3.
AÜ``ZmMo joÌ …-
AÜ``Z joÌmcm joÌ H$m`©nÕVrV _hÎdmMo ñWmZ Amho. Am{XdmgtMm g_J« Aä`mg H$am`Mm
H$s, {d{eï> Aä`mg H$am`Mm ho {ZpíMV Ho$co nm{hOo. `mdê$Z AÜ“ZmMo joÌ {ZdS>co OmVo. nU
Am{XdmgtMm Aä`mg H$aVmZm g_J« Aä`mg H$aÊ`mda OmñV ^a {Xcm OmVmo.
4.
g§emoYH$mMo JwU …-
AkmZr, amZQ>r Am{U am§JS>çm Am{XdmgtMo AÜ``Z H$aUo ho AdKS> H$m_ Amho. Am{Xdmgt_Ü`o
àË`j OmD$Z amhUo, Ë`m§Mr ^mfm {eH$Uo, Ë`m§Zm Amncogo H$aUo `m Jmoï>r ghO eŠ` hmoUmè`m ZmhrV.
Ë`mgmR>r g§emoYH$gwÕm VodT>mM hþema, YmS>gr, {OÔr d g§`_r Agmdm cmJVmo. Am{XdmgtMm joÌ
H$m`©nÕVrÛmao Aä`mg H$aUmè`m g§emoYH$m§H$S>o nwT>rc JwU Agmdo cmJVmV.
1. à{ejU … {OÔ d {MH$mQ>rÀ`m Omoamda Ho$di g§emoYH$ Am{Xdmgr_Ü`o amhÿ eH$Vmo nU
Ë`mZo Aä`mg H$gm H$amdm, {ZarjU H$go H$amdo, Ahdmc coIZ H$go H$amdo, X¡Z§{XZ Zm|Xr
H$moUË`m d H$em R>odmì`mV `mMo g¡Õm§{VH$ kmZ g§emoYH$mH$S>o AgUo Amdí`H$ Amho.
`mgmR>r g§emoYH$ à{ejrV Agmdm cmJVmo.
2. {d{eï> àH$maMm ñd^md … Am{Xdmgt_Ü`o OmD$Z amhUo, Ë`m§Mr ^mfm {eH$Uo d Ë`m§Zm
Amncogo H$ê$Z KoUo `m ~m~r ghOeŠ` hmoUmè`m ZmhrV. Ë`mgmR>r g§emoYH$m§Mm ñd^md
{d{eï> Agcm nm{hOo. CXm.
(A) Agm_mÝ` {OÔ … g§emoYH$mcm AZoH$ AS>MUr `oUma Agë`m_wio Ë`mH$S>o
Agm_mÝ` {OÔ Agcr nm{hOo. Am{Xdmgr O§Jc-Xè`mImoè`mV AmYw{ZH$ g_mOmnmgyZ
A{cá OrdZ OJV AgVmV. Aem g_mOmV g§emoYH$mcm AZoH$ J¡agmo`tZm Vm|S>
Úmdo cmJVo.
(~) EH$én hmoÊ`mMr àd¥Îmr … Am{Xdmgr OrdZmVrc ZmOwH$ YmJoXmoao g_OyZ KoÊ`mgmR>r
Ë`m§À`m A§VH$aUmV g§emoYH$mZo ñWmZ {Z_m©U Ho$co nm{hOo. åhUOo Ho$di ^m¡{VH$
gm{ÞÜ`mnojm _mZ{gH$ OdirH$Vm g§emoYZmZo {Z_m©U Ho$cr nm{hOo.
36
(H$) AmdS> d ghmZw^yVr … g§emoYH$mcm Am{Xdmgr g_mOmÀ`m Aä`mgmMr AmdS>
{Z_m©U Pmcr nm{hOo. Am{Xdmgt~Ôc g§emoYH$mÀ`m _ZmV ào, X`m, _m`m, __Vm d
ghmZw^yVr Agcr nm{hOo. ZmhrVa dmñVd Aä`mgmMr eŠ`Vm H$_r AgVo.
(S>) H$ënZmË_H$ Am§VaÑï>r … g§emoYH$ hm \$moQ>mJo m« \$a qH$dm {MÌH$ma ZgVmo. Am{XdmgtÀ`m
àË`j nm{hcoë`m KQ>ZoMo g§emoYH$mcm `mo½` dU©Z H$aVm Amco nm{hOo. `mgmR>r
H$ënZmË_H$ Am§VaÑï>r g§emoYH$mH$S>o Agcr nm{hOo.
(B) coIZ H$m¡eë` … Am{XdmgtMo S>moù`m§Zr nm{hcoë`m KQ>Zm eãXmV ì`ŠV H$aÊ`mMo
gm_Ï`© g§emoYH$mH$S>o Agco nm{hOo. g§emoYH$mÀ`m ~wÕrnQ>cmda C_Q>coco {dMma
`mo½` eãXmV _m§S>Ê`mMr H$cm åhUOo coIZH$m¡eë` hmo`.
~) joÌ H$m`© nÕVrMo _hÎd …Am{Xdmgr g_mOmMm Aä`mg H$aÊ`mgmR>r gm_m{OH$ _mZdemómV AZoH$ nÕVtMm dmna Ho$cm
OmVmo. nU Ë`m gdmªÜ`o joÌ H$m`© nÕV OmñV Cn`moJr d _hÎdnyU© Amho. ho Amnë`mcm nwT>rc
Jmoï>tdê$Z gm§JVm `oB©c.
1. gImoc AÜ``Z … joÌ H$m`© nÕVr_wio Am{Xdmgr qH$dm BVa H$moUË`mhr g_mOmMo
gImoc AÜ``Z H$aVm `oVo. EH$mM g_mOmV gcJ 3 Vo 4 df} g§emoYH$ amhmV
Agë`m_wio VoWrc OrdZnÕVtMo gdmª{JU AÜ``Z H$aVm `oVo. {edm` g§emoYH$ hm
à[ejrV Agë`m_wio H$moUVrhr MwH$ g§emoYH$mH$Sy>Z hmoÊ`mMr eŠ`Vm ZgVo.
2. AÜ``ZmÀ`m BVa nÕVr Hw$MH$må`m … gm_m{OH$ _mZdemómV Eo{Vhm{gH$, VwcZmË_H$,
àH$m`m©Ë_H$, àíZmdcr, _wcmIV BË`mXr nÕVr dmnaë`m OmVmV. nU Ë`m§Mm Cn`moJ
Am{XdmgtÀ`m AÜ“ZmgmR>r H$aVmZm AZoH$ _`m©Xm `oVmV. CXm. Eo{Vhm{gH$ nÕV H$moUË`mhr
g_mO, g§ñWm Am{U g§ñH¥$VrÀ`m CX`mMr Am{U {dH$mgmMr _m{hVr g§nmXÊ`mgmR>r
dmnaVmV. `mgmR>r {ecmcoI, ZmUr, XmZnÌo, AmË_H$Wm BË`mXtMo ghmæ` KoVco OmVo. nU
Am{Xdmgr g_mOmV `m Eo{Vhm{gH$ dñVy gmnS>V ZmhrV. H$maU Ë`m§À`m ^mfocm {cnr
Zmhr qH$dm Vo ZmÊ`m§Mm dmna H$aV ZmhrV.
3. Am{Xdmgr {dH$mg … joÌ H$m`©nÕVr_wio Am{XdmgtMm g_J« Aä`mg Ho$cm Agë`m_wio
Ë`m§À`m {dH$mgmgmR>r AZoH$ `moOZm-_mJ©-n`m©` gwMdVm `oVmV.
4. Am{Xdmgr g_ñ`m§Mo {ZamH$aU … joÌ H$m`©nÕVr_wio Am{Xdmgr g_ñ`m§Mm gImoc
Aä`mg H$aVm `oVmo. `m Aä`mgmVyZ Ë`m§À`m g_ñ`m§Mo {ZamH$aU H$aVm `oVo.
37
5. Am{Xdmgt~ÔcMm J¡ag_O Xya H$aVm `oVmo. Jar~, AkmZr, AS>mUr d amZQ>r Am{XdmgtZm
Ag§ñH¥$V åhUyZ nydu AmoiIco OmV hmoVo. nU joÌ H$m`©nÕVrÛmao Aä`mg H$ê$Z
Am{XdmgtÀ`m g§ñH¥$VrMm Aä`mg H$ê$Z VrMr OJmcm AmO AmoiI H$ê$Z {Xcr Amho.
6. dmñVd Xe©Z … joÌ H$m`© nÕVrV à{ejU KoVcocm g§emoYH$ ñdV… Ë`m g_mOmV 3 Vo
4 df} amhmV Agë`m_wio Ë`mcm Or _m{hVr {_iVo Vr EH$m§Jr ZgyZ dmñVd AgVo.
Ë`m_wio joÌ H$m`©nÕVr_wio dmñVd Xe©Z hmoVo. gm_m{OH$ _mZdemómcm emómMo ñdê$n
d _hÎd àmá H$ê$Z XoÊ`m_Ü`o joÌ H$m`©nÕVrMo _mocmMo `moJXmZ Amho.
1.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
(A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. _mZdemómMo ñdén {deX H$am.
2. _mZdemómÀ`m emIm ñnï> H$am.
3. gm_m{OH$ _mZdemómMr ì`már {deX H$am.
4. gm_m{OH$ _mZdemómMo _hÎd ñnï> H$am.
5. joÌ H$m`© nÕVrMr d¡{eîQ>ço {deX H$am.
6. joÌ H$m`© nÕVrMo _hÎd {deX H$am.
(~) Q>rnm {chm.
1. emar[aH$ _mZdemó.
2. gm§ñH¥${VH$ _mZdemó.
3. Cn`mo{OV _mZdemó.
4. joÌH$m`© nÕV.
1.7 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
✺
S>m°. am_ZmW e_m©, S>m°. amO|Ð Hw$_ma e_m©
: "_mZdemó'.
✺
S>m°. Y_©dra _hmOZ
: "gm_m{OH$ _mZdemó'
✺
S>m°. {dcmg g§Jdo
: "gm_m{OH$ _mZdemó'
38
✺
S>m°. `. lr. _oh|Xio
: "_mZdemó'
✺
S>m°. ~mo~S>o, cmoQ>o
: "gm_m{OH$ _mZdemó'
✺
àm. EZ. Ama. aOnyV
: "gm_m{OH$ _mZdemó'
✺
S>m°. JwéZmW ZmS>Jm|S>o
: "^maVr` Am{Xdmgr'
✺
S>m°. A§~mXmg _mS>JwiH$a, àm. e{eH$m§V \$S>Urg : "Am{Xdmgr g_mO'
✺
àmo. _. \$. ZoñVwI©
: "_mZdOmVr'
✺
àm. gwZ nmQ>o
: "gm_m{OH$ _mZdemó'
✺
àm. _YwgyXZ ema§JnmUr
: "gm_m{OH$ _mZdemó'
✺
àm. E. dm`. H$m|S>oH$a, S>m°. gm¡. _§Jcm nmQ>rc,
àm. nr. ìhr. Mm§XmoaH$a
: "gm_m{OH$ _mZdemó'.
❀❀❀
39
KQ>H$-2
^maVmVrc Am{Xdmgr g_wXm`
(Tribal Society)
○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○
KQ>H$ g§aMZm
2.1 C{ÔîQ>ço
2.2 àmñVm{dH$
2.3 {df` {ddoMZ
2.3.1 ^maVr` Am{XdmgtMo ^m¡Jmo{cH$ dJuH$aU
2.3.2 ^maVr` Am{XdmgtMo dm§{eH$ dJuH$aU
2.3.3 ^maVr` Am{XdmgtMo ^m{fH$ dJuH$aU
2.4 gmam§e
2.5 ñd`§-AÜ``ZmgmR>rÀ`m àíZm§Mr CÎmao
2.6 gamdmgmR>r àíZ
2.7 qMVZ Am{U H$m`©
2.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
2.1 C{ÔîQ>ço
(Objectibes)
`m `w{ZQ>Mm Aä`mgmZ§Va AmnU,
1. ^maVr` Am{XdmgtMo ^m¡Jmo{bH$ dJuH$aU OmUyZ Kody eHy$.
2. ^maVr` Am{XdmgtMo dm§{eH$ dJuH$aU OmUyZ Kody eHy$.
3. ^maVr` Am{XdmgtMo ^m{fH$ dJuH$aU OmUyZ Kody eHy$.
2.2 àmñVm{dH$
(Introduction)
Am{Xdmgr g_mOmbm amï´> ~m§YUrÀ`m H$m`©H«$_mV gm_mdyZ KoUo ^maVmÀ`m Ñï>rZo {dMma H$aVm
40
AË`§V Amdí`H$ Amho H$maU Ë`m§À`m `mo½` àH$maÀ`m g_m`moOZm{edm` g§nyU© OJmV 2020 gmbmn`ªV
_hmgÎmm åhUyZ CX`mbm `oUo ^maVmbm eŠ` hmoUma Zmhr. Xwgè`m ~mOybm ho hr {VVHo$M gË` Amho
H$s Am{Xdmgr g_mO hm {~Ja Am{Xdmgtnojm {^Þ Amho. CÎma-B©emÝ` ^mJmVrb Am{XdmgtMr
~§S>Imoar Am{U _Ü`àXoemVrb ~ñVa ^mJmVrb Am{XdmgrZr C^mabobo ~§S> `m~m~r AmnU A{Xdmgt{df`r
EH${ÌVnUo Am{U A{YH$ Jm§{^`m©Zo {dMma H$aUo H$go JaOoMo Amho. `mdê$Z hoM ñnï> hmoVo H$s
Am{XdmgtZm g_OyZ KoÊ`mV AmnU H$mhr Var MyH$ Ho$br Amho. `m~amo~arZo ho hr {VVHo$M gË` Amho
H$s {~Ja Am{Xdmgr d àm_w»`mZo qhXy§À`m _ZmV Am{Xdmgt{df`r H$mhr nyd©J«h AmhoV. XrK©
H$mimnmgyZ Am{Xdmgr ho amZQ>r AgyZ Ë`m§À`mV {dH$mgmbm AË`ën g§Yr AmhoV Agm g_mO {~Ja
Am{XdmgtÀ`mV AmT>iVmo. n[aUm_r ^maVmVrb Am{Xdmgr g_mOm{df`r `mo½` kmZ {_i{dUo Amnë`mgmR>r
AË`§V {ZH$S>rMo ~Zbo Amho.
2.3 {df` {ddoMZ
(Presentation of Subject matter)
`m nwñVH$mÀ`m n{hë`m `w{ZQ>Ü`o Vwåhr gm_m{OH$ _mZdmómMo ñdê$n d _hËd `mMm gImob
Aä`mg Ho$bm Amho. Ë`m~amo~aM gm_m{OH$ _mZdemó àm_w»`mZo Am{Xdmgr g_mOmÀ`m ìAm{Xdmgr_Yrb
{d{dY g§ñWm Ë`m§À`m g_ñ`m A{U {dH$mg `m~m~tÀ`m Aä`mgmda bj H|$ÐrV H$aVo ho hr Amnë`m
bjmV Ambo Amho. OmJ{VH$ nmVirda hmoV AgUmao àM§S> n[adV©Z Am{U Ë`m§Mm Am{Xdmgr g_mOmda
nS>V Agbobm à^md `m_wio Am{Xdmgr g_mO hm ~wS>V AJa Zï> hmoV Mmbbobm g_mO Amho
åhUyZM Am{Xdmgr g_mOmMm VmËH$mi Aä`mg H$aUo qH$dm Ë`m§À`m gdmªJrU Aä`mgmMr hrM Iar
doi Amho ho àH$fm©Zo OmUdVo. `m `w{ZQ>Ü`o AmnU ^maVmVrb Am{XdmgtMo ^m¡Jmo{bìH$, dm§{eH$ d
^m{fH$ dJr©H$aU AmnU Aä`mgUma AmhmoV. hm Aä`mg Amnë`mbm Am{XdmgtÀ`m {d{dY gm_m{OH$
g§ñWmMm Aä`mg H$aVmZm ƒÊE`m§À`m g_ñ`m d {dH$mgmgmR>r am~dmd`mÀ`m `moOZm Am{U Ë`m§À`mVrb
{d{dY MiditÀ`m Aä`mgmgmR>r AË`§V Cn`wŠV R>aUma Amho.
2.3.1 ^maVr` Am{XdmgtMo ^m¡Jmo{cH$ dJuH$aU
(Geographical Distribution of
Indian Tribes)
^maVmÀ`m {d{dY ^mJmV Am{Xdmgr bmoH$m§Mr dñVr Agë`mMo AmnUmg AmT>iVo. ^maVmMm
àmH¥${VH$ aMZm Am{U Am{Xdmgr bmoH$g§»`m `m XmoÝhr ~m~r Am{Xdmgr bmoH$m§Mo {d^m{J` g_yhmV
dJuH$aU H$aÊ`mg Am{U Ë`m§À`m àmXo{eH$ dJuH$aUmg ghmæ`^yV R>aVmV. Jwhm (1951-1955)
`m§Zr Am{XdmgrMo àmXo{eH$ d{J©H$aU {ZpíMV H$bo Amho. `m_Ü`o (1) ^maVmMm CÎma d CÎmanyd©
{h_mb`mÀ`m nm`Ï`mMm ^mJ (2) J§JoMm _¡XmZr ^mJ Am{U J§JoMm _¡XmZr ^mJ Am{U {ÛnH$ënr`
^maV `m_Yrb Xè`mImoè`m§Mm ^mJ d nR>mam§Mm ^mJ Á`mV npíM_ KQ>mVrb H$mhr S>m|Jam§Mm g_mdoe
41
hmoVmo (3) {ÛnH$ënr` ^maV `m {d^mJm§Mm g_mdoe Ho$bm AgyZ `m {d^mJm§Zm (A) CÎma d CÎmanyd©
{d^mJ (~) _Ü` {d^mJ d (H$) X{jU {d^mJ `m Zmdm§Zr AmoiIbo OmVo.
A) CÎma d CÎmanyd© {d^mJ … gd©gmYmaUnUo hm {d^mJ npíM_oH$S>rb 230 300 CÎma Vo
280 CÎma Am{U nyd}H$S>rb 770 330 nyd© Vo 970 nyd© `m_Ü`o AgyZ `m {d^mJmV
npíM_oH$So> {g_mbm Am{U nyd}H$S>rb bwemB© Qo>H$S>`m§Mm Am{U {_e_r àXoemMm g_mdoe
hmoVmo. `m {d^mJmV Oå_y Am{U H$mpí_a, {h_mMb àXoe, CÎmaàXoe_Yrb VamB©Mm ^mJ
BË`mXtMm Am{Xdmgr {d^mJmV g_mdoe hmoVmo.
~) _Ü` {d^mJ … `m {d^mJmMm gd©gmYmaU Ajd¥Îmr` {dñVma 200 CÎma Vo 250 CÎma Am{U
aoImd¥Îmr` {dñVma 730 nyd© Vo 900 nyd© Agm Amho.`m_Ü`o npíM_ ~§Jmb, {~hma,
CÎmaàXoeMm X{jU ^mJ, _Ü` àXoe, Amo[agm, amOñWmZ, JwOamV Am{U _hmamï´>mMm
g_mdoe hmoVmo. amÁ`m§Mr g§»`m Am{U joÌ\$imÀ`m Ñï>rZo hm {d^mJ gdm©V _moR>m Amho.
H$) X{jU {d^mJ qH$dm {ÛnH$ënr` ^maV … `m {d^mJmMm Ajd¥Îmr` {dñVma 80 CÎma Vo
200 CÎma Am{U aoImd¥Îmr` {dñVma 750 nyd© Vo 850 nyd© Agm Amho. `m {d^mJmV
Am§Y«àXoe, H$Zm©Q>H$, Ho$ai, Vm{_iZmSy> `m amÁ`mVrb Am{Xdmgr {d^mJ Am{U Am§X_mZ{ZH$mo~ma `m amÁ`mV dmñVì` H$aUmè`m Am{Xdmgr O_mVtMm `m {d^mJmV g_mdoe hmoVmo.
Xw~o (1960) `m§Zr ^maVmVrb Am{XdmgtMo 1) CÎma Am{U CÎma nyd© {d^mJ>, 2) _Ü`
{d^mJ, 3) X{jU {d^mJ, 4) npíM_ {d^mJ. `m Mma ^m¡Jmo{bH$ {d^mJmV dJuH$aU Ho$bo Amho.
`mn¡H$s n{hbo VrZ {d^mJ Jwhm `m§Zr Am{XdmgtÀ`m Ho$boë`m ^m¡Jmo{bH$ dJuH$aUmer {_iVoOwiVo
AmhoV. Mm¡Wm {d^mJ hm _Ü`{d^mJmVrb npíM_oH$S>rb dH«$mH$ma ^mJ Amho. `mV amOñWmZ Am{U
JwOamV d _hmamï´>mVrb gømÐrÀ`m H$mhr ^mJm§Mm g_mdoe Ho$bm Amho. AQ>b (1965) Am{Xdmgr
O_mVtMo dJuH$aU CÎma Am{U CÎmanwd© {d^mJ, npíM_ d CÎma-npíM_ {d^mJ, _Ü` {d^mJ Am{U
X{jU {d^mJ `m Mma JQ>mV Ho$bo Amho.
`mà_mUoM am°` ~_©Z (1971) `m§Zr {d{dY {d^mJmV amhUmè`m Am{XmdmgtMo Ë`m§À`m
Eo{Vhm{gH$, dm§{eH$ Am{U gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ g§~§Ym§À`m AmYmamda nmM jo{Ì` {d^mJmV {d^mOZ
Ho$bo Amho. Vo Imbrbà_mUo …A) CÎma-nyd© ^maV … `m_Ü`o Amgm_, _oKmb`m, ZmJmb±S> _Urnya, Aê$UmMb àXoe,
{_Pmoam_ Am{U {Ìnwam `m§Mm g_mdoe hmoVmo.
~) CÎma Am{U CÎma-nyd© ^maV _Yrb {h_mb`mMm {d^mJ … `mV CÎma àXoe d
{h_mMb àXoeMm CÎmaoH$S>rb nd©Vr` ^mJ g_m{dï> hmoVmo.
42
H$) _Ü` Am{U nyd© ^maV … `mV npíM_ ~§Jmb, {~hma, Amo[agm, _Ü` àXoe Am{U
Am§Y«àXoeMm g_mdoe hmoVm.
S>) X{jU ^maV … `mV Vm{_iZmSy>, Ho$ai Am{U H$Zm©Q>H$Mm g_mdoe hmoVmo.
B) npíM_ ^maV … `mV amOñWmZ, JwOamV Am{U _hmamï´>mMm g_mdoe hmoVmo.
Aem àH$mao d[abà_mUo Am{XdmgrÀ`m Ho$boë`m ^m¡Jmo{bH$ dJuH$aUmMm Am{U Ë`m§À`m ^m¡Jmo{bH$,
n[apñWVrH$s`, gm_m{OH$, Am{W©H$ ƒÊaemg{H$` dm§{eH$ KQ>H$m§À`m AmYmamda Eb. nr. {dÚmWu
Am{U {~Z` Hw$_ma `m§Zr Am{XdmgtMo EH$m Cn-{d^mJmgh Mma ^m¡Jmo{bH$ {d^mJm§V dJuH$aU Ho$bo
Amho. Vo nwT>rbà_mUo :1. {h_mb` {d^mJ … (A) {h_mb` {d^mJ, (~) _Ü` {h_mb` {d^mJ, (H$) CÎmanpíM_ qH$dm dm`ì` {h_mb` {d^mJ.
A) _Ü` {h_mb{`Z {d^mJ … `m {d^mJmV Amgm_ ìZmJmb±S> Am{U npíM_ ~§JmbMm
nd©Vr` ^mJ CÎma-nyd©/B©emÝ` {h_mb` {d^mJmV Xm{O©qbJ, Aê$UmMbàXoe, ZmJmb±S,
_Urnya ì{_Pmoam_ Am{U {ÌnyamMm g_mdoe hmoVmo.Va CÎmaàXoeMm VamB© ^mJ Am{U
{~hmaMm _Ü` {h_mb` {d^mJmV g_mdoe hmoVmo. {h_mMb àXoe Am{U Oå_y -H$mpí_aMm
CÎma-npíM_ /B©emÝ` {h_mb` `m {d^mJmV `oVmo. ^maVmVrb EHy$U O_mVtÀ`m 1/8
bmoH$g§»`m `m {d^mJmV amhVo.
~) _Ü` {h_mb` {d^mJ … `m {d^mJmV {~hma, npíM_ ~§Jmb, Amo[agm Am{U _Ü`àXoeMm
g_mdoe hmoVmo. `mV Am{Xdmgr O_mVtMr bmoH$g§»`m 2 H$moQ>r nojm åhUOo EHy$U ^maVr`
Am{Xdmgr cmoH$m§n¡H$s 55 Q>ŠHo$ Am{Xdmgr cmoH$g§»`oMo H|$ÐrH$aU `m {d^mJmV AmT>iVo.
H$) npíM_ ^maVr` {d^mJ … `m_Ü`o amOñWmZ, JwOamV, _hmamï´>, Jmodm, XmXam Am{U
ZJahdocr `m§Mm g_mdoe hmoVmo d `m_Ü`o Am{XdmgtMr cmoH$g§»`m gwmao 1 H$moQ>r Agë`mMo
AmT>iVo.
S>) X{jU ^maVr` {d^mJ … `m {d^mJmV Am§Y«àXoe, Vm{_iZmSy>, H$Zm©Q>H$ Am{U Ho$ai
`m ^mJm§Mm g_mdoe hmoVmo. `m {d^mJmVrc Am{XdmgtMr g§»`m Ho$di 1.66 Q>¸o$ Amho.
B) ~oQ>m§Mm {d^mJ … Am§X_mZ {ZH$mo~ma ~oQ>m§Mm Am{U cj{ÛnMm `m {d^mJmV g_mdoe
hmoVmo. `m {d^mJmV gw_mao 54.3 Q>¸o$ Am{Xdmgr cmoH$g§»`oMo ApñVËd AmT>iVo.
darc {d{dY _mZdemókm§Zr Am{U {dMmad§Vm§Zr Am{XdmgrÀ`m Ho$coë`m ^m¡Jmo{cH$ dJuH$aUmÀ`m
AmYmamda AmnU ^maVmVrc Am{XdmgtMo Imcrc VrZ ^m¡Jmo{cH$ {d^mJmV dJuH$aU H$é eH$Vmo.
43
A) CÎma B©emÝ` {d^mJ … `m {d^mJmV nyd© n§Om~, {h_mMc àXoe, CÎma àXoe Am{U
Amgm__Yrc S>m|Jar ^mJ, {_Pmoam_, ZmJmc±S>, _{Unya d {Ìnyam BË`mXtMm g_mdoe hmoVmo.
`m {d^mJmV AmnUmg àm_w»`mZo Wmê$, ZmJm, Imgr, cm§~m `m Am{Xdmgr O_mVr
AmT>iVmV. `m~amo~aM n§Om~_Yrc JÅ>r, ^moQ>; Amgm__Yrc Imgr, Jmamo, A~ra,
S>\$cm, Hw$H$s, {_Pmo, {_H$sa, ZmJm; {h_mMcàXoemVrc JÈ>r, JwO©a, cm~, chm¡c;
{~hma_Yrc Amgya, Wmê$, _wgmha, Cam°d, _{UnyamVrc A§Jm_r, {_Pmo, H$mo, n¡Vo, nwê$_
Am[U {ÌnwamVrc Hw$H$s, Imgr, _w§S>m, {XAm§J, O_m{V`m `m Am{Xdmgr O_mVr AmT>iVmV.
~) _Ü`{d^mJ … ^maVmVrc Am{Xdmgr cmoH$g§»`oÀ`m Ñï>rZo hm {d^mJ _hÎdmMm Amho.
H$maU gdm©V OmñV Am{XdmgtMo `m {d^mJmV H|$ÐrH$aU Pmcoco Amho. `m {d^mJmV
~§Jmc, {~hma, CÎma àXoemVrc H$mhr ^mJ, X{jU _hmamð´>, _Ü`àXoe Am{U Amo[agm `m
amÁ`m§Mm g_mdoe hmoVmo.
`m {d^mJmVrc H$mhr _hÎdmÀ`m Am{Xdmgr O_mVt_Ü`o {~hma_Yrc Agya, ~¡Jm,
{~ahmoa, hmo, Jm|S>, Im|S>, _w§S>m, H$moadm, Cam°d, g§Wmi, ^y{_O, g~[a`m, ~§Omao;
~§Jmc_Yrc hmo, H$moc, Jmamo, conMm, H$moadm; amOñWmZmVrc {^„, Jam{g`m, Xw~im,
H$moaHy$, H$mVH$ar, dmacr; _Ü`àXoemVrc H$moac, JX~m, Im|S>, naYmZ, H$mocm_; _hmamï´>mVrc
{^„, Jm|S>, H$mocm_, H$moir, R>mHy$a, dmacr, _w§S>m, Cam°d; JwOamV_Yrc H$moaHy$, {^„,
JX~m, Xw~im, naYmZ, dmKar; Amo[agmVrc ~¡Jm, ~moXmo, M|My, OwAm§J, g§Wmc, H$mo`m,
OVnyg `m O_mVrMm C„oI H$amdm cmJoc.
H$) X{jU {d^mJ … `m {d^mJmV h¡Ðm~mX, åh¡gya, Hy$J©, ÌmdUH$moa, H$moMrZ, Am§Y« d _Ðmg
Am{U A§X_mZ d {ZH$mo~ma ho ^mJ `oVmV. `m {d^mJmVrc H$mhr _hÎdmÀ`m Am{Xdmgr
O_mVr Imcrcà_mUo …Am§Y«Yrc M|My, H$mo`m, H$m|S>mXmoam, `oZmS>r, H$mocm_, S>m|Jar aoÈ>r, dmpë_H$s, naYmZ;
åh¡gya_Yrc JoXyc, Hy$J©, {^„, Jm|S>, dmacr, VmoS>m, hmoco`; Vm{_iZmSy> VmoS>m, H$mXa,
Hy$ê$_Z, _wWwdZ, nw{c`Z, _ë`mcr, Hw$ê§$~m, Cair, {dedZ, Am{X`Z Am{U Ho$ai_Yrc
Badc, _ca`Z, {dedZ, _ÞZ, _mcga Va Am§X_mZ {ZH$mo~ma ~oQ>mdarc Am§X_mZr,
MmarAa, H$moam, Q>m~mo, ~mo, `ara, Oma~mO, {ZH$mo~mar `m§Mm g_mdoe `m {d^mJmV hmoVmo.
Aem àH$mao ^maVmVrc Am{XdmgtMo CÎma B©emÝ` {d^mJ, _Ü` {d^mJ d X{jU
{d^mJ `m VrZ {d^mJmV ^m¡Jmo{cH$ dJuH$aU H$aVm `oVo. `mn¡H$s CÎma d BemÝ` {d^mJ
hm amOH$s` ÑîQ>çm AË`§V _hÎdmMm Amho. H$maU hm ^mJ MrZ, ~«÷Xoe d nm{H$ñVmZ
44
`m§À`m gr_ocJVMm {d^mJ Amho. ZmJm O_mV `mM {d^mJmV `oVo. AmOn`ªV Var AmnU
`m {d^mJmV dmñVì` H$aUmè`m Am{Xdmgr O_mVtMr n[anyU© _m{hVr g§H${cV H$aÊ`mV
An`er R>acmo AmhmoV. `m CcQ> Am{Xdmgr cmoH$m§À`m H|$ÐrH$aUmÀ`m Ñï>rZo _hÎdmÀ`m
Agcoë`m _Ü` {d^mJmVrc Am{Xdmgr O_mVtMr nwaoer _m{hVr {_i{dÊ`mV AmnUmcm
Mm§JcoM `e cm^co Amho.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-1 *
1. S>m°. Jwhm `m§Zr 1951 gmcr _m§S>coco Am{XdmgtÀ`m ^m¡Jmo{cH$ {d^mJm§Mr Zmdo {chm.
---------------------------------------------------------------------
2. CÎma B©emÝ` {d^mJmVrc Mma _hÎdnyU© Am{Xdmgr O_mVtMr Zmdo {chm.
---------------------------------------------------------------------
3. Am{Xdmgr cmoH$g§»`oÀ`m H|$ÐrH$aUmÀ`m Ñï>rZo H$moUVm ^m¡Jmo{cH$ {d^mJ _hÎdmMm Amho.
---------------------------------------------------------------------
4. amOH$s` ÑîQ>çm Am{Xdmgr cmoH$m§Mm H$moUVm ^m¡Jmo{cH$ {d^mJ _hÎdmMm Amho.
---------------------------------------------------------------------
2.3.2 ^maVr` Am{XdmgtMo dm§{eH$ d{J©H$aU (Racial Classification of Indian
tribes)
^maVmVrb Am{XdmgtÀ`m ^m¡Jmo{bH$ dJuH$aUmMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va AmnU ^maVr` Am{XdmgtÀ`m
dm§{eH$ d{J©H$aUmMm Aä`mg H$aUma AmhmoV. nU hm Aä`mg gwê$ H$aÊ`mnydu AmnUmg d§e hr
g§H$ënZm Zo_H$s H$m` Amho `mMm AË`§V WmoS>Š`mV AmT>mdm ¿`mdm bmJUma Amho. H«$mo~a `m§À`m
åhUÊ`mZwgma ""d§e hr EH$ à_mUrH¥$V Aer Ordemór` g§H$ënZm Amho. hm AZwd§{eH$Voda EH$Ì
Ambobm EH$ g_yh; EH$ àOmVr qH$dm O¡{dH$ d§e qH$dm Cn-àH$ma Amho'' Va `w{ZñH$moZo
""_mZdd§eemór` ÑîQ>çm d§e hm eãX EImÚm g_whmMo BVa g_yhm§nmgyZ doJionU {ZpíMV H$aUmè`m
AZwd§{eH$VoÀ`m AmYmamda {dH$grV Pmcoë`m emar[aH$ {d{dYVogmR>r dmnamdm cmJVmo'' Aem eãXmV
d§e hr g§H$ënZm ñnï> Ho$cr Amho.
^maVr` Am{U naXoer g§emoYH$m§Zrhr ^maVr` d§emda g§emoYZ H$m`© Ho$bo Amho. `m g§X^m©V ga
EM. EM. [añbo, E.gr. hS>Z . Oo. EM. hQ>Z. ~r Eg. Jwhm Am{U S>r.EZ. _OwXma `m§Mm {deof
45
C„oI H$amdm bmJob. ^maVr` g_mOmVrb qhXy Y_u` d Am{Xdmgr `m XmoZ _moR>`m {d^mJmVrb
dm§{eH$ bjUm§Mm emoY KoÊ`mMm à`ËZ `m g§emoYH$m§H$Sy>Z àm_w»`mZo Pmë`mMo {XgyZ `oVo. OJmÀ`m BVa
{d^mJmV Á`mà_mUo ewÜX d§e AmT>iV ZmhrV, Ë`mMà_mUo ^maVmVhr ewÜXñdê$nmV d§e AmT>iV
ZmhrV. gd©àW_ 1901 gmbr ga h~©Q©> [añbo `m§Zr ^maVr` bmoH$m§Mo dm§{eH$ d{J©H$aU H$aÊ`mMm
à`ËZ Ho$bm Agë`mMo AmT>iyZ `oVo. [añbo `m§Zr ^maVr` bmoH$m§Mo emar[aH$ d¡{eï>`m§À`m AmYmamda
gmV dm§{eH$ JQ>mV {d^mOZ Ho$bo Amho. `m_Ü`o Ë`m§Zr Am§X_mZ ~oS>mda AmT>iUmè`m {Z{J«Q>mo bmoH$m§Mm
g_mdoe Ho$bobm Zmhr H$maU Ë`m§À`m _Vo `m bmoH$m§Mm ^maVr`§er \$magm g§~§Y Zmhr. Ë`m§Zr gmV
dm§{eH$ JQ>m§Mo nw{T>b à_mUo ñnï>rH$aU {Xbo Amho.
1. VwH«$s-Bam{U`Z (The Turko-Iranian) … gÜ`m nm{H$ñVmZ_Ü`o g_m{dï> hmoV Agboë`m
~bw{MñVmZ d A\$Jm{UñVmZ _Ü`o `m bmoH$m§Mo dmñVì` AmT>iVo. gd©gm_m§Ý` gamgarnojm
A{YH$ C§Mr Agbobo Ago ho bmoH$ AmhoV. `m bmoH$m§Mo S>moio H$mio d H$aSo> AgyZ Ë`m§À`m
Mohè`mda Ho$g AmT>iVmV d Ë`m§Zm {dnyb Ho$gg§^ma bm^bm Amho. Ë`m§Mo ZmH$ bm§~ nU
AI§S> AgyZ Ë`m§Mm a§J COi Amho.
2. B§S>mo-Am`©Z (The Indo-Aryan) … `m dm§{eH$ JQ>mVrb bmoH$m§Mo nyd© n§Om~ amOñWmZ
Am{U H$mpí_a ^mJmV dñVì` AmT>iyZ `oVo. `m {d^mJmV AmT>iUmao C§M OmQ> d IÌr
ho `m dm§{eH$ JQ>mMo Mm§Jbo CXmhaU Amho. `m bmoH$m§Ü`o C§M Xoh`ï>r, Aê§$X ZmH$mgh bm§~
S>moHo$, a§J COi, S>moio JS>X H$mio, Ho$g ^anya d C§MrÀ`m ~m~VrV ho bmoH$ C§M `m
emar[aH$ JwUd¡{eï>`m§Zr `wŠV Agë`mMo AmT>iVo.
3. qgWmo-Ðdr{S>`Z (The Scyhto-Dravidian) … `m dm§{eH$ JQ>mÀ`m Zmdmdê$ZM ho
ñnîV hmoVo H$s hm dm§{eH$ JQ> åhUOo qg{W`Z Am{U Ðdr{S>`Z `m XmoZ dm§{eH$ JQ>m§À`m
g§H$amVyZ {Z_m©U Pmbm Amho. _Ü` àXoe, gm¡amï´> d Hw$J© ^mJmVrb O§Jb nÅ>`mV ho bmoH$
AmT>iVmV. `m {d^mJmVrb Cƒ gm_m{OH$ JQ>m§V qg{W`Z Va {ZåZ gm_m{OH$ JQ>m§V
Ðdr{S>`Z dm§{eH$ bjUm§Mm à^md AmT>iVmo. ê§$X S>moHo$, nmVi ZmH$, a§J COi, _Ü`_
C§Mr d {dai Ho$g hr `m dm§{eH$ JQ>mMr emar[aH$ bjUo Agë`mMo AmT>iVo.
4. Am`©-ÐdrS> (The Aryo-Dravidian) … `m dm§{eH$ JQ>mMo bmoH$ àm_w»`mZo ^maVmVrb
CÎma àXoe, amOñWmZ d {~hma amÁ`m§V OmñV g§»`oV AmT>iVmV. B§S>mo Am`©Z Am{U
Ðdr{S>`Z dm§{eH$ JQ>mVrb g§`moJmVyZ hm dm§{eH$ JQ> {Z_m©U Pmbm Agmdm Ago _mZbo
OmVo. `m dm§{eH$ JQ>mV bm§~ nU _Ü`_ _ñVH$mH$So> PwH$Umao S>moHo$, _Ü`_ àH$maMo nU
ê§$X ZmH$, hbŠ`m Vn{H$ar a§JmnmgyZ H$mim a§J Am{U H$_r C§Mr Aer emar[aH$ bjUo
AmT>iVmV.
46
5. _§Jmobmo-Ðdr{S>`Z (The Mongolo-Dravidian) … `m dm§{eH$ JQ>mMo ApñVËd ~§Jmb
Am{U Amo[agm_Ü`o AmT>iVo. ~§Jmbr ~«måhU, ~§Jmbr H$m`ñW ì Am{U ~§Jmbr _wgb_mZ
`mÀ`m_Ü`o `m dm§{eH$ JQ>mMr bjUo, _moR>`m à_mUmV AmT>iyZ `oVmV. [añbo `m§À`m
_Vmà_mUo _§Jmo{b`Z d Ðdr{S>`Z d§em§À`m g§`moJmVyZ hm d§e V`ma Pmbm Agmdm.
`m~amo~aM B§S>mo Am`©Z dm§{eH$ JQ>mer `m§Mo H$mhr aŠVg§~§Y AgmdoV. a§JmZo H$mio
Agboë`m `m bmoH$m§À`m Mohè`mda A{YH$ Ho$g AmT>iVmV. Ë`m§Mo S>moHo$ ê§$X d Jmob AgyZ
ZmH$ _Ü`_ àH$maMo nU ê§$XnUmH$So> PwH$bobo AgVo. Ë`m§Mr C§Mr _Ü`_ nU {JS>S>`mV
O_m hmoUmar AmT>iVo.
6. _§Jmobm°B©S> (The Mongoloid) : `m dm§m[eH$ JQ>mMo bmoH$ àm_w»`mZo {h_mb`mbJVÀ`m
nÅ>`m_Ü`o AmT>iVmV. Zonmi, ^yVmZ, Amgm_ Am{U ~«åhXoe `m ^mJmV `m d§emMo bmoH$
AmT>iVmV. S>moHo$ ê§$X, ZmH$ ê§$X ZmH$mV O_m hmoUmao, a§J H$mim nU {ndiga PmH$
Agbobm, C§MrZo {JÈ>o> ìd S>moi`mÀ`m nmnUrda H$mVS>`mMm EH$ OmXm nS>Xm AgUmao ì
Am{U {dai Ho$g bm^bobo bmoH$ `m dm§{eH$ JQ>mV g_m{dï> hmoVmV.
7. Ðmdr{S>`Z (The Dravidian) : `m dm§{eH$ JQ>mVrb bmoH$m§Mo ApñVËd X{jU ^maVmV
Am{U àm_w»`mZo _Ðmg, h¡Ðm~mX, X{jU _Ü` àXoe ì Am{U N>moQ>m ZmJnya `m ^mJmV
AmT>iyZ `oVo. X{jU ^maVmVrb n{Z`Z d N>moQ>m ZmJnya ^mJmVrb g§Wmi bmoH$m§Ü`o `m
dm§{eH$ JQ>mMr bjUo nwaonwanUo AmT>iVmV. `m JQ>mVrb bmoH$m§Mm a§J AJXr H$mim S>moio
XoIrb H$mio, Ho$g ^anya nU Hw$aio, ZmH$ ê§$X, S>moHo$ bm§~ hr emar[aH$ bjUo.AmT>iVmV.
Aem àH$mao ga h~©Q©> [añbo `m§Zr ^maVmVrb bmoH$m§Mo dm§{eH$ d{J©H$aU Ho$bo Agbo Var Vo AmO
XmoZ H$maUm§wio pñdH$mabo OmV Zmhr. Vr H$maUo Imbrbà_mUo :1. [añbo `m§Zr d§emgmR>r dmnabobr Am`© d Ðdr{S>`Z hr Zmdo dm§{eH$ JQ>m§Mr ZgyZ ^mfm
JQ>m§Mr Zmdo AmhoV.
2. [añbo `m§Zr da ñnï> Ho$boë`m d{J©H$aUmV {ZJ«rQ>mo d§emMm C„oI Zmhr. nU ^maVr`
d§em_Ü`o {ZJ«rQ>mo d§em§Mr bjUo AmT>iVmV ho h°S>Z, hQ>Z ì[aJmoar `m Aä`mgH$m§Zr
XmIdyZ {Xbo Amho. `m§À`m Aä`mgmZwgma X{jU ^maVmVrb H$mXa d dm`ì` ^maVmVrb
A§Jm_r ZmJm§Ü`o {ZJ«rQ>mo emar[aH$ bjUo ñnï>nUo AmT>iVmV.
^maVmVrb bmoH$m§Mo dm§{eH$ dJuH$aU H$aÊ`mMm AmUIr EH$ à`ËZ 1931 gmbr S>m°. ~r.
Eg. Jwhm `m§Zr Ho$bm Amho. Ë`m§Zr ^maVmVrb bmoH$m§Mo 6 à_wI àH$mam§V d 9 CnàH$mam§V dJuH$aU
Ho$bo Amho. Vo Imbrbà_mUo …47
1. {ZJ«rQ>mo
2. àmoQ>moAm°ñQ´>mobm°B©S>
3. _§Jmobm°B©S>
A) n°{bAmo-_§Jmobm°B©S>g
✺
bm§~ S>moH$s.
✺
ê§$X S>moH$s.
~) {V~oQ>mo-_§Jmobm°B©S>
4. _o{S>Q>ao{Z`Z
A) n°{bAmo -_o{S>Q>ao{Z`Z.
~) _o{S>Q>ao{Z`Z.
H$) nm¡dm©Ë` àH$ma.
5. npíM_oH$S>rb ê§$X S>moŠ`mMo bmoH$.
A) AmpëndmB©S>.
~) {S>Zm[aH$.
H$) Am_}ZmB©S>.
6. Zm°{S©>H$.
1952 gmbr S>m°. Jwhm `m§Zr àm_w»`mZo ^maVr` Am{Xdmgr_Yrb dm§{eH$ g§{_lVo~m~V Imbrb
{ZîH$f© _m§S>bo AmhoV.
1. X{jU ^maVmVrb H$mXa, Bê$bm Am{U n{Z`Zg `m doQ>mi
o `o Šw V Ho$g Agboë`m Am{Xdmgr_§Ü`o
{ZJ«rQ>mo d§e bjUo AmT>iVmV.
2. _Ü` ^maVmV AmT>iUmè`m Am{Xdmgr O_mVr àmoQ>mo-Am°ñQ´>mobm°B©S> d§emgr g§~§Y{V AmhoV.
3. X{jU nyd© ^maVmVrb Am{XdmgtV Mohè`mMr {d{eï> Ro>dU Am{U S>m©io `m~m~V
_§Jmobm°B©S> d§e bjUo AmT>iVmV.
4. _Ü`_ ñdê$nmMm ~m§Ym, C§M S>moHo$ d _Ü`_ ZmH$ bm^bobo _§Jmobm°B©X d§{e`m§nojm qH${MV
doJio Am{Xdmgr ~«åhnyÌm Imoè`mV dmñVì` H$aVmV.
48
Jwhm `m§À`m _VmZwgma ^maVr` Am{XdmgtMo VrZ dm§{eH$ JQ>mV {d^mOZ H$aVm `oB©b :1. àmoQ>mo-Am°ñQ´>mobm°B©S> … `m d§emÀ`m bmoH$m§Mr emar[aH$ bjUo Aer … bm§~ S>moHo$, MnQo>
ê§$X nU _wimV X~bobo ZmH$, Vn{H$ar nmgyZ nyU© H$mim a§J . {JS>So>, Ho$g Hw$aio, Am{U
AmoR> _m§gb. _w§S>m, Amo[a`Z, hmo, Jm|S> Im|S> Aem X{jU d _Ü`^maVmVrb Am{Xdmgy§Ü`o
hr emap[aH$ bjUo AmT>iVmV.
2. _§Jmobm°B©S> … `m d§emÀ`m bmoH$m§Mr emap[aH$ d¡{eîQ>ço- gnmQ> Moham d bjUr` hZwdQ>r,
~Xm_mgmaIo, {VaH$g, nmnUrda A{YH$ nS>Xm bm^bobo S>moio Am{U {dai Ho$g. B©emÝ`
MrZ_YyZ `m d§emMo bmoH$ {V~oQ>Ü`o Ambo d ^maVmV gaH$bo. Amgm_, ~§Jmb ^mJmV `m
d¡{eï>`m§Zr `wŠV bmoH$ AmT>iVmV.
3. {ZJ«rQ>mo … `m d§emÀ`m bmoH$m§Mr emar[aH$ d¡{eï>`o WmoS>Š`mV Imbrbà_mUo AmhoV. S>moHo$
- _Ü`_, bm§~ d Jmobhr AmT>iVo. ZmH$ ê§$X d MnQo>, a§J H$mim, C§Mr 5 \y$Q>m§nojm H$_r
Am{U Ho$g Hw$aio d doQ>moio`wŠV bmoH$argmaIo. `m d§emMo bmoH$ Ho$di Am{Xdmgt_Ü`oM
AmhoV. dm`ì` ^maVmVrb ZmJm d X{jU ^maVmVrb H$m{Xa, n{b`Z Bê$bm `m bmoH$m§V
hr d¡{eîQ>ço AmT>iVmV.
WmoS>Š`mV, ^maVmVrb Am{XdmgtMo dm§{eH$ dJuH$aU ñnï> H$aV AgVmZm AmnU Ago åhUy
eH$V Zmhr H$s ^maVmVrb Am{Xdmgr Ho$di EH$mM d§e JQ>mMo à{V{Z{YËd H$aVmV Va AmnUmg ho
ñnï>nUo OmUdVo H$s, ^maVr` Am{Xmdmgr bmoH$m§Ü`o {d{dY dm§{eH$ d¡{eï>`m§Mm g§`moJ Pmbm Amho. nU
ho hr {VVHo$M gË` Amho H$s, Amnë`mbm ^maVmVrb Am{Xdmgr bmoH$m§V {ZJ«rQ>mo, àmoQ>moAm°ñQ´>mobm°B©S> d
_§Jmobm°B©S> dm§{eH$ d¡{eîQ>ço AmT>iVmV.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-2 *
1. H«$mo~a `m§Zr {Xbobr d§emMr ì`m»`m ñnï> H$am.
---------------------------------------------------------------------
2. `w{ZñH$moZo {Xbobr d§emMr ì`m»`m {bhm.
---------------------------------------------------------------------
3. d§e hr EH$ gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ g§H$ënZm Amho, ho {dYmZ gË` Amho H$m.
---------------------------------------------------------------------
49
4. ga hm~©Q©> [añbo `m§Zr {dfX Ho$bobo gmV dm§{eH$ JQ> H$moUVo.
---------------------------------------------------------------------
5. ^maVr` g_mOmVrb Am{Xdmgr_Yrb dm§{eH$ JQ>m§Mo ñnï>rH$aU H$aVmZm S>m°. ~r. Eg. Jwhm
`m§Zr {H$Vr g_yhm§Mo ñnï>rH$aU Ho$bo Amho.
---------------------------------------------------------------------
2.3.3 ^maVr` Am{XdmgtMo ^m{fH$ dJuH$aU
(Linguistic Classification of
Indian Tribes)
^maVr` Am{XdmgtÀ`m ^m¡Jmo{bH$ d dm§{gH$ dJuH$aUmMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va AmnU Ë`m§À`m
^m{fH$ dJuH$aUmMm Aä`mg AmnU H$aUma AmhmoV. ^maVm_Ü`o \$ma àm{MZ H$mimnmgyZ AZoH$ ^mfm
~mobë`m OmVmV. n[aUm_r, ^m{fH$ Ñï>rZo Am{XdmgtMo dJuH$aU H$aUo AmnUmg eŠ` hmoVo. ^maVmMm
ì`mnH$ AmH$ma d ^maVmV dmñVì` H$aUmè`m {d{dY d§emÀ`m bmoH$m§wio ^maV hm {d{dY ^mfm§Mo
_mhoaKaM ~Zbm Amho. ga {J«`gZ `m§Zr gZ 1890 _Ü`o ^maVmMr ^m{fH$ nmhUr Ho$br AgVm
Ë`m§À`m Ago {ZXg©Zmg Ambo H$s ^maVmV 179 ^mfm d 544 ~mobr^mfm ApñVËdmV AmhoV. BVHo$M
Zìho VE `m 179 ^mfm§n¡H$s 116 ^mfm Am{X_ ^mfm AgyZ ^maVmVrb Ho$di 1 Q>¸o$ bmoH$m§H$Sy>ZM
Ë`m ~mobë`m OmVmV. ^maVmV àM{bV Agboë`m d ~mobë`m OmUmè`m ^mfm§Mo Mma g_yhm§V dJuH$aU
H$aVm `oVo. `mMmM C„oI Mma ^mfm Hw$Qw§>~o Agm Ho$bm OmVmo. hr ^mfm Hw$Qw§>~o Imbrbà_mUo AmhoV…
1) Am°pñQ´>H$ ^mfm Hw$Qw§>~ (Austric family)
2) {V~oQ>r {MZr ^mfm Hw$Qw§>~ (Tibeto Chinese family-Sino-Tibetan)
3) Ð{dS>r ^mfm Hw$Qw§>~ (The Dravidian Family)
4) B§S>mo-`wamo{n`Z ^mfm Hw$Qw§>~ (The Indo-European Family)
1.
Am°pñQ´>H$ ^mfm Hw$Qw§>~
(Austric family)
OJmÀ`m {d{dY ^mJmV `m ^mfm Hw$Qw§>~mV g_m{dï> ^mfm ~mobë`m OmVmV, ho `m ^mfm Hw$Qw§>~mMo
EH$ _hËdmMo d¡{eï>` Amho. ^maVm~m~V {dMma H$amd`mMm Pmë`mg `m ^mfm Hw$Qw§>~mV g_m{dï> ^mfm
àm_w»`mZo àmoQ>mo-Am°ñQ´>mobm°B©S> d _§Jmobm°B©S> `m dm§{eH$ g_yhm§H$Sy>Z dmnaë`m OmVmV. `m ^mfm§Mm O|ìhm
B§S>mMm`ZmV ñdrH$ma H$aÊ`mV Ambm V|ìhm Ë`m§À`mV ~Xb Pmbo d Ë`mVyZ _m°Z d Iwo[aH$ `m ^mfm§Mm
CJ_ Pmbm. nU ^maVmVrb `m ^mfm§Mm dmna H$aUmè`m bmoH$m§Mr g§»`m gmVË`mZo H$_r hmoV Amho,
H$maU `m ^mfm§Mr OmJm Am`©Z ^mfm KoV AmhoV. `m ^mfm Hw$Qw§>~mV Imbrb ^mfm g_m{dï> hmoVmV.
50
1) {ZH$mo~mar g_yh.
2) Imgr ^mfm g_yh.
3) _w§S>m Am{U H$mob ^mfm g_yh.
1. {ZH$mo~mar g_yh … {ZH$mo~ma ^mJmVrb Am{XdmgtH$Sy>Z {ZH$mo~mar ^mfm dmnaë`m OmVmV.
2. Imgr ^mfm g_yh … Amgm__Yrb Imgr Am{XdmgtH$Sy>Z Imgr ^mfm g_yhmVrb ^mfm
dmnaë`m OmVmV.
3. _w§S>m Am{U H$mob ^mfm g_yh : nU _w§S>m d H$mob ^mfmg_yhmVrb ^mfm _mÌ ^maVmÀ`m
{d{dY ^mJm§V àM{bV Agë`mMo AmT>iVo. `m_Ü`o npíM_ ~§Jmb, {~hma Am{U _Ü`
àXoe, X{jU ^maV d Amo[agmVrb J§Om_ {OëømV H$mob d _w§S>m ^mfm g_yhmVrb ^mfm
~mobë`m OmVmV. `m ^mfm Hw$Qw§>~mV g_m{dï> hmoUmè`m ^mfm d Ë`m§Mm dmna H$aUmao
Am{Xdmgr Imbrbà_mUo g§Vmbr… hr ^mfm Imgr, Jmamo, Hw$H$s, S>\$bm, {_Pmo `m
Amgm__Yrb Am{Xdmgr, hmo, H$mob, _w§S>m, Jmamo, ^y{_O H$madm `m npíM_ ~§Jmb _Yrb
Am{Xdmgr, Am{U {~hma _Yrb Agya, ~¡Jm, Jm|S>, _w§S>m, g§Vmb {~ahmoa `m Am{Xdmgr
^mJmV ~mobë`m OmVmV.
✺
_w§S>mar d hmo … `m ^mfm Amg_ d {~hma_Yrb Am{Xdmgr _Ü`o ~mobë`m OmVmV.
✺
I{S>`m gmdam … `m ^mfm Amo[agmVrb Am{XdmgtH$Sy>Z ~mobë`m OmVmV.
✺
H$moaHy$ … hr ^mfm _Ü` àXoemVrb mm{XdmgtH$Sy>Z dmnaë`m OmVmV.
✺
^y{_O … nyd© ^maVmVrb Am{XdmgtH$Sy>Z hr ^mfm ~mobbr OmVo.
WmoS>Š`mV, npíM_ ~§Jmb, {~hma, Amgm_, Amo[agm, Am{U _Ü` àXoemVrb Am{Xdmgr bmoH$
_w§S>m d H$moaHy$ ^mfm§Mm dmna H$aVmV. nU ~§Jmbr, qhXr, Amo[agmAm{U _amR>r `m àJV ^mfm§À`m `m
^mJmVrb àMbZm_wio Am°pñQ´>H$ ^mfm§Mo ewÜX ñdê$n H$_r H$_r hmoV Amho. `m~amo~aM `m ^mfm§V
{b{IV ñdê$nmV dm§L>` XoIrb Zmhr.`m ^mJmVrb Am{XdmgtZm Amnë`m ^mfo~amo~aM Ë`m Ë`m
^mJmVrb à^mdr ^mfm {eH$Uo JaOoMo Pmbo Amho. n[aUm_r `m ^mfm Hw$Qw§>~mVrb ^mfm§Mo ^{dVì`
YmoŠ`mV Ambo Amho.
2.
{V~oQ>r {MZr ^mfm Hw$Qw§>~
(Tibeto Chinese family-Sino-Tibetan)
hm ^mfm g_yh {V~oQ>r d {MZr ^mfm§Mo à{V{Z{YËd H$aVmo Á`m_Ü`o (A) g`m_r-{MZr d WmB©
Cng_yh (~) {V~oQ>r-~«åhr Cng_yh d (H$) `oZogr Cng_wh `m VrZ ^mfm§Mm g_mdoe hmoVmo. `mn¡H$s
51
`oZogr hm ^mfmàH$ma ^maVmV dmnabm OmV Zmhr. Va WmB© g`m_r-{MZr ^mfm_Ü`o Im_Vr Am{U
nhmH$sb `m ^mfm§Mm g_mdoe hmoV Agbm Var ^maVm_Yrb Ho$di B©emÝ` ^mJmV `mn¡H$s Im_Vr ^mfm
Cn`moJmV Agë`mMo AmT>iVo. {V~oQ>r-~«åhr ^mfm ^maVmÀ`m Ñï>rZo _hËdmÀ`m AgyZ {MZ _Ü`o
CX`mbm mmbobr ^mfm ~«åhnwÌoÀ`m _mJm©Zo ^maVmV àdoe H$aVr Pmbr Amho åhUyZM `m ^mfm Hw$Qw§>~mbm
{V~oQ>r-{MZr ^mfm g_yh Ago g§~moYbo OmVo. `m ^mfm_Ü`o nw{T>bà_mUo Cn^mfm g_yh g_m{dï> AmhoV.
1. {V~oQ>r-{h_mbr`Z emIm … Xm{O©qbJ_Yrb ~hnQ>r.
2. {h_mb`mÀ`m X{jUoH$S>rb g_wh : M§~m, bhmbr, ñdm_Jbr, H$mZwar BË`mXr.
3. {h_mb`rZ g_yh … amoJ qH$dm bonMm, Q>moQ>mo BË`mXr
4. Aê$UmMb emIm … AH$m qH$dm hê$gmo, û~moa, {_ar, S>\$m, {_g{h_ BË`mXr.
5. Amgm_ emIm …(A) ~am qH$dm ~moS>mo g_yh : H$Mar, {S>mgm qH$dm S>m|Jar H$Mar, Jmamo, {Ìnwam,
BË`mXr.
(~) ZmJm g_yh : 1) ZmJm Cng_yh A§Jm_r, EAmo, {g_m, a|J_ BË`mXr 2) ZmJm~moS>mo Cng_yh - H$mƒm ZmJm, H$m~D$ ZmJm BË`mXr.
(H$) H$mMrZ g_yh : qgJnmo
(S>) Hw$H$s-MrZ g_yh : _{Znwar, WmS>mo, gmoH$Q>r, ambQ>r ìbwemB© BË`mXr.
WmoS>Š`mmV {V~oQ>r ~«åhr ^mfm§Mm Adb§~ darbà_mUo ^maVmVrb Am{XdmgtH$Sy>Z Ho$bm OmV
Agbm Var AmO Ë`m§À`mda Am°pñQ´>H$ ^mfm g_yhmVrb àJV ^mfm§Mm à^md nS>V Agë`m_wio `m
^mfm§Mm AñV Odi Ambm Amho.
3.
Ð{dS>r ^mfm Hw$Qw§>~
(The Dravidian Family)
Am°pñQ´>H$ d {V~oQ>r-{MZr ^mfmHw$Qw§>~m§nojm Ð{dS>r ^mfmHw$Qw§>~mVrb ^mfm A{YH$ g§nÞ AmhoV.
Ð{dS>r bmoH$m§~amo~a B. g. nydu 3500 _Ü`o `m ^mfm§Zr ^maVmV àdoe Ho$bm Amho. àm_w»`mZo
_o{S>Qo>[a`Z d {XZm[aH$ d§eJQ>m§H$Sy>Z `m ^mfm ~mobë`m OmVmV. g§nÞVoÀ`m AmYmamda `m ^mfm§Mo
Imbrb XmoZ Cng_ yhm§Ü`o AmnU d{J©H$aU H$ê$ eH$Vmo.
A) g§nÞ Ð{dS>r ^mfm … `m_Ü`o àm_w»`mZo Mma ^mfm§Mm g_mdoe hmo AgyZ Ë`m V{_ir,
_ë`mi_, H$ÞS> d VobJy `m ^mfm hmoV. X{jU ^maVmmVrb àJV bmoH$m§Ü`o `m ^mfm§Zm
_hËd AgyZ `m ^mfm§V g_¥ÜX dmL>_` `mMr {Z{_©Vrhr Ho$br Amho. gwmao 27 Q>¸o$
bmoH$m§H$Sy>Z `m ^mfm ~mobë`m OmVmV.
52
~) Ag§nÞ Ð{dS>r ^mfm … Vwby, Hw$Ju, VmoS>m, Jm|S>r, Hw$H$s, Cam°d, _mëQ>mo qH$dm
_mëQ>a Am{U ~«whr `m ^mfm§Mm `m {d^mJmV g_mdoe H$aVm `oVmo.X{jUoVrb bmoH$m§Ü`o `m
A{dH$grV ^mfm§Mo ApñVËd AmT>iVo. M|My, H$mo`m, `wZmS>r, H$m|S>maoS>S>r `m Am§Y«àXoemVrb
Am{Xdmgr O_mVr; H$mXa hr ÌmdUH$moa-H$mo{MZ; _b`Z, _ÞZ, {dedZ, nwb`Z `m
Ho$ai_Yrb Am{Xdmgr O_mVr Va VmoS>m, H$mXa, Hw$ê§$~m, H$moaJm, Cair `m Vm{_iZmSy>Vrb
Am{U Hw$J©, Jm|S>, M|My, H$mo`m `m åh¡gya àm§VmVrb Am{Xdmgr O_mVr Ag§nÞ Ð{dS>r ^mfm
~mobVmV.
WmoS>Š`mV, Ð{dS>r ^mfmHw$Qw§>~mVrb ^mfm§Mo ApñVËd _Ü` Am{U CÎma ^maVmV AË`§V ZJÝ`
ñdê$nmV nhmd`mg {_iVo Ho$di X{jU ^maVr`m§H$Sy>Z `m ^mfmHw$Qw§>~mVrb ^mfm ~mobë`m OmVmV .
`mn¡H$s Jm|S>r hr EH$ Am{XdmgtVrb à_wI ^mfm AgyZ gwmao 15 Vo 20 bmI bmoH$ hr ^mfm ~mobVmV.
nU `m ^mfm Hw$Qw§>~mVrb g§nÞ ^mfm Ag§nÞ ^mfm§da à^md nmS>V AmhoV. n[aUm_r H$mhr Jm|S>
Am{Xdmgr bmoH$m§Zr VobJy ^mfoMm pñdH$ma Ho$ë`mMo {XgyZ `oVo. `m~amo~aM qhXr d _amR>r ^mfm§Mm `m
^mfm§darb à^md gmVË`mZo dmT>V Mmbbm Amho.
4.
B§S>mo-`wamo{n`Z ^mfm Hw$Qw§>~
(The Indo-European Family)
^maVr` ^mfm§À`m darb VrZ ^mfmnjm B§S>mo-`wamo{n`Z ^mfmHw$Qw§>~ hm JQ> A{YH$ _hËdmMm
Amho. OJmVrc ~hþg§»` bmoH$m§H$Sy>Z `m ^mfmHw$Qw§>~mVrb ^mfm ~mobë`m OmVmV `m~amo~aM OJmVrb
~hþg§»` ^mfm§Mm `m ^mfmHw$Qw§>~mV g_mdoe Pmë`mMo AmT>iVo. `m Hw$Qw§>~mVrb ^mfm emIm åhUOo
Ho${Q>H$, O_}{ZH$, BQ>m{bH$, B§S>mo-nmoVw©JrO, J«rH$ , {h{Q>{Q>, Q>moIo[a`Z, Aë~o{Z`_, boÅ>mo-ñbm{dH$,
Am_}{Z`_ d Am`©Z ^mfm emIm hmoV.
^maVr` bmoH$ Am`©Z ^mfm Hw$Qw§>~mV g_m{dï> hmoUmè`m ^mfm ~mobVmV. `m_Ü`o g§ñH¥$V, qhXr,
~§Jmbr, n§Om~r, JwOamWr, _amR>r Amo[a`m `m ^mfm§Mm g_mdoe hmoVmo.
A) ^maVmÀ`m dm`ì` ^mJmV n§Om~r d qgYr ^mfm ~mobë`m OmVmV. qgYr ^mfoV dm§L>`hr
{Z_m©U Pmbo Amho.
~) ^maVmÀ`m X{jU ^mJmV ~§Jmbr, Vm{_ir d _amR>r ^mfm AmT>iyZ `oVmV. `m ^mfm 13
ì`m eVH$mV CX`mbm Amë`m AgyZ `m ^mfm dmL²>_` {Z{Z©VrÀ`m Ñï>rZo g§nÞ AmhoV.
H$) ^maVmÀ`m nyd© ^mJmV Amo[a`m, ~§Jmbr, Amgm_r d {~hmar ^mfm ~mobë`m OmVmV.
S>) ^maVmÀ`m nyd© _Ü` {d^mJmV nyd© qhXrMo ApñVËd AgyZ hr ^mfm AY©mJYrZo à^m{dV
Pmbobr Amho. `m_Ü`o AdYr, ~oKVr d N>ÎmrgJS>r `m ~mobr^mfm§Mohr ApñVËd AmT>iVo.
53
B) ^maVmÀ`m _Ü` {d^mJmV Añgb qhXr qH$dm npíM_r qhXr, n§Om~r, JwOamWr d
amOñWmZr ^mfm ~mobë`m OmVmV.
B©) ^maVmÀ`m CÎma {d^mJmV nyd©nhmar qH$dm Zonmir, _Ü`nhmar d npíM_ nhmar ^mfm
àM{bV AmhoV.
C) qghbr, {Oßgr `m ^maVmÀ`m A{V[aŠV JQ>mV g_m{dîV hmoUmè`m ^mfm AmhoV.
`m ^mfm Hw$Qw§>~mV g_m{dîQ> hmoUmè`m gd© ^mfm§Mm dmna hm {~Ja Am{XdmgtH$Sy>ZM Ho$bm OmVmo.
`m ^mfmHw$Qw§>~mVrb ~hþVoH$ ^mfm g§nÞ AmhoV. `m~amo~aM BVa gd© ^mfm§da `mM ^mfm§Mm à^md nS>V
Amho. `mÀ`mM n[aUm_r `mn¡H$s H$mhr ^mfm Am{XdmgtH$Sy>Z pñdH$maë`m d ~mobë`m OmV Agë`mMo
{XgyZ `oVo. {edm` Oo Am{Xdmgr àJV bmoH$m§À`m g§nH$m©V Ambo AmhoV Ë`m§À`mH$Sy>Z Amnë`m ^mfm§Mm
Ë`mJ H$ê$Z Am`©Z ^mfm§Mmhr pñdH$ma hmoV Agë`mMo {XgyZ `oVo, `mÀ`mM à^mdmZo hiyhiy Am{Xdmgr
^mfm§Mo ApñVËd g§nwï>mV `oÊ`mMr {^Vr {Z_m©U Pmbr Amho.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-3 *
1. 1890 gmbr ^maVr` ^mfm§Mr nmhUr H$moUr Ho$br.
---------------------------------------------------------------------
2. ga {J«`gZ `m§Zm ^maVmV {H$Vr ^mfm d {H$Vr ~mobr^mfm AmT>iyZ Amë`m.
---------------------------------------------------------------------
3. ^maVmVrb Mma ^mfm Hw$Qw§>~m§Mr Zmdo {bhm.
---------------------------------------------------------------------
4. Am°pñQ´>H$ ^mfmHw$Qw§>~mV H$moUË`m ^mfm g_m{dï> hmoVmV.
---------------------------------------------------------------------
5
H$moUVo ^mfm Hw$Qw§>~ ho gdm©{YH$ {dH${gV ^mfm Hw$Qw§>~ Amho.
---------------------------------------------------------------------
2.4 gmam§e
(Let us Sum Up)
`m Xwgè`m `w{ZQ>_Ü`o AmnU ^maVmVrb Am{XdmgtÀ`m ^m¡Jmo{bH$ dJuH$aUmÀ`m AÜ“ZmZ§Va
54
AmnU ^maVr` Am{XdmgtMo dm§{eH$ dJuH$aU g_OyZ KoVbo Amho. H«$mo~a `m§À`m _Vo, ""^maVr` Am{U
naXoer g§emoYH$m§Zrhr ^maVr` d§emda g§emoYZ H$m`© Ho$bo Amho. `m g§X^m©V ga EM. EM. [añbo,
E. gr. hS>Z. Oo. EM. hQ>Z. ~r Eg. Jwhm Am{U S>r. EZ. _Ow_Xma `m§Mm {deof C„oI H$amdm
bmJob. [añbo `m§Zr ^maVr` bmoH$m§Mo emar[aH$ d¡{eîQ>çm§À`m AmYmamda gmV dm§{eH$ JQ>mV {d^mOZ
Ho$bo Amho. Ë`m_Ü`o (1) VwH$sBam{U`Z, (2) B§S>mo-Am`©Z, (3) qgWmoÐdr{S>`Z, (4) Am`©ÐdrS>,
(5) _§Jmobmo-Ðdr{S>`Z, (6) _§Jmobm°B©S>, (7) Ðmdr{S>`Z `m§Mm g_mdoe Amho. nU [añbo `m§Mo
Am{Xdmgr bmoH$m§À`m dm§{eH$ dJuH$aUm~m~VMo {dMma AmO pñdH$mabo OmV ZmhrV. `mZ§Va S>m°. ~r.
Eg. Jwhm `m§Zrhr ^maVr` Am{Xdmgr_Yrb dm§{eH$VoMo ñnîQ>rH$aU H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$bm Amho. Ë`m§Zr
^maVr` Am{XdmgtMo dm§{eH$ dJuH$aU 6 _w»` d 9 CnàH$mam§V Ho$bo Amho. Am{XdmgtMo dm§{eH$
dJuH$aU ñnï> H$aV AgVmZm AmnU Ago åhUy eH$V Zmhr H$s ^maVmVrb Am{Xdmgr Ho$di EH$mM
d§e JQ>mMo à{V{Z{YËd H$aVmV, Va AmnUmg ho ñnï>nUo OmUdVo H$s ^maVr` Am{Xmdmgr bmoH$m§Ü`o
{d{dY dm§{eH$ d¡{eï>`m§Mm g§`moJ Pmbm Amho. nU ho hr {VVHo$M gË` Amho H$s Amnë`mbm
^maVmVrb Am{Xdmgr bmoH$m§V {ZJ«rQ>mo, àmoQ>moAm°ñQ´>mobm°B©S> d _§Jmobm°B©S> dm§{eH$ d¡{eîQ>ço AmT>iVmV.
`m `w{ZQ>À`m eodQ>r AmnU ^maVmrb Am{XdmgrÀ`m ^m{fH$ dJuH$aUmMm Aä`mg Ho$bm Amho.
1890 gmbr ga {J«`gZ `m§Zr ^maVmMr ^m{fH$ nmhUr Ho$br. Ë`mV Ë`m§Zm 179 ^mfm d 544
~mobr^mfm AmT>iyZ Amë`m. AmO AmnU ^maVr`m§Mo - (1) Am°pñQ´>H$ ^mfm Hw$Qw§>~, (2) {V~oQ>r {MZr
^mfm, (3) Ð{dS>r ^mfm Hw$Qw§>~, (4) B§S>mo-`wamo{n`Z ^mfm Hw$Qw§>~ `m Mma ^mfm Hw$Qw§>~m§Ü`o dJuH$aU
H$ê$ eH$Vmo.
2.5 ñd`§-AÜ``ZmgmR>rÀ`m àíZm§Mr CÎmao
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-1 *
1. S>m°. Jwhm `m§Zr 1951 gmcr _m§S>coco Am{XdmgtÀ`m ^m¡Jmo{cH$ {d^mJm§Mr Zmdo … (A)
CÎma d CÎmanyd© {d^mJ, (~) _Ü` {d^mJ d (H$) X{jU {d^mJ hr AmhoV.
2. CÎma B©emÝ` {d^mJmVrc Mma _hÎdnyU© Am{Xdmgr O_mV Wmê$, ZmJm, Imgr cm§~m `m
AmhoV.
3. Am{Xdmgr cmoH$g§»`oÀ`m H|$ÐrH$aUmÀ`m Ñï>rZo _Ü` ^m¡Jmo{cH$ {d^mJ _hÎdmMm Amho.
4. amOH$s` ÑîQ>çm Am{Xdmgr cmoH$m§Mm CÎma-B©emÝ` hm ^m¡Jmo{cH$ {d^mJ _hÎdmMm
Amho.
55
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-2 *
1. H«$mo~a `m§À`m _Vo, ""d§e hr EH$ O¡{dH$ g§H$ënZm Amho. hm AZwd§{eH$Voda AmYmacocm
EH$ g_yh Amho.''
2. `w{ZñH$moZo ""_mZdd§eemór` ÑîQ>çm d§e hm eãX EImÚm g_whmMo BVa g_yhm§nmgyZ
doJionU {ZpíMV H$aUmè`m AZwd§{eH$VoÀ`m AmYmamda {dH$grV Pmcoë`m emar[aH$
{d{dYVogmR>r dmnamdm cmJVmo.''
3. Zmhr. d§e hr gm_m{OH$ - gm§ñH¥${VH$ g§H$ënZm ZgyZ Vr EH$ Ordemór` g§H$ënZm
Amho.
4. ga EM. EM. [añbo `m§Zr ^maVr` bmoH$m§Mo )1) VwH$sBam{U`Z, (2) B§S>mo-Am`©Z, (3)
qgWmo-Ðdr{S>`Z, (4) Am`©ÐdrS>, (5) _§Jmobmo-Ðdr{S>`Z, (6) _§Jmobm°B©S> d (7)
Ðmdr{S>`Z `m gmV dm§{eH$ àH$mam§V dJuH$aU Ho$bo Amho.
5. S>m°. ~r. Eg. Jwhm `m§Zr ^maVr` Am{XdmgtMo 6 _w»` d§emV d 9 Cng_yhm§V ñnï>rH$aU
{Xbo Amho.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ-3 *
1. ga {J«`gZ `m§Zr 1890 gmbr ^maVmMr ^m{fH$ nmhUr Ho$br hmoVr.
2. ga {J«`gZ `m§Zm ^maVmV 179 ^mfm d 544 ~mobr^mfm§Mo ApñVËd AmT>iyZ Ambo hmoVo.
3. AmO AmnU ^maVr`m§Mo (A) Am°pñQ´>H$ ^mfm Hw$Qw§>~, (~) {V~oQ>r {MZr ^mfm, (H$)
Ð{dS>r ^mfm Hw$Qw§>~, (S>) B§S>mo-`wamo{n`Z ^mfm Hw$Qw§>~. `m Mma ^mfm Hw$Qw§>~m§Ü`o dJuH$aU
H$ê$ eH$Vmo.
4. Am°pñQ´>H$ ^mfm Hw$Qw§>~m_Ü`o - (A) _w§S>m Am{U H$mob ^mfm g_yh, (~) Imgr ^mfm g_yh
Am{U (H$) {ZH$mo~mar ^mfm§Mm g_mdoe hmoVmo.
5. Ðmdr{S>`Z ^mfmHw$Qw§>~ ho A{YH$ {dH${gV ^mfmHw$Qw§>~ Amho.
2.6 gamdmgmR>r àíZ
1. Am{Xdmgr g_mOmÀ`m ì`m»`m {bhm d d¡{eï>`m§Mo ñnï>rH$aU H$am.
2. ^maVr` Am{XdmgtÀ`m ^m¡Jmo{bH$ Am{U dm§{eH$ dJuH$aUmda {Z~§Y {bhm.
56
2.7 qMVZ Am{U H$m`©
✺
hmH$mam Am{U Am{Xdmgr g§emoYZ n{ÌHo$À`m {d{dY A§H$m§Mo dmMZ H$ê$Z n[adV©ZmMm
_hmamï´>mVrb Am{Xdmgtda hmoUmam n[aUm_ `mda EH$ Q>rn {bhm.
2.8 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.
Doshi S. L. : "Social Anthropology", Rawat Publications, Jaipur, 2001.
2.
Majumdar D. N. and Madan T. N. : "An Introduction to Social Anthropology",
National Publication House, New Delhi, 1988.
3.
Majumdar D. N. : "Races and Cultures of India", Kalyani Publications, New
Delhi, 1990.
4.
Vidyarthi L. P. and Rai Binay Kumar : "The Tribal Culture of India", Concept
publication Company, New Delhi, 1976.
5. ZmS>Jm|So> Jwê$ZmW … ""^maVr` Am{Xdmgr'', H$m°pÝQ>Z|Q>b àH$meZ, nwUo 2003.
❀❀❀
57
KQ>H$-3
Am{XdmgtMo gm_m{OH$ OrdZ
(Tribal Social Life)
○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○
KQ>H$ g§aMZm
3.1 àñVmdZm
3.2 C{ÔîQ>ço
(Unit Structure)
(Introduction)
(Objectives)
3.3 {df` {ddoMZ
(Presentation of Subject Matter)
3.3.1 OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVr
(ways of acquiring mates)
3.3.2 Am{Y_mÝ` {ddmhmMo àH$ma
(Types of preferential marriage)
3.3.3 Hw$Qw>§~ … Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMr d¡{eîQ>ço (Family : Characteristics of Tribal Family)
3.3.4 Hw$c Am{U Hw$cà{VH$dmX : d¡{eîQ>ço Am{U H$m`©
(Clan and Totemism :
Characteristics and Function)
3.4 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
3.5 gmam§e
(Check your progress)
(Let us sum up)
3.6 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.7 ñdmÜ`m` qH$dm J¥hnmR>
3.8 qMVZ Am{U H$m`©
(Answers to check your Progress)
(Exercise/Home Assignment)
(Reflection and Action)
3.9 n[a^m{fH$ eãX qH$dm g§km
3.10 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
(Glossary)
(Suggested Readings)
3.1 àñVmdZm (Introduction)
_mZdmÀ`m dV©Zmda {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r AZoH$ gm_m{OH$ g§ñWm _mZdmZo {Z_m©U Ho$ë`m AmhoV.
{ddmhg§ñWm, Hw$Qw>§~g§ñWm, Y_©g§ñWm, {ejUg§ñWm, amÁ`g§ñWm B. `m _mZdr dV©Zmda {Z`§ÌU R>odV
AgVmV. _mZdmZo gm_m{OH$ _mZdemómV Am{XdmgtÀ`m Aä`mgmda ^a XoD$Z Am{XdmgtÀ`m gm_m{OH$
58
OrdZmMm gm§Jmonm§J Aä`mg Ho$cm Amho. Am{XdmgtÀ`m gm_m{OH$ OrdZmVrc {ddmhg§ñWm, Hw$Qw>§~g§ñWm.
`m _yc^yV d _hÎdmÀ`m gm_m{OH$ g§ñWm AmhoV. AmnU `m àH$aUmV `m XmoZ _hÎdmÀ`m d _wc^yV
gm_m{OH$ g§ñWm§Mm VgoM Hw$c Am{U Hw$cà{VH$dmXMm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
Am{Xdmgr g_mO hm EH$ doJim g_mO Amho. àJV g_mOmMo OrdZ d Am{Xdmgr OrdZ `mV
\$ma \$aH$ Amho. OJÊ`mMr gmYr amhUr. ñdV…À`m O_mVrnwaVr doJir {Z`_ZnÕVr g§ñH¥$VrMr
H$mQ>oH$moa OmonmgZm `m_wio Am{Xdmgr OrdZ ho AJXr d¡{eîQ>çnyU© Amho. Am{XdmgtÀ`m {ddmhg§ñWm,
Hw$Qw>§~g§ñWm, Y_©g§ñWm, amÁ`g§ñWm, `wdm _§S>io, AmßVg§~§Y `m gd© gm_m{OH$ g§ñWm AJXr na§namJVnUo
MmcV Amcoë`m AmhoV. Ë`mV \$magm ~Xc Vo ñdrH$maV ZmhrV. Ë`m_wio Am{Xdmgr gm_m{OH$
OrdZmMm Aä`mg _hÎdmMm R>aVmo. Am{XdmgtÀ`mVrc gm_m{OH$ g§ñWm XoIrc na§namJV d d¡{eîQ>çnyU©
AmhoV. `mn¡H$s Am{Xdmgr {ddmh, OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVr Am{U A{Y_mÝ` {ddmhàH$ma, Hw$Qw>§~,
Hw$c Am{U Hw$cà{VH$dmX AmXr gm_m{OH$ g§ñWm§Vrc _hÎdmÀ`m KQ>H$m§{df`r AmnU `m àH$aUmV
H«$_e… Aä`mg H$aUma AmhmoV.
3.2 C{ÔîQ>ço
(Objectives)
✺
Am{Xdmgr {ddmhmVrc OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVr - {df`r _m{hVr H$ê$Z KoUo.
✺
Am{XdmgrVrc àH$ma g_OyZ KoUo
✺
Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMo ñdê$n Am{U d¡{eîQ>ço _m{hV H$ê$Z KoUo
✺
Am{XdmgrVrc Hw$c Am{U Hw$cà{VH$mg§~§Yr _m{hVr H$ê$Z KoUo.
3.3 {df` {ddoMZ
(Presentation of Subject Matter)
Am{Xdmgr gm_m{OH$ g§ñWm `m àH$aUmV AmnU Am{Xdmgr g_mOmVrc _hÎdmÀ`m d _wc^yV
Aem VrZ gm_m{OH$ g§ñWm§Mm Aä`mg H$aUma AmhmoV. _mZdr OrdZ {Z`_rV d {Z`§ÌrV H$aÊ`mgmR>r
AZoH$ gm_m{OH$ g§ñWm Amdí`H$ AgVmV. AJXr àmMrZ H$mimnmgyZ _mZdmZo Amnë`m JaOm§Mr nyV©Vm
H$aÊ`mgmR>r _mZdr OrdZmcm {Z`§ÌrV Ho$co Amho. `m {Z`_m§Mo nmcZ Ho$co VaM _mZdr OrdZmÀ`m
JaOm§Mr nyV©Vm hmoB©c. g_yhmÀ`m, g_mOmÀ`m gd© gXñ`m§Zm Amnë`m JaOm§Mr nyV©Vm H$aVm Ho$B©c d
`m_wioM _mZdmMo d n`m©`mZo g_yhm§Mo, g_mOm§Mo ApñVËd {Q>H${dVm `oB©c. `mMr H$ënZm AJXr àmMrZ
Am{X_ _mZdmcm XoIrc Amcr hmoVr d Ë`mVyZM Am{XdmgtÀ`mVXoIrc gm_m{OH$ {OdZmcm {Z`{_V
d {Z`§ÌrV H$aUmè`m AZoH$ gm_m{OH$ g§ñWm {Z_m©U Pmë`m. Am{XdmgtÀ`m AZoH$ gm_m{OH$ g§ñWm
59
{Z_m©U Pmë`m. Am{XdmgtÀ`m AZoH$ gm_m{OH$ g§ñWm§n¡H$s AmnU `m {R>H$mUr {ddmhg§ñWm, Hw$Qw>§~g§ñWm
Am{U Hw$c, Hw$cà{VH$dmXmg§X^m©V Aä`mg H$aUma AmhmoV.
3.3.1 Am{Xdmgr {ddmh
{ddmh hr _mZdr OrdZmVrc EH$ àmMrZ gm_m{OH$ g§ñWm Amho. gd©M g_mOmV {ddmhg§ñWm
AmT>iVo. {ddmh hm gd© gm_m{OH$ g§ñWm§Mm nm`m Amho. H$maU {ddmhmdaM Hw$Qw>§~g§ñWm d g_mOmMr
{Z{_©Vr d ApñVËd AmYmacoco AgVo. àOmoËnmXZ, AnË`g§JmonZ `mgmR>r _w»`V… {ddmhg§ñWm,
Hw$Qw>§~g§ñWm Amdí`H$ AgVmV. _mUgm_Ü`o H$m_dmgZm hr {Za§Va (Continuous) AgVo. Vr BVa
àmÊ`mV, g{Odm§V _mÌ Am§Vam{`H$ (intermittent) qH$dm h§Jm_r (seasonal) qH$dm MH«$s` (Cyclical)
ñdê$nmMr AgVo. _Zwî` àmÊ`mV H$m_dmgZm Oar {Za§Va Agcr Var Amnë`m c¢{JH$ JaOm§Mr nyV©Vm
ñd¡anUo H$aVm `oV Zmhr. {d{eîQ> àH$maÀ`m {Z`_ZmZwgma, dV©ZmZwgma {d{eï> OmoS>rXmamerM c¢{JH$
JaOnyVu H$aVm `oVo. g_mOmMo Ago gX¡d ~§YZ AgVo. Ë`m_wio g_mO_mÝ` d¡f{`H$ g§~§YmMm àH$ma
(Pattern) åhUOo {ddmh hmo`. {ddmhmÀ`m H$mhr ì`m»`m nwT>rcà_mUo …1. ""{ddmh hr ór Am{U nwéfm§Zm H$m¡Qw>§{~H$ OrdZmV àdoe XoUmar g§ñWm Amho.'' - (B.
Eg². ~moJmS>©g)
("Marriage is an Institution for admitting men and women for family life." - E.
S. Bogardus)
2. ""ñWm`r hmoB© `m ^mdZoZo gwê$ Pmcocm d g_mOmMr _mÝ`Vm Agcocm ór nwéf g_mJ_
åhUOo {ddmh hmo`.'' - (_ohdrc, haH$mo{dQ>P)
("Marriage is socially sanctioned mating entered into with the assumprion of
permanency." - Melville, Herskovits)
3. ""{ddmh åhUOo EH$ qH$dm AZoH$ nwéfm§Mm EH$m qH$dm AZoH$ {ó`m§er Agcocm g§~§Y
hmo`. `m g§~§Ymg àWm qH$dm H$m`ÚmZo _mÝ`Vm {Xcr OmVo. VgoM Ë`mV A§V^w©V hmoUmè`m
XmoÝhr njm{df`r VgoM Ë`m§À`mH$Sy>Z OÝ_mg `oUmè`m _wcm§~m~V H$mhr A{YH$ma Am{U
H$V©ì`m§Mm g_mdoe hmoVmo.'' - {dë`_ doñQ>a_mH©$.
("Marriage is relation of one or more men to one or more womenwhich is
recognised by custom or Law and involves certain rights and duties both in
the case of parties enterning the union and in the case of children born of
it." - Edward Westermark)
60
4. ""ór-nwéf g_mJ_mÀ`m àH$mamn¡H$s Á`m àH$mam§Zm g_mOmMo gdm©V OmñV AZwmoXZ {_iVo
Vo àH$ma åhUOo Ë`m g_mOmVrc {ddmh hmo`.'' - am°~Q>© EM. cmoB.©
("The forms of mating enjoying of highest approbation constitute `marriage’
in a given society." - Robert H. Lowie)
Am{Xdmgr {ddmhmMm {dMma H$aVmZm H$mhr _hÎdmÀ`m Jmoï>r {ZXe©Zmg `oVmV. Ë`m åhUOo
Am{Xdmgr {ddmh hm EH$ H$ama Amho. EH$ VS>OmoS> Amho. Ë`m_wio KQ>ñ\$moQ> nÕVrXoIrc gmYr d
gaigmonr Amho. {ddmhnyd© Am{U {ddmh~mø c¢{JH$ g§~§Ym§Zm g_mOmMm àIa {damoY ZgVmo.
Am{XdmgtÀ`m_Ü`o {ddmhmVrc OmoS>rXmam§À`m g§»`odê$Z EH$ {ddmh (Monogamy) Am{U
~hþ{ddmh (Polygamy) Am[U g_wh AWdm g§K {ddmh (Group Marriage) Ago ~hþ{ddmhmMo VrZ
CnàH$ma AmT>iyZ `oVmV.
Am{Xdmgr {ddmhmg H$amamMo ñdê$n Agco Var XoIrc OmoS>rXma {ZdS>VmZm g_mOmZo KmVcoco
AZoH$ {Z`_ qH$dm ~§YZo nmimdr cmJVmV. A§V{d©dmh (Endogamy) åhUOo EImÚm {d{eï>
g_whmVrc ì`ŠVtZm Ë`m g_whmVrc ì`ŠVrerM c¾ H$aUo (Marrying in) hr àWm hmo`. `m CcQ>
EImÚm {d{eï> g_whmVrc ì`ŠVtZm Ë`m g_whmV c¾ H$aÊ`mg à{V~§Y AgVmo. åhUOoM g_whm~mhoarc
ì`ŠVr~amo~a c¾ H$aUo (Marrying Out) hr nÕV hmo`. `mcmM ~{h{d©dmh (Exogamy) Ago
åhUVmV.
WmoS>Š`mV, `m A§V{d©dmh (Endogamy) Am{U ~{h{d©dmh (Exogamy) {ddmh~§YZ àH$mam§Mo
d {Z`_m§Mo H$maU dm ñnï>rH$aU Am{Xdmgr O_mVtZr A{Ve` `mo½`nUo {Xcoco AmT>iVo.
3.3.2 OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVr
(Ways of acquiring mates)
Am{Xdmgr g_mOmV cmoH$m§Zr H$moUË`m _mJmªZr dYw {_idmdr `m{df`rXoIrc g_mOmZo {Z`_
Ho$coco AgVmV. nU A§V{d©dmhmMo {Z`_ Am{U ~{h{d©dmhmMo {Z`_ Ogo gŠVrMo AgVmV Ver gŠVr
dYw-da {ZdS>rÀ`m åhUOoM OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m~m~VrV \$maer ZgVo. dYw H$moUVr H$amdr, dYw H$er
{_idmdr `m~m~V Hw$Qw>§~mMohr cj AgVo. Am{Xdmgr g_mOmV dYwcm {dZm_yë` (Gratis) pñdH$macr
OmV Zmhr. dYw{nË`mcm àM{cV [aVr[admOmZwgma H$mhrVar _mo~Xcm (Compensation) XoD$Z
da{nË`mZo Amnë`m _wcmgmR>r dYy AmUmdr, Agm gm_mÝ` {Z`_ àM{cV Amho. àJV g_mOmV damcm
dYwnjmZo hþ§S>m (Dowry) Úmdm cmJVmo nU Am{Xdmgr g_mOmV _mÌ _yë` XoD$ZM dYy {_i{dUo
Amdí`H$ g_Oco OmVo. H$maU Am{Xdmgr g_mOmV Hw$Qw>§~mV ór hr Cn`wŠV ì`ŠVr AgVo. KaH$m_mV,
AWm}ËnmXZmV ór hr hmV^ma cmdUmar AgVo. VgoM ór hr OZZj_ AgVo. `m gd© H$maUm_wio Vr
61
Hw$Qw>§~mMr n[ag§nÎmr (Asset) _mZcr OmV AgVo. Aer dYw danjmÀ`m Kar XoVmZm dYw{nË`mcm
ZwH$gmZ gmogmdo cmJVo. Ë`mMr ^anmB© (Compensation) åhUyZ danjmZo dYw{nË`mcm H$moUË`mVar
ñdê$nmV H$mhr Zm H$mhr _yë` Úmdo, Aer àWm Am{Xdmgr g_mOmV gwê$ Pmcr. `m àWoZwgma {d{eï>
[aVtZr dYw_yë` (bride price) XoD$Z dYw {_i{dÊ`mÀ`m nÕVr g_mOmV éT> Pmë`m. Ë`mcm {deof
_mÝ`Vm {_iV Ago. Aem dYwyë` XoÊ`mÀ`m {ddmhnÕVtZm éT> g§àXm`mZwén nÕVr (Orthodox
means) Ago åhUVmV. nU dYwyë` XoD$ Z eH$Umè`m§gmR>r BVa H$mhr _mJm©Zo dYw {_i{dÊ`mMo àH$ma
gwê$ Pmco. Ë`mcmM éT> g§àXm`mZwén Zgcoë`m nÕVr (unorthodox means) Ago åhUVmV. `m
OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVtMm g_J« Aä`mg nwT>rcà_mUo H$aVm `oB©c.
A) éT> g§àXm`mZwgma nÕVr
(Orthodox Means)
dYw njmcm `mo½` Vmo _mo~Xcm XoD$Z dYy {_i{dÊ`mÀ`m nÕVtZm éT> g§n«Xm`mZwén nÕVr Ago
åhUVmV. dYwyë` XoÊ`mMr àWm `m nÕVr_Ü`o H$moUË`m Zm H$moUË`m àH$mamZo nyU© Ho$cr OmVo. `m éT>
g§àXm`mZwén AgUmè`m OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m {ddmhnÕVtMo _w»`V… VrZ àH$ma AmhoV.
1) H«$` {ddmh
(Marriage by Purchase)
2) godm {ddmh
(Marriage by Service)
3) {d{Z_` {ddmh
(Marriage by Exchange)
`m éT> g§àXm`mZwén AgUmè`m OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m {ddmhnÕVrMm gmam§emZo nwT>rcà_mUo
AmT>mdm KoVm `oB©c.
1.
H«$` {ddmh
(Marriage by Purchase)
_yë` XoD$Z dYy {dH$V KoÊ`mMr nÕV Am{X_ g_mOmV gd©Ì éT> AgyZ Vr {deof ng§V Ho$cr
OmVo. H«$` {ddmhm_Ü`o gÝ_mZmZo dYwyë` XoD$Z dYy {dH$VM KoVcr OmVo. {H$aJrP (Kirgiz), `wamoH$
(Erok) O_mVrV nVr {OVHo$ OmñV dYwyë` XoVmo Ë`mZwgma Ë`mMr à{Vð>m dmT>Vo. B§½c§S>Yrc à{gÕ
_mZdemók hm°~hmD$g, ìhrca d {JÝg~J© `m§Zr nmhUr Ho$coë`m 434 Am{X_ O_mVrn¡H$s 303
Am{X_ O_mVrV dYwyë`mMr àWm àM{cV hmoVr. Am{\«$Ho$Vrc gd©M Am{Xdmgr O_mVrV dYwyë` XoÊ`mMr
H«$` {ddmh nÕVr AmT>iVo. ^maVmVrc g§Wmc, hmo, Jm|S>, ZmJm, Hw$H$s, I[a`m, Cam±d, {^„, H$moir,
dmacr, H$mVH$ar, R>mHy$a, Xw~im, Jam{g`m B. O_mVrV H«$` {ddmhmMr nÕVr AmT>iyZ `oVo. hmo O_mVrV
eŠ` hmoUma Zmhr BVHo$ OmñV dYwyë` AgVo. Va a|Jm_m ZmJm O_ mVrV dYwyë` ho \$maM H$_r Amho.
dmacr O_mVrV dYwyë` ho a¸$_, YmÝ`, Xm{JZo, OZmdao, H$nS>o qH$dm ^m§S>r B. ñdê$nmV XoÊ`mV `oVo.
dYwyë` {H$Vr Úmdo, ho H$mimZwén ~XcV AgVo. CXm. _hmXod H$moir O_mVrV nydu 25 Vo 32 é.
62
dYwyë` {Xco Om`Mo Ë`mZ§Va dYwyë` ho 380 é. Pmco. Va AmO `m dYwyë`mV ~arM dmT> Pmcr Amho.
dYwyë` R>a{dVmZm AZoH$ Jmoï>r cjmV KoVë`m OmVmV. dYwnj d danj `m§Mm g_mOmVrc XOm©,
XoÊ`mKoÊ`mMr Am{W©H$ n[apñWVr `mZwgma dYwyë` H$_r dm OmñVr ho à_mU R>aVo. dYwMo gm¢X`©, àH¥$Vr,
H$m`©eŠVr, dYwMo d¡`pŠVH$ JwU `mZwgma dYwyë` R>aVo. Hw$_mar dYwcm A{YH$ dYwyë` Va {dYdm,
n[aË`ŠVm - (Repudiated wife) `m AdñWoVrc dYwcm H$_r dYwyë` {Xco OmVo. BVHo$M H$m` nU
H°${c\$mo{Z©`mVrc `wamoH$ Erok gma»`m H$mhr O_mVrV dYwÀ`m AmB©gmR>r {H$Vr dYwyë` XoÊ`mV Amco hmoVo,
hr ~m~ XoIrc {dMmamV KoVcr OmVo. H$mhr O_mVrV àË`oH$ ì`ŠVrMr à{Vð>m {VÀ`m AmB©gmR>r {Xë`m
Jocoë`m dYwyë`mÀ`m n[a_mUmdaM {ZYm©[aV Ho$cr OmVo. åhUyZM {H$aJrP (Kirgiz) O_mVrV dYwyë`
dmT>V OmUo ho loð> _mZVmV.
`mdê$Z dYwyë` XoUo hm Am{W©H$ ì`dhma {XgV Agcm Var Ë`m_Ü`o gm_m{OH$ ~mOy {deof
_hÎdmMr Amho. dYw{nË`mZo dYwgmR>rMo {_imcoco _yë` Amnë`mOdi R>od åhUyZ R>odmdo. Oa nËZrcm
KQ>ñ\$moQ> {Xcm Va Vr Amnë`m d{S>cm§À`m Kar `oB©c. Voìhm dYw{nË`mZo ho {ddmhmÀ`mdoir KoVcoco
dYwyë` naV {Xco nm{hOo. Ago Xo{Ic AZoH$ O_mVrV ~§YZ AgVo. dYwyë` H$mhr doim EH$X_ XoUo
eŠ` Zgë`mZo hßË`mhßË`mZo XoÊ`mMr nÕ AmT>iVo. _wco hmoVrc Vgo ho háo ÚmdoV Ago R>aVo. H$mhr
O_mVrV _wco _moR>r Pmë`mda ñdV… AmB©gmR>rMo dYwyë` MwH$Vo H$aVmV. ~mnmZo H$~wc Ho$coë`m dYwyë`mMr
\o$S> _wcJm H$aVmo.dYwyë`mV BWo ì`mnmar d¥Îmr ZgyZ Vo à{Vð>oMo cjU _mZco OmVo. g§Wmc O_mVrV nydu
[aVr[admOmZwgma {Xco OmUmao 12 én`m§Mo dYwyë` Ago, `mn¡H$s dYw{nË`mcm 3 é., dYwÀ`m AmB©cm 5
é. dYwÀ`m AmB©À`m AmB©cm 2 é. Am{U dYwÀ`m ~mnmÀ`m AmB©cm 2 é. Ago dmQ>co OmB©. órOdi
AgUmè`m l_eŠVr~Ôc dYwyë` Úmdo cmJVo. H$maU _wcJr XoUo dYw{nË`mcm ZwH$gmZrMo R>aVo. Vr
ZwH$gmZ^anmB© åhUyZ dYw{nË`mcm dYwyë` XoVmV. VgoM órOdi AgUmè`m g§VVràmßVr$qH$dm
OZZeŠVr~Ôchr dYwyë` AgVo. H$maU órcm hmoUmè`m g§VVrMm danjmcm \$m`Xm hmoUma AgVmo. Va
H$mhr O_mVrV Ho$di `mM H$maUmgmR>r dYwyë` {Xco OmVo d hm hoVy g\$c Pmcm Zmhr Va åhUOoM
_wco Pmcr ZmhrV Va {Xcoco dYwyë` naV _m{JVco OmVo. åhUyZ CÎma ^maVmVrc Ig O_mVrV da
{Zå_m ^mJM dYwyë` c½ZmÀ`mdoir XoVmo d Cacocm {Zå_m ^mJ nËZrcm _wco Pmcr VaM XoVmV. _wco
PmcrM ZmhrV Va qH$dm _wc hmoÊ`mÀ`m AmYrM ~m`H$mo _¥Ë`y nmdcr Va ~m|Jm O_mVrVrc da
H$m`Xoera h¸$ ~OmdyZ dYwyë`mMr a¸$_ naV KoVmV. Va ~m§Qy> (Bantu) O_mVrV OZmdam§À`m ñdénmV
dYwyë` {Xco OmVo. Ë`mg cmo~mocm (Lobola) Ago åhUVmV Am{U ho dYwyë` {Xco VaM nVrMm Ë`mcm
hmoUmè`m _wcm§da h¸$ hmoVmo. AÝ`Wm cmo~mocm Z {Xë`mg Vr _wco Ho$di dYw{nË`mÀ`m åhUOoM
dYwnjmÀ`m _mcH$sMr hmoVmV. åhUyZ OZmdao Úmc VaM _wco {_iVrc, Aem Ame`mÀ`m åhUr ~m§Qy>
cmoH$m§V àM{cV AmhoV. åhUyZM dYwyë`mcm (bridge price) g§VVr _yë` (progeny) hm eãX
A{cH$S>rc _mZdemók dmnê$ cmJco AmhoV.
63
H«$`{ddmhmV {d{dY H$maUmgmR>r dYw {dH$V KoVmV. dYw IaoXrMr H$maUo nwT>rcà_mUo gm§JVm
`oVmV. dYwÀ`m nmcZnmofUmMm IM© ^mJ{dUo, dYw{nË`mMr ZwH$gmZ^anmB© XoUo, dYwcm hmoUmè`m
g§VVrMm h¸$ {_i{dUo, dYw {_i{dUmè`m g§nÎmrda h¸$ {_i{dUo, dYy Am{U da njmV Am{W©H$
ghH$m`© dmT>{dUo B. {d{dY gm_m{OH$ Ñï>rZo H«$`{ddmh _hÎdmMm d à{Vð>oMm OmoS>rXma {ZdS>rMm _mJ©
g_Ocm OmVmo. am°~Q>© cmoB© `m§Zr H«$`{ddmh hm XmoZ Hw$Qw>§~mVrc ào_^md, Am{W©H$ gm_Ï`©^md, dYwda Jm¡ad^md Aem AZoH$ Ñï>r§Zr _hÎdmMm àH$ma _mZcm AgyZ gdm©{YH$ O_mVtZr H«$` {ddmhmg
àmYmÝ` {Xë`mMo ñnï> Ho$co Amho.
2.
godm {ddmh
(Marriage by Service)
Am{Xdmgr g_mOmV OmoS>rXma {ZdS>VmZm dYyVwë` XoÊ`mMr àWm gd©Ì Amho. na§Vw _yë` XoD$Z dYy
{_i{dUo gdmªZmM eŠ` hmoVo Ago Zmhr. Jar~ Hw$Qw>§~mVrc damg dYwyë`mMr a¸$_ O_m H$aUo qH$dm
Amdí`H$ Ë`m dñVy ^m§S>r, OZmdao `m§Mr O_dmO_d H$ê$Z XoUo eŠ` ZgVo. Ooìhm H$mhr O_mVrV
\$maM _moR>r a¸$_ dYw_yë` åhUyZ Úmdr cmJVo Voìhm hr A{V[aŠV (excessive) dYwyë`mMr àWm
AZoH$ O_mVrVrc Hw$Qw>§~mVrc damg AS>MUrMr R>aVo. Voìhm Aem cmoH$m§Zm dYy {_i{dUo gwc^ ìhmdo
åhUyZ godm {ddmhmMm _mJ© àMmamV Amcm d éT> Pmcm. godm {ddmhmÀ`m nÕVrV damcm dYwÀ`m Kar
godm MmH$ar H$ê$Z {VÀ`m d{S>cm§À`m g§VrZo {VÀ`mer {ddmh H$ê$Z ñdV§Ì g§gma WmQ>Vm `oVmo. AJa
{VÀ`mM Kar H$m`_Mo amhVm `oVo. godm {ddmh hm Jar~ _wcm§gmR>r CncãY Agcm Var Vmo EH$
H$ï>Xm`H$ Agm àH$ma Amho. dYwyë` XoÊ`mg Ag_W© Agcocm Am{Xdmgr `wdH$ Amnë`m ^mdr
gmgè`mH$S>o _Oya åhUyZ H$m_ H$aVmo Am{U Ë`mÀ`m _OwarVyZ dYw_yë`mMr a¸$_ dgwc Ho$cr OmVo. a¸$_
nyU© hmoB©Vmon`ªV Ë`m VéUmcm dYw{nË`mH$S>o H$m_ H$amdo cmJVo. a¸$_ nyU© {\$Q>ë`mZ§Va Ë`m VéUmMm
{ddmh H$ê$Z {Xcm OmVmo. nU H$mhrdoim hm godm H$mcmdYr {ZpíMV AgV Zmhr. H$mhr O_mVrV hr
godm EH$ dfm©n`ªV AënH$mcrZ (Temporary) AgVo. Va ~è`mM O_mVrV Vr 7/8 dfm©BVH$s
XrK©H$mcrZ AgVo. dYw_yë`mMr a¸$_ godoÀ`m _mÜ`_mVyZ nyU© hmoB©n`ªV qH$dm damMr godm dYw{nË`mcm
ng§V nS>on`ªV hm {ddmh hmoV Zmhr. godm H$mcmdYrV da dYw-{nË`mÀ`m KarM amhmV Agcm Var
Ë`mMm Am{U _wcrMm g§~§Y `oD$ {Xcm OmV Zmhr. H$mhr O_mVrV _mÌ Agm g§~§Y Amë`mg H$mhr
haH$V KoVcr OmV Zmhr. godm H$mimV damcm Or H$m_o gm§{JVcr OmVmV Vr gd© H$m_o CÎm_ [aVrZo
H$ê$Z Amncr JwUdÎmm, H$m`©Hw$ecVm {gÕ H$ê$Z XmIdmdr cmJVo. damMm hm gm_Ý`Vm narjoMm H$mi
g_Ocm OmVmo. damcm A{Ve` AdKS> d H$ï>mMr H$m_o gm§{JVcr OmVmV. EdT>oM Zmhr Va Ë`mcm
AY©nmoQ>r amhÿZ An_mZmñnX dmJUwH$ ghZ H$amdr cmJVo. MwH$Mr (Chukchi) gma»`m O_mVrV godm
H$aUmè`m damcm aoZ{S>`aMr {eH$ma H$aÊ`mgmaIr AdKS> H$m_o Zoh_r H$amdr cmJVmV. VgoM AË`§V
H$S>mŠ`mÀ`m W§S>rVXo{Ic dYwH$S>rc _§S>ir amhmV Agcoë`m V§~wÀ`m ~mhoa Pmonmdo cmJVo. AemàH$mao
damMo H$m_ Am{U Ë`mMm ñd^md dYw{nË`mcm ng§V nS>ë`mZ§Va Ë`mMm {ddmh H$ê$Z {Xcm OmVmo. H$mhr
64
O_mVrV H$m`_MrM MmH$ar H$aÊ`mÀ`m AQ>rda c¾ cmdyZ {Xco OmVo Am{U Oa damMm ñd^md qH$dm
damMr godmMmH$ar ng§V nS>cr Zmhr Va Ë`mÀ`m godoMm _mo~Xcm XoD$Z qH$dm A{O~mV _mo~Xcm Z XoVm
Ë`mcm Kar naV nmR>{dco OmVo. g¡~o[a`mVrc MwH$Mr (chukchi), H$mo`mH©$ (koryak), `wH$mYra
(yukaghir) `m {eH$marda CXa{Zdm©h H$aUmè`m O_mVrV godm {ddmhmMr àWm àM{cV Amho.
A_o[aH$m, Am{\«$H$m XoemVrc AZoH$ O_mVrV hrM àWm Amho. BìhmÝg {àMmS>© `m§Zr Aä`mgcoë`m
241 O_mVrn¡H$s 20 O_mVrV Ë`m§Zm godm {ddmhmMr àWm AmT>icr. ^maVmV Jm|S> O_mVrV damcm
2 Vo 5 dfo© ^mdr dYwÀ`m {nË`mH$S>o godm H$amdr cmJVo. Aem damcm cm§~S>m qH$dm cm_oQ>m Ago
åhUVmV. ~¡Jm O_mVrV Aem damcm cm_goZ (lamsena) åhUVmV. Jhm[a`m (gahariya) åhUVmV.
_ÞZ, n{c`Z `m O_mVrV damcm dYw{nË`mÀ`m Kar 6 _{hZo Vo 1 df© godm H$amdr cmJVo.
_hmamï´>mVrc dmacr O_mVrV godm {ddmhmMr àWm AJXr éT> Amho. dmacr O_mVrVrc Aem godm
H$mimVrc damcm Kamoar qH$dm I§XmS>çm Ago åhUVmV. godm H$mimV Ë`mcm hm Kamoar ng§V nS>cm Va
dYwda nVr-nËZrÀ`m ZmË`mZo dmJy cmJVmV d Ë`m§Zm KamVM nS>drdOm doJir Imocr XoÊ`mV `oVo.
Am{U `m godm H$mimV Oar Ë`m§Zm _wco Pmcr Var AZ¡{VH$ _mZco OmV Zmhr. Kamoar H$mhr H$mimZ§Va
~m`H$mocm KoD$Z doJim amhÿ eH$Vmo qH$dm gmgè`mOdi XoIrc H$m`_Mm amhÿ eH$Vmo. CÎma ^maVmVrc
{~ahmoa O_mVrV dYw{nVm {Z`mo{OV damg dYw_yë`mMr a¸$_ H$O© åhUyZ XoVmo Am{U hr a¸$_ da godm
H$mimV hßË`mZo \o$S>Vmo. Zonmi_Yrc JwaIm cmoH$ Om¡agaImgm (jaunsar-khasa) `m O_mVrÀ`m
eoVrda ^y-_Oya åhUyZ H$m_ H$aVmV Am{U Ë`m§Mm godmH$mi g§nVmM Imgm O_mVrVrc _wcmer Ë`m§Mm
{ddmh hmoVmo. H$mhr O_mVrV `mM nÕVrZo dYw {_i{dÊ`mMr nÕVr gmoSy>Z XoD$Z godm H$ê$ZM {ddmh
H$amdm, hr nÕVM gwê$ Ho$cr Amho. godm {ddmh hm H«$` {ddmhmgmaIm à{Vð>oMm R>aV Zmhr. IwÔ
damcm XoIrc AmnU KaJS>çmgmaIo am~V AmhmoV `mMr OmUrd AgVo. Á`m dYw{nË`mMr Am{W©H$
pñWVr ~ar AgVo Vo Va H$ï> Zmng§V H$ê$Z Kar nmR>dVmV. _mÌ godm H$ê$Z dYw {_i{dÊ`mMr àWm
hr XoIrc AË`§V àmMrZ Amho. AJXr OwÝ`m {¼íMZ Y_©J«§WmV OoH$~ `m damZo gmV df} MmH$ar H$ê$Z
ameoc hr dYy {_i{dcr, Agm ñnï> C„oI Amho. H«$` {ddmhmÀ`m AS>MUrVyZ ~mhoa nS>Ê`mgmR>r
AZoH$ Am{X_ O_mVtZr godm {ddmhmMm _mJ© pñdH$maë`mMo {XgVo.
3.
{d{Z_` {ddmh … gmQ>o-cmoQ>o {ddmh
(Marriage by Exchange)
Amnë`m KaMr _wcJr Xwgè`mÀ`m Kar XoUo Am{U Ë`m§À`m KaMr _wcJr Amnë`m Kar AmUUo
Aem XodmU-KodmUrÀ`m {ddmhmcm "{d{Z_` {ddmh' qH$dm "gmQ>o-cmoQ>o {ddmh' Ago åhUVmV. Aem
àH$maÀ`m {ddmhm_wio XmoÝhr KaÀ`m dam§Zm dYwyë` Úmdo cmJÊ`mMm àíZ AmnmoAmnM gwQ>Vmo qH$dm godm
H$aÊ`mMo XoIrc H$maU CaV Zmhr. Ë`m_wio dYw Am{U da `m XmoÝhr njm§Mo H$mhrM ZwH$gmZ hmoV Zmhr
åhUyZ dYw {_i{dÊ`mMm hm A{Ve` gmYm gmonm _mJ© g_Ocm OmVmo. AZoH$Xm dYwyë` XoUo eŠ`
65
Zgë`m_wio ì`ŠVrcm {ddmh H$aUo H$R>rU AgVo. åhUyZ godm {ddmhm~amo~aM {d{Z_` {ddmh qH$dm
gmQ>ocmoQ>o {ddmh ApñVËdmV Amcm. `m {ddmh àH$mamV EH$m Hw$Qw>§~mVrc ~{hU ^mD$ Xwgè`m Hw$Qw>§~mVrc
^mD$ ~{hUrer {ddmh H$aVmV. Ë`m_wio `m {ddmh àH$mamV Hw$Ur Hw$UmcmM dYw_yë` XoV ZmhrV.
Amnë`m _wcrÀ`m ~Xë`mV Ë`m Hw$Qw>§~mVrc _wcJr gyZ åhUyZ AmUcr OmVo. åhUyZ ~moAg åhUVmV
H$s, XmoÝhr Hw$Qw>§~o EH$_oH$mg H$mhrhr Z XoVm dYw_yë` XoVmV. Va cmodr åhUVmV hm H$moUË`mhr àH$maMo
ZwH$gmZ Zgcocm {ddmh àH$ma Amho. A_o[aHo$Vrc emoemoZ B§{S>`Ýg (ShoshoneIndians) O_mVrV `m
{ddmhmMo ñdmJV Ho$co OmVo. Aa~ cmoH$m§V Va Aer åhU àM{cV Amho H$s, "VwPr ~{hU _cm Xo d
_mPr ~{hU Vwcm Ko!' `m_wio àË`oH$ Hw$Qw>§~mVrc _wcmÀ`m ~m`H$moMm ^mD$ hm Ë`mÀ`m ~{hUrMm Zdamhr
hmoV AgVmo. åhUOoM EH$mM ì`ŠVrer ~m`H$moÀ`m ^mdmMo d ~{hUrÀ`m Zdè`mMo ZmVo àñWm{nV hmoVo.
`m_wioM _amR>r ^mfoV ~m`H$moMm ^mD$ d ~{hUrMm Zdam `m§Zm "_ohþUm' hm EH$M eãX dmnacm OmVmo.
`mdê$Z _hmamï´>mV hm {ddmhàH$ma _moR>çm à_mUmV àM{cV Agë`mMo {XgVo. ^maVmÀ`m {d{dY
^mJmVrc Am{X_ O_mVrVyZ dYw {_i{dÊ`mMr hr àWm AOyZhr àM{cV Amho. Ho$ai_Yrc Bécma
Hw$[a{M`Z, C„VZ (Ullotans), {dídmZ (Vishwans), Cacr (Uralis), _cn§Xa_, Hw$[a`Z B. H$mhr
Am{X_ O_mVrV hr nÕV A{Ve` cmoH${à` Amho. H$mhr O_mVrV Aer ~mhoa XoÊ`mgmaIr _wcJr
damÀ`m Hw$Qw>§~mV Zgoc Va A{ddm{hV amhÊ`mMr doi `oVo qH$dm Hw$Qw>§~mVrc {H$Vrhr chmZ d`mMr
_wcJrXoIrc ~mhoa XoÊ`mMm àKmV `m_wioM Amcm Amho. {d{Z_` {ddmh hm dYw {_i{dÊ`mMm A{Ve`
gmYm d gmonm _mJ© Agcm Var _w»` AS>MU AgVo Vr åhUOo `mgmR>r XmoÝhr Hw$Qw>§~mV {ddmh`mo½`
_wcJm Am{U _wcJr AgUo Amdí`H$ AgVo Am{U Aer XmoÝhr Hw$Qw>§~o EH$Ì `oD$Z Ë`m§À`mV {d{Z_`
ìhmdm cmJVmo. `m Jmoï>r Zoh_r OwiyZ `oUo AJXr H$R>rU AgVo. `m Jmoï>rgmR>r ~è`mMXm VrZ Mma df©
d`mÀ`m chmZ _wctMohr _J {ddmh hmoVmV. A_o[aHo$Vrc emoemoZ O_mVrV _mÌ dYwàmßVrÀ`m `m
_mJm©cm AJXrM {deof àmYmÝ` {Xco OmVo. Va "Cacr' O_mVrV damcm AZoH$ ~{hUr AgVrc Va
AZoH$ KamV Amncr EH$-EH$ ~{hU XoUo `mà_mUo AZoH$ KamVrc EH$-EH$ _wcJr H$ê$Z KoUo Aem
àH$mao AZoH$ _wcrer {ddmh H$aVm `oVmo Am{U AOyZhr "Cacr' O_mVrV hm {d{Z_` {ddmh \$maM
àM{cV Amho.
~) éT> g§àXm`mZwén Zgcoë`m nÕVr : éT> g§àXm`m{déÕ nÕVr
(Unorthodox
Means)
éT> g§àXm`mZwgma dYw{nË`mcm dYw_yë` XoUo Amdí`H$ AgVo na§Vw Ooìhm éT>rZwgma dYw_yë` Z
XoVm doJù`m nÕVrZo {ddmh Ho$cm OmVmo. Voìhm Aem nÕVrg éT> g§àXm`mZwgma Zgcoë`m nÕVr qH$dm
éT> g§àXm`m{déÕ nÕVr Ago åhUVmV. Aem nÕVrÀ`m {ddmhmMo Am{Xdmgr g_mO ñdmJV H$arV
Zmhr. nU `m nÕVtZm {damoYhr Ho$cm OmVmo Agohr Zmhr. `mMm {ZfoY qH$dm X§S> B. Z H$aVm g_mO
Ë`m {ddmhmg pñdH¥$Vr XoVmo. nU `m {ddmhm§Zm g_mO \$mago àeñVhr _mZV ZmhrV. `m éT>
66
g§àXm`mZwén Zgcoë`m AWdm éT> g§àXm`m{déÕÀ`m OmoS>rXma {ZdS>rMo _w»`V… Imcrc _mJ© AWdm
{ddmhàH$ma AmhoV.
1)
2)
3)
4)
5)
AnhaU {ddmh (Marriage by Capture)
narjU {ddmh (Marriage by Trial)
ghncm`Z {ddmh (Marriage by Elopement)
hR>mJ_Z {ddmh/AZmXa {ddmh (Marriage by Mitual Intrusion)
nmañnm[aH$ g§Vr {ddmh (Marriage by Mitual Consent)
CnamoŠV éT> g§àXm`mZwén Zgcoë`m OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVtMm g{dñVa Aä`mg nwT>rcà_mUo
H$aVm `oB©c.
1.
AnhaU {ddmh
(Marriage by Capture)
damcm EImXr _wcJr ng§V Agë`mg da dYwcm {VÀ`m _Zm{déÕ O~aXñVrZo nidyZ ZoD$Z
{VÀ`mer {ddmh H$aVmo. dYwnjmH$S>rc cmoH$m§À`m {damoYmMm {dMma Z H$aVm O~aXñVrZo dYwMo AnhaU
H$aÊ`mV `oVo Ë`m_wio dYw{nË`mg H$moUË`mhr àH$maMm _mo~Xcm {_iV Zmhr. dYwMo O~aXñVrZo AnhaU
H$ê$Z {VÀ`mer {ddmh H$aÊ`mMr hr àWm àmMrZ H$mimnmgyZ àM{cV Amho. _°H$coZZ (Maclannen)
`m _mZdemókmÀ`m _Vo, AnhaU hr gdm©V àmMrZ nÕV Amho. {ddmh g§ñWoÀ`m {dH$mgmVrc dYw
{_i{dÊ`mMr hr gdm©V n{hcr AdñWm Amho. _hm^maVmVrc gw^ÐmhaU qH$dm épŠ_UrhaU ho AnhaU
{ddmhmMo CXmhaU Amho. àmMrZ g_mOmVyZ hr àWm àMmamV `oÊ`mg H$mhr {d{eï> Jmoï>r H$maUr^yV
Pmë`m Agë`m nm{hOoV. naŠ`m cmoH$m§Zm cw~mSy>Z Amncm CXa{Zdm©h H$aÊ`mMr gd` OS>coë`m
O_mVtZm Xwgè`m O_mVrVrc _wctMo AnhaU H$aÊ`mV H$mhr J¡a Amho Ago dmQ>V Zmhr. Ë`m_wio Aem
O_mVr naŠ`m _wctMo AnhaU Zoh_r H$arV AgVmV. VgoM ór ~mchË`m (Female inflanticide)
H$aÊ`mMm àKmV nS>coë`m O_mVtZm _wctMr H$_VaVm ^mgV Agë`mZo AÝ` O_mVrVyZ gŠVrZo Cnda
_wcr {_i{dÊ`mIoarO JË`§Va AgV Zmhr. ^maVmÀ`m BemÝ` àXoemVrc ZmJm cmoH$m§Ü`o Aer n[apñWVr
AmT>iyZ `oVo. {edm` A{V[aŠV dYwyë` (Excessive bride price) XoÊ`mMr àWm Agcoë`m O_mVrVrc
gd©M nwéfm§Zm Ago _yë` XoD$Z dYw {_i{dUo nadS>V Zmhr. åhUyZ dYw yë` XoÊ`mMo MwH${dÊ`mgmR>r
H$mhr dam§Zm AnhaUmMm _mJ© nËH$amdm cmJVmo. _Ü` ^maVmVrc hmo O_mVrVrc AnhaU {ddmh àWog
XoIrc AdmñVd dYwyë` hoM H$maU R>aco Amho. `m{edm` VéUm§À`mV gmhg àd¥Îmr AgVo. gmhg
àd¥Îmrcm àH$Q>rH$aUmgmR>r ^anya dmd Agë`mZo hm AnhaU {ddmh àH$ma cmoH${à` hmoVmo. AnhaU
{ddmh em¡`m©Mo {ZXe©H$ R>aVmo. ^maVmVrc {d{dY amÁ`mV hm {ddmhàH$ma AmT>iyZ `oVmo. ZmJm, ~m|Xmo,
Jm|S>, hmo, {~ahmoa, _w§S>m, ^w{_O, I[a`m, {^„, _wWydZ, dmacr, H$mocm_ B. AZoH$ O_mVrV AnhaU
67
{ddmhàH$ma MmcVmo. Am{\«$Ho$Vrc ~{h_m (Bahima) Am{U ~we_Z (Bushman) `m O_mVrV
AnhaU {ddmh hm Zoh_rMmM àH$ma Amho. {àVr ^moOZmÀ`mdoir da dYwMm hmV nH$S>Vmo. dYwnjmH$S>rc
cmoH$ damcm Koê$Z _maVmV. `m hmUm_marV Ë`mZo dYwMm hmV Z gmoS>ë`mg Ë`mMm {ddmh hmoVmo.
^maVmVrc Am{X_ O_mVrV hr àWm àË`j AnhaU (Physical Capture) d Am¡nMm[aH$ AnhaU
(Ceremoninal Capture) Aem XmoÝhr AnhaUmÀ`m nÕVr AmT>iVmV. àË`j AnhaUmV da hm
dYwcm IamoIaM O~aXñVrZo nidyZ ZoVmo Va Am¡nMm[aH$ AnhaUmV _mÌ AnhaUmMo ZmQ>H$ Ho$co OmVo.
Jm|S>, I[a`m, g§Wmc, H$mocm_, dmacr B. O_mVrV Am¡nMm[aH$ AnhaU Ho$co OmVo$qH$dm EI>mÚm
gmd©O{ZH$ {R>H$mUr AJa g_ma§^àg§Jr {à`H$amZo Amnë`m ào`grÀ`m _ñVH$mda MmaMm¡Km§g_j _m>oR>çm
{YQ>mB©Zo qgXya Q>mH$Ê`mV qH$dm Hw§$Hy$_ {VcH$ cmdÊ`mV `e {_i{dco åhUOo Ë`mZo {VMo AnhaU $Ho$co
AgoM g_Oco OmVo d Z§Va [aVga dmQ>mKmQ>r hmoD$Z XmoKm§Mo c¾ cmdco OmVo. ~hþVoH$doim Vmo {à`H$a
Hw§$Hw$_{VcH$ cmdyZ OdinmgÀ`m Jmdr {ZKyZ Jocm Agoc Va dS>rc _§S>itZr ~mocUr H$ê$Z c¾
R>a{dë`mIoarO Vmo Amnë`m Kar naV `oV Zmhr Am{U Hw§$Hw$_{VcH$ cmdë`m_wio ho c¾ Owi{dcoM
nm{hOo Ago Ë`m§À`mda ~§YZ `oVo. {~hma_Yrc g§Wmc O_mVrV Aem VèhoÀ`m A{^Z`mË_H$ AnhaUmcm
"BVwV ~mncm' Ago åhUVmV. Jm|S> O_mVrV Ë`mg "nmogr AmoWwa' åhUVmV. Va ~m|Xmo O_mVrV "Jw~mB©
Jm|Xmo a§JmoZ' Ago åhUVmV. _wWydZ, H$moaJ, Bécma, _c-nXa_², _cdoXZ, H$Åz> Zm`H$Z, Cair,
Hw$ê$_Z, _c¸$aZ B. Am{X_ O_mVrV >AÚmnhr Am¡nMm[aH$ AnhaU {ddmh àH$ma gwê$M Amho.
{_Ì_§S>itÀ`m ghH$m`m©Zo AnhaU Ho$coë`m `wdVrgh Ë`m VéUmcm Ë`m§Mo ZmVcJ O§JcmVyZ emoYyZ
H$mT>VmV Am{U _J XmoKm§Mo [aVr[admOmZwgma c¾ cmdco OmVo. ~è`mMXm dYwZo gmgar OmVmZm ZmIwfr
XmI{dUo, OmoaOmoamV aS>Uo `m Jmoï>r{déÕ AnhaU H$ê$Z dYy {_i{dUo ~ao Agmhr `mnmR>r_mJo {gÕm§V
gm§{JVcm OmVmo. {dX^m©Vrc H$moc_ O_mVrVrc VéU O§JcmVrc OiU Jmoim H$amd`mg Jocoë`m
{ó`m§Mr cnyZ dmQ> ~KVmV. Ë`mVrc BÀNw>H$ VéUrda PS>n KmcyZ nidyZ ZoÊ`mMm à`ËZ H$aVmV.
Voìhm Ë`m gd© {ó`m cmWm, ~wŠŠ`m, ZIm§Zr Amoa~mS>Uo B. à{VH$ma H$aVmV. `mV VéU hmacm Va
{ddmh hmoV Zmhr. CcQ> Ë`mg X§S> ^amdm cmJVmo qH$dm ng§V VéUrMm hmV Yê$Z JmdÀ`m gahÔrn`ªV
`mdo cmJVo. `mdoirhr {ó`m Ë`m VéUmcm ~oX_ _mahmU H$aVmV. Vmo VéU Km~acm hmV gmoS>cm,
nimcm Va gmo`[aH$ VwQ>cr Ago _mZco OmVo. A{cH$S>o `m àWm g§nV Mmcë`m Agë`m Var `m àWm
{dYr åhUyZ nmië`m OmVmV. gm_mÝ`V… "Xwæ`_ ~m`H$mo' {_i{dÊ`mgmR>r AnhaUmÀ`m _mJm©Mm
AYyZ_YyZ Adc§~ Ho$cm OmVmo. A{V[aŠV dYwyë` Q>miUo, em¡`©, namH«$_mMo àH$Q>rH$aU H$aUo, dYw§Mr
g§»`m Aën AgUo B. H$maUmñVd hm AnhaU {ddmh àH$ma àM{cV Pmcm.
2.
narjU {ddmh
(Marriage by Trial)
{H$Ë`oH$ Am{X_ O_mVrV {ZYm©[aV H$gmoQ>rg CVacoë`m damcmM O_mVrVrc EImÚm _wcrer AJa
Ë`mcm AmdS>Umè`m {d{eï> _wcrer {ddmh H$aÊ`mMr O_mVrH$Sy>Z nadmZJr {_iVo. Aem [aVrZo
68
R>am{dH$ H$gmoQ>rV AWdm narjoV CÎmrU© Pmë`mda hmoUmè`m {ddmhmcm narjU {ddmh Ago åhUVmV.
`m {ddmhmÀ`m àH$mamV damÀ`m A§JÀ`m Y¡`©, em¡`©, eŠVr, {MH$mQ>r B. JwUm§Mr H$gyZ narjm KoVcr
OmVo Am{U Ë`mV `eñdr Pmë`m{edm` damcm H$moUVrhr dYy {_iw eH$V Zmhr.
Am{Xdmgr OrdZ A{Ve` IS>Va AgVo. AZoH$ g§H$Q>m§er _wH$m~cm H$amdm cmJVmo. n[apñWVrer
PJS>mdo cmJVo. Am{U åhUyZM Am{Xdmgr VéUmcm g§gmamV nS>VmZm AZoH$ narjoMo H$gmoQ>rMo ~§YZ
cmXUo Amdí`H$ g_OVmV. H$ï>` OrdZmMo Cn`wŠV JwU Ë`m damOdi AmhoV H$m` ho VnmgyZM
nm{hco OmVo. `mo½` d cm`H$ ì`ŠVrcmM {ddmhmMm _mZ, à{Vð>màmár àmá ìhmdr, Aer XjVm `m
{ddmhàH$amV KoVcr OmVo. _hmamï´>mVrc H$moir O_mVrV Idicoë`m gmJamV VéUmZo Amncr Zmd
gmoSy>Z _moR>çmVcm _moR>m _mgm Ë`mZo _mê$Z AmUm`Mm AgVmo. Am{\«$Ho$Vrc ~we_Z (Bushman)
O_mVrÀ`m damcm AdKS> {eH$ma, {deofV… J|S>çmMr {eH$ma H$amdr cmJVo. Jmcm (Galla) O_mVrÀ`m
VéUmcm eÌwMo _w§S>Ho$ (era) AmUwZ VéUrnwT>o R>odmdo cmJVo. B{OßV_Yrc Aa~ `wdH$mcm dYwÀ`m
ZmVcJm§Zr {Xcocm Mm~H$mMm _ma hgV_wImZo Imdm cmJVmo. X{jU ^maVmVrc Am{XdmgrV _moR>çm
AmdmOmMr {^Vr XmIdyZ ^`§H$a ~¡cmcm CYiyZ cmdVmV. Ë`mÀ`m qeJm§Zm Jw§S>micoco H$mnS> A§Jmcm
H$gcrhr BOm Z hmoD$ XoVm {à`H$amZo àW_ gmoS>dyZ AmUco nm{hOo. Agm {Z`_ Amho. `mV {à`H$amcm
`e cm^co åhUOo Ë`mcm Amnë`m n«o`grcm KoD$Z O§JcmV Omdo cmJVo. VoWo Omi cmdyZ XmoKo eoH$V
d Jßnm _maV AgVmZm ào`grZo OiŠ`m cmH$S>mMo earamcm MQ>Ho$ {Xco Var {à`H$amZo hþ H$s My H$aVm
H$m_m Z`o, Aer Anojm AgVo. `m Xwgè`m {Xì` àg§JmVyZ nma nS>ë`m~amo~a XmoKm§Mo c¾ cmdco OmVo.
H$mocm_ O_ mVrVrc VéUmcm ng§V VéUrMm ~iO~arZo hmV Yê$Z ^adñVrVyZ JmdÀ`m doern`ªV
Ý`mdo cmJVo. Aem àg§Jr _ma, {eì`m, Imì`m cmJVmV. `mV `e Amco VaM {ddmh hmoVmo. n[ajU
{ddmhmMm "Jmoc JYoS>mo' ZmdmMm EH$ Z_wZoXma àH$ma JwOamV_Yrc {^„ O_mVrV AmOhr AmT>iyZ
`oVmo. {^„ O_mVrV hmoirÀ`m gUmMo {deof _hÎd AgVo. `mdoir "Jmoc JYoS>mo' ZmdmÀ`m Z¥Ë`
JmÊ`m§Mo Am`moOZ Ho$co OmVo. ho Z¥Ë` PmS>mÀ`m qH$dm ~m§~yÀ`m ^modVr H$aVmV. `m cmoH$Z¥Ë`mV ^mJ
KoUmè`m {ddm{hV d A{ddm{hV ór nwéfm§Mr {d{eï> àH$mao aMZm Ho$cr OmVo. PmS>m^modVmcMm n{hcm
\o$a hm {ó`m§Mm AgVmo Am{U Ë`m§À`m_mJo nwéfm§Mm Xwgam \o$a AgVmo. `mdoir ór`m \o$a Yê$Z ZmMV
AgVmV. nwéfhr Ë`mV gh^mJr hmoVmV. ho cmoH$Z¥Ë` g§në`mZ§Va {ddmhmg CËgwH$ AgUmè`m VéUm§Zr
PmS>m^modVrÀ`m VéUtMo H$S>o _moSy>Z MnimB©Zo nwT>o OmUo. PmS>mda MTy>Z PmS>mÀ`m e|S>çmcm ~m§Ycoco
Jwi, Imo~ao Am{U Zmai H$mTy>Z ¿`mdo cmJVo. nU Ooìhm VéU PmS>mda MT>Ê`mMm à`ËZ H$aV AgVmo.
Voìhm gd© ór`m Ë`m VéUmda h„m H$aVmV. cmWm, ~wŠŠ`m _maVmV. Ho$g AmoT>Uo, H$nS>o \$mS>Uo, XJS>
_maUo, PmSy>Zo _maUo, ZIm§Zr Amoa~S>Uo, BVHo$M Zìho Va MmdUo B. àH$mao Ë`m VéUmcm PmS>mda
MT>Ê`mnmgyZ amoIco OmVo. àM§S> _ma ImD$ZXoIrc Vmo VéU PmS>mda MT>Vmo Am{U PmS>mÀ`m e|S>çmda
~m§Ycoco JwiImo~ao hñVJV H$aVmo. Agm VéU ewadra g_Ocm OmVmo Am{U Ë`m g_ma§^mV CnpñWV
69
Agcoë`m ZmM, JmV PmS>m^modVr {\$aUmè`m H$moUË`mhr A{ddm{hV _wcrer {ddmh H$aÊ`mMm A{YH$ma
Ë`mcm {_iVmo d Aem VéUrer {ddmh H$aUo _wcrcmhr à{Vð>oMo dmQ>Vo. hm {ddmh g_mO_mÝ` d _moR>m
loð> _mZcm OmVmo.
3.
ghncm`Z {ddmh
(Marriage by Elopement)
Amnë`m OrdZmMm OmoS>rXma {ZdS>Ê`mMo nyU© ñdmV§Í` H$moUË`mhr O_mVrV {Xcoco AmT>iV Zmhr.
Á`m Ë`m O_mVrVrc àM{cV [aVr[admOmZwgma damcm {d{eï> g_yhmVrc ì`ŠVtMr dYy åhUyZ {ZdS>
H$amdr cmJVo. VgoM hr {ZdS> H$aVmZm Hw$Qw>§~mVrc cmoH$m§Mr _Vo {dMmamV ¿`mdr cmJVmV. `m gd©
~§YZm§À`m_wio gmh{OH$M damcm Amnë`m BÀNoZwgma nm{hOo Ë`m _wcrer {ddmh H$aVm `oV Zmhr. Va
_wcrMr XoIrc AerM AS>MU hmoVo. {Vcm hì`m Ë`m _wcmer {ddmh H$aVm `oV Zmhr. AmB©-dS>rc
AmnU R>a{dcoë`m _wcm-_wcrer {ddmh H$amdm, `m~m~V R>m_ AgVmV. Aemdoir Á`m VéU-VéUtMo
EH$_oH$m§er ào Amho, Ë`m§Mm ghOmghOr Amncm {ddmh hmoUma Zmhr, `mda {dMma hmoVmo. Ë`m§À`m
àomÀ`m Am{dîH$mamcm d AmdS>r{ZdS>rcm dmd {_iV Zmhr. åhUyZ àomV nS>coë`m VéU VéUtZm niyZ
OmÊ`m{edm` n`m©` ZgVmo. Amnë`m Hw$Qy>§~mVrc cmoH$m§Mm AWdm ZmVodmB©H$m§Mm {dMma Z H$aVm Xya
niyZ OmD$Z {ddmh H$aÊ`mMm _mJ© Vo {ZdS>VmV. Aem àH$maÀ`m {ddmhmcm ghncm`Z {ddmh Ago
åhUVmV. dYw-dam§Zr g§JZ_VmZo niyZ OmD$Z Hw$Qy>§{~`m§À`m _Zm{déÕ Ho$coë`m {ddmhmcm ghncm`Z
{ddmh Ago åhUVmV. gwédmVrcm _wcm-_wctMo AmB©dS>rc Am{U ZmVodmB©H$ {damoY H$aVmV. AZoH$Xm
Ë`m XmoKm§À`m Hw$Qw>§~mV ^m§S>Uo hmoVmV. nU hm {damoY H$m`_ {Q>H$Vmo, Ago Zmhr. H$mhr {XdgmZ§Va niyZ
OmD$Z {ddmh Ho$coco nVr-nËZr Amnë`m Hw$Qw>§{~`m§H$S>o `oVmV. Vmon`ªV Ë`m§Mm amJ H$_r Pmcocm AgVmo.
Oar WmoS>m\$ma amJ Agcm Var g_OyZ KoVco OmVo. XmoKm§À`m {ddmhmc, KamV EH$Ì amhÊ`mcm _mÝ`Vm
{Xcr OmVo qH$dm Ë`m XmoKm nVr-nËZtZm doJio amhÊ`mMr gmo` H$ê$Z {Xcr OmVo. àË`oH$M O_mVrV
ghncm`Z {ddmh àH$maMr CXmhaUo WmoS>çm\$ma à_mUmV Zoh_r KS>V AgVmV. ^maVmÀ`m Am{X_
O_mVrVXoIrc Aer AZoH$ CXmhaUo AmT>iyZ `oVmV. N>moQ>m ZmJnwa_Yrc "hmo' O_mVrV Aem àH$maÀ`m
{ddmhmcm “amOrIwer {ddmh” Ago åhUVmV. Amnë`m c¾mcm Hw$Qw>§{~`m§Mm H$S>dm {damoY hmoV Amho,
Ago {XgVmM {à`H$a d Ë`mMr ào`gr {_iyZ Amnco Jmd gmoSy>Z Xwgè`m Jmdr nVr-nËZr gmaIo amhVmV
Am{U Amnë`m `m {ddmhmcm Hw$Qw>§{~`m§Mr _mÝ`Vm {_ion`ªV Amnë`m Jmdr naV `oV ZmhrV.
Am°ñQ´>o{c`mVrc Hw$aZh (Kurnah) O_mVrV niyZ OmUmè`m dYwdam§Zm ~oX_ _maVmV. na§Vw JmdH$è`m§Zm
MwH$dyZ ho dYwda Jmdm~mhoa Joco Am{U EH$ _yc Pmë`mZ§Va naV Vo Jmdr Amco Va Ë`m§Mm {ddmh _mÝ`
Ho$cm OmVmo. Mo`Þo (Cheyenne) O_mVrV ~{hUrMm {ddmh R>a{dÊ`mMm A{YH$ma ^mdmMm AgVmo.
^mdmZo {VMm {ddmh H$moUmerM R>a{dcm Zgoc Am{U ñdV… ng§V Ho$coë`m _wcm~amo~a Vr Oa niyZ
Jocr Va Ë`m§À`m {ddmhmg _mÝ`Vm {_iVo. na§Vw ^mdmZo {VMmM {ddmh {ZpíMV Ho$ë`mZ§Va Oa Vr
Amnë`m {à`H$amgmo~V niyZ Jocr Va AË`§V dmB©Q> n[apñWVr CX²^dy eH$Vo. VgoM Ooìhm EH$mM
70
Hw$cmÀ`m VéUVéUrMo ào_ O_co Agoc Va Hw$c{Z`_mZwgma Ë`m§Zm {ddmh H$aVm `oV Zmhr. Aemdoir
Vo XmoKohr niyZ OmVmV. AemàH$maMm {ddmh nÕVrV H$moUË`mhr àH$maMm {ddmh {dYr Ho$cm OmV
Zmhr. AJa dYwyë`mMr XodKod hmoV Zmhr. gm_mÝ`Vm Aem ghncm`ZmZo {ddm{hV dYw-damg Ë`m§À`m
JmdÀ`m g_mOmV O_mVrV naV gm_mdyZ KoVco OmVo. Aem àH$maMr ghncm`Z {ddmhmMr CXmhaUo
AmVm Amnë`m AmOÀ`m gw{ejrV g_mOmV XoIrc \$maM _moR>çm à_mUmV AmT>iyZ `oV AmhoV.
4.
hR>mJ_Z {ddmh
(Marriage by Mitual Intrusion)
AnhaU {ddmhmÀ`m AJXr {déÕ àH$ma åhUOo hR>mJ_Z {ddmh hmo`. AnhaU {ddmhmV nwéf
nwT>mH$ma KoVmo Va hR>mJ_Z {ddmhmV ór nwT>mH$ma KoVo d Amnë`mcm hdm Agcocm nVr hÅ>mZo
{_i{dVo. åhUOo EImÚm _wcrcm AmdS>cocm VéU {VÀ`mer [aVga {ddmh H$aÊ`mg AJa {VÀ`m~amo~a
ncm`Z H$aÊ`mg V`ma Zgcm Va Vr ào`gr ñdV… nwT>mH$ma KoD$Z AmJ§VwH$nUo {à`H$amÀ`m Kar OmVo
Am{U Ë`mÀ`mer c¾ H$aÊ`mMm hÅ> Yê$Z ~gVo Am[U KamVrc BVa _mUgm§à_mUo ahmd`mg gwédmV
H$aVo. {VÀ`m {à`H$amÀ`m AmB©-d{S>cm§Zr {VMr g_OyV KmVcr, {Vcm _mahmU Ho$cr qH$dm ~iO~arZo
Kam~mhoa hmH$cÊ`mMm à`ËZ Ho$cm Var gd© An_mZ d AË`mMma ghZ H$ê$Z Vr Amncm hÅ> gmoS>V
Zmhr. Cnmg_ma ghZ H$aVo. KamVrc gd© H$m_o, OZmdamgmaIr H$m_o H$aVo. ZmB©cmO åhUyZ {VÀ`m
{à`H$amÀ`m KaMr _§S>ir {VMm gwZ åhUyZ ñdrH$ma H$aVmV. Aem àH$mao ào`grZo {à`H$amÀ`m Kar
`oD$Z hÅ> Yaë`mZo g§Vr {_imcoë`m {ddmhmcm hR>mJ_Z {ddmh Ago åhUVmV. hR>mJ_ZmgmR>r hQy>Z
~gcoë`m VéUrcm àW_ àomZo gm§JVmV. na§Vw Varhr Vr Amncm hÅ> gmoS>V Zmhr. åhUyZ {Vcm EH$X_
\$maM An_mZmñnX dmJUwH$ {Xcr OmVo. {VMm N>i Ho$cm OmVmo. Varhr Vr VéUr Amnë`m {ZíM`mda
R>m_ amhVo Am{U {VWoM amhVo. eodQ>r Ë`m VéUmg {VÀ`mer {ddmh H$aÊ`m{edm` n`m©` ZgVmo.
hR>mJ_Z {ddmh hm AnhaU {ddmhmÀ`m {déÕ Amho. H$maU AnhaU {ddmhm_Ü`o VéU nwT>mH$ma KoVmo
Am{U Amnë`mcm ng§V Agcoë`m VéUrer {VÀ`m _Zm{déÕ {ddmh H$aVmo. Va hR>mJ_Z {ddmhmV
VéUr nwT>mH$ma KoVo Am{U Ë`m VéUmMr qH$dm Ë`m gmgaÀ`m KamMr _§S>ir `m§Mr BÀN>m ZgVmZm XoIrc
Ë`mcm {ddmh H$aÊ`mg ^mJ nmS>Vo. CÎma ^maVmVrc H$_ma, hmo, {~ahmoa, Cam±d, _w§S>m, g§Wmc `m
O_mVrV hR>mJ_Z {ddmhmMr nÕV Amho. R>mUo {OëømVrc dmacr Am{U {dX^m©Vrc H$moaHy$ O_mVrV
hr nÕV Amho. _hmamï´>mV _amR>r ^mfoV Aem VéUrcm "KaKwer' Ago åhUVmV. _hmamï´>mV `mdê$ZM
`m {ddmhmcm KaKwer {ddmh Ago åhUVmV. _hmamï´>mVrc R>mUo {OëømVrc dmacr, `dV_ mi_Yrc
H$mocm_ Am{U dèhmS>mVrc H$moaHy$ O_mVrV KaKwer {ddmhmMr nÕV AOyZhr Amho. H$_ma O_mVrV
Aem {ddmhmcm n¡Ry> {ddmh Ago åhUVmV. "hmo' Am{U {~ahmoa O_mVrV Aem {ddmhmcm "AZmXa
{ddmh' Ago åhUVmV. g§Wmc O_mVrV `m àWocm "{Za~mocmoH$ ~mncm' Ago åhUVmV. AnhaU
{ddmhmÀ`m "BVwV ~mncm' `m àWoÀ`m AJXr {déÕ Aer hr àWm Amho. `m àWoZwgma Amnë`mcm
AmdS>coë`m VéUmer [aVga c¾ hmoÊ`mMr Amem Zgcocr nU Ë`mÀ`merM c¾ ìhmdo Aer Vrd« BÀN>m
71
~miJUmar _wcJr Vm§XimnmgyZ V`ma Ho$coë`m "nmMmdr' ZmdmÀ`m XméMo ^m§S>o hmVV KoD$Z {à`H$amÀ`m
KamV àdoe H$aVo d VoWoM gwZ åhUyZ amhÊ`mMm hÅ> Yê$Z ~gVo. {Vcm KamVyZ hmH$cyZ H$mT>Ê`mgmR>r
_mahmU Ho$cr OmV Zmhr. Va KamV {dñVdmda cmc {_aÀ`m Q>mHy$Z _moR>m ImQ> V`ma Ho$cm OmVmo. nU
{_aMrÀ`m YwamMo {Xì` ghZ H$ê$Z _wcJr {VWoM am{hcr åhUOo Ë`m KamV gyZ åhUyZ amhÊ`mMm {VMm
A{YH$ma àmá hmoVmo. Hw$Qw>§~mVrc cmoH$m§Zr {Vcm àomZo g_OyZ qH$dm {Vcm hmH$cÊ`mMo {d{dY à`ËZ
H$ê$Z, An_mZ, N>i H$ê$ZXo{Ic Vr Ka gmoSy>Z OmV Zmhr. hÅ> d ÑT> AmJ«hmZo Vr Amnë`m
{ZíM`mda R>m_ amhVo. `m ÑT> AmJ«hmImVa eodQ>r Pmcoë`m {ddmhmg "ÑT>mJ_Z {ddmh' Agohr
åhUVmV.
5.
nmañn[aH$ g§Vr {ddmh
(Marriage by Mitual Consent)
Am{Xdmgr g_mOmV ~mcd`mV {ddmh hmoV ZmhrV. àm¡T> d`mV {ddmh H$aÊ`mMrM àWm gd©Ì
Amho Am{U Am{XdmgrV VéU-VéUtZm EH$_oH$m§V {_giÊ`mMr _moH$irH$ AgVo. `wdmJ¥hmgma»`m
doJù`m g§ñWm Am{XdmgrV AmhoV. `wdmJ¥hmVyZ Am{Xdmgr VéU-VéUr EH$Ì `oVmV. ZmMJmUr,
H$a_UwH$ H$m`©H«$_, nañna WÅ>m _ñH$ar B. gd© KS>Vo. gd©M VéU-VéUr d`ñH$ AgVmV. Ë`m_wio ào_
A{dîH$mamcm _moH$irH$ AgVo. g_mO_mÝ`Vm AgVo. gmh{OH$M VéU-VéUtÀ`m {ddmhm~m~V nañna
g§VrMo àH$ma gwê$ hmoVmV. Amnë`m OrdZmMm OmoS>rXma emoYÊ`mMr _moH$irH$ `wdmJ¥hmV {Xcocr AgVo.
`mMgmR>r `wdmJ¥ho H$m`©aV AgVmV. Aem doir VéU-VéUtÀ`mV àog§~§Y OwiyZ `oVmV. nañna g§VrZo
{ddmhmMm XmoKo {ZU©` KoD$ eH$VmV. gwédmVrcm g_mOmV WÅ>m hmoVo. qZXmZmcñVr Ho$cr OmVo. VgoM
`m {ddmhmcm gÝ_mZmMo ñWmZ \$mago ZgVo. hm à{Vð>oMm {ddmhXoIrc _mZcm OmV Zmhr. H$maU `mV
dYwyë` {Xco OmV ZgVo. nU VéU-VéUtMr EH$_oH$m§Zm nañnag§Vr Agë`mZo {ddmh Q>miVm XoIrc `oV
Zmhr. Jm|S> gma»`m O_mVrV Va dYw {_i{dÊ`mMo AZoH$ àH$ma Agco Var nañna g§Vr {ddmhmMm
àH$mamM {deof àM{cV Amho. Amnë`m ng§VrÀ`m {à`H$amÀ`m A§Jmda ào`grZo MmaMm¡Km§g_j hiXrMo
nmUr Q>mH$co åhUOo Ë`m§Mm {ddmh Pmcm Ago _mZco OmVo Am{U Vo XmoKo nVr-nËZr åhUyZ EH$Ì
amhVmV.
3.3.3 A{Y_mÝ` {ddmhmMo àH$ma
(Types of Preferential Marriage)
{ddmhmMm OmoS>rXma {ZdS>VmZm dYw-da `m§Zm AZoH$ {Z~ªY KmVco OmVmV. H$moUË`m g_whmVrc
OmoS>rXma {ZdS>Vm `oB©c. H$moUË`m Zmhr `m{df`r A§V{d©dmhmMo {Z`_, ~{h{d©dmhmMo {Z`_ H$mQ>oH$moanUo
nmimdo cmJVmV. Aem {Z`_mZwgma hmoUmè`m {ddmhmcm {ZYm©[aV {ddmh (Prescribed Marriage)
Ago åhUVmV. Aem {ZYm©[aV {ddmhmV gŠVrMm A§e OmñVr AgVmo. na§Vw `m CcQ> ì`ŠVrZo Amnë`m
ZmË`mVrc {d{eï> ì`ŠVter c¾ H$aÊ`mg {deof A{YH$ma {Xcoco AgVmV. Aem {d{eï> ZmË`mVrc,
72
g_whmVrc ì`ŠVr_Ü`o hmoUmè`m {ddmhm§Zm g_mOmMr _mÝ`Vm AgVo. `mV gŠVr qH$dm ~§YZ ZgVo. nU
ng§VrMm A§e OmñVr AgVmo. Aem ng§Vrcm àmYmÝ` XoUmè`m {Z`_mZwgma qH$dm àWmZwgma hmoUmè`m
{ddmhm§Zm A{Y_mÝ` {ddmh (Preferential Marriage) Ago åhUVmV. `m_Ü`o {d{eï> ZmË`mVrc
ì`ŠVrer EH$_oH$m§Mo {ddmh ìhmdoV, `m~m~V g_mOmMm AmJ«h AgVmo. gŠVr Zìho nU g_mOmMr
Ë`mgmR>r A{YH$ g§Vr AgVo. åhUyZ `m {ddmhm§Zm A{Y_mÝ` {ddmh àH$ma Ago åhUVmV. Vo A{Y_mÝ`
{ddmhmMo _w»` Mma àH$ma nwT>rcà_mUo AmhoV.
1) AmVo-_m_o ^md§S>m§Mm {ddmh (Cross Cousin Marriage)
2) MwcV AJa _mdg ^md§S>m§Mm {ddmh (Parallel Cousin Marriage)
3) Xra-^mdO` {ddmh (Levirate)
4) _ohþUm-_ohþUr {ddmh (Sororate)
darc A{Y_mÝ` {ddmh àH$mam§Mr g{dñVa Aer _m{hVr AmnUmg nwT>rcà_mUo KoVm `oB©c.
1.
AmVo-_m_o ^md§S>m§Mm {ddmh
(Cross Cousin Marriage)
A{Y_mÝ` {ddmhmMm hm àH$ma {deof _hÎdmMm Amho H$maU Am{Xdmgr g_mOmV ~{hU Am{U
^mD$ `m§Mr _wco nañnam§Mr AmVo-_m_o ^md§S>o åhUyZ AmoiIcr OmVmV Am{U Am{Xdmgr g_mOmV
^mdm-~{hUrÀ`m _wcm-_wctZr EH$_oH$m§er {ddmh H$aUo hm Ë`m§Mm A{YH$ma g_Ocm OmVmo. Amnë`m
g_mOmV XoIrc AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh AmT>iyZ `oVmo. åhUyZ AmVo-_m_o ~{hU ^mdm§V WÅ>m
H$aÊ`mMr àWm {XgyZ `oVo. AmVo^mD$ Am{U _m_o ~{hU Am{U _m_o^mD$ d AmVo~{hU `m ^md§S>m§Zr
{ddmh H$aÊ`mg g_mOmV A{YH$ ng§Vr {Xcr OmVo. àJV g_mOmV XoIrc Ago {ddmh KSy>Z `oVmV.
åhUyZ Aem ^md§S>mH$S>o chmZnUmnmgyZM h¸$mMr Zdam ~m`H$mo `m ZmË`mZo nm{hco OmVo. `m
nÕVrZwgma AmVo _m_o ^md§S>m§À`m {ddmhmMo
(A) g_nj AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh (Symmetrical Cross Cousin Marriage) Am{U
(~) Ag_nj AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh (Asymmetrical Cross Cousin Marriage) Ago XmoZ
àH$ma nS>VmV.
A) g_nj AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh
(Symmetrical Cross Cousin Marriage)
åhUOo `mV AmË`m Am{U _m_m `m XmoÝhr njm§Zm g_mZ coIco OmVo. Ë`m_wio `m ^md§S>m§Mr
{ddmhmgmR>r Xwhoar XodmU-KodmU hmoD$ eH$Vo. `m {ddmhmV H$moUmer {ddmh H$amd`mMm d H$moUmer
Zmhr, Ago ~§YZ ZgVo. _m_mMm _wcJm, _wcJr XmoKohr AZwH«$_o AmVoMr _wcJr _wcJm {ddmhmgmR>r
{ZdSy> eH$VmV.
73
~) Ag_nj AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh
(Asymmetrical Cross Cousin Marriage)
`mV AmË`m d _m_m ho XmoÝhr nj g_mZ coIco OmV ZmhrV. `mn¡H$s EH$ nj AmnUmg
Xwgè`mnojm loð> g_OVmo. Ë`m_wio _wcJm, _wcJr {ddmhmgmR>r XoÊ`mda H$mhr ~§YZo KmVcr OmVmV.
`mZwgma _wcJm \$ŠV Amnë`m _m_o ~{hUrer d _wcJr \$ŠV Amnë`m AmVo^mdmer {ddmh H$é eH$Vo
qH$dm `mCcQ> _wcJm \$ŠV AmVo~{hUrerM d _wcJr \$ŠV _m_o^mdmerM {ddmh H$é eH$Vo.
gd©gmYmaUV… Omo nj ñdV…cm loð> g_OVmo Vmo H${Zð> njmVrc _wcrer Amnë`m _wcmMm
{ddmh KS>dyZ AmUVmo. _mÌ H${Zð> njmH$S>o Amncr _wcJr XoV Zmhr. `mV _m_o ~{hU d AmVo^mD$
`m§À`mVrc {ddmhM A{YH$ àM{cV Amho. _hmamï´>mV _m_mÀ`m _wcrer c¾ H$aÊ`mMm àKmV OdiOdi
gd©Ì {XgyZ `oVmo. AmB©Mm ^mD$ d gmgam `m§Zm "_m_m' hm EH$M eãX dmnaVmV. Va _wcr Amnë`m
d{S>cm§À`m ~{hUrg Am{U Zdè`mÀ`m AmB©g "AmVr' AgoM åhUVmV. Vo `m AmVo-_m_o ^md§S>m§À`m
{ddmh àH$mam_wioM àM{cV Amho.
`m {ddmh àH$mamg BVH$s A{Y_mÝ`Vm Amho H$s, Aem VèhoÀ`m {ddmhmV `oUmar _hÎdmMr
AS>MU gwÕm Xya Ho$cr Amho.
_m_o ^md§S>m§Mm {ddmh H$amd`mMm Agoc Va _wcmcm _m_m Agm`cm nm{hOo Am{U Ë`m _m_mcm
_wcJr Agm`cm nm{hOo. nU Aer n[apñWVr Zgoc Va {ddmhmV AS>MU `oVo. åhUyZ `m {Z`_m§Mo
nmcZ hmoÊ`mgmR>r "à{VñWmnZoMo VÎd' (Rule of Substitution) A§cmV AmUco Amho. `m VÎdmZwgma
_wcmcm g»Im _m_m Zgë`mg MwcV _m_mcm g»»`m _m_mgmaIo g_Oco OmVo d Ë`m MwcV _m_mÀ`m
_wcrer {ddmh H$aÊ`mg ng§Vr {Xcr OmVo. MwcV _m_mhr Zgë`mg AmB© Á`mcm ^mD$ _mZVo Ë`mMr
_m_m åhUyZ à{VñWmnZm hmoVo. Am{U _m_mcm Oa _wcJr Zgoc Va _m_mÀ`m MwcV ^mdmMr AJa
_m_mÀ`m _mdg ^mdmMr AJa _m_m Á`m _wcrcm Amncr _wcJr _mZVmo Ë`m _wcrMr _m_mMr _wcJr
åhUyZM {ddmhmgmR>r ng§VrH«$_mZo {ZdS> Ho$cr OmVo.
AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh àM{cV hmoÊ`mMr qH$dm cmoH${à` hmoÊ`mMr H$maUo nmhVmZm VrZ
Mma _hÎdmMo _wÔo nwT>o `oVmV Vo åhUOo.
✺
dYw_yë`mMr ~MV H$maUo … Am{XdmgrV dYwyë` XoUo A{Zdm`© AgVo. nU OdiÀ`m
ZmË`mVrc `m {ddmhmV A{V[aŠV dYw_yë` (Excessive bride price) _m{JVco OmV
Zmhr. Hw$dVrMm {dMma Ho$cm OmVmo. VgoM nydu AmË`m§À`mgmR>r {VÀ`m {ddmhmV {H$Vr
dYwyë` KoVco hmoVo {VVHo$M dYw_yë` AmË`mMr _wcJr H$aVmZm dYwnjmcm XoÊ`mMo {ZpíMV
hmoVo. `mcmM Jm|S> O_mVrV "XwYcm¡Q>dm' åhUOo XwY naV H$aÊ`mMr àWm åhUVmV.
✺
_mc_ÎmoMo g§ajU H$aUo … ^mdmMo AJa ~{hUrMo Hw$Qy>§~ åhUOo A{Ve` OdiMo qH$dm
74
Amnë`mM Hw$Qw>§~mMm EH$ ^mJ AgVmo. AmncrM _wcJr Amnë`m KamV {Xcr KoVcr Va
Amnë`m _mc_ÎmoMo ajU hmoB©c d naŠ`m KamV Amncr _mc_Îmm OmUma Zmhr.
✺
gm_m{OH$ EoŠ`^mdmV dmT> … XmoZ KamUr AJmoXaM ZmË`m§Zr OmoS>cocr AgVmV.
Ë`mVM nwÝhm ~{hU Am{U ^mD$ Amnë`m _wcm§Mr EH$_oH$m§er c¾ cmdyZ XoD$Z nwÝhm
EoŠ`^md (Solidarity) dmT>{dVmV.
✺
gm§ñH¥$VrH$ na§naoMr OmonmgZm … XmoZ Hw$Qw>§~o `m gm§ñH¥${VH$ na§naoÀ`m {ddmh àH$mam_wio
EH$Ì `oVmV. hr na§nam g_mOmV {Q>H$dÊ`mgmR>r `m {ddmhmMm nwañH$ma Ho$cm OmVmo.
gXa _hÎdmÀ`m H$maUmñVd AmVo _m_o ^md§S>m§Mm {ddmh hm àH$ma AZoH$ O_mVrgh AmOn`ªV
àJV g_mOmV XoIrc cmoH${à` ~ZyZ na§namJVnUo {Q>Hy$Z Amho.
2.
MwcV AJa _mdg ^md§S>m§Mm {ddmh
(Parallel Cousin Marriage)
A{Y_mÝ` {ddmhmMm hm Xwgam àH$ma Amho. `m {ddmhàH$mamV MwcV ^mD$ ~{hU qH$dm _mdg
^mD$ ~{hU `m§À`mV {ddmh Ho$cm OmVmo. hm {ddmh àH$ma AmVo _m_o ^md§S>m§À`m {ddmhàH$mamBVH$m
gmd©{ÌH$ Zmhr. ^maVmV àJV g_mOmV VgoM H$mhr Am{Xdmgr g_mOmVhr hm {df` {Z{fÕ _mZcm
OmVmo. H$maU AJXr OdiÀ`m aŠVmÀ`m ZmË`mVrc cmoH$m§V {ddmh Pmë`mg Ë`mMm em[aarH$ÑîQ>çm
{dn[aV d {dH¥$V n[aUm_ hmoVmo åhUyZ Vo Q>mimdoV Ago {dkmZdmXr gm§JVmV. na§Vw Aa~ñVmZmVrc
dmid§Q>r àXoemVrc ~XmCZ `m ^Q>Š`m O_mVrV hr {ddmh àWm àm_w»`mZo {XgyZ `oVo. MwcV ^mD$ d
~{hU `m EH$_oH$m§er {ddmh H$aÊ`mMm nyU© A{YH$ma OÝ_V…M {_iVmo. MwcV ^mdmZo Oa `m
A{YH$mamMm Ë`mJ Ho$cm VaM Ë`m MwcV ~{hUrcm BVa nwéfmMr da åhUyZ {ZdS> H$aVm `oVo. nU
Aem nyd© nadmZJr{edm` Oa MwcV ~{hUrZo {ddmh Ho$cm Va {VMm d {VÀ`m d{S>cm§Mm Xo{Ic IyZ
H$aÊ`mMm A{YH$ma {VÀ`m MwcV ^mdmcm {_iVmo. ~XmCZ O_mVrV hr àWm éT> hmoÊ`mMo _w»` H$maU
VoWrc ^m¡{VH$ n`m©daU hoM Amho. C§Q> nmcZmda CXa{Zdm©h H$aUmao ~XmCZ ho ^Q>H$o AmhoV. A\$mQ>
dmid§Q>mV Ë`m§Zm gVV nmUr d {haì`m JdVmÀ`m Hw$aUmgmR>r ^Q>H$mdo cmJVo. {edm` C§Q>m§Mr XoI^mc,
eÌwÀ`m Q>moù`m§nmgyZ g§ajU hr Ë`m§Mr {ZË`mMr JaO AgVo. `mgmR>r Amnë`m Q>moirVrc _wcJm
Q>moirVM amhmdm Vmo ~mhoa OmUma Zmhr `mMr H$miOr Ë`m§Zm ¿`mdr cmJVo. `mgmR>r Ë`m§Zr Amnë`m
MwcV ~{hUrerM {ddmh H$aÊ`mg ~XmCZr A{YH$ ng§Vr XoVmV. _wimVM Q>moirVrc gd©MOU
aŠVg§~§{YV ZmVodmB©H$ AgVmV. Aem àH$mao MwcV^mD$ ~{hU `m§Mm {ddmh Pmë`mZo Ë`m§À`mVrc
EH$Vm dmT>rg cmJVo. Q>moirVrc gXñ`m§Mo d C§Q>m§Mo g§ajU `mgmR>r Q>moirer EH$ê$n Pmcoco {ddmhrV
Xm§nË` d Ë`m§Mr _wco hm `m {ddmhmMm _moR>m Cn`moJ Amho. Aem {ddmhm_wio àË`oH$ VéU _wcJm
Amnë`m Q>moirVM amhVmo. {ddmhmÀ`m {Z{_ÎmmZo ~mhoa nS>V Zmhr Am{U Ë`m VéU _wcmMo Amnë`m
75
MwcË`mer Agcoco aŠVmÀ`m ZmË`mMo g§~§Y Ë`mÀ`m _wcrer {ddmh Ho$ë`mZo {Z_m©U Pmcoë`m c¾mÀ`m
ZmË`mZo A{YH$ ÑT> hmoVmV. H$moUË`mhr g_mOmVrc O_mVtZm ~{h{d©dmhmMm {Z`_ cmoH$m§À`m Am{W©H$
d gm§ñH¥${VH$ n[apñWVrZwgma H$R>rU R>aVmV åhUyZ {ZH$Q>À`m ZmË`mVM {ddmh H$aÊ`mMr àWm `oD$Z
Ë`mVyZM MwcV AJa _mdg ^md§S>m§Mo {ddmh àH$ma gwê$ Pmco.
3.
Xra ^mdO` {ddmh
(Levirate)
Á`mà_mUo aŠVg§~§{YV ZmË`mVrc {d{eï> ì`ŠVrÀ`m {ddmhm§Zm A{Y_mÝ` {ddmh åhUyZ àmYmÝ`
{Xco OmVo. Ë`mM à_mUo {ddmhm_wio {Z_m©U Pmcoë`m ZmË`mVrc {d{eï> ì`ŠVtZm XoIrc {d{eï>
n[apñWVr_Ü`o {ddmh H$aÊ`mg _mÝ`Vm {Xcr OmVo. {ddmhmMm h¸$M {Xcm OmVmo. gmYmaUV… {dYdm§Zr
Am{U {dYwam§Zr nwZ{d©dmh H$aÊ`mÀ`m g§X^m©V Agm AJ«h¸$ XoÊ`mV `oVmo Am{U Ë`m§Zr Am{YÀ`m
c¾m_wio {Z_m©U Pmcoë`m ZmË`mVrc {d{eï> ì`ŠVrerM {ddmh Ho$cm nm{hOo, Agm g_mOmMm AmJ«h
AgVmo. Aem ZmË`mVrc ì`ŠVr_Ü`o Xra d ^mdO` Am{U _ohþUm d _ohþUr `m§Mo {ddmh ho A{Y_mÝ`
{ddmh hmoV. Ooìhm órcm nVrÀ`m {ZYZmZ§Va nVrÀ`m H$moUË`mVar ^mdm~amo~a nwZ{d©dmh H$amdm
cmJVmo Voìhm Aem {ddmhmcm Xra ^mdO` {ddmh Ago åhUVmV. `m {ddmhmMo nwÝhm XmoZ CnàH$ma
nS>VmV.
❑
Aà{V~Õ Xra ^mdO` {ddmh
(Unrestricted Levirate)
Á`mdoir {dYdocm {VZo {VÀ`m H$moUË`mhr {Xam~amo~a {ddmh H$aÊ`mg nadmZJr AgVo Ë`m
{ddmhmcm Aà{V~Õ Xra ^mdO` {ddmh Ago åhUVmV.
❑
à{V~Õ Xra ^mdO` {ddmh
(Restricted Levirate)
`m {ddmhmV {dYdocm {VÀ`m _moR>çm qH$dm YmH$Q>çm XramerM {ddmh H$aÊ`mg nadmZJr AgVo.
H$moUË`mhr Xram~amo~a {Vcm {ddmh H$aVm `oV Zmhr. AWm©V Á`mdoir {dYdocm {VÀ`m Á`oð> Xram~amo~a
{ddmh H$ê$Z {Xcm OmVmo V|ìhm Ë`m {ddmhmg Á`oð> Xra ^mdO` {ddmh (Senior Levirate) Ago
åhUVmV. `mCcQ> H${Zð> Xra ^mdO` {ddmhmV Ho$di nVrÀ`m H${Zð> ^mdm~amo~aM {ddmh H$ê$Z
{Xcm OmVmo. åhUyZ Ë`mg H${Zð> Xra^mdO` {ddmh (Junior Levirate) Ago åhUVmV.
Xra ^mdO` {ddmhmÀ`m `m àH$mamn¡H$s à{V~Õ Xra ^mdO` {ddmh hm àH$ma gdm©V OmñVr
AmT>iyZ `oVmo. {dYdocm {ddmhmgmR>r Amnë`m Xram_YyZ {ZdS> H$aÊ`mMr ghgm _moH$irH$ [Xcocr
ZgVo. Va {dYdoZo {d{eï> {XamerM c¾ Ho$co nm{hOo Agm X§S>H$ KmVcocm AgVmo Am{U Ë`m_Ü`ohr
YmH$Q>çm {XamerM {ddmh H$aÊ`mg A{YH$ ng§Vr {Xcocr AgVo. H${Zð> Xra ^mdO` {ddmhmgM
àmYmÝ` XoÊ`mMo H$maU H${Zð> Xra A{ddmhrV AgÊ`mMr A{YH$ eŠ`Vm AgVo. Va _moR>çm XramMo
76
AmYrM c¾ Pmco AgÊ`mMr eŠ`Vm Agë`mZo Ë`m Xramcm Amnë`m {dYdm ^mdO`rer {ddmh
H$aÊ`mMr CËgwH$Vm AgV Zmhr. Va H$mhr doim A{V[aŠV dYwyë` (excessive bridge price) XoÊ`mMr
nmÌVm Zgë`mZo YmH$Q>çm XramMo c¾ hmoÊ`mMr eŠ`VmXoIrc H$_r AgVo. Aem n[apñWVrV {dYdocm
Amnë`m YmH$Q>çm Xramer {ddmh H$amd`mg gm§JUo Cn`wŠV R>aVo. Xra ^mdO` {ddmhÀ`m àWoÜ`o Xra
_mÌ Aem {ddmhmH$S>o h¸$ (right) Am{U H$V©ì`Vm qH$dm Xm{`Ëd (obligation) `m Ñï>rH$moZmVyZ ~KV
AgVmo. {^„ O_mVrV {dYdm órZo Amnë`m YmH$Q>çm Xramcm [aVr[admOmà_mUo H$mhr én`o ZwH$gmZ^anmB©
(compensation) åhUyZ {Xë`mIoarO Xwgè`mer {ddmh H$amd`mg nadmZJr {_iV Zmhr. `mdê$Z
{XamÀ`m `m h¸$mcm g_mOmMr _mÝ`Vm AgVo ho ñnï> Amho. {dYdm ^mdO`rer c¾ H$ê$Z {VMo d
{VÀ`m _wcm~mim§Mo nmcZnmofU H$aUo ho Amnco H$V©ì` Amho, Ago Xramcm dmQ>V AgVo. `m à~i
^mdZo_wioM `m ZdrZ {ddmhmMr O~m~Xmar Xra ñdrH$maV AgVmo. XramMo AmYr c¾ Pmcoco Agco Var
Vmo {dYdm ^mdO`rer naV {ddmh H$aVmo d {VMm gm§^mi H$aVmo. BVHo$M Zìho Va {dYdm ^mdO`
d`mZo ~arM _moR>r Oar Agcr Var XoIrc Xra {VÀ`mer H$V©ì` ^mdZoZo c¾ H$aVmo. _hmamï´>mVhr {^„,
H$moaHy$, Jm|S>, Jmodmar, ~§Omar, H$mVH$ar, dmacr AmXr Am{X_ O_mVrVyZ Xra ^mdO` {ddmh gam©g
hmoVmV. dmacr O_mVrV {dYdoZo Zdè`mÀ`m chmZ ^mdmn¡H$s H$moUmhr EH$m~amo~a {ddmh H$aÊ`mMo nyU©
ñdmV§Í` {Vcm AgVo. _J Ë`m XramMr n{hcr ~m`H$mo h`mV Agcr Var H$mhr AS>MU `oV Zmhr.
{dYdocm Xra ZgVrc Va `m AS>MUrdahr à{VñWmnZoMo VÎd (rule of substitution) A§_cmV AmUyZ
{ZamH$aU Ho$co OmVo. åhUyZ {dYdm órcm g»Im Xra Zgoc Va MwcV Xramer c¾ H$amdo cmJVo Am{U
MwcV Xra Zgoc Va nVrÀ`m Hw$cmVrc OdiÀ`m AJa XwaÀ`m ZmVodmB©H$m§er c¾ H$amdo cmJVo.
WmoS>Š`mV gmgaÀ`m KamÊ`mVM {Vcm amhmdo cmJVo. Xra ^mdO` {ddmhmMr àWm éT> hmoÊ`mg H$mhr
_hÎdmMr H$maUo gm§{JVcr OmVmV. Vr åhUOo {ddmhZo EH$Ì Amcoë`m XmoZ Hw$Qw>§~mVrc gm_w{hH$ {hV
{Q>H$dUo, dYw_yë` {Q>H${dUo, _wcm~mim§Mm gm§^mi H$aUo, {dYdm órcm AmYma XoUo. XramMm h¸$ d
H$V©ì` nma nmS>Uo BË`mXr AZoH$ H$maUo `m_mJo AmhoV.
4.
_ohþUm _ohþUr {ddmh
(Sororate)
Ooìhm nVrcm nËZrÀ`m {ZYZmZ§Va {VÀ`m H$moUË`m Var ~{hUr~amo~a nwZ{d©dmh H$amdm cmJVmo
Voìhm Aem {ddmhmcm "_ohþUm-_ohþUr {ddmh' (sororate) Ago åhUVmV. _ohþUm-_ohþUr {ddmh hm
XoIrc EH$ cmoH${à` d gmd©{ÌH$ A{Y_mÝ` {ddmh àH$ma Amho.
❑
Aà{V~Õ _ohþUm _ohþUr {ddmh
(Unrestricted sororate)
åhUOo Ooìhm nVrcm _¥V nËZrÀ`m H$moUË`mhr ~{hUr~amo~a {ddmh H$aÊ`mg _moH$irH$ AgVo
Voìhm Ë`mg Aà{V~Õ _ohþUm-_ohþUr {ddmh Ago åhUVmV.
77
❑
à{V~Õ _ohþUm _ohþUr {ddmh
(Restricted sororate)
åhUOo Á`mdoir nVrcm _¥V nËZrÀ`m chmZ ~{hUrerM {ddmh H$amdm Ago ~§YZ AgVo AWdm
H$mhr doim _¥V nËZrÀ`m _moR>çm ~{hUrerM {ddmh H$amdm Ago ~§YZ AgVo Voìhm Aem {ddmhmcm
à{V~Õ _ohþUm-_ohþUr {ddmh Ago åhUVmV.
{dYwamcm Oa Wmoaë`m _ohþUrerM c¾ H$amdo cmJV Agoc Va Ë`mg "_ohþUm-Á`oð> _ohþUr {ddmh'
(Senior sororate) Ago åhUVmV. Oa {dYwamcm Amnë`m YmH$Q>çm _ohþUrerM {ddmh H$amdm cmJUma
Agoc Va Ë`mg "_ohþUm-H${ZîR> _ohþUr {ddmh' (Junior sororate) Ago åhUVmV.
_ohþUm-_ohþUr {ddmhmV à{V~Õ _ohþUm-_ohþUr {ddmhM gd©Ì d gdm©V OmñVr à_mUmV AmT>iyZ
`oVmo. H$maU {dYwamcm {ddmh H$aÊ`mgmR>r Amnë`m _ohþUr_YyZ {ZdS> H$aÊ`mMr _moH$irH$ ghgm
{Xcocr AgV Zmhr. qH$~hþZm {dYwamZo {d{eï> _ohþUrerM {ddmh Ho$cm nm{hOo Agm X§S>H$ KmVcocm
AgVmo. Ë`m_Ü`ohr YmH$Q>çm _ohþUrerM {ddmh H$aÊ`mg àmYmÝ` {Xcoco AgVo. Ë`m_Ü`ohr YmH$Q>çm
_ohþUrerM {ddmh H$aÊ`mg àmYmÝ` {Xcoco AgVo. H$maU {dYwamÀ`m Wmoaë`m _ohþUrMo AmYrM c¾ Pmco
AgÊ`mMr eŠ`Vm Agë`mZo Ë`mcm YmH$Q>çm _ohþUrerM {ddmh H$aUo ^mJ nS>Vo. Ë`m_wio "_ohþUmH${Zð> _ohþUr {ddmh' (Junior sororate) hm àH$ma \$ma _moR>çm à_mUmda d gd©Ì AmT>iyZ `oVmo.
_ohþUm-_ohþUr {ddmhmMo OJmVrc gd©M g_mOmV, O_mVrV àMcZ AmT>iyZ `oVo. Xra ^mdO` {ddmh
d _ohþUm _ohþUr {ddmh ho nañna nwaH$M AmhoV. åhUyZ Á`m-Á`m O_mVrV Xra ^mdO` {ddmhmMr
àWm Amho Ë`m-Ë`m O_mVrV _ohþUm _ohþUr {ddmhmMr nÕV {XgyZ `oVo. ^maVmV AmVm àJV
g_mOmVyZhr ho {ddmh àH$ma àMmamg Amco AmhoV. R>mHy$a O_mVrV _mÌ Xra ^mdO` {ddmh nÕV
{Z{fÕ _mZcr Amho. nU _ohþUm _ohþUr {ddmhmMr nÕV _mÌ {deof ng§V Ho$cr OmVo. _amR>r ^mfm
~mocUmè`m AZoH$ O_mVrV _mder hm eãX gmdÌ AmB©cm dmnaVmV. VgoM "_ohþUr åhUOo AYu
~m`H$mo' qH$dm "AmB© _oë`mda ~mn _mdgm' Ago AZoH$ dmŠàMma éT> AmhoV. `mdê$Z _ohþUm-_ohþUr
{ddmh àH$mamMr gmd©{ÌH$Vm d cmoH${à`Vm cjmV `oVo. _ohþUm _ohþUr {ddmh hm àH$ma XoIrc AJXr
A{Zdm`© g_Ocm OmVmo. åhUyZM Oa _ohþUr Zgoc Va AS>MU `oVo. åhUyZ à{VñWmnZoMo VÎd (Rule
of Substitution) A§cmV AmUyZ H$moUË`mhr n[apñWVrV Agm {ddmh Pmcm nm{hOo Aer gmo` Ho$cr
OmVo. `mgmR>r {dYwamcm Oa g»Ir _ohþUr Zgoc Va MwcV _ohþUrer c¾ Ho$co nm{hOo Am{U MwcV
_ohþUr Zgë`mg Ë`mZo _¥V nËZrÀ`m _mhoaÀ`m KamVrc H$moUË`mVar _wcrer c¾ Ho$co nm{hOo, Aem
[aVrZo {dYwamcm Ë`mÀ`m gmgaÀ`m Hw$Qw>§~mVrc _wcrerM c¾ H$amdo cmJVo.
_ohþUm _ohþUr {ddmh àWm AZoH$ H$maUm_wio éT> Pmcr Vr åhUOo {ddmhmZo EH$Ì Amcoë`m XmoZ
Hw$Qw>§~mVrc gm_w{hH$ {hV {Q>H$dUo, _wcm~mim§Mo g§JmonZ H$aUo, _mc_ÎmoMr ZwH$gmZ ^anmB© H$ê$Z KoUo,
_ohþUrMo h¸$ d H$V©ì` ~OmdUo BË`mXr.
78
darcà_mUo A{Y_mÝ` {ddmhmMo Mma à_wI àH$ma gdm©V A{YH$ à_mUmV, gd©Ì cmoH${à` Pmco
AmhoV.
na§Vw `m A{Y_mÝ` {ddmh àH$mamIoarO AÝ` H$mhr {deof A{Y_mÝ` {ddmh àH$mahr _`m©{XV
à_mUmV AmT>iyZ `oVmV. Vo åhUOo "_m_m-^mMr {ddmh', "OmdB©-{dYdm gmgy {ddmh', "AmOmo~mZmV {ddmh', "~mn-{dYdm gyZ {ddmh', "_wcJm-gmdÌ AmB© {ddmh', "^mMm-{dYdm _m_r {ddmh',
"H$mH$m-nwVUr {ddmh', "nwVÊ`m-AmË`m {ddmh' BË`mXr {ddmh àH$mamgh ~m`H$moÀ`m {dYdm ^mdO`rer
{ddmh H$aUo, ~m`H$moÀ`m ^mdmÀ`m _wcrer {ddmh H$aUo BË`mXr {ddmh àH$mahr _`m©{XV à_mUmV
A{Y_mÝ` {ddmhàH$ma åhUyZ H$mhr VwaiH$ Am{Xdmgr O_mVrV AmT>iyZ `oVmV.
3.3.5 Hw$Qy>§~ … Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMr d¡{eîQ>ço
(Family : Characteristics of
Tribal Family)
àË`oH$ _mZdr g_mOmV Hw$Qw>§~g§ñWm AmT>iVo. Hw$Qw>§~m{edm` _mZdr g_mOmMr H$ënZmM H$aVm
`oV Zmhr. _mZdr g_mOmVrc àW_ d _wc^yV gm_m{OH$ g§KQ>Z åhUyZ Hw$Qw>§~g§ñWoMm C„oI H$amdm
cmJVmo. gd©M gm_m{OH$ g_whmV Hw$Qw>§~ EH$ _wc^yV Am{U àmW{_H$ ñdê$nmMm gm_m{OH$ g_wh Amho.
åhUyZ Mmc©g Hw$co (Charles Cooley) `m§Zr Hw$Qw>§~mcm àmW{_H$ g_wh (Primary group) Ago åhQ>co
Amho. Hw$Qw>§~ hr _mZdr g_mOmMr àmMrZ gm_m{OH$ g§ñWm Amho. åhUyZM _mZdr g_mOmMm B{Vhmg
åhUOo Hw$Qw>§~mMm B{Vhmg hmo`.
g_mOaMZoV {d{dY àH$maMo gm_m{OH$ g_wh d g§ñWm `m§Mr {Z{_©Vr hmoV AgVo. na§Vw
Amág§~§Ym§À`m ~§YZmda (Bond of Kinship System) AmYmacoë`m gm_m{OH$ g_whmcm Hw$Qw>§~ Ago
åhUVmV. Amág§~§Y ho aŠVmÀ`m ZmË`mZo àñWm{nV AgVmV Am{U _mVm-{nVm (Parents) d Ë`m§Mr
_wco `m§À`m_Ü`o Ago aŠVmMo ZmVo AgVo. Ë`m_wio _mVm-{nVm d Ë`m§Mr AnË`o `m gXñ`m§Mm {_iyZ
Hw$Qw>§~ hm EH$ gm_m{OH$ g_wh V`ma hmoVmo. _mZd g_mOmV Hw$Qw>§~mg {deof _hÎd Amho. H$maU c¢{JH$
JaOoMr nyV©Vm H$aUo Am{U àOmoËnmXZ hr XmoZ \$ma _hÎdmMr H$m`} Hw$Qw>§~mÛmam nma nmS>cr OmVmV.
VgoM g§VVrÀ`m g§JmonZmMr O~m~Xmarhr Hw$Qw>§~mH$S>oM Amho. _mZd àmUr gdm©V {XK©H$mi namdc§~r
AgVmo. Ë`mÀ`m nmcZnmofUmgmR>r Hw$Qw>~§ hmM _wc^yV g_wh AgVmo. ñdV…À`m AnË`m~Ôc AmB©d{S>cm§ZmM
AmnwcH$s OmñV AgVo. AZoH$ O~m~Xmar_wio Hw$Qw>§~ ho ñWm`r Agë`mMo AmT>iVo. {ddmhg§ñWoÀ`m
nm`mda Hw$Qw>§~g§ñWm AmYm[aV Amho. {ddmhg§ñWoÀ`m _mÜ`_mVyZ nVr-nËZr ho {ddmh~§Y {Z_m©U hmoVmV.
`m c¢{JH$ g§~§YmVyZM AnË` {Z{_©Vr hmoVo. `m AnË`m§Mo àOZZ, g§JmonZ d g§dY©Z `mgmR>r Hw$Qw>§~g§ñWm
hr _wc^yV gm_m{OH$ g§ñWm Amho. Oa {ddmhmÀ`m c¢{JH$ g§~§YmVyZ AnË`àmár Pmcr Zmhr Va nVrnËZtZr Xwgè`mMr _wco XÎmH$ KoD$Z Ë`m§Zm Amnë`m Hw$Qw>§~mV gm_mdyZ KoÊ`mMm A{YH$ma g_mOmZo {Xcocm
AgVmo.
79
❑
Hw$Qw>§~mMr ì`m»`m
(Definition of Family)
1. ""àOmoËnmXZ Am{U g§VVrMo g§JmonZ `mgmR>r {ZpíMV Am{U {XK©H$mcrZ c¢JrH$ g§~§Ymda
AmYmacocm EH$ g_yh åhUOo Hw$Qw>§~ hmo`.'' - _°H$ Am`ìha Am{U noO.
("The family is group defined by sex relationship sufficiently precise and
enduring to provide for the procreation and upbringing of children." - MackIver
and Page)
2. ""AmßVg§~§YmÀ`m ~§YZm§Zr EH${ÌV Amcoë`m gXñ`m§Mm gm_m{OH$ g_wh åhUOo Hw$Qw>§~
hmo`.'' - àm. {~ëg d hm°`Oa.
("The family may be briefly defined as a social grouping the members of
whick are united by bonds of kinship." - Prof. Beals and Hoijer)
3. ""_mVm {nVm d Ë`m§Mr _wco _J Vr gd© EH$Ì amhmoV AJa Z amhmoV `m§Mm g_wh åhUOo
Hw$Qw>§~ hmo`.'' (_mZdemómdarc {Q>nm d àíZ)
("The family is a group consisting of parents and their children where they
are living together or not." - Notes and Queries on Anthropology)
4. ""{ddmhmda AmYmacocm gm_m{OH$ KQ>H$ åhUOo Hw$Qw>§~ hmo`. Á`mV _mVm-{nVm d Ë`m§Mr
_wco `m§Mm g_mdoe hmoVmo.'' - am°~Q>© cmoB©.
("The family is the social unit based on marriage it includes the Parents and
their children." - Robert Lowei)
5. ""Hw$Qw>§~ hm AmßVg§~§Ymda AmYmacocm _wc^yV d gmd©{ÌH$ ñdê$nmMm g_wh Amho. Hw$Qw>§~mV
EImXm nwéf, Ë`mMr nËZr Am{U Ë`mÀ`m_wio {Z_m©U Pmcocr qH$dm XÎmH$ KoVcocr _wco
`m§Mm g_mdoe hmoVmo.'' - am°ë\$ {nS>t½Q>Z.
("The Basic and universal kinship grouping is the family. It consists of a
man his wife and the children resulting from the union or adopted into the
family." - Ralph Piddington)
❑
Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMr d¡{eîQ>ço
(Characterstics of Tribal Family)
AmnU Hw$Qw>§~mÀ`m {d{dY ì`m»`m nm{hë`m. Ë`mdê$Z Hw$Qw>§~mMr gm_mÝ` d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVmV
H$s, Or g§nyU© _mZdOmVrÀ`m Hw$Qw>§~mg cmJy nS>VmV. Vr åhUOo gmd©{ÌH$Vm (Universality), {ddmh
80
~§YZ (Marriage Bond), àOZZ d AnË` g§JmonZ (Reproductive), aŠVg§~§Y (Blood Bond),
AmßVg§~§Y (Kinship Bond), gm_mBH$ {Zdmg (Common residence), d§ena§nam d JUZm nÕVr
(Mode of reckoning descent), Am{W©H$ {Z`moOZ, _mc_ÎmoMm CÎmam{YH$ma (Inheritance of
Property), Hw$Qw>§~mMr gÎmm (Authority of Family), Hw$Qw>§~{df`H$ A{^_mZ, XÎmH$ àWm (Adoption),
c¢{JH$ g§~§Y (Sex Relationship), cKw d _`m©{XV AmH$ma (Small & Limited Size), {Ûnjr`
ñdén (Bilateral), gXñ`mda {Z`§ÌU (Control on Members), gm_m{OH$ {Z`§ÌU (Social
Regulation), ^mdZmË_H$ AmYma (Emotional Basis), Am{W©H$ AmYma (Economic Basis),
gXñ`m§Mo CÎmaXm{`Ëd (Responsibility of the members) g_m{OH$ g§aMZoV _Ü`dVu H|$Ðr` ñWmZ
(Nuclear Position in Social Structure).
CnamoŠV gd© d¡{eîQ>ço OJmVrc gd©M gm_m{OH$ g_whmV AmT>iVmV. na§Vw Am{Xdmgr Hw$Qw>§~ ho
àJV AWdm AmYw{ZH$ g_mOmhÿZ AJXrM {^Þ Amho. Am{X_ g§ñH¥$Vr, àWm na§nam `m_wio Am{Xdmgr
Hw$Qw>§~m§Mr H$mhr Img d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVmV Vr nwT>rcà_mUo :1.
Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV {d{dY aMZmË_H$ àH$ma
(Various structural Types in Tribal
Family)
Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV H|$Ð qH$dm àmW{_H$ AWdm {d^ŠV Hw$Qw>§~ (Nuclear or Primary Family)
AmT>iyZ `oVo. VgoM EH$Ì qH$dm g§`wŠV (Joint Family) XoIrc AmT>iyZ `oVo. VgoM {nV¥gÎmmH$ Hw$Qw>§~
Am{U _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>§~ (Mother right Family) Aem XmoÝhr ñdénmMr Hw$Qw>§~oXoIrc Am{Xdmgr
O_mVrV AmhoV. EH${ddmhr Hw$Qw>§~ (Monogamous Family) Aem àH$maMr AZoH$ O_mVtMr Hw$Qw>§~o
AmhoV. VgoM ~hþ{ddmhr Hw$Qw>§~ (Polygamous Family) hm àH$ma XoIrc Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV Amho.
`mVhr ~hþnmZr àWmË_H$ Hw$Qw>§~o (Polygynous Family) d ~hþnVr àWmË_H$ Hw$Qw>§~o (Polyandrous
Family) `m XmoÝhr àH$maÀ`m Hw$Qw>§~mMo ApñVËd doJdoJù`m Am{X_ O_mVrV nhmd`mg {_iVo. AJXrM
Šd{MV {R>H$mUr g_wh {ddmhr Hw$Qw>§~ (Group Marriage Family) XoIrc AmT>iyZ `oVmV.
Aem àH$mao Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mÀ`m aMZoVrc d¡{eîQ>çnyU©Vm AgyZ Am{Xdmgr g_mO, Am{Xdmgr
O_mV, àXoe Hy$c `m gdmªMr `m Hw$Qw>§~aMZm nÕVtZm _mÝ`Vm AgVo. qH$~hÿZm Vr Ë`m§Mr g§ñH¥$Vr.AgVo.
2.
KQ>ñ\$moQ>mMr gmd©{ÌH$Vm
(Universality of Divorce)
OdiOdi gd©M g_mOmVyZ gd© O_mVrVyZ cmoH$m§Zm {d{eï> n[apñWVrV {ddmh {dÀN>oX VWm
KQ>ñ\$moQ> H$aÊ`mMr nadmZJr {Xcr OmVo. KQ>ñ\$moQ> KoÊ`mÀ`m `m gdcVtMm _moR>çm à_mUmda Cn`moJ
Ho$cm OmVmo. Ë`m_wio Am{X_ Hw$Qw>§~mV {ddmh hm Ho$di àU`gwImMo gmYZ åhUyZ nmhUo VgoM ñÌr hr
Cn^moJ dñVy IaoXr H$amd`mMr AWdm ZH$mo Agoc Voìhm gmoSy>Z Úmd`mMr dñVy Aem Ñï>rZo nm{hco
81
OmVo. {ddmh H$ama _mZë`mZo Vmo H$Yrhr _moS>Vm `oVmo. Ë`mV Ë`m§Zm nmn dmQ>V Zmhr. nmoQ>Jr B. XoÊ`mMm
àíZ `oV Zmhr. R>amdrH$ H$maUmdê$Z AWdm jw„H$ H$maUmdê$Z KQ>ñ\$moQ> XoÊ`mÀ`m `m àWm_wio
KQ>ñ\$moQ>m§Mo à_mU dmT>co. KQ>ñ\$moQ> XoÊ`mMm {dYr XoIrc AJXr gmYm AgVmo. gmonm AgVmo Am{U
KQ>ñ\$moQ>rV ì`ŠVtZm nwZ©{ddmh H$aÊ`mMr _moH$irH$ AgVo. Ë`m_wio Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV KQ>ñ\$moQ> Am{U
nwZ{d©dmh `m§Mo à_mU A{YH$ AgVo d Ë`m_wio ~hþnËZrYmaH$ Hw$Qw>§~m§Mr g§»`m dmT>Vo. Ë`m_wio
KQ>ñ\$moQ>m§Mr gmd©{ÌH$Vm ho Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMo R>iH$ d¡{eîQ>ç Amho.
3.
Hw$Qw>§~mMr ApñWaVm
(Instability of Family)
Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mVrc KQ>ñ\$moQ>mÀ`m gmd©{ÌH$Vm `m d¡{eîQ>çm_wioM Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMr ApñWaVm
ho d¡{eîQ>ç {XgyZ `oVo. H$moUË`mhr H$maUmñVd Am{U ghO, gmoß`m nÕVrZo KQ>ñ\$moQ> Pmë`mZo
Hw$Qw>§~mVrc nVrnËZr `m§Mo ZmVo g§nwï>mV `oVo. Ë`m_wio H$m¡Qw>§{~H$ OrdZmda {deof n[aUm_ hmoVmo.
Hw$Qw>§~mÀ`m pñWaVocm ~mYm `oVo. Hw$Qw>§~mVrc gXñ`m§Mr aMZm ~XcVo. _wcm§Mo {nV¥Ëd, _mV¥Ëd ~XcVo.
KQ>ñ\$moQ>rV ór nwéf `m XmoKm§Zmhr nwZ{d©dmhmMr nadmZJr AgVo d nwZ{d©dmhmMo à_mUhr OcX dm
doJmZo KS>Vo. Ë`m_wio dmT>Vo nwZ{d©dmh, ~hþ{ddmhmMo àH$ma `mVyZM Hw$Qw>§~m§À`m pñWaVocm ~mYm `oVo.
Hw$Qw>§~mMr aMZm, _mV¥-{nV¥ ^y{_H$m d _wcm§Mo ZmVo `m gd©M Jmoï>r Xwæ`_ ~ZVmV. n[aUm_r Hw$Qw>§~mMr
ApñWaVm ho Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMo d¡{eîQ>ç ~ZVo.
4.
ór-nwéf l_{d^mOZ
(Sexual Division of Labour)
Hw$Qw>§~ hm EH$ Am{W©H$ KQ>H$ (Economic Unit) Agë`mZo Hw$Qw>§~mVrc gXñ`m§Zm Am{W©H$ {H«$`m
H$amì`m cmJVmV. gd© Am{Xdmgr O_mVrVyZ nwéf d {ó`m AmnAmnë`m narZo Am{W©H$ {H«$`m_Ü`o
gh^mJr hmoVmV. Ë`m§À`m_Ü`o l_{d^mOZ Ho$co OmVo. H$mhrdoim ho l_{d^mOZ éT>rJV, àWmJV
(Conventional) ñdê$nmMo AgVo. CXm. hm°Q>oZQ>m°Q> O_mVrV (Hottentot) \$ŠV {ó`m§ZmM JmB©Mr Yma
H$mT>Ê`mMo H$m_ H$amdo cmJVo. nwéfm§Zm Zmhr. `mCcQ> ~§Qy> O_mVrV (Bantu tribe) JmBªZm {edÊ`mMr
nadmZJrXoIrc ór`m§Zm AgV Zmhr. VgoM hmonr O_mVrV {edUH$m_, {dUH$m_ hr H$m_o nwéfm§ZrM
H$amdrV, Ago _mZco Amho. Va Z°ìhìhmo O_ mVrV hr H$m_o \$ŠV ór`m§ZrM H$amdrV, Agm g§Ho$V
Amho. Aem éT>rg§V AWdm àWmJV (Conventional) l_{d^mOZm~amo~aM Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV
órnwéf l_{d^mOZ ho _hÎdmMo d¡{eîQ>ç Amho. {ó`m§Mr _m{gH$ Y_© (Monthely Course),
J^©YmaUm d AnË` OZZ {H«$`m Am{U g§dY©Z (Procreation and upbringing) Aer H$m`}
{ZgJ©V…M {ó`m§À`m dmQ>çmcm Amcr AmhoV. `m Jmoï>tMm {dMma H$ê$Z {ó`m§Zm H$_r H$ï>mMr d
KamÀ`m Amgnmg H$aVm `oUmar H$m_o {Xcr OmVmV. KamMr PmS>cmoQ> H$aUo, ñd`§nmH$ H$aUo, nmUr ^aUo,
~mJH$m_, {edUH$m_, ImÚg§H$cZ, PmS>nmcm Jmoim H$aUo, ^aVH$m_ `mgmaIr H$m_o ór`m§Zm {Xcr
OmVmV. `mCcQ> nwéfm§Mo gm_W©, _O~yV eara`ï>r d YmS>g B. JwUm§_wio H$ï>mMr d Kam~mhoarc H$m_o
82
nwéf H$aVmV. {eH$ma H$aUo, _mgomar H$aUo, OZmda nmcZ H$aUo, naŠ`m O_mVrnmgyZ g§ajU AJa
cwQ>mcwQ>rÀ`m {Z{_ÎmmZo cT>mB© H$aUo B. H$m_o nwéf H$aVmV. Ooìhm ór`m d nwéf `m§Zm {_iyZ EH$Ì H$m_
H$amd`mMo AgVo Voìhm XoIrc l_{d^mOZ Ho$coco AgVoM. CXm. eoVr_Ü`o nwéf O{_ZrMr _emJV,
Zm§JaQ>, ~m§Y ~§{YñVr, IwXmB© B. H$aVmV. Va ór`m _XVrMo H$m_ H$aVmV. {nH$m§Mr H$mnUr {ó`m
H$aVmV Va _iUr nwéf H$aVmV. hmVmda KS>{dÊ`mMr d gmYr _S>H$s V`ma H$aÊ`mMo H$m_ ór`m
H$aVmV Va nwéf {\$aË`m MmH$mda _mVrMr ^m§S>r V`ma H$aVmV. Ka ~m§YÊ`mMo H$m_ nwéfmH$S>o AgVo
Va ór`m KamMr XoIaoI R>odVmV. WmoS>Š`mV ór-nwéf l_{d^mJUr ho Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMo d¡{eîQ>ç
AgVo.
5.
A{ddm{hVm§Mo {d`moOZ
(Segragation of unmarried)
A{ddm{hVm§Mo {Z`moOZ AWdm A{ddmhrVm§gmR>r `wdmJ¥ho (Youth Club) ho Am{Xdmgr Hw$Qw>§~g§ñWoMo
EH$ A{Ve` _hÎdmMo d¡{eîQ>ç Amho. AZoH$ Am{Xdmgr O_mVrV _wco _wcr d`mV Amcr åhUOo Ë`m§Zm
Hw$Qw>§~mVrc BVa ì`ŠVrnmgyZ AcJ R>odco OmVo. H$maU Am{Xdmgr g_mOmV Hw$Qw>§~mVrc A{ddmhrV _wco
Am{U _wctZr Amncm gd© doi `wdmJ¥hmV Kmc{dcm nm{hOo, Aer àWm AmT>iyZ `oVo. `wdmJ¥hmV Ë`m§Zm
g_mOmVrc éT>r, àWm, na§nam§Mr _m{hVr {Xcr OmVo. Ë`m§Zm OrdZmon`moJr Jmoï>r {eH$dë`m OmVmV.
Ë`m_wio `wdmJ¥hm§Mm _moR>m à^md Ë`m§À`mda nS>Vmo. amÌrÀ`mdoir VéU VéUr `wdmJ¥hmV PmonVmV. H$mhr
`wdmJ¥ho VéU d VéUr `m§À`mgmR>r {_iyZ EH$ÌM AgVmV. H$mhr {R>H$mUr ñdV§Ì AgVmV.
`wdmJ¥hmVrc dmVmdaUmVM EH$m§V d ñdmV§Í` {_iVo. AmZ§X d àom{dîH$ma {_iVmo. Am{XdmgrVrc VéU
_wco, _wcr `m§À`m ì`ŠVr_ÎdmMr OS>UKS>U hmoVo. A{ddmhrV VéU-VéUr `m§Mm Hw$Qw>§~mV H$_r doi
Va `wdmJ¥hmVM A{YH$ doi OmVmo. Hw$Qw>§~mnojm `wdmJ¥ho Ë`m§Zm A{YH$ {Oìhmù`mMr d AmdS>Vr
AgVmV.
6.
ór-nwéfm§Mo {dcJrH$aU
(Sexual Seperation)
AZoH$ Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mVrc {ddmhrV ór-nwéf åhUOo nVr-nËZr EH$_oH$m§nmgyZ doJio
amhÊ`mMr àWm Amho. `m O_mVrVyZ nwéfm§Mr _§S>io (Clubs) AgVmV. Ë`mV {ó`m§Zm àdoe ZgVmo.
nwéf Amnë`m nËZrgmo~V Z amhVm Ë`m§À`mgmR>r Agcoë`m ñdV§Ì _§S>imV amhVmV. Aem _§S>imVM
nwéf ^moOZ d e`Z H$aVmV. OodUo d PmonUo `m {H«$`m _§S>imVM nma nS>VmV. ór`m§g_doV OodU
H$aUo Ë`m§Zm H$_r nUmMo dmQ>Vo. hþnm O_mVrV nwéf Ho$di OodUmgmR>rM Kar `oVmV. Am{Xdmgr nwéfm§Zm
Aem nwéf _§S>im§Mo gXñ`Îd {_iUo Ë`mV amhUo ^wfUmdh dmQ>V AgVo. AWm©V gd©M Am{XdmgrV
Ago {ddm{hVm§Mo {dcJrH$aU AgVoM Ago Zmhr. nU ~hþVm§er O_mVrV _mÌ ho ór nwéfm§Mo
{dcJrH$aU AmT>iVo. `m_wio Am{XdmgtÀ`m H$m¡Qw>§{~H$ OrdZmda \$ma XwaJm_r n[aUm_ hmoVmV. nVrnËZr ghOrdZmV I§S> nS>Vmo. gmhM`© d gwIXw…ImVrc gh^mJ `mV Xwamdm {Z_m©U hmoVmo.
83
7.
XÎmH$ KoÊ`mMr àWm
(Adoption)
Hw$Qw>§~mV d§ena§naogmR>r _wcm~mim§Mr Amdí`H$Vm AgVo. nU AnË`àmár Pmcr Zgoc Va
Amnë`m ZmVodmB©H$m§Mo AnË` XÎmH$ KoD$Z nVr-nËZr Vo AmncoM AnË` g_OyZ Ë`mMo g§JmonZ, g§dY©Z
H$aVmV. `m XÎmH$ nwÌmg XÎmH$ KoUmè`m _mVm-{nË`m§Mm d§e {_iVmo. Ë`m§À`m KamÊ`mMm dmagm {_iVmo.
VgoM g§nÎmrMm dmagmhr XÎmH$ _wcmg {_iVmo. Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV hr XÎmH$ àWm gd©ÌM AmT>iVo.
XÎmH$ AnË`mcm Am¡ag g§VVrMo gd© A{YH$ma H$m`XoeranUo àmá hmoVmV. àJV g_mOmVhr XÎmH$ àWm
AmhoM nU Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mV Vr àH$fm©Zo AmT>iyZ `oVo. ~oQ>mdarc Am{Xdmgr cmoH$ H$moUVohr {d{eï>
H$maU ZgVmZm _wco XÎmH$ KoVmV. _wcm§Mm OÝ_ hmoÊ`mAmYrM _wcm§Zm XÎmH$ {Xco OmVo dm KoVco OmVo.
Aerhr CXmhaUo AmhoV. OÝ_mnydu _wcm§Mo XÎmH$ XoUo-KoUo R>aë`mZo AJXr _wcmcm Amnco Iao
AmB©dS>rc H$moU `mMr AmoiI XoIrc hmoUo H$R>rU AgVo d H$mhr O_mVrV Iao AmB©dS>rc H$moU ho
XÎmH$ _wcmcm eodQ>n`ªV _m{hVr H$ê$Z {Xco OmV Zmhr, Agohr AmT>iVo.
Aem àH$mao Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mÀ`m darc H$mhr _hÎdmÀ`m d¡{eîQ>çm_wio Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMo
doJionU cjmV `oVo.
3.3.4 Hw$c Am{U Hw$cà{VH$dmX : d¡{eîQ>ço Am{U H$m`©
(Clan and Totemism
: Characteristics and Function)
_mZdmÀ`m _yc^yV JaOm§Mr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r Hw$Qw>§~g§ñWm à`ËZ H$arV AgVo. _mZdmÀ`m JaOm
A_`m©{XV Agë`mZo Hw$Qw>§~mÀ`m _XVrcm AÝ` g§KQ>Zm§Mr Oê$ar AgVo. àJV d AàJV g_mOmV gVV
H$m`©aV AgUmè`m aŠVg§~§Y qH$dm AmßVg§~§Y `mda AmYmacoë`m g§KQ>Zm§Mm àW_ {dMma H$amdm
cmJVmo. àJV d AàJV g_mOmV aŠVg§~§Ym{Y{ð>V g_yh AmT>iVmV. _mZdmÀ`m O¡{dH$, gm_m{OH$,
Am{W©H$, Ym{_©H$, gm§ñH¥${VH$ d amOH$s` JaOm§Mr nyV©Vm H$aÊ`mg aŠVg§~§Ym{YpîR>V g_yhM H${Q>~ÜX
AgVmV. H$moUË`mhr g_mOmV Hw$Qw>§~g§ñWoZ§Va AmßVg§~§Ymda "Hw$c' `m g§KQ>ZoMm {dMma H$amdm cmJVmo.
Hw$Qw>§~ d Hw$c `m_Ü`o g_m{dîR> hmoUmè`m gd© g§~§{YVm§Mo EH$_oH$m§er AgUmao ZmVo ho aŠVmMo
AgVo. `m aŠVmÀ`m ZmË`mMr C^maUr EH$njr` qH$dm {Ûnjr` VËdmda Pmcocr AgVo. Hw$Qw>§~mVrc
AmB© d dS>rc `m XmoÝhr ~mOyZo AmoiIë`m OmUmè`m gd© ZmVodmB©H$m§Mm {dMma hm {Ûnjr` VËdmda
AmYmacocm Amho. `mCcQ> AmB©H$Sy>Z qH$dm d{S>cm§H$Sy>Z AmoiIë`m OmUmè`m AmßVm§Mm {dMma
EH$njr` VÎdmZwgmaM Ho$cm OmVmo. {Ûnjr` AmßVm§Mm g_mdoe Hw$Qw>§~mV Ho$cm OmVmo, Va EH$njr`
AmßVm§Mm {dMma Hw$cm_Ü`o Ho$cm OmVmo.
_mZdemñÌk Hw$cmcm 'Clan' hm eãX dmnaVmV. Hw$c hm EH$njr` AmßVg§~§{YVm§Mm g_yh
Amho. Hw$cm_Ü`o {nV¥d§emMo ZmVodmB©H$ g_m{dîQ> Ho$co OmVmV. JmoëS>Zdm`Pa `m§Zr _mV¥d§em{YpîR>V
84
ZmVodmB©H$m§À`m g_yhmcm
Ago åhQ>co Amho.
❑
'Clan'
Ago Zm§d {Xco Amho d {nV¥d§emÀ`m ZmVodmB©H$m§À`m g_yhmcm 'Gens'
Hw$cmMo ñdê$n :-
ñÌr qH$dm nwéf `m§À`mn¡H$s H$moUË`mVar EH$m ~mOyZo d§e_m{cH$m Ooìhm nm{hcr OmVo, Voìhm
EH$njr` ZmVodmB©H$m§Mm g_yh ñnîQ> hmoVmo. {nV¥d§er` Hw$cm_Ü`o Ho$di {nË`mH$S>rc ZmVodmB©H$m§Mm
åhUOo nwéf nyd©O, Ë`m§Mr _wco d _wcr, Ë`m§Mr ZmVd§S>o, Imna nUVy Aem d§e_m{cHo$Mm {dMma Ho$cm
OmVmo. _mV¥d§{e` Hw$cm§V _mVoH$S>rc ZmVodmB©H$m§MmM darcà_mUo g_mdoe Ho$cm OmVmo. am°~Q>© cwB© `m§Zr
Hw$c åhUOo EH$njr` AmßVg§~§Ymda AmYmacocm g_yh Amho Aer ì`m»`m Ho$cr Amho.
_mZdemñÌr` J«§WmVgwÕm Hw$cmMr ì`m»`m ñnîQ> H$aVmZm Hw$cmMo EH$njr` VÎd cjmV KoVco
Amho. ""Hw$c åhUOo EH$njr` d§e _m{cHo$Zo {ZpíMV Pmcoë`m ñÌr-nwéfm§Mm g_mdoe hmo`. hr
d§ena§nam gË` qH$dm H$mën{ZH$hr Agy eH$Vo. EH$njr` g_yhmMo Oo gXñ` AgVmV Ë`m àË`oH$
gXñ`m§À`m _ZmV EH$_oH$m§~Ôc O~m~XmarMr ^mdZm AgVo.''
EH$njr` VËdmda AmYmacoë`m AmßVg§~§{YVm§Zm d§eO åhUVmV. ho ñnîQ> H$ê$Z lr. _XZ d
_wOw_Xma `m§Zr Hw$cmMr ì`m»`m Ho$cr Amho. ""Hw$c hm àW_V: d§eOm§Mm g_yh AgVmo, `m d§eg_yhmMr
CËnÎmr H$moUË`m Var H$pënV nyd©OmnmgyZ Pmcocr AgVo. _J hm nyd©O _mZd, àmUr, dZñnVr qH$dm
{ZOud dñVyhr Agy eH$Vo.''
❑
Hw$cmMr cjUo/d¡{eîQ>ço :-
1. EH$njr` VËdmMm AmYma : Hw$cm_Ü`o _mVm qH$dm {nVm `mn¡H$s EH$mÀ`m_m\©$V
AmoiIë`m OmUmè`m ZmVodmB©H$m§MmM g_mdoe hmoVmo. {nV¥d§{eH$ Hw$cnÜXVrV _yi nyd©O nwéfmnmgyZ
{Z_m©U Pmcocr d§emdi g_m{dîQ> AgVo, Va _mV¥d§{eH$ Hw$cnÕVrV ñÌr nyd©O, {VMr _wco d _wcr,
ZmVd§S>o, Imna ZmVd§S>o `m§Mm g_mdoe AgVmo.
Amgm__Yrc Imgr, Jmoam O_mVr `m§Mm AndmX dJiVm ^maVmVrc ~hþg§»` Am{XdmgtÀ`mV
{nV¥d§{eH$ Hw$cnÜXVr AmT>iVo. _mdUH$moa_Yrc amOKamUo ho _mV¥d§{eH$ Hw$cnÜXVrMo Amho. Ë`m_wio
qghmgZmMm dmagm hm _mV¥H$w cmVrc ì`ŠVrH$S>Mo `oVmo. Hw$c hm ~{h{d©dmhr g_yh Agë`mZo amOKamÊ`mVrc
amOmMm {ddmh Xþgè`m Hw$cmVrc ñÌrer Pmcocm AgVmo. Ë`m_wio _mV¥Hw$cmÀ`m àWoà_mUo amOmMr _wco
hr amOnËZrÀ`m Hw$cmMo à{V{ZYr AgVmV. åhUyZM _hmamOm§À`m _¥Ë`yZ§Va amOKamÊ`mMm dmagm
_hmamOm§À`m _wcmH$S>o Z OmVm _hmamOm§À`m ~{hUrÀ`m _wcmH$S>o OmVmo.
2. _yi nyd©OmnmgyZ CËnÎmr : Hw$cmMr gwédmV H$moUË`m Var ñÌr qH$dm nwéf nyd©OmnmgyZ
85
Pmcocr Amho, Agm {dídmg àË`oH$ Hw$cgXñ`m§Mm AgVmo. hm nyd©O H$moU hmoVm, Ho$ìhm Pmcm, `mg§~§Yr
Hw$cgXñ`m§Zm kmZ AgVoM Ago Zmhr. hm Hw$cnyd©O _mZdàmUr, _mZdoVa àmUr, dZñnVr, {ZOud
dñVyhr Agy eH$Vo.
3. OÝ_ hm AmYma : Á`m Hw$cmV ì`ŠVrMm OÝ_ Pmcocm AgVmo, Ë`mM Hw$cmMo gXñ`Ëd
ì`ŠVrcm {_iV AgVo. Hw$cmMo gXñ`Ëd EopÀN>H$ ZgVo. ì`ŠVrcm cm^coco Hw$cmMo gXñ`Ëd ~XcVm
`oV Zmhr. {nË`mH$Sy>Z qH$dm _mVoH$Sy>Z àmßV Pmcoco Hw$cm§Mo gXñ`Ëd ì`ŠVrcm ñdrH$mamdo cmJVo.
XÎmH$ {nË`mMo qH$dm XÎmH$ _mVoMo Oo Hw$c Agoc Ë`mÀ`m Hw$cmMo gXñ`Ëd XÎmH$ OmUmè`m ì`ŠVrcm
ñdrH$mamdo cmJVo.
4. àË`oH$ Hw$imMo doJio Zm§d : àË`oH$ Hw$i hm doJimM JQ> AgVmo. àË`oH$ Hw$imMo doJio
Zm§d AgVo. _yi nyd©O, _yi nyd©OmMo d¡{eîQ>ç, Hw$cmVrc Zm_d§V ì`ŠVtZm {_imcoco {H$Vm~, Hw$cmMo
nma§nm[aH$ ì`dgm`, Hw$cmMo dg{VñWmZ B. AmYmamda Hw$cmcm Zmdo {Xcocr AgVmV.
`dV_mi {OëømVrc H$mocm_ O_mVrV XodVm§À`m nwOZmdê$Z Mma Hw$cJQ> nS>coco AmhoV. `m
Mma Hw$cm§Mr Zmdo nwT>rcà_mUo :MmaXodo, nmMXodo, ghmXodo, gmVXodo.
H$mocm_m§À`m Mma Hw$cm§_Ü`o g_m{dîR> hmoUmè`m H$mhr Hw$cm§Mr AmS>Zmdo {ZpíMV àH$maMr d
doJir AgVmV. CXm.
1. MmaXodo : Q>oH$m_, nmQ>moio, _S>mdr, _m§Jwc}.
2. nmMXodo : {^dB©H$a, `ocHo$, cmoUgmdcr.
3. ghmXodo : AmÌm_, H$gma, XodZmao, draH$a.
4. gmVXodo : {H$Zmao, Om§^o, Om§^yiH$a, _mXZr, gH$amMwao.
_hmamîQ´>mVrc {^ëc, dmacr, H$mVH$ar, Q>mHy$a, H$moir B. O_mVrV Hw$cmcm {d{dY Zmdo AmhoV.
_hmamîQ´>mVrc dmacr O_mVrV XmoZeo Hw$co AmhoV. àË`oH$ Hw$cmcm ñdV§Ì Zmd Amho.
5. ~{h{d©dmhmMr àWm : àË`oH$ Hw$cmMr {Z{_©Vr doJiçm nyd©OmnmgyZ Pmcr Amho, Ago
lÜXmnyd©H$ _mZco OmVo. EH$mM Hw$cmVrc gd© gXñ` ho EH$mM nyd©Om§Mo dmagXma AgVmV. Ë`m_wio Vo
EH$_oH$m§Mo ZmVodmB©H$ AgVmV. Ë`m_wio ì`ŠVr doJiçm Hw$Qw>§~mVrc AgyZgwÕm Oa Ë`m EH$mM Hw$cmVrc
AgVrc Va Vo EH$_oH$m§cm ^mD$-^mD$ d ^mD$-~{hU _mZV AgVmV. EH$mM Hw$cmV OÝ_ Pmcoë`m
ñÌr-nwéfm§Zm EH$_oH$m§er {ddmh H$aÊ`mg à{V~§Y Ho$cm OmVmo.
86
`dV_mi_Yrc "MmaXodo' Hw$cmVrc Q>oH$m_, nmQ>moio, _S>mdr, _m§Jwc} hr AmS>Zmdo AgUmar Hw$Qw>§~o
EH$_oH$m§er {ddmh H$aV ZmhrV. Ë`m§Zr EH$_oH$m§er {ddmh H$aUo ho qZÚ d {Z{fÕ _mZco Amho.
6. Hw$cà{VH$mMr IyU : àË`oH$ Hw$cmMr {Z{_©Vr H$moUË`m Var gË` qH$dm H$pënV
nyd©OmnmgyZ Pmcocr Amho Ago {dídmgnyd©H$ _mZco OmVo. hm nyd©O Ogm gË` qH$dm H$pënV Agy
eH$Vmo. hm nyd©O _mZd, àmUr, dZñnVr, {ZOud dñVy hr Agy eH$Vmo. `m gOrd qH$dm {ZOud
dñVycm Hw$cà{VH$ qH$dm XodH$ åhUVmV. gmh{OH$M àË`oH$ Hw$cmMo doJio Hw$càVrH$ qH$dm Xo`H$
AgVo. hr Hw$c{MÝho dZñnVr, new qH$dm BVa Z¡g{J©H$ dñVy§Mr AgVmV. Ë`m-Ë`m Hw$cmVrc cmoH$m§Mm
Hw$cà{VH$mH$S>o ~KÊ`mMm ÑpîQ>H$moU AmXamMm AgVmo. Hw$c{MÝh Oa àmUr Agoc Va Ë`m àmÊ`mMr
hË`m Ho$cr OmV Zmhr. Hw$c{MÝhmMr nyOm H$aUo, Hw$c{MÝhmMm An_mZZ H$aUo, Hw$c{MÝh qH$dm
XodH$mMo {MÌ A§Jmda Jm|XÿZ KoUo. XodH$ àmUr _¥Ë`y nmdë`mg Ë`m Hw$cmVrc gXñ`m KaMm _mUyg _¥Ë`y
nmdcm Ago g_OyZ gwVH$ nmiVmV. hm XodH$àmUr Oa qhgH$ Agoc Va Vmo Ë`m Hw$cmÀ`m gXñ`mcm
MmdV Zmhr. Aer {ZîR>m Hw$cgXñ`m§Mr AgVo. Hw$c{MÝhmV nyd©Om§Mm AmË_m dgV AgVmo hr OmUrd
Agë`mZo Hw$c{MÝh ho Hw$cm§Mo g§ajU H$aVo. Hw$càVrH$m§Mo Am{XdmgtÀ`m OrdZmV {deof gm_m{OH$
_hÎd Agë`mZo Am{Xdmgr Hw$cmMo ho EH$ cjU _mZcoOmVo. am°~Q>© cwB© `m§À`m _Vo ^maVmVrc,
A_o[aH$m d Am{\«$H$m I§S>mVrc O_mVrVyZ XodH$ H$_r hmoV Amho.
7. g_mZ dg{VñWmZ : g_mZ nyd©O d g_mZ aŠVg§~§Y AgUmao Hw$imMo gXñ` g_mZ
dg{VñWmZmVM dmñVì` H$aVmZm {XgVmV. ""g_mZ XodH$, g_mZ ^yàXoe, g_mZ nyd©Omdarc {dídmg
`m_wio EH$_oH$m§er ~Õ Pmcoë`m ì`ŠVtMm ~{h{d©dmhr g_yh åhUOo Hw$c hmo`.''
g_mZ dg{VñWmZ ho àmMrZ Hw$cmMo d¡{eîQ>ç Agco nm{hOo. H$maU aŠVg§~§YmÀ`m ZmË`m§Zr
EH$_oH$m§er AVyQ> g§~§Y Agcoco gd© cmoH$ EH$mM {R>H$mUr amhV Agco nm{hOoV. Ë`m§À`m_Yrc
gm_m{OH$ d Ym{_©H$ {H«$`m§Mo ñdê$nhr gm_m{OH$ Agë`mZo, Ë`m {H«$`ogmR>r Ë`m§Zm EH${ÌV amhUohr
An[ahm`© hmoVo. na§Vw H$mcm§VamZo Hw$cgXñ`m§Mr g§»`m dmT>ë`mZo d XiUdiUmMr gmYZo CncãY
Pmë`mZo AmnAmnë`m OrdZM[aVmWm©gmR>r Hw$cgXñ`m§Zr Amnco g_mZ {ZdmgñWmZ gmoSy>Z OJmÀ`m gd©
^mJmV Vo {dIwaco Joco. åhUyZM am°~Q>© cwB© `m§Zm g_mZ ^yàXoe qH$dm dg{VñWmZ Amdí`H$ cjU
dmQ>V Zmhr.
❑
gmam§e :-
^maVmVrc gd© Am{X_ g_mOmV Hw$cmMo ApñVËd {XgyZ `oVo. H$_ma, M|My, {~ahmoa `m
_mJmgcoë`m O_mVrV Hw$co AmhoV. A§X_mZ ~oQ>mdarc Am{X_ H$mXa O_mVrV Hw$co AmT>iV ZmhrV.
Amgm__Yrc cweoB©, Hw$H$s O_mVrV Hw$co åhUOo {dñVmarV Hw$Qw>§~oM AmhoV. Amgm_Yrc Imgr O_mVrV
87
_mV¥Hw$c AmT>iVo. Ë`m§À`m_Ü`o ~{h{d©dmhmÀ`m {Z`_mMo H$mQ>oH$moanUo nmcZ Ho$co OmVo. H$moadm, _w§S>m,
Im[aH$m, Cam°d `m O_mVrVrc Hw$cm_Ü`o ~{h{d©dmh d XodH$àWm `m d¡{eîQ>çm§Zm A{YH$ _hÎd {Xco
OmVo. _`waJ§O ^mJmVrc I[a`m O_mVrV Hw$cg§KQ>Z AmT>iV Zmhr.H$mimÀ`m AmoKmV Ë`m O_mVrÀ`m
^mfoà_mUo Hw$cg§KQ>Z ZîQ> Pmco Agmdo. H$maU AmOhr S>m|Jami ^mJmVrc I[a`m cmoH$ ñdV:cm ZmJ
Hw$cmVrc gmZVmV. Ë`m O_mVrV gmcwH$ (njr), gmc (_mgm), AemoH$ (\y$c), gmê$ (H$moZ\$i),
~{c`m (_mgm), ZmJ Aer XodH$àWm AgUmar Hw$co AmT>iVmV. g§Wmi O_mVrV dZñnVr, àmUr d
BVa AMoVZ dñVy§Mr Zmdo §gcocr 100 Hw$co AmhoV. hmo O_mVrV 50 Hw$co AmhoV. dmacr O_mVrV
200 Hw$co AmhoV Va {^ëcm§À`mV 36 Hw$co AmhoV.
❑
Hw$c d Hw$Qw>§~ : \$aH$/^oX
Am{Xdmgr O_mVrVrc gm_m{OH$ g§KQ>Zm§Mm {dMma H$aVm, Hw$Qw>§~mZ§Va Hw$cmMo _hÎd {XgyZ `oVo.
ì`ŠVrÀ`m gm_m{OH$ OrdZmcm AmH$ma XoÊ`mV Hw$Qw>§~mZ§Va Hw$cmMm dmQ>m _mÝ` H$amdm cmJVmo. Hw$c d
Hw$Qw>§~ `mVrc \$aH$ nwT>rcà_mUo :1. Hw$c EH$njr` g_yh Va Hw$Qw>§~ {Ûnjr` g_yh : Hw$Qw>§~ d Hw$c AmßV g§~§{YVm§Mo g_yh
AmhoV. {nVm d _mVm `m§À`mH$Sy>Z AmoiIë`m OmUmè`m ZmVodmB©H$m§Mm g_mdoe Hw$Qw>§~mV hmoV AgVmo.
Hw$Qw>§~ hm {Ûnjr` VËdmda AmYmacocm AmßVñdH$s`m§Mm g_yh Amho.
Hw$cmV AmßVñdH$s`m§À`m g_yhmMr C^maUr EH$njr` VÎdmda Pmcocr AgVo. Hw$cm_Ü`o Ho$di
{nË`mH$S>rc qH$dm _mVoH$S>rc ZmVodmB©H$m§Mm g_mdoe Ho$cm OmVmo. _mV¥ Hw$imV {nË`mH$S>rc ZmVodmB©H$m§Mm
d {nV¥Hw$cmV _mVoH$Sy>Z AmoiIë`m OmUmè`m ZmVodmB©H$m§Mm g_mdoe Ho$cm OmV Zmhr.
2. Hw$c d Hw$Qw>§~-g_mdoeH$ d _`m©{XV g_yh : Hw$c d Hw$Qw>§~ `m_Ü`o g_m{dîQ> hmoUmè`m
AmßVg§~§{YVm§Mm {dMma Ho$cm Va Hw$c ho A{YH$ g_mdoeH$ Agë`mMo {XgyZ `oVo. Hw$Qw>§~mV _mVm-{nVm
`m Xmohm|H$Sy>Z AmoiIë`m OmUmè`m ZmVodmB©H$m§Mm Oar {dMma hmoV Agcm Var XÿaÀ`m ZmVodmB©H$m§Mm
g_mdoe Hw$Qw>§~mV hmoV Zmhr. Hw$Qw>§~mV _mVm-{nVm d Ë`m§Mr _wco `m§Mm g_mdoe Hw$Qw>§~mV hmoV AgVmo.
Hw$c `m AWm©Zo A{YH$ {demc d g_mdoeH$ Amho `mMo H$maU _mVm qH$dm {nVm `m§À`mH$Sy>Z
AmoiIë`m OmUmè`m OdiÀ`m d XÿaÀ`m ZmVodmB©H$m§Mm g_mdoe Hw$imV Pmcocm AgVmo. EH$mM
Hw$imMo gXñ` Oar EH$_oH$m§Mo. XÿaMo ZmVodmB©H$ Vo EH$_oH$m§nmgyZ Xÿada {dIwacoco Agco VargwÕm Vo
EH$mM Hw$imVrc _mZco OmVmV. åhUyZM Hw$cmMr g_mdoeH$Vm Hw$Qw>§~mÀ`m VwcZoZo A{YH$ Amho.
Hw$cmVrc gd© gXñ`m§Mm OÝ_ EH$mM H$pënV qH$dm gË` nyd©OmnmgyZ Pmcocm Amho hr lÜXm gdmªMrM
Agë`mZo, EH$mM Hw$cmVrc gXñ` EH$_oH$m§Mo aŠVg§~§{YV ZmVodmB©H$ AgVmV. Ë`m_wioM Xÿa d
A{VXÿaÀ`m ZmVodmB©H$m§Mm g_mdoe Hw$imV hmoV AgVmo.
88
3. Hw$i pñWa d Hw$Qw>§~ ApñWa g_yh : H$moUË`mhr A§V~m©ø H$maUmZo Hw$cmÀ`m gXñ`ËdmV
~Xc KSy>Z `oV Zmhr. Á`m Hw$cmV Omo gXñ` OÝ_mcm Amcocm Amho, Ë`mcm Amnco Hw$c ~XcVm `oV
Zmhr. H$moUË`mhr Hw$cmMo gXñ`Ëd OÝ_mZo R>aVo d EH$Xm cm^coco Hw$cgXñ`Ëd H$m`_nUo {Q>Hy$Z amhVo.
Hw$Qw>§~ hm ApñWa g_yh Amho. Hw$Qw>§~mVrc gXñ`m§Mr g§»`m H$moUË`m-H$moUË`m H$maUmZo gVV
~XcV AgVo. _mV¥gÎmmH$ Hw$Qw>§~mV nwéf {ddmhmZ§Va Amnë`m AmB©À`m Hw$Qw>§~mMm Ë`mJ H$ê$Z Amnë`m
~m`H$moÀ`m Kar ahmd`mg `oVmo. {nV¥gÎmmH$ Hw$Qw>§~nÕVrV _wctMr c½Zo Pmë`mZ§Va Ë`m n{VJ¥hr `oVmV
d nVrÀ`m Hw$Qw>§~mMo gXñ` ~ZVmV. Ë`mM~amo~a nVr-nËZtÀ`m KQ>ñ\$moQ>mZohr g§~§{YV ì`ŠVtMo, g§~§{YV
Hw$Qw>§~mMo gXñ`Ëd g§nwîQ>mV `oVo. Hw$imMo gXñ`Ëd An[adV©Zr` Agë`mZo Hw$c hm pñWa d {Q>H$mD$ g_yh
Agë`mMo {XgVo.
4. Hw$i Agmd©{ÌH$ d Hw$Qw>§~ gmd©{ÌH$ : Hw$Qw>§~ ho gmd©{ÌH$ ñdê$nmMo Amho Va Hw$imMo
ApñVËd gd© {R>H$mUr d gd© g_mOmV {XgyZ `oV Zmhr. AàJV, _mJmgcoë`m g_mOmV Hw$Qw>§~ nÜXVr
{XgyZ `oVo.
Hw$imMo ApñVËd gmd©{ÌH$ Zmhr. gd©M _mZdr g_mOmV Hw$imMo ApñVËd AmT>iyZ `oV Zmhr.
A§X_mZ ~oQ>mdarc Am{X_, Ho$ai_Yrc H$mXa, g¡~o[a`mVrc MwH$Mr, Am{\«$Ho$Vrc hm°Q>oZQ>m°Q> O_mVrV
Hw$cnÕVr Zmhr. AàJV g_mOmV Hw$cg§KQ>Z AmT>iV Zmhr, na§Vw Hw$Qw>§~ g§KQ>ZoMo ApñVËd {XgyZ `oVo.
^{dVì`mÀ`m ÑîQ>rZo {dMma H$aVm, Hw$Qw>§~mMo CÀMmQ>Z H$moUË`mhr g_yhmcm H$aUo eŠ` Pmco Zmhr.
Hw$Qw>§~mMr OmJm BVa H$moUVmhr g_yh KoD$ eH$Uma Zmhr.
❑
Hw$cmMr H$m`} -
Hw$i d Hw$Qw>§~ ho AmßVg§~§Ymda AmYmacoco gm_m{OH$ g_yh AmhoV. Hw$i d Hw$Qw>§~ `m§Mr C{ÔîQ>o
_yc^yV d g_mZ AmhoV. Hw$Qw>§~mgmaIoM Hw$cmcm g§ñWmê$n Amho. åhUyZ Hw$imcm H$mhr H$m`} ñdV§ÌnUo
nma nmS>mdr cmJVmV.
1. gm_m{OH$ H$m`} : Hw$cmMr CËnÎmr EH$mM nyd©OmnmgyZ Pmcocr Amho, hr lÜXm àË`oH$
Hw$cgXñ`mÀ`m _ZmV O~aXñVnUo dgV Agë`m_wio Hw$cgXñ` ho aŠVmMo ZmVodmB©H$ AmhoV, Ago
_mZco OmVo. hrM ^mdZm Hw$cgXñ`mVrc ZmVo A{YH$ ÑT> ^ŠH$_ H$aVo. Hw$cgXñ` ho EH$mM
aŠVm_mgm§Mo _mZco Joë`mZo EH$_oH$m§~Ôc Ë`m§Zm AmnconUm d {Oìhmim dmQ>V AgVmo. Hw$cm_Ü`o AZoH$
Hw$Qw>§~mMm g_mdoe AgVmo, Ë`m_wio Xÿada amhV Agcoë`m Hw$cgXñ`m§Mr ^oQ> Ho$ìhmhr Pmcr Var Vo
EH$_oH$m§Zm ^oQ>rÀ`m dñVy XodyZ Amnco EH$_oH$m§{df`rMo ào_ ì`ŠV H$arV AgVmV. VgoM Hw$cgXñ`
H$moR>ohr amhUmam d AS>MUrV Agoc Va Ë`mÀ`m _XVrgmR>r Hw$cgXñ` YmdVmV. Hw$cgXñ`mcm _XV
H$aUo ho H$V©ì` _mZVmV. EH$_oH$m§À`m g§H$Q>H$mimV ghH$m`©, gcmoIm, ào_ A{YH$ {XgyZ `oVo.
89
Hw$cna§nam amIÊ`mgmR>r Hw$cgXñ` YS>nS>V AgVmV. ì`ŠVrMo dV©Z `mo½` Amho H$s Zmhr, `mMr
ehm{Zem Hw$cm§À`m {Z`_Zm§À`m {ZH$fmda Ho$cr OmVo. ì`ŠVrÀ`m dV©Zmda Hw$cmMm Z¡{VH$ X~md
AgVmo. AmYw{ZH$ H$mimV Hw$cmMr OmJm BVa _§S>irZr Oar KoVcr Agcr Var gwÜXm Hw$cmMma d
Hw$cà{VîR>m A~m{YV R>odÊ`mMr H$miOr KoVcr Amho.
Hw$cmMo gdm©V _hÎdmMo d _yc^yV ñdê$nmMo gm_m{OH$ H$m`© åhUOo Hw$cgXñ`m§Mo {ddmh{df`H$
g§~§Y {Z`§{ÌV H$aUo hmo`. Hw$cmMr CËnÎmr EH$mM nyd©Om§nmgyZ Pmcocr Amho, Ago _mZco Joë`mZo gd©
Hw$cgXñ` EH$mM aŠVm_m§gmMo AmhoV, Aer lÜXm AgVo. EH$mM Hw$cmVrc ñÌr-nwéf ho nañnam§Mo
"^mD$-~{hU' AmhoV åhUyZ Ë`m§À`mVrc {ddmh g§~§Y {Z{fÜX _mZco OmVmV. EH$mM Hw$cmVrc ñÌrnwafm§Mo {ddmh Pmë`mg g_mO Ë`mMr J§^ra XIc KoV AgVmo. A_o[aHo$Vrc "H«$mo' O_mVrV Aem ñÌrnwéfm§Mr Q>dmir Ho$cr OmVo. npíM_ _hmamîQ´>mVrc dmacr, {^ëc, X{jU ^maVmVrc VmoS>m, npíM_
^maVmVrc H$moir, CÎma ^maVmVrc g§_mi, _Ü` ^maVmVrc H$moaHy$ d Jm|S> `m O_mVrV Hw$c-~{h{d©dmh
AmT>iVmo.
2. g§ajUmË_H$ H$m`© : Hw$cgXñ`m§Mo aŠVmMo ZmVo nmhVm Ë`m§Mo EH$_oH$m§er g§~§Y, gcmoIm,
{Oìhmim, ghH$m`© `mda AmYmacoco AgVmV. EH$_oH$m§À`m g§H$Q>mMo {ZdmaU H$aUo ho Hw$cmMo gyÌ §gVo.
AmOmar, An§J, H$_Hw$dV AgUmè`m Hw$cgXñ`mcm _XV H$aUo ho H$V©ì` _mZco OmVo.
ì`ŠVrnojm Hw$c ho loîR> _mZco OmVo. ì`ŠVrMo gd© ÑîQ>rZo g§ajU H$aÊ`mMr O~m~Xmar
AmnmoAmnM Hw$cmda nS>V AgVo. ì`ŠVrÀ`m {hVg§~§YmMo g§ajU H$aÊ`mMo H$m`© Hw$c H$arV AgVo.
EImÚm Hw$cgXñ`m§da naH$s`m§Mm hëcm Pmë`mg gd© Hw$cgXñ` H$moUË`mhr g§H$Q>mMr ndm© Z H$aVm
_XVrcm OmV AgVmV. ""H$moUË`mhr Hw$cgXñ`mMr AS>MU hrM Amncr AS>MU _mZcr OmVo.
EImÚm gXñ`mg Xþgè`mZo Ìmg {Xë`mg Ë`mMm ~Xcm BVa Hw$cgXñ` KoV AgVmV. Hw$cgXñ`m§g
_mZ{gH$ g§ajU {_iV AgVo.
3. {Z`§ÌUmË_H$ H$m`© : Hw$cmVrc àË`oH$ ì`ŠVrcm g§ajU XoÊ`mMr O~m~Xmar Hw$imMr
AgVo, VgoM Hw$cgXñ`m§~amo~a gd© ÑîQ>rZo {Z`§ÌU H$aUo hrhr O~m~Xmar Hw$cmMr AgVo. àË`oH$
Hw$XgXñ`mZo dV©Z Hw$cmMmamcm AZwê$n Agco nm{hOo §gm Hw$cmMm X§S>H$ Agë`mZo ì`ŠVrÀ`m dV©Zmcm
EH$àH$mao Z¡{VH$ A{YîR>mZ àmßV Pmcoco AgVo. Hw$cmMma d Hw$cna§nam `m _yë`m§Zm àË`oH$ Hw$cgXñ`
OrdmnmS> OnV AgVmo.
Oo Hw$cgXñ` Hw$cna§naoMr "cú_Uaofm' Amocm§S>VmV, Ë`m§Mmhr ~§Xmo~ñV H$aÊ`mMo H$m_ Hw$cg§KQ>ZmM
H$aVo. H$moUË`mhr g_mOmV Zr{V{Z`_ d H$m`Xm _moS>Umè`m ~§S>Imoa gXñ`m§Zm dR>Urda AmUUo Oê$arMo
AgVo. Hw$cna§nam Ymã`mda ~g{dUmè`m AnamÜ`m§Zm Hw$c~{hîH¥$V H$aÊ`mMo O~aXñV emgZ H$arV
AgVo.
90
Hw$cgXñ`m§Zr EH$_oH$m§er H$go dV©Z d g§~§Y R>odmdoV `m{df`r Hw$cXj AgVo. aŠVg§~§YmÀ`m
ZmË`mda AmYmacoë`m Hw$cgXñ`m§Mo g§~§Y gcmo»`mMo ìhmdoV åhUyZ Hw$cg§KQ>Zm à`ËZerc AgVo.
Ë`m§Zr H$moUVr d¡dm{hH$ d BVa nÏ`o nmicr nm{hOoV, `mg§~§Yr Hw$cmMo H$m`© _hÎdnyU© Amho.
Hw$cmVrc cmoH$m§er g§~§Y H$go AgmdoV, Ë`m§À`m~amo~a {H$VnV ì`dhma R>odmdoV, Ë`m§À`mer {_ÌËdmMr
H$s eÌwËdmMr ^mdZm Agmdr Ago Hw$cmMo A{c{IV X§S>H$ AgVmV. Hw$cgXñ` Hw$cmMmam§Mo nmcZ
H$aVmV H$s Zmhr ho nmhÊ`mgmR>r Hw$cn§Mm`VrMr ñWmnZm Ho$cr OmVo. `m Hw$cn§Mm`Vrg_moa JwÝhoJmamda
Amamon Ho$co OmVmV. JwÝhoJmamcm Amnco _V _m§S>Ê`mMo ñdmV§Í` AgVo. Hw$cn§Mm`V Amnco Ý`m`XmZmMo
H$m_ Vm~S>Vmo~ H$arV AgVo.
4. emgH$s` H$m`© : emgH$s`ÑîQ>çm Hw$c hr _moR>r g§KQ>Zm Amho. Hw$Qw>§~g§KQ>Zoer VwcZm
H$aVm Hw$cg§KQ>Zm A{YH$ ì`mnH$ d _O~yV Agë`mMo {XgyZ `oVo. àË`oH$ Hw$cmMr emgH$s` H$m`}
H$m`©j_VoZo nma nmS>Ê`mgmR>r Hw$cmMr aMZm Ho$cocr AgVo. àË`oH$ Hw$imMm Hw$cà_wI {ZpíMV
Pmcocm AgVmo. Hw$cà_wImMo nX _mZmMo d A{YH$mamMo AgVo. VgoM ho nX AZwd§{eH$ AgVo. gd©
emgH$s` H$m`m©Mr A§_c~OmdUr H$aÊ`mMo H$m_ Hw$cà_wImcm OmVrZo H$amdo cmJVo. A_o[aHo$Vrc
AgQ>oH$ O_mVrV O_mV n§Mm`V drg Hw$cà_wIm§Mr AgVo. `m O_mV n§Mm`Vr_m\©$V Ý`m`XmZmMr,
A§_c~OmdUrMr, emgH$s` H$m`} nma nmS>cr OmVmV. àË`oH$ Hw$cà_wImcm _XVrgmR>r EH$ gëcmJma
_§S>ihr AgVo.
5. Am{W©H$ H$m`© : Hw$cmÀ`m _mcH$sMr {d{dY àH$maMr _mc_Îmm AgVo. eoVO{_Z, Xodio,
amhmd`mMr Kao, AÝZ {nH${dÊ`mgmR>r O_rZ, H$nS>o, hË`mao, CnH$aUo BË`mXr _mc_ÎmoMm g_mdoe _yV©
_mc_ÎmoV Va _§Ì, OmXÿQ>moUm, X§VH$Wm, cmoH$JrVo BË`mXrMm g_mdoe A_yV© _mc_ÎmoV Ho$cm OmVmo. `m
_mc_ÎmoMo {dVaU d {Z`§ÌU Hw$cmcm H$amdo cmJVo. Hw$cmZo {Xcocr _mc_Îmm ì`ŠVrZo {dídñVmgmaIrM
Onmd`mMr AgVo. Am{e`m, A_o[aH$m d Am{\«$H$m I§S>mVrc O_mVrV Hw$cmcm `mM ñdê$nmMr H$m`}
nma nmS>mdr cmJVmV.
6. Ym{_©H$ H$m`© : Hw$cmcm Ym{_©H$ H$m`m©Mo ì`dñWmnZ H$amdo cmJVo. àË`oH$ Hw$cmMm
XodXodVm§Mr nyOmAMm© H$aUo Oê$arMo AgVo. àË`oH$ Hw$cmMm EH$ Xodfu AgVmo. Hw$cmMr Ym{_©H$ H¥$Ë`o
XodfuM nma nmS>V AgVmo. Hw$cmÀ`m Hw$cXodVm§À`m nyOmAMm© ~amo~aM XodH$m{df`r Ym{_©H$ OnUyH$
H$aÊ`mMr O~m~Xmar Ë`mÀ`mda AgVo. XodH$mMm AmXa d¥pÜX¨JV H$aVmZm XodH$m{df`r nÏ`o H$mQ>oH$maonUo
gXñ`m§H$Sy>Z nmicr OmVmV H$s Zmhr ho Xodfu nmhV AgVmo. CXm. XodH$mMo {MÌ àË`oH$ gXñ`mÀ`m
Kamda AgVo, àË`oH$ Hw$cgXñ`mZo AmXa XmI{dUo, XodH$ Oa àmUr Agoc Va Ë`mMo _m§g Ë`m
Hw$cgXñ`m§Zr Z ImUo B. Ym{_©H$ H¥$Ë`o Hw$cgXñ`m§Zr H$amdrV. ê$Am§S>m_Yrc Am{Xdmgr åh¡g ho XodH$
_mZV Agë`mZo åh¡er{df`r Ë`m§Mr Ym{_©H$ ^mdZm darcà_mUo ì`ŠV Ho$cr OmVo.
91
❑
Hw$c{MÝhdmX qH$dm XodH$/Hw$cà{VH$dmX
(Totemism)
EH$mM nyd©OmnmgyZ EH$mM Hw$cmVrc gd© gXñ`m§Mr {Z{_©Vr Pmcocr Amho. `m {dídmgmda
Hw$cmMr C^maUr Pmcocr AgVo. EH$mM Hw$cmVrc gXñ` nañnam§Mo aŠVmÀ`m ZmË`mVrc ^mD$~§X
g_Oco OmVmV. Á`m nyd©OmnmgyZ Hw$cmMr CËnÎmr Pmcr Vmo nyd©O gË` qH$dm H$mën{ZH$ nyd©O _mZd
AgVmo Ago Zmhr. new, njr, dZñnVr qH$dm BVa H$moUVrhr Z¡g{J©H$ dñVy B. Mm g_mdoe nyd©O
åhUyZ hmoV Agë`mMo {XgyZ `oVo. Ë`m gOrd qH$dm {ZOud dñVycm XodH$ qH$dm Hw$c{MÝh Ago
åhUVmV. Ë`m gOrd qH$dm {ZOud dñVy~m~V Ë`m Hw$cmVrc gXñ` {d{eîQ> VèhoMo AmMaU H$aVmV.
Hw$c{MÝhm~m~V AmXa d lÜXm Ë`m§À`m AmMaUmVyZ ì`ŠV hmoVmV. `mcmM Hw$c{MÝhdmX (Totemism)
Ago åhUVmV.
"_mZdemñÌmdarc Q>rnm d àíZ' `m A{YH¥$V J«§WmV "Hw$c{MÝhdmX' qH$dm "XodH$' `mMm AW©
ñnîQ> Ho$cm Amho.
""Hw$c{MÝhdmX'' `m g§H$ënZoMm dmna OmXÿ d Y_©àWoer g§~§{YV AgUmao EH$ gm_m{OH$ g§KQ>Z
åhUyZM Ho$cm OmVmo. Hw$c{MÝhdmXmMo à_wI d¡{eîQ>ç åhUOo Hw$c{MÝhmÀ`mÛmam {d{eîQ> Aem gOrd
qH$dm {ZOud dñVy§er Am{Xdmgr Amnë`m Hw$cmMm g§~§Y OmoS>VmV.1
hañH$mo{dQ²>P `m§Mo _V darc ì`m»`oer {_iVoOwiVo Amho. Vo åhUVmV. ""H$moUË`mhr AmßVg§~§{YV
_mZdr g_wXm`mMm dZñnVr qH$dm àmUr qH$dm {ZgJ©dñVy§er àñWm{nV Ho$coë`m AX²^wV g§~§Ymdarc
{dídmg åhUOo "Hw$c{MÝhdmX' hmo`.''2
am°~Q>© cwB© `m§Zrhr Hw$c{MÝhmMr ì`m»`m H$aVmZm ""Hw$cmMr CËnÎmr Z¡g{J©H$ dñVynmgyZ Pmcr
Amho `m {dídmgmcm _hÎd {Xco Amho. Hw$cmer g§~§Y AgUmè`m àmUr, dZñnVr qH$dm BVa dñVy `m§Zm
"Hw$c{MÝh' Ago åhUVmV d Hw$c{MÝhdmX åhUOo gOrd qH$dm {ZOud dñVy{df`H$ [admO hmo`.''3
a°S>pŠc\$ ~«mD$Z åhUVmV, ""g_mOOrdZmV _hÎdnyU© AgUmè`m àmUr, dZñnVr qH$dm Z¡g{J©H$
dñVy d g_mO `m§À`m_Yrc {d{eîQ> VèhoÀ`m g§~§Ymdarc {dídmg d àWm `m§Mm g_wÀM` åhUOo
Hw$c{MÝhdmX hmo`.''4
JmoëS>Zdm`Pa ì`m»`m H$aVmV, ""Am{X_ O_mVrV A{Y^m¡{VH$ ~m~rer g§~{§ YV g§ Umao Hw$cmgmaIo
EH$ gm_m{OH$ g§KQ>Z AgVo. Hw$c{MÝhdmX åhUOo Aer A{Y^m¡{VH$ ~m~ H$s, Á`m_Ü`o àmUr,
dZñnVr qH$dm {ZgJm©Vrc dñVy{df`H$ {d{eîQ>nyU© A{^d¥Îmr {XgyZ `oVo.''5
❑
Hw$cà{VH$dmXmMr d¡{eîQ>ço :^maVmVrc Am{Xdmgr O_mVr d Om{Vg§ñWm§Mr C^maUr Hw$cà{VH$dmXmda Pmcocr {XgyZ `oVo.
92
AmO Am{XdmgtÀ`m Hw$cà{VH$dmXmda {dga nS>V Mmccm Agcm Var Hw$cà{VH$dmXmda lÜXm,
{dídmg H$_r Pmcm Zmhr. 1971 gmcr Oo cm°J `m Am§½c ì`ŠVrZo Zm°W© A_o[aH$Z B§{S>`ÝgH$Sy>Z
"Hw$cà{VH$' hm eãX CÀMmacm. Am°ñQ´>o{c`m, Am{\$H«$m, CÎma A_o[aH$m, A_o[aH$Z B§{S>`Ýg d
^maVmVrc Am{X_ O_mVrÀ`m Hw$cà{VH$dmXmda {dídmg Amho. ^maVmVrc gd©M Am{Xdmgr ho
dZñnVr, àmUr, njr d {ZgJm©Vrc H$mhr dñVy n{dÌ _mZVmV. àmÊ`m§Zm Z _maUo, dZñnVr ZîQ> Z
H$aUo Ago lÜXm`wŠV AmMaU H$aVmV. Hw$cà{VH$dmXmMr d¡{eîQ>ço nwT>rcà_mUo :1. Hw$c{MÝhmMo ApñVËd : àË`oH$ Hw$cmcm {d{eîQ> Ago Hw$c{MÝh AgVo. EH$mM Hw$cmVrc
gd© gXñ`m§Mm Agm {dídmg AgVmo H$s, Ë`m§À`m Hw$cmMr CËnÎmr H$moUË`m Var gOrd qH$dm {ZOud
dñVynmgyZ Pmcr Amho. `mM gOrd qH$dm {ZOud dñVycm "XodH$' qH$dm "Hw$c{MÝh' Ago åhUVmV.
àmUr, njr, dZñnVr, gy`©, dmam `mgma»`m _mZdoVa d {ZgJ©eŠVtnmgyZ Hw$cmMr CËnÎmr Pmcr Amho
Ago _mZÊ`mV `oVo. VoM Hw$cmMo Hw$c{MÝh AgVo. CXm. ^maVmVrc R>ocH$s Im[a`m O_mVrV AmR>
Hw$cm§Mo ApñVËd Amho. àË`oH$ Hw$cmMo ñdV§Ì Hw$c{MÝh Agë`mMo {XgyZ `oVo. H$mgd, IS>H$, harU,
njr, B©c _mgm, dmK, Ima d \$i BË`mXr.
2. Hw$c{MÝhm{df`r AmXa : Á`m gOrd qH$dm {ZOud dñVynmgyZ Hw$cmMr CËnÎmr Pmcr
Amho, Ë`m Hw$càVrH$mH$S>o ~KÊ`mMm Hw$cgXñ`m§Mm ÑpîQ>H$moU AË`§V AmXamMm d lÜXoMm AgVmo. ho
Hw$c{MÝh àmUr, njr Agoc Va Ë`mMr hË`m H$arV ZmhrV. `m Hw$c{MÝhm§Mo _m§g ImUo {Z{fÜX _mZco
OmVo. Ym{_©H$ g_ma§^mÀ`m doirM Hw$cà{VH$mMo _m§g ImUo _§Oya AgVo. Hw$c{MÝh Agcoë`m àmÊ`m§Mo
_m§g {d{Y`wŠV Imë`mg Ë`m àmÊ`mer EH$ê$n hmoVm `oVo, Aer Am{XdmgtMr lÜXm AgVo. Hw$c{MÝh
Agcoë`m àmÊ`mMm _¥Ë`y Pmë`mg Ë`mMo X\$Z AmXamZo Ho$co OmVo d gwVH$hr nmico OmVo. Hw$c{MÝh
A§Jmda Jm|XÿZ KoÊ`mMr àWm AgVo. _hmamîQ´>mVrc H$mVH$ar cmc Vm|S>mÀ`m _mH$S>mcm _marV ZmhrV.
dS>ma cmoH$ A§{OamMo PmS> H$mnV ZmhrV.
3. ~{h{d©dmhmMr nÜXV : EH$M XodH$ qH$dm Hw$c{MÝh Agcoë`m {^ÝZ Hw$cm§Vrc gXñ`m§Mm
nyd©O EH$M Amho. g_mZ Hw$c{MÝh Agcoë`m Hw$cmVrc gXñ`m§Mo Am§Va{ddmh hmoD$ eH$V Zmhr.
gmh{OH$M {^ÝZ XodH$ qH$dm Hw$c{MÝh AgUmè`m Hw$cm§VyZM ghMmar {ZdS>mdm cmJVmo.
4. Hw$c{MÝhm{df`r lÜXm : Hw$c{MÝhm{df`r lÜXm Am{XdmgtÀ`mV {XgyZ `oVo. Hw$c{MÝh
àmUr Agoc Va Hw$cmMo g§ajU H$aVmo. Hw$cmMo gmVË` Ë`m àmÊ`m_wioM {Q>Hy$Z amhVo. _wcmÀ`m
OÝ_mÀ`mdoir Hw$c{MÝhmÀ`m ZmdmMm On lÜXoZo Ho$cm OmVmo. _yc OÝ_ë`mZ§Va Hw$c{MÝh AgUmè`m
àmÊ`m§Mo H$mVS>o Ë`mÀ`m A§Jmda KmVco OmVo. Hw$c{MÝh àmUr qhò Agcm Var Hw$cgXñ`mMo g§ajU
H$aVmo. Ooìhm Am{Xdmgr§À`mda g§H$Q> H$mogiVo Voìhm Hw$c{MÝh gXñ`m§À`m ajUmg `oV AgVo. `m
g§H$Q>mMr nyd©gyMZm Hw$c{MÝh Ë`m-Ë`m ì`ŠVrcm ñdßZmV XoV AgVmo.
93
5. Hw$c{MÝhmMo AZÝ`gmYmaU _hÎd : _Ü` d nyd© ^maVmVrc Cam±d, hmo, KmoQ>m
ZmJnya_Yrc _w§S>m O_mVrV XodH$ {MÝho Agcocr Hw$io ~{h{d©dmhr Hw$io AmT>iVmV. Cam°d O_mVrV 73
Hw$io, hmo O_mVrV 50 d _w§S>m O_mVrVc 323 Hw$io AmT>iVmV.
❑
gm_m{OH$ EoŠ`^md :-
g_mZ Hw$c{MÝh AgUmè`m Hw$cgXñ`m§À`m àWm, ar{VardmO, ê$T>r, àWm, OrdZ VÎdkmZ g_mZ
AgVmV. Ë`m_wio gm_m{OH$ EoŠ`^md {Z_m©U hmoUo eŠ` hmoVo.
gd© Hw$cgXñ`m§V AmnconUmMr ^mdZm Agë`mZo EH$_oH$m§Zm _XV H$aUo, EH$_oH$m§Zm ^oQ>r
XoUo, g§H$Q>H$mimV EH$_oH$m§À`m {hVg§~§YmMo g§ajU H$aUo ho g_mZ Hw$c{MÝh AgUmè`m Hw$cgXñ`m§Mo
H$V©ì` _mZco OmVo.
gm_y{hH$ O~m~XmarMo VËdmZohr Hw$c^mdZm Vrd«nUo Agë`mMo {XgyZ `oVo. EH$M Hw$c{MÝh
Agcoco Hw$cgXñ` ho JmoÌO Agë`mZo Ë`m§À`mH$Sy>Z hmoUmè`m Mm§Jë`m-dmB©Q>mMo ^yfU d XÿfU
Hw$cmcmM cm^V AgVo. Á`m Hw$cgXñ`mZo IyZmgmaIo ÑîH¥$Ë` Ho$coco AgVo Ë`mMo XÿfU Ë`m gXñ`mcm
Z XoVm Ë`mÀ`m Hw$cmcm {Xco OmVo.
❑
Ym{_©H$ _hÎd :-
Am{Xdmgr {ZgJm©À`m gm{ZÜ`mV amhV Agë`mZo, {ZgJm©V hmoV AgUmè`m M_ËH$mamMo Vo
gmjrXma AgVmV. dmXio, ^yH§$n, Ádmcm_wIr `m Z¡g{J©H$ g§Q>H$mZr pñV_rV hmoVmV. åhUyZ {ZgJ©eŠVtZm
g§VwîQ> H$aÊ`mgmR>r "Hw$cà{VH$dmXmMr' `moOZm Ho$cr Agmdr.
Hw$c{MÝhm{df`r Ë`m§Mr ^mdZm AmXa`wŠV {^VrMr AgVo. Hw$c{MÝh AgUmè`m àmÊ`mMo
gwVH$ nmiUo, Ë`mMo AmXamZo X\$Z H$aUo, Ë`mÀ`m Zmdm§Mm On H$aUo, Ë`m àmÊ`mMo H$mVS>o dmnaUo
BË`mXr àWm§dê$Z `m§Mr Ym{_©H$ ^mdZm ñnîQ> hmoVo. ^maVmVrc Am{Xdmgrà_mUo àJV g_mOmVhr
XodH$m{df`r AmXa`wŠV ^mdZm {XgyZ `oVo. Vwcgr, ~¡c, dZñnVr, ZXr, A½Zr, dm`y, gy`© `m
{ZgJ©eŠVr VgoM dmK, _m§Oa, _mH$S>, ZmJ, Jm`, ~¡c, hÎmr `m{df`r n{dÌ ^mdZm ^maVr`m§À`m
_ZmV dmg H$aVo. `m àmÊ`mMr hË`m H$aUo {Z{fÕ _mZco OmVo. g§Ý`mer d gmYH$ ho dmKmMo H$mVS>o
AmgZmgmR>r dmnaVmV. _m§OamMr Oa hË`m MwHy$Z Oar Pmcr VargwÕm Ë`mMo nmn _mZyZ KoÊ`mMr àWm
qhXÿ§À`mV Amho. _moa ho gañdVrMo, Jê$S> {dîUyMo, C§Xra JUnVrMo dmhZ _mZë`mZo new-nú`m§Zm n{dÌ
_mZco OmVo.
94
3.4 ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ
A) Imcrc àíZm§Mr EH$ dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. EH${ddmh åhUOo H$m` ?
2. ~hþ{ddmh åhUOo H$m` ?
3. ~hþnVr {ddmh åhUOo H$m` ?
4. ~hþnËZr {ddmh åhUOo H$m` ?
5. g_wh {ddmh åhUOo H$m` ?
6. H«$` {ddmh åhUOo H$m` ?
7. godm {ddmhmVrc godoMm H$mcmdYr {H$Vr AgVmo ?
8. {d{Z_` {ddmhmgmR>r H$moUVr _w»` AS>MU AgVo ?
9. AnhaU {ddmh åhUOo H$m` ?
10. narjU {ddmhmV H$moUmMr narjm / H$gmoQ>r KoVcr OmVo ?
~) Jmicoë`m OmJm ^am.
1. ghncm`Z {ddmhmcm ........................ {ddmh Agohr åhUVmV.
2. narjU {ddmhmMm .................... hm EH$ Z_wZoXma àH$ma {^„ O_mVrV AmT>iVmo.
3. Hw$Qw>§~ hm KQ>H$ ................. da AmYmarV gm_m{OH$ g_wh Amho.
4. Hw$Qw>§~mV AnË`àmár Pmcr Zgoc Va .................. n`m©` {ZdS>cm OmVmo.
H$) [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r CÎma {ZdSy>Z {chm.
1. Am{Xdmgr {ddmh hm EH$ ................. Amho.
(A) g§ñH$ma
(~) H$ama
(H$) {XImd
(S>) {ZYr
2. ~hþnVr {ddmhmV ................. Mr g§»`m A{YH$ AgVo.
(A) nVtMr
(~) nËZtMr
(H$) nVr-nËZtMr (S>) `mn¡H$s Zmhr.
95
3. .................... hm {ddmh àH$ma AmXe© _mZcm OmVmo.
(A) ~hþnVr
(~) ~hþnËZr
(H$) EH$ nVr nËZr (S>) g_wh {ddmh
4. hR>mJ_Z {ddmhmcmM _hmamï´>mV ................ Ago åhUVmV.
(A) n¡Rw>{ddmh
(~) KaKwer {ddmh (H$) g§Vr {ddmh (S>) `mn¡H$s Zmhr.
5. H$mocm_ O_mVrV KQ>ñ\$moQ>mMm {dYr åhUyZ .................. {dYr hmoVmo.
(A) H$mS>r_moS> {dYr (~) X§S>
(H$) AnhaU
(S>) `mn¡H$s Zmhr.
3.5 gmam§e
(Let us sum up)
gm_m{OH$ g§ñWm `m gd©M _mZd g_mOmV AmT>iyZ `oVmV. àË`oH$ g_mOmV Ë`mMo ñdê$n d
àH$ma {^Þ AgVmV. àJV g_mOmV AmT>iUmar Ý`m`g§ñWm, amÁ`g§ñWm Am{XdmgrV Zgcr Var
Am{XdmgtMr O_mV Ý`m`nÕVr, J«m_ì`dñWm _§S>i ho AgVoM. Ë`m_wio gd©M g_mOmV gm_m{OH$
g§ñWm AmhoV. Ë`m§Mo ñdén {^Þ AgVo. `m àH$aUmV AmnU Am{Xdmgr g_mOmVrc gm_m{OH$ g§ñWm§Mm
Aä`mg Ho$cm. Am{XdmgtÀ`m {ddmhg§ñWm, Hw$Qw>§~g§ñWm, Y_©g§ñWm `m VrZ gm_m{OH$ g§ñWm§Mm `m
àH$aUmV AmnU H$mhr KQ>H$m§À`m AZwf§JmZo Aä`mg Ho$cm Amho. Am{XdmgtÀ`m {ddmhmMo ñdê$n,
OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVr, Am{Y_mÝ` {ddmh àH$ma, Hw$Qw>§~g§ñWoÀ`m ñdénmgh Am{Xdmgr Hw$Qw>§~m§Mr
d¡{eîQ>ço Am{Xdmgr Y_m©Mo ñdén, Y_m©MaU (H$_©H$m§S>) `m H$mhr KQ>H$m§Mm Aä`mg `m {R>H$mUr AmnU
nm{hcm Amho. Am{Xdmgr g_mOmÀ`m gd©M gm_m{OH$ g§ñWm§Mo ñdén AJXrM doJio Amho. Ë`m_wio
Am{Xdmgr g_mO hm EH$ g_mOemómMm A{d^mÁ` Aä`mg{df` AgyZ Ë`mVrc {ddmhg§ñWm,
Hw$Qw>§~g§ñWm Am{U Y_©g§ñWm `mVrc {ZdS>H$ KQ>H$m§Mm AmnU g_J« Aä`mg `m{R>H$mUr Ho$cm Amho.
3.6 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
(Answers to check your Progress)
(A) EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
1. Á`m {ddmh àH$mamV EH$M nVr d EH$M nËZr `m§Mm {ddmh hmoVmo Ë`mg EH${ddmh Ago
åhUVmV.
2. Á`m {ddmhmV EH$ qH$dm AZoH$ nVr Am{U EH$ qH$dm AZoH$ nËZr gh^mJr hmoVmV qH$dm
{ddmhmV dYw AWdm da `m OmoS>rXmam§Mr g§»`m A{YH$ AgVo Ë`mg ~hþ{ddmh Ago
åhUVmV.
3. EH$M nËZr Am{U AZoH$ nVr Aem {ddmhàH$mamg ~hþnVr {ddmh Ago åhUVmV.
96
4. EH$M nVr Am{U AZoH$ nËZr Aem {ddmhàH$mamg ~hþnËZr {ddmh Ago åhUVmV.
5. Á`m {ddmh àH$mamV nVr Am{U nËZr Aem XmoÝhr OmoS>rXmam§Mr g§»`m XmoZ AWdm AYrH$
AgVo Ë`mg g_wh {ddmh Ago åhUVmV.
6. dYwyë` XoD$Z dYw {dH$VM KoÊ`mMr nÕVr åhUOo H«$`{ddmh nÕVr hmo`.
7. godm {ddmhmVrc godoMm H$mcmdYr {H$_mZ ghm _{hZo Vo EH$ df© AgVmo Va H$mhr
{R>H$mUr Vmo gmV AmR> dfmªn`ªVhr AgVmo.
8. {d{Z_` {ddmhmgmR>r XmoÝhr Hw$Qw>§~mV {ddmh`mo½` d`mMm _wcJm Am{U _wcJr Agmdr
cmJVo hrM _w»` AS>MU AgVo.
9. damg ng§V Agcocr _wcJr dYw{nË`mÀ`m BÀN>o{déÕ O~aXñVrZo nidyZ ZoD$Z {VÀ`mer
{ddmh H$aUo `mg AnhaU {ddmh Ago åhUVmV.
10. narjU {ddmhmV {ddmh BÀNw>H$ damMr narjm/ H$gmoQ>r KoVcr OmVo.
11. AmVo-_m_o ^md§S>m§Mm {ddmh, MwcV AJa _mdg ^md§S>m§Mm {ddmh, Xra ^mdO` {ddmh,
_ohþUm _ohþUr {ddmh ho à_wI A{Y_mÝ` {ddmhàH$ma AmhoV.
~) Jmicoë`m OmJm ^am.
1. ghncm`Z {ddmhmcm amOrIwfr {ddmh Agohr åhUVmV.
2. narjm {ddmhmcm Jmoc JYoS>mo hm EH$ Z_wZoXma àH$ma {^„ O_mVrV AmT>iVmo.
3. Hw$Qw>§~ hm KQ>H$ {ddmhmda AmYm[aV gm_m{OH$ g_wh Amho.
4. Hw$Qw>§~mV AnË`àmár Pmcr Zgoc Va XÎmH$ àWm hm n`m©` {ZdS>cm OmVmo.
H$) [aH$må`m OmJr `mo½` n`m©`r CÎma {ZdSy>Z {chm.
1. Am{Xdmgr {ddmh hm EH$ H$ama Amho.
2. ~hþnVr {ddmhmV nVtMr g§»`m A{YH$ AgVo.
3. EH$ nVrnËZr (EH${ddmh) hm {ddmhàH$ma AmXe© _mZcm OmVmo.
4. hR>mJ_Z {ddmhmcmM _hmamï´>mV KaKwer {ddmh Ago åhUVmV.
5. H$mocm_ O_mVrV KQ>ñ\$moQ>mMm {dYr åhUyZ H$mS>r_moS> {dYr hmoVmo.
97
3.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR>
(Exercise / Home Assignment)
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. OmoS>rXma {ZdS>rÀ`m nÕVrMo (_mJmªMo) dU©Z H$am.
2. A{Y_mÝ` {ddmh àH$mam§Mr g{dñVa MMm© H$am.
3. Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMr d¡{eîQ>ço ñnï> H$am.
4. Hw$cmMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
5. Hw$cmMr H$m`} {deX H$am.
6. Hw$cà{VH$dmXmMr d¡{eîQ>ço/cjUo ñnîQ> H$am.
àíZ 1 : [aH$må`m OmJm ^am.
1. Hw$cmMr {Z{_©Vr .............. njr` VÎdmda Pmcocr AgVo.
2. Hw$Qw>§~mMr {Z{_©Vr ............ njr` VÎdmda Pmcocr AgVo.
3. ............. hm EH$njr` AmßVg§~§Ym{YpîR>V g_yh hmo`.
4. àË`oH$ Hw$cmMm ............ {ZpíMV Pmcocm AgVmo.
5. Hw$cmMr .............. _mc_Îmm AgVo.
6. Hw$c hm ............... g_yh hmo`.
7. ................ O_mVrV 200 Hw$co AmhoV.
àíZ 3 : Q>rnm {chm.
1. H«$`{ddmh
2. godm {ddmh
3. {d{Z_` {ddmh
4. ghncm`Z {ddmh
5. narjU {ddmh.
6. hR>mJ_Z (KaKwer) {ddmh.
98
7. Am{Y_mÝ` {ddmh
8. Am{Xdmgr Hw$Qw>§~mMr d¡{eîQ>ço
9. Hw$cmMo ñdê$n
10. Hw$c d Hw$Qw>§~ ^oX
11. Hw$cmMo Ym{_©H$ H$m`©.
3.8 qMVZ Am{U H$m`©
(Reflection and Action)
✺
{ddmh Am{U Ë`mMo ~XcVo ñdén `mda JQ>MMm© H$am.
✺
AmOMo {ddmhmMo ñdén H$go Agmdo `m~m~V g_mOmVrc OmUH$mam§À`m _wcmIVr ¿`m.
✺
Zm|XUr {ddmh nÕVrMo \$m`Xo `mda JQ>MMm© H$am.
3.9 nm[a^m{fH$ eãX/g§km
(Glossary)
1. BZ§Jy : Á`m Hw$Qw>§~m§Mo nañna gm_m{OH$ Am{U Am{W©H$ {hVg§~§Y AmhoV Aem Hw$Qw>§~m§À`m
JQ>mcm "BZ§Jy' Ago åhUVmV.
2. gmo`[aH$ : VéU VéUr `m§À`mV {ddmhmZo ZmVo OmoS>Uo, XmoZ Hw$Qw>§~m§Mo {ddmh _mÜ`_mZo
ZmVo OmoS>Uo åhUOoM gmo`[aH$ H$aUo hmo`.
3. Xwæ`_ ~m`H$mo (Secondary wife) : gmYmaUV… n{hcr nËZr h`mV AgVmZm àg§JmZwén
AWdm hm¡goImVa Ho$cr OmUmar Xwgar nËZr. {Ocm nËZrMm \$magm XOm©, ñWmZ àmá H$ê$Z
{Xco OmV Zmhr. Aem órcm Xwæ`_ ~m`H$mo Ago åhUVmV.
4. Jigar : gm¡^m½`mMo à{VH$ AWm©V _§JigwÌ.
5. Xmoam : gm¡^m½`mMo à{VH$ åhUyZ {ddmhrV {ó`m§Zr Jù`mV ~m§Ycocr Jigar.
3.10 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.
(Suggested Readings)
Mujumdar D. N. and Madan T. N. : "An Introduction to social Anthropology",
Asia Publishing House, Bombay, 1973.
99
2.
Vidyarthi L. P. : "Tribal culture of India", Concept publishers, New Delhi 1976.
3. S>m°. {dcmg g§Jdo : ""Am{XdmgtMo gm_m{OH$ OrdZ'', nm°ß`wca àH$meZ, _w§~B©, 1972
4. S>m°. àXrn AmJcmdo : ""gm_m{OH$ _mZdemó'', {dÚm àH$meZ, ZmJnya, 1998
5. àm. E. dm`. H$m|S>oH$a, àm. S>m°. _§Jcm nmQ>rc : ""Am{XdmgtMo g_mOemó'', \$S>Ho$
àH$meZ, H$moëhmnya, 2005.
6. àm. S>m°. JwéZmW ZmS>Jm|S>o : ""^maVr` Am{Xdmgr'', H$m°pÝQ>ZoÝQ>c àH$meZ, {dO`mZJa,
nwUo-30.
7. àm. _mYd H$emirH$a d àm. O`d§V H$m§~io : ""Am{Xdmgr ^maV'', àH$meH$A{ZcHw$_ma _ohVm, AO~ nwñVH$mc`, ^mD$qgJOr amoS>, H$moëhmnya.
❀❀❀
100
KQ>H$-4
Am{XdmgtMm Y_©
(Tribal Religion)
○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○ ○
4.0 C{ÔîQ>o
4.1 àñVmdZm
4.2 {df` {ddoMZ
4.2.1 Am{X_ Y_©lÜXm d Y_m©MaU
4.2.2 OmXÿMo ñdê$n Am{U àH$ma
4.2.3 ^JV Am{U nwamo{hV
4.3 gmam§e
4.4 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.5 ñ_aUmW© g§km
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
4.0 C{ÔîQ>o
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Vwåhm§g,
1. Am{X_ Y_©lÜXm§Mo d Y_m©MaUmMo àH$ma ñnîQ> H$aVm `oVrc.
2. OmXÿMo ñdê$n d àH$ma gm§JVm `oVrc.
3. ^JV d nwamo{hV `m Y_©ì`dgm{`H$m§Mo AmH$cZ hmoB©c.
101
4.1 àñVmdZm
Am{X_ g_mOmMo `WmW© AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r Am{X_ cmoH$m§À`m Y_m©Mo d OmXÿMo ñdê$n
g_OmdyZ KoUo ^mJ nS>Vo. H$maU Am{X_ cmoH$m§da d Ë`m§À`m gm_m{OH$ OrdZmÀ`m A§Jm§da Y_© d
OmXÿ `m§Mm _moR>m à^md Amho. Ë`m_wio Am{X_ Y_© d OmXÿ `m§Mm Aä`mg `m KQ>H$mV AmnU H$aUma
AmhmoV.
4.2 {df` {ddoMZ
{ddoMZmÀ`m ÑîQ>rZo `m KQ>H$mMo VrZ {d^mJ nmS>co AgyZ n{hë`m {d^mJmV Am{X_ Y_©lÜXm§Mo
{d{dY àH$ma nmhÿ. CXm. gdm©Ë_dmX, epŠVdmX, {ZgJ©dmX d XodH$dmX `m§Mr g{dñVa MMm© Ho$cocr
Amho. Xþgè`m {d^mJmV OmXÿMr ì`m»`m, ñdê$n d àH$ma ñnîQ> Ho$coco AmhoV, Am{U {Vgè`m {d^mJmV
Am{X_ g_mOmVrc ^JV d nwamo{hV `m XmoZ Y_©ì`dgm{`H$m§Mo ñdê$n d H$m`© `m§Mo {ddoMZ Ho$coco
Amho.
4.2.1 Am{X_m§À`m Y_©lÜXoMo d Y_mªMaUmMo àH$ma
(Types of Religious
beliefs and practices of Tribal People)
Y_© hr gmd©{ÌH$ ñdê$nmMr gm_m{OH$ g§ñWm Amho. àJV g_mOmà_mUoM Am{X_ g_mOmVhr
Y_©g§ñWoMo ApñVËd AmT>iyZ `oVo.
""Y_© hr lÜXm Am{U {dYr `m§Mr EH$ ì`dñWm Amho.''
("Religion is a system of beliefs
and practics.")
Ë`m_wio H$moUË`mhr Y_mªMo ñdê$n g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r Ë`m Y_m©Vrc {d{dY Y_©lÜXm§Mo d
Y_m©MaUmMo àH$ma åhUOoM Ym{_©H$ dV©ZmMo àH$ma Aä`mgmdo cmJVmV. åhUyZ `m KQ>H$mV Vwåhr
Am{X_ Y_m©Vrc Y_©lÜXm d Y_m©MaU g_OmdyZ KoUma AmhmoV.
Am{X_ Y_©lÜXm
(Tribal Religious Beliefs)
Y_mªMm g§~§Y Acm¡{H$H$ qH$dm {Xì` epŠVer Amho. `m {Xì`eŠVrÀ`m ñdê$nm~m~V doJdoJiçm
Y_m©V doJdoJiçm lÜXm qH$dm {dídmg AmT>iVmV. `m {dídmgmZmM Y_©lÜXm qH$dm Ym{_©H$ lÜXm Ago
åhUVmV. OJmVrc doJdoJiçm Y_mªV doJdoJiçm Y_©lÜXm AmT>iVmV. Am{X_ g_mOmVhr doJdoJiçm
Y_©lÜXm AmhoV. Ë`mn¡H$s _hÎdnyU© Aem nwT>rc Mma Y_©lÜXm §mhoV.
102
1.
2.
3.
4.
gdm©Ë_dmX (Animism)
eŠVrdmX (Animitism)
{ZgJ©dmX (Naturalism)
XodH$dmX (Totemism)
`m Mma Y_©lÜXm§Mo ñdê$n AmnU AmVm H«$_mH«$_mZo g_OmdyZ KoUma AmhmoV.
1. gdm©Ë_dmX
(Animism)
à{gÜX _mZdemñÌk ES>dS>© Q>m`ca `m§Zr gdm©Ë_dmXmMm {gÜXm§V _m§S>cm Amho. Ë`m§À`m _Vo,
Am{X_ g_mOmV AmËå`mÀ`m ApñVËdmdarc AmT>iVmo. g¥îQ>rVrc gd© gOrd Vgo {ZOud dñVy§_Ü`o
AmË_m (Soul) ho _ycVÎd Amho. Aer Am{X_ cmoH$m§Mr JmT> lÜXm Amho. `m lÜXocmM "gdm©Ë_dmX'
qH$dm "AmË_dmX' Ago åhUVmV. Q>m`ca åhUVmV, àmW{_H$ AdñWoVrc _mZdmg Pmon, ñZmZ, _¥Ë`y,
à{VÜdZr BVæmXr KQ>Zm§Mm AZw^d `oD$ cmJcm. `m KQ>Zm§_wioM _mZdmÀ`m earamV earamhÿZ doJio Ago
EH$ VËd Amho, Aer H$ënZm ñ\y$acr. _Zwî` Ooìhm PmonVmo Voìhm Ë`mcm PmonoV ñdßZo nS>VmV. ñdßZmV
Vmo XÿaÀ`m ñWir OmVmo, H$Yrhr Z nm{hcoë`m dñVy d ì`ŠVr nmhVmo. AZmoiIr VgoM AmoiIrÀ`md
ì`ŠVter g§dmX gmYVmo EdT>oM Zìho Va _aU nmdcoë`m ì`ŠVtMohr Ë`mcm Xe©Z hmoVo. `mdê$Z _mZdmZo
Aer H$ënZm Ho$cr H$s, PmonoV AgVmZm Amnë`m earamVrc EH$ _ycVÎd eara gmoSy>Z ~mhoaÀ`m
{dídmV g§Mma H$aVo d OmJ¥V AdñWm Amcr H$s, Vo VÎd nwÝhm naV earamV `oVo. ñdßZmà_mUo _¥Ë`y
`m KQ>ZoMm dma§dma AZw^d Amë`mZ§Va _mZdmZo Aer H$ënZm Ho$cr H$s, Omon`ªV earamV _ycVÎd
AgVo Vmon`ªV eara {Od§V amhVo Am{U Ooìhm ho _ycVÎd earamg H$m`_Mo gmoSy>Z OmVo, Voìhm _mÌ
ì`ŠVr _¥Ë`y nmdVo. Aem `m _ycVËdmgM AmË_m Ago åhQ>co Joco. EImÚm ì`ŠVrMm AmË_m {Vcm
H$m`_Mm gmoSy>Z Jocm H$s, VmËnwaVm gmoSy>Z Jocm ho R>a{dÊ`mgmR>r H$mhr O_mVrV EImXr ì`ŠVr _aU
nmdcr Var {VÀ`m Xohmda cJoM AË`§{dYr H$arV ZmhrV, {VMm AmË_m earamV naV `oÊ`mMr H$mhr
H$mi dmQ> nmhVmV. _mÌ Vmo naV `oV Zmhr ho H$mhr H$mimZo cjmV Amë`mda Ë`m Xohmda A§Ë`{dYr
H$aVmV. ñdßZ d _¥Ë`yà_mUoM à{VÜdZr, à{Vq~~ BË`mXr KQ>Zm§À`m AZw^dmZo Am{X_mZdmMr
AmËå`mÀ`m ApñVËdmdar lÜXm A{YH$ ~iH$Q> Pmcr.
_mZdr earamg gmoSy>Z AmË_m Ooìhm OmVmo, Voìhm Vmo earamà_mUo ZîQ> Z hmoVm Vmo `m {dídmV
EH$ {Xì`àmUr (spirtual being) ~ZyZ {\$aV amhVmo. nwT>o Am{X_mZdmZo Aerhr H$ënZm Ho$cr H$s,
_mZdmà_mUoM new, njr, {H$Q>H$, dZñnVr EdT>oM ZìhoVa {ZOud dñVy_Ü`ohr AmË_m AgVmo. Am{U
`m gd© gOrd-{ZOud dñVy Zme nmdë`mZ§Va Ë`m§À`mVrc AmË_m {Xì` àmUr ~ZyZ `m {dídmV {\$aV
amhVmo. Ë`m_wio `m {dídmV Ag§»` AmË_o dmg H$arV amhVmV. Aer Am{X_mZdmMr lÜXm ~Zcr. `m
103
{Xì`àmÊ`m§Zm ^yV, àoV, {nemÀM, XodXodVm åhQ>co OmD$ cmJco. ho {Xì`àmUr _mZdr OrdZmda Mm§Jcm
VgoM dmB©Q> à^md Q>mH$VmV. Ë`m_wioM _mZdr OrdZmV gwI-XþIo {Z_m©U hmoVmV. Aerhr Ë`m§Zr
H$ënZm Ho$cr. EH§$XarV _mZdmÀ`m gwIXþ:ImV ho {Xì` àmUr O~m~Xma Agë`mZo _mZd Ë`m§Mr H¥$nm
g§nmXZ H$aÊ`mgmR>r d Ë`m§Mr AdH¥$nm Q>miÊ`mgmR>r Ë`m§Mr nyOmAMm© H$ê$ cmJcm. `mVyZM doJdoJio
Ym{_©H$ {dYr qH$dm H$_©H$m§S> CX`mg Amco. AemàH$mao AmËå`mÀ`m ApñVËdmdarc lÜXoVyZ _mZdr
OrdZmV Y_mªMm CX` Pmcm. Ago _V Q>m`ca `m§Zr _m§S>coco Amho. Ë`m§À`m `m _VmgM "gdm©Ë_dmX'
åhUVmV, Am{U "Y_© åhUOo {Xì`àmÊ`m§darc lÜXm (belifs in spiritual beings) hmo`. Aer Y_m©Mr
ì`m»`m H$aVmV.
gdm©Ë_dmXmMo _yë`_mnZ
Q>m`ca `m§À`m gdm©Ë_dmXmda nwT>rcà_mUo Q>rH$m Ho$cr OmVo.
1. AmËå`mÀ`m ApñVËdmdarc lÜXm hr OJmVrc H$mhr Am{X_ O_mVrV AmT>iV Zmhr.
Ë`m_wio gdm©Ë_dmX hr lÜXm gmd©{ÌH$ Zmhr.
2. _°aoQ> `m§À`m _Vo, AZoH$ O_mVrV (CXm. _°coZo{e`m ~oQ>mdarc Am{Xdmgr, ^maVmVrc hmo
Am{U _w§S>m `m O_mVr AmËå`mEodOr _mZm qH$dm ~m|Jm ZmdmÀ`m eŠVrdarc lÜXm
AmT>iVo.
3. Q>m`caÀ`m _Vo, gdm©Ë_dmX Y_mªMo àma§{^H$ ê$n Amho. nU am°~Q>© cmodr `m§À`m _Vo, Y_©
d gdm©Ë_dmX `m XmoÝhr ~m~r EH$gma»`m ZmhrV.
4. {Q>H$mH$mam§À`m _Vo, Q>m`ca `m§Zr Am{X_ O_mVrMo AZw^dOÝ` {ZarjU Z H$aVm Ho$di
Amam_ IwMuV ~gyZ gdm©Ë_dmXmMr _m§S>Ur Ho$cocr Amho. Ë`m_wio Ë`m§Mm {gÕm§V hm
dmñV{dH$ R>aV Zmhr. VgoM Ë`m§Zr gdm©Ë_dmXmMo Ho$coco {ddoMZ ho IynM VH©$ewÜX Amho.
Am{X_mZd EdT>m VH©$ewÜX {dMma H$arV Zgmdm.
5. XþIu_À`m _Vo, Y_© hr gm_m{OH$ KQ>Zm Agë`mZo {VMm CX` g_mOmV emoYcm nm{hOo.
gdm©Ë_dmX Y_m©À`m CX`m_mJrc gm_m{OH$ KQ>H$m§H$S>o Xþc©j H$aVmo. Ë`m_wio Vmo ñdrH$maVm
`oV Zmhr.
2. eŠVrdmX
(Animitism)
gdm©Ë_dmXmà_mUoM Am{X_ g_mOmV AmT>iUmar Xþgar Y_©lÜXm åhUOo "eŠVrdmX' hmo`.
H$m°S>[a¨½Q>Z `m {dMmad§VmZo _°coZo{e`m ~oQ>mdarc Am{XdmgtÀ`m Ym{_©H$ lÜXm§Mm Aä`mg Ho$cocm hmoVm.
104
`m Aä`mgmdê$Z S>m°. _°aoQ> `m emñÌkmZo eŠVrdmX hm {gÜXm§V _m§S>cm. eŠVrdmXmMo ñdê$n WmoS>Š`mV
nwT>rcà_mUo Amho.
S>m°. _°aoQ> åhUVmV, `m {dídmVrc gd© OS>-AOS> nXmWmª_Ü`o EH$ {dcjU Aer eŠVr Amho.
hr eŠVr AZmH$cZr`, Ad¡`pŠVH$, A^m¡{VH$, A_mZdr Aem ñdê$nmMr Amho. `m eŠVrMo kmZ
_mZdmÀ`m B§{Ð`mX²dmao hmoV Zmhr. Ë`m_wio AqV{Ð` ñdê$nmMo Amho. Aer hr eŠVr gd©M ì`ŠVr d
dñVy§_Ü`o H$_r-OmñV à_mUmV Amho, Aer Am{Xdmgr cmoH$m§Mr lÜXm Amho. `m lÜXocmM "eŠVrdmX'
Ago åhUVmV. _°coZo{e`m ~oQ>mdarc Am{Xdmgr `m eŠVrcm "_mZm' Ago åhUVmV. Va ^maVmVrc hmo
d _w§S>m O_mVr {Vcm ~m|Jm Ago åhUVmV. åhUyZ eŠVrdmXmg _mZmdmX qH$dm ~m|JmdmX Agohr
åhUVmV.
eŠVrdmXmZwgma Acm¡{H$H$ eŠVrMo ñdê$n nwT>rcà_mUo Amho.
1. hr eŠVr A^m¡{VH$ ñdê$nmMr Amho. Ë`m_wio {VMo B§{Ð`mÛmao AmH$cZ hmoD$ eH$V
Zmhr.
2. hr eŠVr ì`pŠV{Zanoj Amho. åhUOo Vr {d{eîQ> ì`ŠVr dm dñVyer g§~§{YV ZgVo.
3. hr eŠVr A{dZmer Amho åhUOo {VMm H$YrM Zme hmoV Zmhr, Ë`m_wio Vr emídV Amho.
4. gd© OS>-AOS> dñVy§_Ü`o hr eŠVr AgVo. _mÌ {VMo à_mU gd© dñVyV g_mZ ZgVo Va
Vo H$_rOmñV AgVo.
5. hr eŠVr àM§S> gm_Ï`©emcr AgVo. Á`m ì`ŠVrV qH$dm dñVyV Vr àdoe H$aVo, Ë`m
ì`ŠVrg d dñVyghr àM§S> gm_Ï`© àmßV hmoVo Am{U hr eŠVr Ooìhm EImÚm ì`ŠVrg
qH$dm dñVyg gmoSy>Z OmVo Voìhm Vr ì`ŠVr dm dñVy {Zîà^ qH$dm eŠVrhrZ hmoVo, Ago
_mZco OmVo. {dÛmZ, eyadra, {ZîUmV d¡Ú, doJdmZ KmoS>m, hmoS>r, am_~mU Am¡fY
BË`mXr_Ü`o `m eŠVrMo à_mU OmñV AgVo. Ë`m_wioM `m ì`ŠVr d dñVy§Zm `e {_iV
AgVo. Ooìhm hr eŠVr Ë`m§Zm gmoSy>Z OmVo, Voìhm Ë`m An`er R>aVmV Aer Am{XdmgtMr
lÜXm AgVo.
Aem `m A^m¡{VH$, AZmH$cZr`, ì`pŠV{Zanoj, gm_Ï`©dmZ eŠVrÀ`m ApñVËdmdarc lÜXm
Am{X_ cmoH$m§V AmT>iVo. `m lÜXog eŠVrdmX åhUVmV.
eŠVrdmXmMo _yë`_mnZ
eŠVrdmXmda nwT>rcà_mUo Q>rH$m Ho$cocr AmT>iVo.
105
1. Acm¡{H$H$ eŠVrMo ñdê$n H$go Amho. `mMo g{dñVa dU©Z eŠVrdmXmV Amho. nU hr
eŠVr CX`mg H$er Amcr. `mMo ñnîQ>rH$aU eŠVrdmXmV Zmhr. hr `m {gÜXm§VmVrc gdm©V
_moR>r ÌwQ>r Amho.
2. Acm¡{H$H$ eŠVrMo ñdê$n ñnîQ> H$aVmZm Ho$coco {ddoMZ ho AË`§V ~wÜXrdmXr Amho.
Am{Xdmgr ì`ŠVr EdT>o ~wÜXrdmXr {ddoMZ H$ê$ eH$V Agoc ho nQ>V Zmhr.
3. XþIu_À`m _Vo, gdm©Ë_dmXmà_mUoM eŠVrdmX XoIrc Y_m©À`m CX`mg O~m~Xma AgUmè`m
gm_m{OH$ KQ>H$m§H$S>o Xþc©j H$aVmo. Y_m©Vrc n{dÌ-An{dÌ hm ^oX eŠVrdmXmV AmT>iV
Zmhr.
3. {ZgJ©dmX
(Naturalism)
{ZgJ©dmX hr Am{X_ g_mOmVrc {Vgar Y_©lÜXm Amho. O_©Z {dMmad§V _°Šg _yëca `m§Zr
{ZgJ©dmX hm {gÜXm§V _m§S>cm Amho.
doJdoJiçm Z¡g{J©H$ eŠVtÀ`m {R>H$mUr {Xì` eŠVr AgVo. `m eŠVtMm _mZdr OrdZmda BîQ>A{ZîQ> à^md nS>Vmo. Ë`m_wio {ZgJ©eŠVtZm àgÝZ R>odÊ`mgmR>r _mZd Ë`m§Mr nyOmAMm© H$ê$ cmJcm,
`mVyZ Y_© CX`mg Amcm, Ago _V _°Šg_yëca `m§Zr _m§S>coco Amho. `m _VmgM {ZgJ©dmX Ago
åhUVmV.
{ZgJm©Vrc D$Z, dmam, nmD$g, A{½Z, drO BË`mXr eŠVtMm VgoM gw`m}X`, gw`m©ñV, M§ÐmoX`,
M§ÐmñV, ^H§$n, _hmnya, dmXio, Ádmcm_wIrMm CÐoH$, A{Vd¥îQ>r, AZmd¥îQ>r BË`mXr KQ>Zm§Mm _mZdr
OrdZmda Mm§Jcm-dmB©Q> à^md nS>Vmo. ho Am{X_mZdmÀ`m cjmV Amco. Oa nmD$g nS>cm Va YmÝ`,
Mmam, nmUr {_iVo. AÝ`Wm Cnmg_ma hmoVo. ^yH§$n, dmXio, _hmnya BË`mXr Z¡g{J©H$ KQ>Zm§_wio _mZdmMo
àM§S> ZwH$gmZ `m AZw^dmX²dmao Z¡g{J©H$ eŠVr d Z¡g{J©H$ KQ>Zm `m Am{X_mZdmg ahñ`_` qH$dm
AZmH$cZr` dmQy> cmJë`m. Ë`m_wio Ë`m§À`m{df`r Ë`m§À`m _ZmV ^rVr`wŠV AmXamMr ^mdZm {Z_m©U
Pmcr. Amnco OrdZ ho {ZgJm©daM nyU©nUo Adc§~yZ Amho, Aer Ë`m§Mr YmaUm Pmcr. Ë`m_wio Vmo
{ZgJm©Vrc {d{dY eŠVtMr nyOmAMm© H$ê$ cmJcm. _hÎdmMo åhUOo Ë`m§Zm àgÝZ R>odÊ`mgmR>r
doJdoJiçm {dYr H$ê$ cmJcm. `m {ZgJ©eŠVtZmM XodXodVm _mZyZ (CXm. gy`©XodVm, dm`wXodVm,
nO©Ý`XodVm, Ap½ZXodVm BË`mXr) `m XodXodVm§Mo hr EH$ doJio {díd Amho. Aer H$ënZm _mZdmZo
Ho$cr. XodXodVm§Zmhr _mZdmà_mUoM eara d ^md^mdZm AmhoV, Agohr Vmo _mZy cmJcm. `m XodXodVm
Amnë`m OrdZmda à^md Q>mH$VmV, Ë`m_wio Vmo Ë`m§Zm àgÝZ H$ê$Z KoÊ`mgmR>r Ë`m§Mr nyOm-AMm© H$ê$
cmJcm. `mVyZM Y_mªMm CX` Pmcm. Aer {ZgJ©dmXmVrc _Ü`dVu H$ënZm Amho.
106
{ZgJ©dmXmMo _yë`_mnZ{ZgJ©dmXmda {Q>H$mH$mam§Zr nwT>rcà_mUo Q>rH$m Ho$cocr Amho.
1. {ZgJ©eŠVtMr nyOmAMm© H$aÊ`mVyZ Y_© CX`mg Amcm Ago {ZgJ©dmX åhUVmo. nU ho
nyU©V: Iao Zmhr. H$maU AZoH$ Y_m©V {ZgJ©eŠVt~amo~aM newnjr, dZñnVr, nyd©O
`m§Mrhr nyOm Ho$cr OmVo. {ZgJ©dmX `m JmoîQ>rH$S>o Xþc©j H$aVmo. Y_m©À`m CX`mg AZoH$.KQ>H$
O~m~Xma AmhoV. {ZgJ©dmX _mÌ EH$mM KQ>H$mH$S>o cj XoD$Z BVa KQ>H$m§H$S>o Xþc©j.H$aVmo.
2. {ZgJ©dmXmMr _m§S>Ur H$aVmZm _°Šg_yëca `m§Zr àË`j nwamì`mEodOr H$ënZm d VH©$ `m§MmM
A{YH$ AmYma KoVcocm Amho, Aer Q>rH$m S>oìhrgZr Ho$cr Amho.
3. {ZgJm©Vrc ahñ`_` KQ>Zm§Mo ñdê$n g_OmdyZ KoÊ`mÀ`m à{H«$`oVyZ Y_© CX`mg Amcm, Ago
_°Šg_yëca `m§Zm dmQ>Vo. VWm{n, {ZgJm©Vrc {d{dY KQ>Zm øm AË`§V gai, jmå` d
gm_mÝ` ñdê$nmÀ`m AmhoV. Ë`m_Ü`o ahñ`_` Ago H$mhrhr Zmhr. ahñ`_`Vm hr _mZd{Z{_©V
H$ënZm Amho d Vr Am{X_mZdmg ñ\w$acr Agoc ho Z nQ>Umao Amho.
4. H$mhr {Q>H$mH$mam§À`m _Vo, {ZgJ©dmXmV Am{X_mZdmÀ`m g§ñH¥$Vrnojm gä` g_mOmVrc
_mZdmÀ`m g§ñH¥$VrMr N>mn AmT>iVo.
4. XodH$dmX qH$dm Hw$cà{VH$dmX
(To temism)
XodH$dmX hr XoIrc _hÎdmMr Am{X_ Y_©lÜXm Amho. E{_c Sw>Iu_ `m g_mOemñÌkmZo Y_m©À`m
CX`mÀ`m g§X^m©V XodH$dmXmMm {gÜXm§V _m§S>cocm Amho. Am°ñQ´>o{c`mVrc Aê§$Q>m O_mVrVrc Y_m©Mm
Aä`mg H$ê$Z Ë`mAmYmao Sw>Iu_Zo XoddmX _m§S>cm Amho. `m XodH$dmXmMo ñdê$n nwT>rcà_mUo ñnîQ>
H$aVm `oVo.
Am{X_ O_mVrV Hw$c () hm gm_m{OH$ g_yh AmT>iVmo. Hw$cm_Ü`o _mVm qH$dm {nVm `m§À`mn¡H$s
EH$mÀ`m _m\©$V AmoiIë`m OmUmè`m ZmVodmB©H$m§Mm g_mdoe hmoVmo. EH$m O_mVrV AZoH$ Hw$co AgVmV.
àË`oH$ Hw$cmMo EH$ {MÝh qH$dm àVrH$ AgVo. `m àVrH$mgM XodH$ () åhUVmV. ho XodH$ EImXr
gOrd VgoM {ZOud dñVy AgVo. CXm. new, njr, d¥j, ZXr, nd©V, gy`©, M§Ð BË`mXr Ago _mZco
OmVo. Ë`m_wio EH$m Hw$cmVrc gd© g^mgX ho EH$_oH$m§Mo aŠVmMo ZmVodmB©H$ AmhoV Ago _mZco OmVo.
Ë`m_wio XodH$ dñVy hr Amncr nyd©O Amho, `m ^mdZoVyZ XodH$mg AË`§V n{dÌ d nyÁ`Zr` _mZco
OmVo. Amnco d Amnë`m Hw$cmMo ajU d H$ë`mU ìhmdo åhUyZ Hw$cmVrc gd© g^mgX XodH$mMr
nyOmAMm© H$aVmV. XodH$mÀ`m Zmdo gUg_ma§^ `mÌm-OÌm gmOar H$aVmV. XodH$mMo {MÌ A§Jmda Jm|XÿZ
KoVmV. XodH$ Agcoë`m d¥jmMr VmoS> H$arV ZmhrV. XodH$ Agcoë`m newnjmMr {eH$ma H$arV ZmhrV.
107
EH$M XodH$ Agcoco ñÌr-nwéf EH$_oH$m§er {ddmh H$arV ZmhrV. XodH$mÀ`m g§X^m©V Am{Xdmgr cmoH$
Aem AZoH$ Mmcr[aVr nmiVmV. XodH$mdarc hr lÜXm d Ë`mÀ`mg§X^m©V nmimd`mÀ`m Mmcr[aVr
`m§ZmM ñWyc_mZmZo XodH$dmX qH$dm Hw$c{MÝhdmX Ago åhUVmV.
Sw>Iu_ åhUVmo H$s, {dídmVrc H$m§hr dñVy `m n{dÌ d H$m§hr dñVy `m cm¡{H$H$ _mZë`m OmVmV.
n{dÌ dñVy§Zm cm¡{H$H$ dñVynmgyZ doJio R>odco OmVo. Am{Xdmgr ho XodH$mg AË`§V n{dÌ _mZVmV.
Aem n{dÌ XodH$mMr nyOmAMm© H$aÊ`mgmR>r gd© g^mgX EH$Ì `oVmV. XodH$mÀ`m ZmdmZo {d{dY gU,
CËgd gmOao H$aVmV, Ë`mdoir Ë`m§Zm CËH$Q> Aer Ym{_©H$ AZw^yVr `oVo. XodH$m~Ôc Ë`m§Zm AmXa d
^rVr dmQ>Vo. XodH$ hmM Xod qH$dm B©ída Amho Agm Ë`m§Mm {dídmg ~ZVmo. hm Omo B©ída Amho Vmo
AÝ` H$mhr ZgyZ àË`j Hw$c qH$dm O_mV qH$dm g_mO Amho. Am{U `m g_mOmnwT>o ì`ŠVr Z_« hmoVmV.
g_mO ê$nr Xodmg g§VwîQ> R>odÊ`mgmR>r {d{dY {dYr qH$dm H$_©H$m§S> H$aVmV, `mVyZM Y_mªMm CX` Ago
Sw>Iu_Mo _V Amho. `m g§X^m©V Sw>Iu_ åhUVmo H$s, Hw$c hm g_yhM Ym{_©H$ AZw^yVrMm òmoV AgyZ
XodH$mdarc lÜXm d XodH$m{df`rMo doJdoJio {dYr ho gm_y{hH$ OrdZmMr àVrHo$ AmhoV. WmoS>Š`mV,
Hw$cmMo {MÝh åhUOoM XodH$ ho Hw$cmMm nyd©O AgyZ Ë`mMr nyOmAMm© H$aÊ`mVyZ Y_© CX`mg Amcm
Ago XodH$dmXmMo à{VnmXZ Amho.
Q>rH$mË_H$ _yë`_mnZXodH$mdahr AZoH$m§Zr Q>rH$m Ho$cocr Amho.
1. XodH$mÀ`m nyOmAMm©VyZ Y_© CX`mg Amcm ho _V nQ>V Zmhr. H$maU AZoH$ O_mVrV Y_©
d XodH$dmX `m§Mo ApñVËd doJdoJio Agë`mMo AmT>iVo. XodH$mg nyd©O _mZUo d
XodH$~{h{d©dmh hr XodH$dmXmMr XmoZ d¡{eîQ>ç Y_m©V AmT>iV ZmhrV.
2. _°{cZmoñH$sÀ`m _Vo, Sw>Iu_Zo g_mOmMo ì`ŠVrH$aU Ho$co Amho. VgoM g_yh _ZmMr H$ënZm
_m§S>cr Amho. `m XmoÝhr JmoîQ>r _mZgemñÌr`ÑîQ>çm ñdrH$maVm `oV ZmhrV.
3. XodH$dmX hr lÜXm gd©M O_mVrV AmT>iV Zmhr. _mÌ gd©M O_mVrV Y_© AmT>iVmo.
Ë`m_wio XodH$dmXmVyZ Y_© CX`mg Amcm Ago åhUVm `oV Zmhr.
4. Hw$cmMo gXñ` ho XodH$mg Amncm nyd©O _mZVmV. Ë`m_wio XodH$nyOm hr nyd©OnyOm R>aVo.
`mMm AW© Agm hmoVmo H$s, nyd©OnyOoVyZ Y_© CX`mg Amcm. _mÌ AZoH$ O_mVrV nyd©nyOm
Ho$cr OmV Zmhr. H$mhr O_mVrV nyd©OmEodOr new, njr, dZñnVr `m§Mr nyOm Ho$cr OmVo.
nU Ë`m§Zm nyd©O _mZco OmV Zmhr. Ë`m_wio XodH$nyOoVyZ Y_© CX`mg Amcm ho _V
ñdrH$maVm `oV Zmhr.
Aem àH$mao Am{X_ O_mVrV doJdoJiçm àH$maÀ`m Y_©lÜXm AmT>iVmV.
108
~) Am{X_ cmoH$m§À`m Y_m©MaUmMo àH$ma (Religious Practices of Tribal People)
Am{X_ g_mOmVrc Y_©lÜXm g_OmdyZ KoVë`mZ§Va AmVm Vwåhr Am{X_ Y_m©MaUmMo åhUOoM
Ym{_©H$ dV©ZmMo àH$ma g_OmdyZ KoUma AmhmoV. Acm¡{H$H$ qH$dm {Xì` eŠVrÀ`m H¥$nodaM Amncr
gwIXþ:Io Adc§~yZ AmhoV `m lÜXoVyZ Am{Xdmgr cmoH$ Ë`m eH$Vrg g§VwîQ> R>odÊ`mgmR>r AZoH$ {dYr
H$aVmV. `m {dYrZmM Ym{_©H$ {dYr qH$dm Y_m©MaU (Religious Practices) Ago åhUVmV. Am{X_
g_mOmV nwT>rc Y_m©MaU àH$ma AmT>iVmV.
1. àmW©Zm :{Xì`eŠVrg AË`§V {dZ_«nUo Ho$coco Vm|S>r AmdmhZ qH$dm AmidUr åhUOo àmW©Zm hmo`.
{Xì`eŠVrZo _mZdmg _XV H$amdr åhUyZ {Vcm {dZ§Vr H$aUo hm àmW©ZoMm hoVy AgVmo. hm hoVy gmÜ`
ìhmdm åhUyZ àmW©ZoMr ^mfm, aMZm, ñWi, H$mi, nÜXVr, àmW©Zo~amo~a H$amd`mMo BVa {dYr
BË`mXr~m~VMo {ZpíMV {Z`_ Ho$coco AgVmV. àmW©Zm hr d¡`pŠVH$ VgoM gm_y{hH$ ñdê$nmV Ho$cr
OmVo. gmYmaUnUo àmW©Zm hr Img Aem Ym{_©H$ A{YH$mar ì`ŠVrH$Sy>Z Ho$co OmVo. doJdoJiçm
XodVm§gmR>r doJdoJiçm àmW©Zm Ho$coë`m AmT>iVmV. gd©M Am{XdmgrV àmW©Zm§Zm _hËd AgVo.
2. `k :XodVm§Mr dm {Xì` eŠVrÀ`m H¥$nm àmßVrgmR>r X¡deŠVrcm à{VH$mË_H$ nÜXVrZo dñVy ^oQ> XoUo,
H$mhr doim dñVy§Mm Zme H$aUo åhUOo "`O' hmo`. `m_wio {Xì`eŠVrer Ano{jV g§~§Y Ëd[aV àñWm{nV
hmoD$Z BîQ>àmßVr hmoVo. Aer Am{XdmgrMr ÑT> lÜXm Agë`mZo Ë`m§À`m Y_m©MaUmV `kmcm _hÎdmMo
ñWmZ Amho. `kmMr doi, OmJm, `kmer g§~§{YV ì`ŠVr d {dYr åhUmd`mMo _§Ì, dmnamd`mÀ`m dñVy
B. {df`rMo {dñV¥V {Z`_ AgVmV. gm_mÝ`nUo `km_Ü`o ImÚ d no` nXmW©, qH$_Vr dñVy XodVm§Zm
^oQ> åhUyZ Ë`m§Mr `kmV noQ>{dcoë`m A½ZrV AmhþVr {Xcr OmVo. {H$Ë`oH$Xm `km_Ü`o {d{eîQ> new§Mm
~ir XoD$Z Ë`m§Mo _mg d aŠV àgmX åhUyZ dmQ>VmV. gd©O_mVrÀ`m {hVmÀ`m ÑîQ>rZo `kmV _mZd ~ir
XoÊ`mMm àKmVhr H$mhr O_mVrV AmT>iVmo. AmO Za~irg H$m`ÚmZo ~§Xr KmVcocr Amho.
3. dO©Z ({ZfoY-{Z`_
Taboo)
:-
H$_©H$m§S>mV H$mhr JmoîQ>r Ho$ë`mM nm{hOoV Aer gH$mamË_H$ ~mOy Oer AgVo. Ver H$m§hr JmoîQ>r
H$aÊ`mda ~§YZo KmcUmar Aer ZH$mamË_H$ ~mOy XoIrc AgVo Voìhm H$_©H$m§S>mZwgma H$mhr JmoîQ>r
Q>miUo, {d{eîQ> dV©Z Z H$aUo, `mgM "dO©Z' åhUVmV. dO©ZmV {Z{fÜX JmoîQ>r _moS>VmV. n{dÌ
ì`pŠV, dñVy, n{dÌ ñWmZo BË`mXrMo nm{dÍ` H$moUË`mhr n[apñWVrV ZîQ> Z H$aUo, {d{eîQ> AÝZ Z
ImUo Aer gm_mÝ` dO©Zo AgVmV. VgoM F$VwH$mir pñÌ`m§Zr, Img ì`dgm`mV H$mam{Jam§Zr, gwVH$mV
109
g§~§{YV ì`ŠVtZr `mà_mUo {d{eîQ> àg§JmV {d{eîQ> ì`ŠVtZr H$moUVo dV©Z H$ê$ Z`o `m{df`r Img
dO©Zo AmT>iVmV. dO©ZmMo H$Q>mjmZo nmcZ Am{Xdmgr H$aVmV Oa dO©Z {Z`_m§Mm ^§J Pmcm Va
XodVm§Mr AdH¥$nm hmoD$Z X¡dr AmnÎmr AmoT>mdVmV Aer Ë`m§Mr ÑT> lÜXm AgVo.
4. {deof dV©Z àH$ma :Am{XdmgtÀ`m Y_m©MaUm§V H$mhr {deof dV©ZàH$ma AmT>iVmV. (A) Am{XdmgtÀ`m gd© Ym{_©H$
{dYrV Xmê$cm/_Úmcm Img ñWmZ Amho. OÝ_ë`m~amo~a nmiÊ`mV Q>mH$VmZm ~mcH$mÀ`m Vm|S>mV Xmê$Mo
W|~ Q>mH$Uo, _¥Vmcm eodQ>r Xmê$ nmOUo, Xmê$nmZmMm nmhþUMma H$aUo, Y_©g_ma§^mV Xmê$ {nUo B.
_ÚnmZ ho Am{X_m§À`m Ym{_©H$ OrdZm§Mo _hÎdmMo A§J Amho. (~) Ym{_©H$ {dYr gm_y{hH$ ñdê$nmV
gmOao H$aVmV. àmW©Zm, `k, ZmM, {_adUwH$m B. gm_yhrH$ JmoîQ>r Ym{_©H$ {dYrMm Img ^mJ _mZVmV.
g_yh Jm`Z dmXZ ho nU Ym{_©H$ {dYrMm ^mJ _mZVmV. (H$) Y_m©MaUmV H$gcmhr Xmof dm CUrd
amhÿ Z`o, `mMr Img XjVm KoVmV. Oa Y_m©MaUmV à_mX KS>cm Va X¡dr eŠVrMm h_ImgnUo gdmªZm
Ìmg hmoUma, Aer ÑT> ^mdZm AgVo. åhUyZ {dñV¥V {Z`_ H$ê$Z Ym{_©H$ {dYrMo H$mQ>oH$moanUo nmcZ
H$aVmV.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ : 1 *
àíZ : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z Imcrc {dYmZo nyU© H$am.
1. Y_© hr lÜXm Am{U ............... `m§Mr ì`dñWm Amho.
(A) OmXÿ
(~) àmW©Zm
(H$) `k
(S>) {dYr.
2. gdm©Ë_dmX hm {gÜXm§V ............... `m§Zr _m§S>cm.
(A) Q>m`ca
(~) _°aoQ>
(H$) _°Šg_yëca
(S>) Sw>Iu_.
3. eŠVrdmXmg ^maVmVrc O_mVrV ............ åhUVmV.
(A) _mZmdmX
(~) AmË_mdmX
(H$) ~m|JmdmX
(S>) XodH$dmX.
4. _°Šg_yëcaMo Zmd .............. {gÜXm§Vmer g§~§{YV Amho.
(A) gdm©Ë_dmX
(~) {ZgJ©dmX
(H$) eŠVrdmX
(S>) XodH$dmX.
5. E{_c Sw>Iu_ `m§Zr ............... O_mVrVrc Y_m©Mm Aä`mg Ho$cm.
(A) _w§S>m
(~) hao
(H$) hmonr
110
(S>) Aé§Q>m.
4.2.2 OmXÿ : ñdê$n d àH$ma
Am{X_ g_mOmVrc Y_©lÜXm d Y_m©MaU `m§Mo {d{dY àH$ma Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmXÿMm
AW©, ñdê$n d àH$ma g_OmdyZ KoUma AmhmoV. Y_m©à_mUoM OmXÿ ho Am{XdmgtÀ`m OrdZmMo EH$
à^mdr A§J Amho. Amncr {d{dY C{ÔîQ>o gmÜ` H$aÊ`mgmR>r Am{Xdmgr cmoH$ Y_m©~amo~aM OmXÿMm dmna
H$aVmV. OmXÿMm dmna {~ZMyH$nUo Ho$ë`mg Ano{jV C{ÔîQ> qH$dm BÀN>m nyU© hmoVo Aer Ë`m§Mr ÑT>lÜXm
AgVo. Ë`m_wio OmXÿg Ë`m§À`m OrdZmV _hÎdnyU© ñWmZ Amho.
OmXÿMm AW© :{Xì`eŠVrda dM©ñd àñWm{nV H$ê$Z {Vcm Amnë`m _ZmoH$m_Zm nyU© H$aÊ`mg ^mJ nmS>Ê`mgmR>r
Ho$ë`m OmUmè`m H¥$Vrg OmXÿ qH$dm `mVw{dÚm () Ago åhUVmV. OmXÿMm AW© g_OÊ`mgmR>r {VÀ`m
H$mhr ì`m»`m nmhÿ`m.
OmXÿMr ì`m»`m :1.
_°{cZmoñH$s :-
""hoVwnyVugmR>r gmYZ åhUyZ dmnaë`m OmUmè`m ì`mdhm[aH$ {H«$`m§À`m EH$ÌrH$aUmg OmX
åhUVmV.''
2.
h°[a Om°ÝgZ :-
""Á`m H¥$VrMo C{ÔîQ>o ho AZw^dZr` AgVo, nU {VMr gmYZo _mÌ Acm¡{H$H$ AgVmV {Vcm OmXÿ
Ago åhUVmV.''
3.
Ooåg \«o$Pa :-
''OmXÿ ho Am^mgr {dkmZr AgyZ Vo H$m`©H$maU^mdmÀ`m AQ>i {Z`_mZwgma {ZgJm©da X~md
Q>mH$Vo.''
4.
S>m°. Eg. gr. Xþ~o :-
""OmXÿ hr EH$ eŠVr Amho, {OÀ`mX²dmao OmXÿJma A{V_mZdr OJmda {Z`§ÌU {_idyZ Amnë`m
BÀN>oZwgma {VMm Cn`moJ {dYm`H$ qH$dm {dÜd§gH$ nÜXVrZo H$ê$ eH$Vmo.
OmXyMr ñdê$nmË_H$ d¡{eîQ>ço
darc {ddoMZmÀ`m AmYmao OmXÿMr AmnUmg nwT>rc d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVmV.
111
1.
X~mdmË_H$ ñdê$n :-
OmXÿ ho X~mdmË_H$ ñdê$nmMo H¥$Ë` Amho. H$maU OmXÿMm Cn`moJ H$ê$Z {Xì` eŠVrda dM©ñd
qH$dm Vm~m {_i{dcm OmVmo d Ë`m eŠVrda Amnco Mm§Jco qH$dm dmB©Q> hoVy nyU© H$aÊ`mgmR>r X~md
Q>mH$cm OmVmo.
2.
Û¡Vm{YpîR>V H¥$Vr :-
OmXÿ hr {Xì` eŠVrÀ`m Û¡Vmda AmYmacocr H¥$Vr Amho. H$maU {Xì` eŠVr hr Mm§Jcr VgoM
dmB©Q> Aem XmoÝhr ñdê$nmMr Amho, Ago OmXÿV _mZco OmVo Am{U Amnco Mm§Jco VgoM dmB©Q> hoVy nyU©
H$aÊ`mgmR>r Ë`mn¡H$s EH$m eŠVrMm _XV KoVcr OmVo.
3.
hoVwnyVuMo gmYZ :-
OmXÿ ho {d{eîQ> hoVy gmÜ` H$aÊ`mMo gmYZ Amho. hm hoVy Mm§Jcm qH$dm dmB©Q> Agy eH$Vmo.
OmXÿMm dmna _mZdmÀ`m {hVmgmR>r VgoM A{hVmgmR>r Ho$cm OmD$ eH$Vmo.
4.
àH$Q> qH$dm JwßV à`moJ :-
OmXÿMr H¥$Vr hr àH$Q>nUo (CKS>nUo) VgoM JwßVnUohr Ho$cr OmVo. gmYmaUV: Mm§Jë`m hoVy§À`m
nyV©VogmQ>r Ho$cr OmUmar OmXÿhr àH$Q>nUo Ho$cr OmVo. `mCcQ> dmB©Q> hoVyÀ`m nyV©VogmR>r Ho$cr OmUmar
OmXÿhr JwßVnUo Ho$cr OmVo.
5.
d¡`pŠVH$ VgoM gm_wXm{`H$ :-
OmXÿMr H¥$Vr hr d¡`pŠVH$ VgoM gm_wXm{`H$ \$m`ÚmgmR>r Ho$cr OmD$ eH$Vo. CXm. d¡`pŠVH$
eÌyMm Zme ìhmdm åhUyZhr OmXÿ Ho$cr OmVo. nwÌ ìhmdm `m d¡`pŠVH$ hoVynyVugmQ>r Ogr OmXÿ H$aVmV,
VgoM nmD$g nS>mdm d O_mVrMr eoVr {nH$mdr `m gm_wXm{`H$ hoVyÀ`m nyV©VogmR>rhr OmXÿ H$aVmV.
6.
{d{eîQ> {H«$`m :-
OmXÿMm à`moJ H$aVmZm OmXÿJma hm _§Ìm~amo~aM H$mhr {d{eîQ> {H«$`m {d{eîQ> nÕVrZo H$arV
AgVmo. `m {H«$`m R>adë`mà_mUo d {~ZMyH$nUo Ho$ë`mZo OmXÿ h_ImgnUo `eñdr hmoVo, Ago _mZco
OmVo. Oa {H«$`m H$aÊ`mV H$m§hr MyH$ Pmcr VaM OmXÿ An`er hmoVo, AÝ`Wm Zmhr Agm {dídmg.AgVmo.
7.
_§ÌmMm Cn`moJ :-
OmXÿMm à`moJ H$aVmZm OmXÿJma hm {d{dY _§ÌmMm Cn`moJ H$aVmo. ho _§Ì OmXÿJma JwßV R>odVmo.
Vmo ho _§Ì Ho$di Amnë`m {ZîR>mdmZ {eî`m§ZmM {eH${dVmo.
112
8.
gmYZgm_wJ«r :-
OmXÿMr H¥$Vr H$aVmZm OmXÿJma hm {d{dY àH$maMr gmYZgm_J«r dmnaV AgVmo. gmYmaUnUo,
OmXÿMr H$m§S>r, qc~y, Zmai, hiXHw§$Hy$, A§S>o, _rR>, ~r~m, _¥VmMr hmS>o d S>moŠ`mMr H$dQ>r, H$mnS>r
~mhþcr BË`mXr gmYZgm_wJ«rMm dmna OmXÿÀ`m à`moJmV Ho$cocm {XgVmo.
9.
OmXÿJmamMm Img XOm© :-
OmXÿJmamMm Am{X_ g_mOmV Img XOm© AgVmo. cmoH$ Ë`m§Zm _mZgÝ_mZ XoVmV. Ë`mÀ`mH$S>o
^rVr`wŠV AmXamZo nmhVmV. OmXÿJmamg doe^yfm, Ho$e^yfm, ImUo{nUo, {ZdmgñWmZ, ñZmZg§Ü`m,
nyOmAMm© BË`mXr~m~VMo H$m§hr Img {Z`_ nmimdo cmJVmV.
OmXÿMo àH$ma :OmXÿMr ì`m»`m d d¡{eîQ>ço Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr OmXÿMo doJdoJio àH$ma g_OmdyZ KoUma
AmhmV. doJdoJiçm emñÌkm§Zr OmXÿMr dJuH$aU doJdoJiçm àH$mao Ho$coco Amho. Ë`mn¡H$s H$m§hr
dJuH$aU Vwåhr `m {R>H$mUr Aä`mgUma AmhmV.
1.
_°{cZmoñH$sMo dJuH$aU :-
_°{cZmoñH$s `m§Zr OmXÿMo nm§T>ar OmXÿ d H$mir OmXÿ (White and Black Magic) Ago XmoZ àH$ma
nmS>coco AmhoV.
(A) nm§T>ar OmXÿ :nm§T>è`m OmXÿg Ydc qH$dm ídoV OmXÿ Agohr åhUVmV. Mm§Jë`m qH$dm {dYm`H$ qH$dm
H$ë`mUH$mar hoVy§À`m nyV©VogmR>r Ho$ë`m OmUmè`m OmXÿg nm§T>ar OmXÿ Ago åhUVmV. CXm. nwÌ ìhmdm,
YZcm^ ìhmdm, {à`gr qH$dm {à`H$a de ìhmdm, amoJ qH$dm AmOma ~am ìhmdm, nmD$g nS>mdm, eoVr
{nH$mdr, Xþ:I d g§H$Q> Q>imdo BË`mXr ew^ H$m_mgmR>r Ho$cr OmUmar OmXÿ hr nm§T>ar OmXÿ R>aVo.
(~) H$mir OmXÿ :H$mù`m OmXÿg H¥$îU OmXÿ qH$dm AídoV OmXÿ Agohr åhUVmV. dmB©Q> qH$dm {dKmVH$ qH$dm
AH$ë`mUH$mar hoVy§À`m nyV©VogmR>r Ho$ë`m OmUmè`m OmXÿg H$mir OmXÿ åhUVmV. CXm. EImÚmg R>ma
_maUo, Ìmg XoUo, emar[aH$ BOm H$aUo, EImÚmMo ZwH$gmZ H$aUo BË`mXr Aew^ H$m_mgmQ>r Ho$cr OmUmar
OmXÿ hr H$mir OmXÿ R>aVo. gmYmaUnUo nm§T>ar OmXÿ hr CKS>nUo/àH$Q>nUo Va H$mir OmXÿ hr JwßVnUo
Ho$cr OmV Agë`mMo AmT>iVo.
113
2.
S>m°. Eg. gr. Xþ~o `m§Mo dJuH$aU :-
^maVr` g_mOemñÌk d gm_m{OH$ _mZgemñÌk Agcoë`m S>m°. Xþ~o `m§Zr OmXÿMo g§dY©H$,
g§ajH$ Am{U {dZmeH$ Ago VrZ àH$H$ma nmS>coco AmhoV.
(A) g§dY©H$ OmXÿ :nwÌ àmßVr ìhmdr, YZcm^ ìhmdm, nmD$g nS>mdm, eoVr {nH$mdr, gwIg_¥ÜXr cm^mdr `mgmR>r
Ho$cr OmUmar OmXÿ åhUOo g§dY©H$ OmXÿ hmo`.
(~) g§ajH$ OmXÿ :Or{dV{dÎmmMo g§ajU ìhmdo, Xþ^m©½`mnmgyZ/XþX£dmnmgyZ g§ajU ìhmdo, AmOmamVyZ _wŠVVm
ìhmdr, àdmg gwIH$maH$ ìhmdm, eÌyZo Ho$coë`m OmXÿMm à`moJ {d\$c ìhmdm B.gmR>r Ho$cr OmUmar OmXÿ
åhUOo g§ajH$ OmXÿ hmo`.
(H$) {dZmeH$ OmXÿ :eÌyMm Zme H$aUo, Ë`mMr _wco~mio d _mc_Îmm `m§Mo ZwH$gmZ H$aUo, eÌycm AmOmar nmS>Uo dm
XþImnV H$aUo `mgmR>r Ho$cr OmUmar OmXÿ åhUOo {dZmeH$ OmXÿ hmo`.
3.
Ooåg \«o$PaMo dJuH$aU :-
Ooåg \«o$Pa `m§Zr OmXÿ H$aÊ`mÀ`m VrZ nÜXVr
AmYmao OmXÿMo VrZ àH$ma nmS>Vm `oVmV.
(Methods)
gm§{JVcoë`m AmhoV. `m nÜXVrÀ`m
(A) AZwH$aUmË_H$ OmXÿ :hr OmXÿ ""g_mOmVyZ g_mOmMr {Z{_©Vr hmoVo.'' `m VËdmda AmYmacocr Amho. EImXr KQ>Zm
KS>mdrgr dmQ>Vo Voìhm Ë`m KQ>ZoMo AZwH$aU H$aUmar H¥$Vr Ho$cr OmVo. Vgo AZwH$aU Ho$ë`mZo Vr KQ>Zm
KS>Vo Agm {dídmg AgVmo. CXm. nmD$g nS>mdm åhUyZ _Ü` ^maVmVrc H$mhr O_mVrV nmD$g nS>V
Agë`mMo {MÌ H$mT>VmV. Am°ñQ´>o{c`mVrc O_mVrVrc cmoH$ nmD$g nS>mdm åhUyZ Vm|S>mV nmUr KoD$Z
{nMH$margmaIo CS>{dVmV. eÌycm Ìmg XoÊ`mgmQ>r AZwH$aUmË_H$ OmXÿMm à`moJ Ho$cm OmVmo, Ë`mgmR>r
OmXÿJma eÌyMr àVr_m ~Z{dVmo d Ë`m à{V_og _§ÌmX²dmao BOm H$aVmo. Ago Ho$ë`mZo eÌyghr BOm hmoVo
Aer g_OyV Amho.
(~) g§nH$m©Ë_H$ OmXÿ :""hr OmXÿ EImXm g§nH©$ Amcm H$s Vmo H$m`_Mm g§nH©$ AgVmo.'' `m VÎdmda AmYmacocr Amho.
114
EH$ dñVy Xþgè`m dñVyÀ`m g§nH$m©V AënH$mi Amë`mg, Ë`m XmoÝhrV H$m`_Mm g§nH©$ {Q>Hy$Z amhVmo
Aer g_OyV `m OmXÿV AmT>iVo, Ë`m_wio EImÚm ì`ŠVrÀ`m Ho$gmda, H$nS>çmda qH$dm {VZo
dmnacoë`m EImÚm dñVyda OmXÿMm à`moJ Ho$ë`mg Ë`mMm n[aUm_ Ë`m ì`ŠVrdahr hmoVmo Ago _mZco
OmVo.
(H$) _§Ì OmXÿ :_§ÌmMm dmna H$ê$Z Ho$coë`m OmXÿg _§Ì OmXÿ åhUVmV. _§Ìm§_Ü`o {dcjU eŠVr AgVo d
Ë`m_wio _§ÌmoÀ`ma H$ê$Z Ano{jV hoVy gmÜ` H$aVm `oVmV, Agm {dídmg `m àH$mamÀ`m OmXÿV AmT>iVmo.
_§ÌmoÀMma ho {d{eîQ> nÕVrZoM d AMyH$nUo Ho$co VaM \$m`Xm hmoVmo. Ë`m_Ü`o H$mhr MyH$ Pmë`mg X¡dr
eŠVrMm H$mon hmoVmo, Aer g_OyV AgVo. _§Ì-OmXÿMm Cn`moJ H$aUmè`mg _m§{ÌH$ åhUVmV.
Aem àH$mao OmXÿMo {d{dY àH$ma AmhoV.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ : 2 *
àíZ : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z Imcrc {dYmZo nyU© H$am.
1. OmXÿ ho Am^mgr {dkmZ Amho .................... `m§Zr åhQ>co Amho.
(A) _°{cZmoñH$s
(~) \«o$Pa
(H$) S>m°. Xþ~o
(S>) Om°ÝgZ.
2. nm§T>ar d H$mir OmXÿ Ago XmoZ àH$ma .................. `m§Zr nmS>co AmhoV.
(A) nmg©Ýg
(~) Om°ÝgZ
(H$) _°{cZmoñH$s (S>) S>m°. Xþ~o.
3. g_mZmVyZ g_mZmMr {Z{_©Vr hmoVo `m VÎdm§da AmYmacoë`m OmXÿg ............ åhUVmV.
(A) g§nH$m©Ë_H$
(~) AZwH$aUmË_H$ (H$) _§Ì
(S>) {dKmVH$.
4. nmD$g nS>mdm åhUyZ Ho$cr OmUmar OmXÿ ............ àH$maMr R>aVo.
(A) g§dY©H$
(~) g§ajH$
(H$) {dZmeH$
(S>) {dÜd§gH$.
4.2.3 ^JV Am{U nwamo{hV
OmXÿMr ì`m»`m, ñdê$n, àH$ma BË`mXtMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va AmVm AmnU Am{X_ g_mOmVrc
^JV nwamo{hV `m XmoZ Ym{_©H$ ì`mdgm{`H$m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmoV.
`m {dídmV Acm¡{H$H$ qH$dm {Xì` eŠVr qH$dm {Xì` àmUr AgyZ Ë`m§À`m `m à^mdm_wioM
115
_mZdr OrdZmV gwI-Xþ:Io {Z_m©U hmoVmV Aer Am[Xdmgr cmoH$m§Mr ÑT> lÜXm Amho. Ë`m_wio AmnUmg
gwI {_imdo d Xþ:I Q>imdo `mgmR>r Am{Xdmgr cmoH$ {Xì`eŠVrg qH$dm {Xì` àmÊ`m§Zm g§VwîQ> (àgÝZ)
H$ê$Z KoÊ`mMm Ë`m§Mr H¥$nm g§nmXZ H$aÊ`mMm d AdH¥$nm (H$mon) Q>miÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. Ë`mgmR>r
Vo {Xì`eŠVrMr qH$dm {Xì` àmÊ`m§er gnH©$ àñWm{nV H$ê$ BpÀN>VmV. _mÌ Ë`mgmR>r Amdí`H$ AgUmao
kmZ, H$m¡eë`, A{^d¥Îmr d doi Ë`m§À`mH$S>o ZgVmo. Ë`m_wio {Xì` àmÊ`m§er g§nH©$ àñWm{nV H$ê$
eH$Umè`m ì`ŠVtMr Ë`m§Zm JaO ^mgVo. Aem `m ì`ŠVr {Xì` àmUr d Am{Xdmgr cmoH$ `m§À`m_Ü`o
_Ü`ñW åhUyZ H$m`© H$aVmV. Am{Xdmgr cmoH$m§Mo Ym{_©H$ {dYr `Wmgm§JnUo nma nmSy>Z XoÊ`mMo H$m`©
H$aVmV Am{U Ë`mÀ`m _mo~Xë`mV cmoH$m§H$Sy>Z H$mhr ewëH$ d ^oQ>dñVy KoVmV d Ë`mda Amncm M[aVmW©
Mmc{dVmV. Aem `m ì`ŠVtZmM Y_©ì`mdgm{`H$ (Religious Practioners) Ago åhUVmV. ^JV
Am{U nwamo{hV ho Am{X_ g_mOmVrc à_wI Y_©ì`mdgm{`H$ AmhoV. Ë`m§Mo ñdê$n d H$m`© AmVm AmnU
`oWo g_OmdyZ KoUma AmhmV.
^JV (Shaman)
Am{Xdmgr cmoH$m§Zm doJdoJiçm g§H$Q>mnmgyZ (^yH§$n, dmXio, A{Vd¥îQ>r, Ádmcm_wIrMm CÐoH$
B.) g§ajU hdo AgVo. ho g§ajU àmßV ìhmdo åhUyZ Vo {Xì` eŠVtZm qH$dm àmÊ`m§Zm g§VwîQ> R>odyZ
qH$dm Ë`m§À`mda dM©ñd R>odyZ Amncr C{ÔîQ>o gmÜ` H$ê$ BpÀN>VmV. na§Vw {Xì` àmÊ`m§er g§nH©$
àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r doJdoJio Ym{_©H$ {dYr d OmXÿMo à`moJ H$amdo cmJVmV Am{U Vo gm_mÝ` cmoH$m§Zm
O_V Zmhr. Ë`m_wio Acm¡{H$H$ {dídmMo nwaogo kmZ Agcoë`m d OmXÿMo à`moJ H$aÊ`mV Va~oO Agcoë`m
ì`ŠVrMr Ë`m§Zm _XV ¿`mdr cmJVo Aem `m ì`ŠVrgM ^JV Ago åhUVmV. Aem `m ^JVmgM
doJdoJiçm O_mVrV doJdoJir Zmdo AmhoV. CXm. Jm|S> O_mVrV Ë`mcm "~¡Jm qH$dm Jw{U`m' åhUVmV.
H$moadm d g§Wmc O_mVrV "AmoPm' åhUVmV. Wmê$ O_mVrV "^amam' åhUVmV. B§J«Or ^mfoV ^JVmcm
em_Z (Shaman) Ago åhUVmV. _hmamîQ´>mVrc dmacr, R>mHy$a, H$mVH$ar, {^ëc, H$moir BË`mXr
O_mVrV ^JV hoM Zmd dmnaco OmVo.
^JV{df`r nwT>rc ~m~r _hÎdmÀ`m AmhoV.
A) OdiOdi gd©M Am{X_ O_mVrV ^JV AmT>iVmo. EImÚm Am{Xdmgr IoS>çmV EH$mnojm
A{YH$ ^JV AmT>iVmV. H$mhr O_mVrV Va àË`oH$ Hw$Qw>§~mVrc EImXr ì`ŠVr ^JVmMo
H$m_ H$arV AgVo.
~) ^JV ì`ŠVr hr gmYmaUV: d`ñH$a d d`mod¥ÜX AgVo. ^JVmÀ`m ì`dgm`mgmR>r
cmJUmao kmZ d H$m¡eë`o àmßV H$aÊ`mgmR>r XrK©H$mi cmJV Agë`mZo ^JV ho d`ñH$a
AgVmV.
116
H$) nwéfmà_mUoM pñÌ`m XoIrc ^JVmMm ì`dgm` H$aVmZm {XgVmV. _mÌ AZoH$ Am{X_
g_mOmV pñÌ`m§Zm Ym{_©H$ H$m`m©gmR>r A`mo½` _mZco OmV Agë`mZo nwéf ^JVm§À`m VwcZoV
ñÌr-^JVm§Mr (^JVrUtMr) g§»`m \$maM H$_r AmT>iVo.
S>) ^JVmMo Z¡g{J©H$ ^JV d à{e{jV ^JV Ago XmoZ àH$ma AmT>iVmV. Oo ^JV
ñd`§à`ËZmZo {Xì` eŠVrer g§~§Y àñWm{nV H$aÊ`mMo kmZ d H$m¡eë` àmßV H$aVmV,
Ë`m§Zm Z¡g{J©H$ ^JV åhUVmV. `mCcQ> Oo ^JV ho kmZ d H$m¡eë` AZw^dr Jwê$H$Sy>Z
{eHy$Z AmË_gmV H$aVmV Ë`m§Zm à{e{jV ^JV åhUVmV.
B) ^JV hm Ym{_©H$ {dYr d OmXÿMo à`moJ H$aÊ`m_Ü`o VÁk (expert) AgVmo. `m JmoîQ>r Vmo
AË`§V H$miOrnyd©H$ d {~ZMyH$nUo nma nmS>rV AgVmo. `m H$m_mV H$mhr MyH$ Pmë`mg
X¡dreŠVrMm H$mon hmoD$Z _moR>m AZW© hmoVmo, Ago _mZco OmVo. Ë`m_wio ^JVmH$S>o `m JmoîQ>r
`Wmgm§JnUo nma nmS>Ê`mMr VÁkVm Agmdr cmJVo.
B©) ^JVmda AZoH$ H$S>H$ {Z~ªY AgVmV. Ë`mcm doe^yfm, Ho$e^yfm, ImUo{nUo, c¢{JH$
g§~§Y, ñZmZg§Ü`m BË`mXr~m~V H$mhr H$S>H$ {Z`_ nmimdo cmJVmV. VgoM Ë`mÀ`mH$S>o
H$ënZmeŠVr, g§`_rd¥Îmr, ^{dî`H$WZ j_Vm BË`mXr d¡{eîQ>ço Agmdr cmJVmV. Ë`mcm
doJdoJir ñdßZ nS>V AgVmV d ^mg hmoV AgVmV d Ë`m§Mm AW© cmdÊ`mMr j_Vmhr
Ë`mÀ`mH$S>o Agmdr cmJVo. ^JVmcm VrZ àH$maMr H$m`} nma nmS>mdr cmJVmV.
1.
^{dî` H$WZ H$aUo :-
^{dî`mV KS>Umè`m KQ>Zm§Mr cmoH$m§Zm nyd©gyMZm XoUo åhUOoM ^{dî` H$WZ ho ^JVmMo
A{Zdm`© H$m`© _mZco OmVo. {Xì` àmÊ`m§À`m H¥$nm d H¥$no_wioM _mZdr OrdZmV Mm§Jë`m-dmB©Q> KQ>Zm
KS>VmV Aer Am{XdmgtMr lÜXm AgVo. Ë`m_wio nwT>rc g§H$Q>mMr AmJmdy H$ënZm Amë`mg {Xì`
àmÊ`m§Zm g§VwîQ> H$ê$Z nwT>rc g§H$Q> Q>miVm `oB©c. `m hoVyZo Am{Xdmgr cmoH$ ^JVmMr _XV KoVmV.
Amnë`mOdirc X¡dr gm_Ï`mªÀ`m Omoamda ^JV {Xì` àmÊ`m§er g§nH©$ gmYyZ Ë`m§Mr BÀN>m OmUyZ KoVmo
d Ë`mg§X^m©Vrc ^{dî` H$WZ H$aVmo.
2.
hdm_mZmMo {Z`§ÌU H$aUo :-
nmD$g, dmXi, JmanrR>, H$S>Š`mMm CÝhmim qH$dm W§S>r BË`mXr hdm_mZ{df`H$ KQ>Zm d H$em
KS>VmV `mMo dmñV{dH$ kmZ Am{XdmgtZm ZgVo. _mÌ `m KQ>Zm§Mm Ë`m§À`m OrdZmda A{ZîQ> à^md
nS>V AgVmo. CXm. nmD$g Z nS>ë`mg AÝZYmÝ` {nH$V Zmhr d Cnmg_marMr nmir `oVo. dmXi qH$dm
JmanrR> Pmë`mg Ë`m§Mo OrdZ CX²ÜdñV hmoVo. Or{dV{dÎmmMr _moR>r hmZr hmoVo. Aem `m A{ZîQ> JmoîQ>r
117
{Xì`àmÊ`m§_wioM KS>VmV Ago Am{Xdmgr _mZVmV, Ë`m_wio hdm_mZ{df`H$ `m KQ>Zm KSy> Z`oV åhUyZ
Vo hdm_mZmda {Z`§ÌU R>ody BpÀN>VmV d Ë`mgmR>r {Xì` àmÊ`m§er g§nH©$ àñWm{nV H$ê$ BpÀN>VmV.
`mH$m_r Vo ^JVmMr _XV KoVmV. ^JV hm {Xì`eŠVrer g§~§Y àñWm{nV H$ê$Z hdm_mZ{df`H$
KQ>Zm§da {Z`§ÌU R>odVmo, `m g§X^m©V ^JVmcm nmD$g nmS>Ê`mMo H$m_ H$amdo cmJVo. nmD$g nmS>Ê`mgmR>r
^JV hm _w»`V: AZwH$aUmË_H$ OmXÿMo à`moJ H$aVmo.
3.
amoJ{ZdmaU :-
amoJ{ZdmaU H$aUo ho ^JVmMo {Vgao H$m`© Amho. ^yV, àoV, {nemÀM BË`mXtMr ~mYm Pmë`mZo
ì`ŠVrg amoJ hmoVmo, Vr AmOmar nS>Vo Ago Am{Xdmgr åhUVmV. Ë`m_wio amoJ{ZdmaÊ`mgmR>r ^yV~mYm Xÿa
H$aUo, amoJr ì`ŠVrÀ`m A§JmV {eacoco ^yV ~mhoa H$mT>Uo JaOoMo AgVo. {Xì`eŠVrer g§nH©$ àñWm{nV
H$ê$Z ^JV ^yV~mYm Xÿa H$aÊ`mMo d ì`ŠVrg amoJ_wŠV H$aÊ`mMo H$m_ H$arV AgVmo. `mgmR>r ^JV _§Ì
KmcUo, A§Jmam cmdUo, A§Jmdê$Z CVê$Z Q>mH$Uo, X¡dreŠVrZo ^macoco J§S>oXmoao d VmB©V amo½`mÀ`m
A§Jmda KmcUo BË`mXr AVm{H©$H$ Cnm``moOZm H$arV AgVmo. Ë`mM~amo~a earamMr _mcre H$aUo, XþIam
Ad`d MmoiUo qH$dm Xm~Uo, Xÿ{fV aŠV {niyZ earam~mhoa H$mT>Uo, _§{XamV qH$dm _moH$ù`m hdoV
amo½`mcm R>odUo Ago Vm{H©$H$ Cnm`XoIrc ^JV am{hV AgVmo. `m Vm{H©$H$ Cnm`mX²dmao ^yV~mYm Xÿa hmoVo.
AerM Am{XdmgrMr g_OyV AgVo.
^JVmMo ñWmZ :Amnë`mH$S>o Agcoë`m kmZmMm d H$m¡eë`mMm dmna H$ê$Z ^JV darc H$m`© nma nmS>Vmo d
cmoH$m§À`m Cn`moJr nS>Vmo. Ë`m_wio Am{X_ g_OVmV Ë`mcm _mZmMo ñWmZ, XOm© d à{VîR>m AgVo.
cmoH$m§da Ë`mMo dM©ñd AgVo. Ë`mcm H$m§hr gdcVr d {deofm{YH$ma {Xcoco AgVmV. CXm. H$a Z XoUo,
cîH$ar godm Z H$aUo, Xohm§V emgZ Z XoUo BË`mXr. Aem `m gdcVrMm Ë`mZo ñdmWm©gmR>r Cn`moJ H$ê$
Z`o Aer g_mOmMr Anojm §gVo. VWm{n, Amnco ñWmZ d {deofm{YH$mar `m§À`m AmYmao H$m§hr ^JVm§Zr
O_mVrMr amOH$s` gÎmm hñVJV Ho$cocr AmT>iVo.
nwamo{hV
(Prist)
^JVmà_mUoM nwamo{hV XoIrc Am{X_ O_mVrVrc Y_© ì`mdgm{`H$ Amho. O_mVrVrc cmoH$m§Mo
Ym{_©H$ {dYr nma nmSy>Z Ë`mda Vmo Amncr Cn{O{dH$m Mmc{dVmo, VWm{n, nwamo{hVmMr ^y{_H$m
^JVmÀ`m ^y{_Ho$nojm {^ÝZ AgVo. ^JV hm OmXÿÀ`m AmYmao {Xì`eŠVrda dM©ñd {_idyZ {Vcm
Ano{jV C{ÔîQ> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r ^mJ nmS>Vmo. nwamo{hV _mÌ {Xì`eŠVrcm eaU OmD$Z {Vcm àgÝZ
H$ê$Z KoD$Z {VÀ`m Ano{jV C{ÔîQ> gmÜ` H$aÊ`mgmR>r {dZ{dV AgVmo. Ë`mgmR>r nwamo{hV cmoH$m§À`m
118
dVrZo XodXodVm§Mr nyOm-AMm© H$aUo, àmW©Zm H$aUo, ^OZ-{H$V©Z H$aUo, hmo_hdZ H$aUo, BË`mXr
Ym{_©H$ {dYr nma nmS>rV AgVmo. ho {dYr `Wmgm§JnUo nma nmS>Ê`mMo kmZ d H$m¡eë` nwamo{hVmH$S>o
AgVo. `m{edm` doJdoJio Ym{_©H$ ñVa, CËgd, `mÌm, OÌm BË`mXtMo g§MmcZ H$aÊ`mMo H$m_hr nwamo{hV
nma nmS>rV AgVmo. ì`ŠVrÀ`m Am`wî`mVrc H$m§hr _hÎdmÀ`m àg§Jr CXm. OÝ_, {ddmh, _¥Ë`y B.
H$amd`mMo {dYr d g§ñH$maXoIrc nwamo{hV nma nmS>Vmo. nwamo{hVmMr hr H$m`} AË`§V n{dÌ _mZcr
OmVmV. Ë`m_wio Ë`mcm O_mVrV _mZmMo ñWmZ AgVo. cmoH$ Ë`mÀ`mH$S>o AmXamZo nmhV AgVmV. nwamo{hV
ho EH$ nX (Office) _mZco OmVo d `m nXmÀ`m {R>H$mUr Acm¡{H$H$ eŠVr AgVo d Ë`m nXmda
~gUmè`m ì`ŠVrg hr eŠVr àmßV AgVo Ago _mZco OmVo. ^JVmà_mUoM nwamo{hVmghr ImUo{nUo,
nmoemI, `m~m~VMo H$S>H$ {Z`_ nmimdo cmJVmV. nwamo{hV nXmMo H$m`} nma nmS>Ê`mMo à{ejU
ì`ŠVrcm ¿`mdo cmJVo. nwéfmà_mUoM pñÌ`mhr nwamo{hV hmoD$ eH$VmV. _mÌ Am{Xdmgr pñÌ`m `m
H$m_mH$S>o \$maem diV Zgë`mZo nwéf nwamo{hVmnojm ñÌr nwamo{hVm§Mr g§»`m Aën AgVo.
* ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ : 3 *
àíZ : `mo½` n`m©` {ZdSy>Z Imcrc {dYmZo nyU© H$am.
1. ^JV Am{U ............ ho Am{X_ g_mOmVrc Y_©ì`mdgm{`H$ AmhoV.
(A) _m§{ÌH$
(~) Xodfu
(H$) Y_©Jwê$
(S>) nwamo{hV.
2. .............. hm OmXÿÀ`m {H«$`m H$ê$Z {Xì`eŠVrda dM©ñd {_i{dV AgVmo.
(A) Y_©Jwê$
(~) ^JV
(H$) Xodfu
(S>) _m§{ÌH$.
3. g§Wmc O_mVrV ^JVmcm .................... åhUVmV.
(A) AmoP
(~) ^amam
(H$) ~¡Jm
(S>) Jw{U`m.
4. {Xì`eŠVrcm àgÝZ H$aÊ`mgmR>r Am{Xdmgr cmoH$ ............. Mr _XV KoVmV.
(A) ^JV
(~) nwamo{hV
(H$) O_mV à_wI (S>) OmXÿJma.
4.3 gmam§e
`m Mm¡Ï`m KQ>H$mV Vwåhr Am{X_ g_mOmVrc Y_© d OmXÿ `m§Mm Aä`mg Ho$cocm Amho. `mÑîQ>rZo
gd©àW_ Vwåhr Am{X_ g_mOmVrc gdm©Ë_dmX, eŠVrdmX, {ZgJ©dmX Am{U XodH$dmX `m Y_©lÜXm§Mo
ñdê$n d Ë`m§Mo {Q>H$mË_H$ _yë`_mnZ g_OmdyZ KoVcoco Amho. Ë`mM~amo~a Am{X_m§Mo Y_m©MaUmMo
àmW©Zm, `k, dO©Z ho àH$ma Aä`mgcoco Amho. Ë`mZ§Va OmXÿMr ì`m»`m d ñdê$nmË_H$ d¡{eîQ>ço
119
g_OmdyZ KoVcr AmhoV. VgoM _°{cZmoñH$s, S>m°. Xþ~o d Ooåg \«o$Pa `m§Zr OmXÿMo nmS>coco àH$ma
Aä`mgcoco AmhoV. eodQ>r Am{X_ g_mOmVrc ^JV d nwamo{hV `m XmoZ Y_©ì`mdgm{`H$m§Mo ñdê$n d
H$m`} Aä`mgcocr AmhoV.
4.4 ñd`§-AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
àíZ 1 : ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ : 1 Mr CÎmao.
1.
2.
3.
4.
5.
(S>) {dYr.
(A) Q>m`ca.
(H$) ~m|JmdmX.
(~) {ZgJ©dmX.
(S>) Aé§Q>m.
àíZ 2 : ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ : 2 Mr CÎmao.
1.
2.
3.
4.
(~) \«o$Pa.
(H$) _°{cZmoñH$s
(~) AZwH$aUmË_H$.
(A) g§dY©H$.
àíZ 3 : ñd`§-AÜ``ZmgmR>r àíZ : 3 Mr CÎmao.
1.
2.
3.
4.
(S>) nwamo{hV.
(H$) ^JV.
(A) AmoPm.
(~) nwamo{hV.
4.5 ñ_aUmW© g§km
❒
Y_© : lÜXm Am{U {dYr `m§Mr ì`m»`m.
❒
gdm©Ë_dmX : gd© dñVy§_Ü`o AmË_m ho VËd AgVo Aer lÜXm.
120
❒
eŠVrdmX : gd© OS>-AOS> dñVy§_Ü`o {Xì` eŠVr AgVo Aer lÜXm.
❒
{ZgJ©dmX : {ZgJ©eŠVtÀ`m {R>H$mUr {Xì`eŠVr AgVo Aer lÜXm.
❒
XodH$ : Hw$c `m g_yhmMo {MÝh qH$dm àVrH$.
❒
XodH$dmX : XodH$ hm Hw$cmVrc gd© gXñ`m§Mm _yi nyd©O Amho. `m lÜXoVyZ CX`mg
Amcoë`m Mmcr[aVr.
❒
OmXÿ : {Xì`eŠVrda dM©ñd àñWm{nV H$ê$Z {Vcm Ano{jV C{ÔîQ> gmÜ` H$amd`mg
cmdÊ`mgmR>r Ho$cr OmUmao H¥$Vr.
❒
nm§T>ar OmXÿ : H$ë`mUH$mar H$m_mgmR>r Ho$cr OmUmar OmXÿ.
❒
H$mir OmXÿ : AH$ë`mUH$mar H$m_mgmR>r Ho$cr OmUmar OmXÿ.
❒
OmXÿJma : OmXÿMo à`moJ H$aUmar eŠVr.
❒
Y_©ì`mdgm{`H$ : Ym{_©H$ H$m`} nma nmSy>Z Ë`mda Cn{O{dH$m MmcUmar ì`ŠVr.
❒
^JV : {Xì`eŠVrcm de H$ê$Z KoÊ`mgmR>r OmXÿMr {H«$`m H$aUmam Am{X_ g_mOmVrc
Y_©ì`mdgm{`H$.
❒
nwamo{hV : {Xì`eŠVrcm àgÝZ H$ê$Z KoÊ`mgmR>r nyOm-AMm© H$aUmam Am{X_ g_mOmVrc
Y_©ì`mdgm{`H$.
4.6 gamdmgmR>r ñdmÜ`m`
àíZ 1 :
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Q>rnm {chm.
gdm©Ë_dmX.
eŠVrdmX.
{ZgJ©dmX.
XodH$dmX.
Y_m©MaUmMo àH$ma.
OmXÿMo àH$ma.
^JV.
nwamo{hV.
121
àíZ 2 : Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. Am{X_ g_mOmVrc Y_©lÜXm§Mo àH$ma {deX H$am?
2. OmXÿMr ì`m»`m XodyZ {VMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am?
3. OmXÿMr {d{dY dJuH$aU {deX H$am?
4. ^JV Am{U nwamo{hV `m§À`m H$m`m©Mr MMm© H$am?
4.7 A{YH$ dmMZmgmR>r g§X^© J«§W
1. S>m°. {dcmg g§Jdo : ""Am{XdmgtMo gm_m{OH$ OrdZ.''
2. S>m°. JwéZmW ZmS>Jm|S>o : ""Am{Xdmgr ^maV'', àH$meH$-A{ZcHw$_ma _ohVm, AO~
nwñVH$mc`, ^mD$qgJOr amoS>, H$moëhmnya.
3. àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio (2015) : ""gm_m{OH$ _mZdemñÌ'', àH$m{eH$m gm¡. _m`mXodr
I§S>mJio, gm§Jcr.
4.
Mujumdar and Madan (1961) : "Introduction to social Anthropology",
Asia Publishing House, Bombay.
❀❀❀
122