{edmOr {dÚmnrR>, H$moëhmnya
Xya {ejU H|$Ð
~r. E. ^mJ-3 : g_mOemñÌ nona-9 (~)
ZmJa g_mOemñÌ
(Urban Sociology)
go{_ñQ>a 5 H$[aVm
(e¡j{UH$ df© 2015-16 nmgyZ)
KQ>H$ : 1
ZmJa g_mOemñÌmMo Aä`mgjoÌ
(Field of Urban Sociology)
KQ>H$ g§aMZm
1.1 àñVmdZm
1.2 C{ÔîQ>o
1.3 {df` {ddoMZ
1.3.1 ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m d Aä`mg{df`
1.3.2 ZmJa g_mOemñÌmMo ñdê$n
1.3.3 ZmJa g_mOemñÌmMo _hÎd
1.4 ñd`§… AÜ``ZmgmR>r àíZ
1.5 gmam§e
1.6 ñd`§…AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
1.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR>
1.8 qMVZ Am{U H$m`©
1.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
1.1 àñVmdZm (Introduction)
g_mOemñÌ ho AJXr A{cH$S>rc H$mimV åhUOo 19 ì`m eVH$mÀ`m nydm©Ym©À`m eodQ>À`m
Q>ßß`mV CX`mg Amcoco gm_m{OH$ emñÌ (Social Science) Amho. _mZd g_mOmMm gdmª{JU d
nÕVera Aä`mg g_mOemñÌ H$aVo. A{Ic _mZd g_mOmMo J«m_rU g_mO (Rural Society)
Am{U ZmJa (ehar) g_mO (Urban Society) Ago XmoZ àH$ma nS>VmV. `m XmoÝhr g_mOm§Mm
nañnag§~§Y `oV Agcm Var Ë`m§À`m_Ü`o AZoH$ ~m~VrV {^ÝZVm Amho. VgoM Ë`m§À`m g_ñ`mhr
{^ÝZ AmhoV. Ë`m_wio `m XmoÝhr g_mOm§Mo `WmW© AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r Ë`m§Mm ñdV§ÌnUo Aä`mg
H$aUo `mo½` R>aoc Ago g_mOemñÌkm§Zm dmQy> cmJco. Ë`mVyZM J«m_rU g_mOmMm Aä`mg H$aUmao Vo
J«m_rU g_mOemñÌ (Urban Sociology) Am{U ZmJa g_mOmMm Aä`mg H$aUmao Vo ZmJa
g_mOemñÌ. Aem g_mOemñÌmÀ`m XmoZ emIm CX`mg Amë`m AmhoV. AmO `m XmoÝhr emIm§Mm
_moR>çm à_mUmda {dH$mg Pmcm AgyZ H$m§hr Aä`mgH$ Ë`m§Zm ñdV§Ì {dkmZmMm XOm© XoVmZm
{XgVmV. àñVwV J«§WmV Vwåhr ZmJa g_mOemñÌ `m emñÌmMm Aä`mg H$aUma AmhmV.
1
1.2 C{ÔîQ>o (Objectives)
`m AÜ``Z KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Vwåhmcm ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m gm§JVm `oB©c.
ZmJa g_mOemñÌmMm Aä`mg{df` d ì`mßVr ñnîQ> H$aVm `oB©c.
ZmJa g_mOemñÌmMo ñdê$n d _hÎd g_OmdyZ KoVm `oB©c.
1.3 {df` {ddoMZ (Presentation of Subject Matter)
`m n{hë`m AÜ``Z KQ>H$mV Vwåhr ZmJa g_mOemñÌmMo Aä`mgjoÌ g_OmdyZ KoUma AmhmV.
Aä`mgmÀ`m gmo`rgmR>r hm KQ>H$ VrZ {d^mJmV {d^mJcocm Amho. n{hë`m {d^mJmV ZmJa
g_mOemñÌ åhUOo H$m` ho g_OÊ`mgmR>r H$m§hr _mÝ`da g_mOemñÌkm§Zr ZmJa g_mOemñÌmÀ`m
{Xcoë`m ì`m»`m Z_yX Ho$ë`m AmhoV. VgoM `m emñÌmMm Aä`mg{df` d ì`mßVr hr ñnîQ> Ho$cocr
Amho. Xþgè`m {d^mJmV ZmJa g_mOemñÌmMo ñdê$n Am{U {Vgè`m {d^mJmV Ë`mMo _hÎd {deX
Ho$coco Amho.
1.3.1 ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m, Aä`mg{df` Am{U ì`mßVr
(Definition and Subject matter of Urban Sociology)
ì`m»`m : ZmJa g_mOemñÌ åhUOo H$m` ho g_OÊ`mgmR>r H$m§hr _mÝ`da g_mOemñÌkm§Zr
ZmJa g_mOemñÌmÀ`m Ho$coë`m nwT>rc ì`m»`m Vwåhr Aä`mgUma AmhmV.
1. ZmJa g_mOmMm åhUOoM ZmJar gm_m{OH$ g§~§Ym§Mm Am{U Ë`m g§~§YmVyZ CX²^dUmè`m
gm_m{OH$ g_ñ`m§Mm d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$aUmar g_mOemñÌmMr EH$ emIm åhUOo ZmJa
g_mOemñÌ hmo`. - àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio.
2. ZmJa g_mOemñÌ ho gm_m{OH$ {H«$`m, gm_m{OH$ g§~§Y gm_m{OH$ g§ñWm `m gdmªda
nS>Umè`m ZmJar OrdZ nÕVrÀ`m à^mdmMm Am{U ZmJar OrdZ nÕVrda AmYm[aV Am{U {VÀ`mÛmao
{dH${gV hmoUmè`m gä`VoMm Aä`mg H$aUmao emñÌ Amho. - B©. B©. ~J}c
3. ZmJar gm_m{OH$ OrdZ Am{U ZmJar g_ñ`m `m§Mm Aä`mg H$aUmao emñÌ åhUOo ZmJa
g_mOemñÌ hmo`. - E. Q>r. hm°~hmD$g
4. ZJa qH$dm ZmJa g_wXm`m~amo~a ZmJarH$aU Am{U ZJadmX `m§Mr MMm© H$aUmar
g_mOemñÌmMr emIm åhUOo ZmJa g_mOemñÌ hmo`. - Oo. E. {ŠdÝZ
5. ZmJar gm_m{OH$ OrdZ Am{U g§KQ>Z `m§À`m Aä`mgmer EH${ZîR> Agcoco qH$dm
dm{hcoco g_mOemñÌmVrc EH$ ñdV§Ì joÌ åhUOo ZmJa g_mOemñÌ hmo`. - {dë`_ nr. ñH$m°Q>
6. ZmJa g_mOemñÌ ho ehamV Am{U ZJamV amhUmè`m ì`ŠVtMo OrdZ Am{U g_mO
`m§À`mer g§~§{YV Amho. - Zoëg EÊS>agZ
2
7. ZmJar n`m©daUmVrc ì`ŠVt~amo~aM ZmJar g_yhm§À`m nañnag§~Y§ mMm Aä`mg åhUOo
ZmJa g_mOemñÌ hmo`. - cm°ar ZoëgZ
darc ì`m»`m§dê$Z ho ñnîQ> hmoVo H$s ZmJa g_mOemñÌ hr g_mOemñÌmMr EH$ emIm Amho.
`m emIoV ZmJa g_mOmVrc åhUOoM eha (Town) Am{U ZJa (City) `m§_Ü`o amhUmè`m cmoH$m§À`m
nañnag§~§Ym§Mm, gm_m{OH$ OrdZmMm, gm_m{OH$ g§KQ>Zm§Mm d gm_m{OH$ g_ñ`m§Mm Aä`mg hmoVmo.
Aä`mg {df`: darc {d{dY ì`m»`m§dê$Z ZmJa g_mOemñÌmÀ`m Aä`mg{df`mMr d
ì`mßVrMr gd©gmYmaU H$ënZm `oVo. ZmJa g_mOemñÌmMm Aä`mg {df` d ì`mßVr `m§Mr g{dñVa
H$ënZm `oÊ`mgmR>r H$m§hr _mÝ`da Aä`mgH$m§Zr `m g§X^m©V _m§S>cocr _Vo Aä`mgUo A{YH$ C{MV
R>aoc.
1. lr_Vr Ec. S>ãë`y. ~«mBg Am{U ~|Om{_Z ImZ `m§Zr Amnë`m Introduction to
Urban Sociology `m J«§WmV ZmJa g_mOemñÌmMm Aä`mg{df` ñnîQ> H$aVmZm åhQ>co Amho H$s,
""ZmJa g_mOemñÌ hr g_mOemñÌmMr ZdrZ d _hÎdnyU© emIm AgyZ Vr ZJam§Mm (Cities) Am{U
ZJam§er g§~§{YV Agcoë`m gd© g_ñ`m§À`m Aä`mgmer g§~§{YV Amho. øm ZmJar g_ñ`m (Urban
Problems) _mZdr g_ñ`m AgyZ Ë`m§Mr gmoS>dUyH$ hr _mZdr Ñ{îQ>H$moZmVyZM _mZdmH$Sy>Z Pmcr
nm{hOo.'' `mdê$Z ZmJa g_mOemñÌmV 1) ZJam§Mm Aä`mg d 2) ZmJar g_ñ`m§Mm Aä`mg A§V^y©V
Agë`mMo ñnîQ> hmoV.o
2. JmS>©Z B[aŠgZ `m§Zr Amnë`m Urban Behaviour `m J«§WmV ZmJa g_mOemñÌmV nwT>rc
Mma ~m~tMm Aä`mg hmoVmo Ago Z_yX Ho$coco Amho.
1) ZJa {Z`§ÌU
2) ZmJar gm_m{OH$ g§aMZm
3) ZmJar gä`Vm d g§ñH¥$Vr
4) ZmJar gm_m{OH$ g§KQ>Z
B[aŠgZ `m§Zr Agohr åhQ>co Amho H$s, ""EH$ gm_m{OH$ {dkmZ åhUyZ ZmJa g_mOemñÌ ho
ZmJar gm_m{OH$ OrdZmMr {Z{_©Vr H$aUmè`m g§nyU© n[apñWVrMm d Am§Vag§~§Ym§Mm Aä`mg
H$aÊ`m_Ü`o ê$Mr (ag) KoVo. ho emñÌ ZmJar gm_m{OH$ OrdZmÀ`m Ho$di EImÚmM A§JmMo Zìho Va
gd© A§Jm§Mo (n¡cy§Mo) {ddoMZ H$aVo.
3. nmH©$ Am{U ~J}g `m§Zr Amnë`m The Urban Community `m J«§WmV ZmJa
g_mOemñÌmÀ`m Aä`mg {df`mMo nwT>rc VrZ ^mJ nmS>coco AmhoV.
A) n[apñWVremñÌ (Ecology) : `m_Ü`o ^m¡Jmo{cH$ Am{U Z¡g{J©H$ n[apñWVrMm Aä`mg
g_m{dîQ> Amho. doJdoJù`m {R>H$mUmMr ^m¡Jmo{cH$ d Z¡g{J©H$ n[apñWVr doJdoJir AgVo Am{U
{VMm _mZdmMo OrdZ, ì`dhma, nañnag§~§Y, OrdZ nÕVr BË`mXrda à^md nS>V AgVmo. ZmJa
g_mOemñÌ ho ZmJar g_wXm`mda à^md Q>mH$Umè`m ^m¡Jmo{cH$ d Z¡g{J©H$ n[apñWVrMm Aä`mg
3
H$aVo. nmH©$ d ~J}g `m§Zr n[apñWVremñÌmMo _mZd n[apñWVremñÌ (Human
gm_m{OH$ n[apñWVremñÌ (Social Ecology) Ago XmoZ ^mJ nmS>coco AmhoV.
Ecology)
Am{U
~) gm_m{OH$ g§KQ>Z (Social Organization) - ZmJa g_mOemñÌ ZmJar gm_m{OH$
g§KQ>ZmMm Aä`mg H$aVo. ZmJar gm_m{OH$ g§KQ>Z ho J«m_rU gm_m{OH$ g§KQ>Zmnojm doJio AgVo.
ZmJar gm_m{OH$ g§KQ>Zm_Ü`o àmW{_H$ g_yh, g§ñWm d g§KQ>Zm `m§Zm H$_r _hÎd AgVo. ZmJa
g_mOemñÌ ho ZmJa g_wXm`mVrc Hw$Qw>§~, OmVr, dJ©, Am{W©H$ g§ñWm, _Zmoa§OZ g§ñWm, amOH$s`
g§ñWm BË`mXtMm g{dñVa Aä`mg H$aVo.
H$) gm_m{OH$ {dKQ>Z (Social Disorganization) : ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJar OrdZmVrc
{dKQ>ZH$mar eŠVtMm d à{H«$`m§Mmhr Aä`mg H$aVo. J«m_rU OrdZmnojm ZmJar OrdZ ho {d{dY
J§^ra d g§H$sU© g_ñ`m§Zr J«ñV Agë`mMo AmT>iVo. ZmJa g_mOemñÌ ho J{cÀN> dñVr, JwÝhoJmar
d ~mcJwÝhoJmar, doí`mì`dgm`, {^jmd¥Îmr, _ÚnmZ, _mXH$ nXmWmªMr ì`gZm{YZVm, ^«îQ>mMma,
Xm[aÐç, ~oH$mar BË`mXr ZmJar g_ñ`m§Mm Aä`mg H$aVo.
darc Aä`mgH$m§À`m VgoM BVahr H$m§hr Aä`mgH$m§À`m _Vm§À`m AmYmao ZmJa
g_mOemñÌmÀ`m Aä`mgmV qH$dm ì`mßVrV nwT>rc JmoîQ>tMm g_mdoe hmoVmo.
1. ZmJa g_wXm`mMm Aä`mg : Zoëg EÊS>agZ `m§Zr åhQ>ë`mà_mUo ZmJa g_mOemñÌmV ZmJa
g_wXm`mMm åhUOoM eham§Mm (Towns) d ZJam§Mm (Cities) Aä`mg Ho$cm OmVmo. Ë`mÑîQ>rZo ZmJa
g_wXm` åhUOo H$m`? Ë`mMr H$moUVr d¡{eîQ>ço AmhoV? ZmJa g_wXm`mMr ^m¡{VH$ aMZm H$er
Amho? ZmJa g_wXm`mMo åhUOoM eham§Mo d ZJam§Mo {d{dY {ZH$fm§À`m AmYmao H$moUH$moUVo àH$ma
nS>VmV? BË`mXr àíZm§Mm D$hmnmoh ZmJa g_mOemñÌmV Ho$cm OmVmo.
2. ZmJar OrdZnÕVrMm Aä`mg : ZmJa g_mOemñÌ ho ZJamVrc cmoH$m§À`m OrdZnÕVrMm
qH$dm OrdZe¡crMm (Life-style) Aä`mg H$aVo. ZmJar OrdZnÕVr hr J«m_rU OrdZnÕVrhÿZ IynM
doJir AgVo. {VÀ`mda Z¡g{J©H$ n`m©daUmnojm _mZd {Z{_©V (H¥${Ì_) n`m©daUmMm A{YH$ à^md
AgVmo. emñÌr` d Vm§{ÌH$ kmZmda AmYmacoë`m `§Ìm§Mm d V§Ìm§Mm dmna ZmJar g_wXm`mVrc cmoH$
_moR>çm à_mUmda H$aVmV. `m JmoîQ>rMm Ë`m§Mo amhUr_mZ, AmMma{dMma, ImUo{nUo, doe^yfmHo$e^yfm BË`mXtda _moR>m à^md nS>cocm AgVmo. `mVyZM `m g_wXm`mV EH$ doJir OrdZe¡cr
CX`mg Amcocr AgVo. `mcmM cwB©g dW©Zo ZJadmX (Urbanism) Ago åhQ>co Amho. ZmJa
g_mOemñÌ ho ZmJar n`m©daUmVrc Aem OrdZnÕVrMm Aä`mg H$aVo.
3. ZmJar gm_m{OH$ g§KQ>ZmMm Aä`mg : nmH©$ d ~J}g `m§Zr ZmJar gm_m{OH$ g§KQ>Zm§Mm
Aä`mg hm ZmJa g_mOemñÌmMm EH$ _hÎdmMm {d^mJ _mZcm Amho. gm_m{OH$ g§KQ>ZmÀ`m
Aä`mgmV gm_m{OH$ g§ñWm, gm_m{OH$ g_yh, gm_m{OH$ ñVarH$aU ì`dñWm d BVa `§ÌUm§Mm
g_mdoe hmoVmo. Ë`m_wio ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJa g_mOmVrc Hw$Qw>§~ d {ddmh `mgma»`m gm_m{OH$
g§ñWm§Mm, AmßVg§~§Yr g_yh (Kinship groups) d ì`mdgm{`H$ g_yh (Occupational groups)
`mgma»`m gm_m{OH$ g_yhm§Mm, Om{Vì`dñWm d dJ©ì`dñWm `mgma»`m gm_m{OH$ ñVarH$aU
4
ì`dñWoMm VgoM ZJamVrc ZJan[afX d _hmZJanm{cH$m `mgma»`m àemgH$s` `§ÌUm§Mm åhUOoM
ñWm{ZH$ ñdamÁ`g§ñWm§Mm Aä`mg H$aVo.
4. ZmJar gm_m{OH$ à{H«$`m§Mm Aä`mg : ZmJa g_mOmVrc ì`ŠVr-ì`ŠVr, ì`ŠVr-g_yh
Am{U g_yh-g_yh `m§À`mV KS>Umè`m gm_m{OH$ Am§Va{H«$`m§Mm åhUOoM à{H«$`m§Mm Aä`mg ZmJa
g_mOemñÌ H$aVo. Ë`mÑîQ>rZo ZmJa g_mOmVrc ghH$m`©, ñnYm©, g§Kf© BË`mXr gm_m{OH$ à{H«$`m§Mo
gmYma {ddoMZ Ho$co OmVo.
5. Am{W©H$ OrdZmMm Aä`mg : ZmJa g_mOmV AW©ì`dñWog àmYmÝ` {Xco OmVo. `oWrc
AW©ì`dñWm hr CÚmoJàYmZ AgVo. ehamV {d{^ÝZ àH$maMo CÚmoJY§Xo ñWmnZ Pmcoco AgVmV. `m
CÚmoJY§Úm§Mm cmoH$m§À`m Ho$di Am{W©H$M Zìho Va gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ d _mZ{gH$ OrdZmdahr
_moR>m à^md nS>cocm AgVmo. Ë`m_wio ZmJa g_mOemñÌmV CÚmoJY§Úm§Mm d Am¡Úmo{JH$sH$aUmÀ`m
à{H«$`oMm gm§Jmonm§J Aä`mg Ho$cm OmVmo. ZmJa g_mOmVrc Am{W©H$-Am¡Úmo{JH$ g§ñWm d g§KQ>Zm§Mm
gm_m{OH$ g§X^m©V Aä`mg Ho$cm OmVmo. Am¡Úmo{JH$sH$aU d `m§{ÌH$sH$aU `m§Mm ZmJar OrdZmdarc
à^md hr Aä`mgcm OmVmo.
6. amOH$s` OrdZmMm Aä`mg : ehao qH$dm ZJao hr AmO amOH$s` OrdZmMr qH$dm
amOH$maUmMr H|$Ðo ~Zcocr AmhoV. ZJamVrc cmoH$ ho amOH$s`ÑîQ>çm A{YH$ OmJê$H$ ~Zcoco
AmT>iVmV. H$maU ZJamV AZoH$ amOH$s` g§ñWm, g§KQ>Zm, nj d X~mdJQ> H$m`©aV AgVmV.
Ë`m§Mr amOH$s` {dMmagaUr hr {^ÝZ {^ÝZ AgVo. Amnmnë`m {dMmagaUrMm à^md dmT>{dÊ`mMm
Vo gVV à`ËZ H$arV AgVmV. Ë`m_wio ZmJar g_mO OrdZmda amOH$s` KS>m_moS>tMm _moR>m à^md
nS>V AgVmo. åhUyZ ZmJa g_mOemñÌmV ehamVrc amOH$s` KS>m_moS>tMm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
7. Ym{_©H$ OrdZmMm Aä`mg : gmYmaUnUo Ago _mZco OmVo H$s J«m_rU g_mOmÀ`m VwcZoV
ZmJa g_mOmV Y_m©Mm à^md d _hÎd H$_r AgVo. VWm{n dñVwpñWVr Aer Amho H$s gd©M à_wI
Ym{_©H$ g§KQ>Zm§Mr H$m`m©c`o d {H«$`m{dYr øm IoS>çmnojm ehamV A{YH$ à_mUmV AmT>iVmV. `m
Ym{_©H$ g§KQ>Zm d Ë`m§Mo ZoVo ho àË`j-AàË`jnUo H$moUË`m Zm H$moUË`m Am{W©H$, amOH$s`,
gm_m{OH$, gm§ñH¥${VH$ eŠVter g§~§{YV AgVmV. Ë`m_wio ehamVrc OrdZmdahr Ym{_©H$ g§ñWm,
g§KQ>Zm d {dMmagaUrMm H$_rOmñV à^md nS>VM AgVmo. ZmJa g_mOemñÌ øm Ym{_©H$
à^mdmMmhr Aä`mg H$aVo.
8. ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oMm Aä`mg : ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oMmhr
Aä`mg H$aVo. AmYw{ZH$ H$mimV OJmVrc gd©M g_mOmV J«m_rU cmoH$ _moR>çm à_mUmda eham§H$S>o
dm ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$ê$ cmJco AmhoV. Ë`m_wio ZJam§Mm AmH$ma d cmoH$g§»`m dmT>V Mmccr
Amho. VgoM ZJamVrc OrdZe¡crMm (Life-style) à^mdhr dmT>V Mmccm Amho. `m à{H«$`ogM
ñWwc_mZmZo ZmJarH$aU åhUVmV. ZmJa g_mOmMm Aä`mg H$aVmZm ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oMr
H$maUo, ZmJarH$aUmMo àdmh d {gÕm§V, ZmJ[aH$aUmMo n[aUm_ BË`mXtMm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
9. ZmJar g_ñ`m§Mm Aä`mg : ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJar g_ñ`m§Mmhr Aä`mg H$aVo.
Am¡Úmo{JH$sH$aU, ZmJarH$aU, XiUdiUmMr d dmhVwH$sMr àJV gmYZo, dmT>Vr cmoH$g§»`m BË`mXr
5
KQ>H$m§Mm à^md nSy>Z ZmJa g_mOmV Xm[aÐç, ~oH$mar, JwÝhoJmar d ~mcJwÝhoJmar, doí`mì`dgm`,
{^jmd¥Îmr, _ÚnmZ d _mXH$ nXmWmªMr ì`gZm{YZVm, dmhVwH$sMr H$m|S>r d AnKmV, n`m©daUmMo
àXÿfU BË`mXr AZoH$ J§^ra g_ñ`m CX²^dë`m AgyZ Ë`m§Mr Vrd«Vm dmT>V Mmccr Amho. Ë`m_wio
`m g_ñ`m§Mr H$maUo d Ë`mdarc Cnm``moOZm `m§Mm D$hmnmoh `m emñÌmV Ho$cm OmVmo.
10. ZJa {Z`moOZmMm Aä`mg : ZmJa g_mOemñÌ ho ZJa {Z`moOZmMmhr Aä`mg H$aVo.
ZmJar g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ H$ê$Z ZJam§Mm nÕVera {dH$mg H$aUo, ZJam§Mr nwZa©MZm H$aUo `mcmM
ZJa {Z`moOZ åhUVmV. ZJam§À`m {dH$mgmgmR>r Ho$ë`m OmUmè`m gd© H$m`©H«$_m§Mr d `moOZm§Mr MMm©
ZmJa g_mOemñÌmV Ho$cr OmVo. Ë`mÑîQ>rZo ZJa {Z`moOZmMm AW©, àH$ma, VÎdo, ZJa {Z`moOZmMr
A§_c~OmdUr, Ë`mÀ`m _mJm©Vrc AS>Wio BË`mXtMm Aä`mg øm emñÌmV Ho$cm OmVmo.
11. gm_m{OH$ n[adV©ZmMm Aä`mg : J«m_rU g_mOmnojm ZmJa g_mOmV gm_m{OH$
n[adV©ZmMr JVr A{YH$ Amho. ZmJar gm_m{OH$ g§~Y§ d gm_m{OH$ g§ñWm, ZmJar OrdZ nÕVr,
BË`mXr_Ü`o doJmZo n[adV©Z KSy>Z `oV Amho. Ë`m_wio ZmJa g_mOmMm Aä`mg H$aVmZm øm
n[adV©ZmMo ñdê$n d H$maUo, VgoM Ë`mMr JVr d {Xem øm§Mm Aä`mg Ho$cm OmVmo.
1.3.2 ZmJa g_mOemñÌmMo ñdê$n (Nature of Urban Sociology)
ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m, Aä`mg {df` d ì`mßVr Aä`mgë`mZo `m emñÌmÀ`m
ñdê$nmMr gd©gmYmaU H$ënZm `oVo. Ë`mÀ`m ñdê$nmMr A{YH$ g{dñVa, n[anyU© d gwñnîQ> H$ënZm
`oÊ`mgmR>r nwT>rc _wÔo Aä`mgmdo cmJVmV.
1. ZmJa g_mOemñÌ ho EH$ {dkmZ Amho : H$maU Vo ZmJa g_mOmMm d¡km{ZH$ nÕVrZo
Aä`mg H$aVo. d¡km{ZH$ nÕVr hr Aä`mgmMr EH$ {deof nÕVr Amho. `m nÕVrZo EImÚm
{df`mMm Aä`mg H$aVmZm gd©àW_ Ë`m {df`mer g§~§{YV Agcoë`m KQ>Zm§Mr {ZarjUmÛmao
dñVw{ZîR> _m{hVr Jmoim H$aVmV. `mcmM VÏ` g§H$cZ (Collection of Data) Ago åhUVmV. Z§Va
Ë`m _m{hVrMo qH$dm VÏ`m§Mo g§ûcofU (Synthesis), {dícofU (Analysis) d dJuH$aU
(Classification) Ho$co OmVo. Z§Va `m _m{hVrÀ`m AmYmao KQ>ZmKQ>Zm§_Yrc nañnag§~Y
§ m{df`r
EImXm A§XmO (VH©$ dm H$`mg) åhUOoM Aä`wnJ_ qH$dm J¥hrVH¥$Ë` (Hypothesis) Ho$co OmVo.
nwT>o Ë`m Aä`wnJ_mMr àW_ à{MVr (Verification) KoVcr OmVo d Z§Va Ë`mMr {gÕr (Proof) Ho$cr
OmVo. Ë`mZ§Va Aem {gÕ Pmcoë`m Aä`wnJ_mMo gm_mÝ`rH$aU (Generalization) H$ê$Z Ë`mcm
gm_mÝ` {Z`_mMo (General Law) ê$n {Xco OmVo. Am{U eodQ>r `m {Z`_mMm AJmoXaÀ`m {Z`_m§er
g_Ýd` gmYcm OmVmo. `mcm ñnîQ>rH$aU (Explaination) Ago åhUVmV. Aem nÕVrZo EImÚm
{df`mcm cmJy nS>Umao AZoH$ {Z`_ emoYyZ H$mT>co d Ë`m§Mr gwì`dpñWV aMZm Ho$cr H$s Ë`mg
emñÌ qH$dm {dkmZ Ago åhUVmV. H$moUË`mhr {df`mMo `m nÕVrZo {_i{dcoco kmZ {dkmZ R>aVo.
åhUyZM EImÚm {d{eîQ> {df`mer g§~§{YV Agcocr kmZmMr gwì`dpñWV aMZm åhUOo {dkmZ
hmo`. (Science is a systematic body of knowledge pertaining to a particular subject
matter) Aer ì`m»`m AmnUmg H$aVm `oVo. doJdoJù`m {df`m§Mm d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg hmoD$
cmJë`mZo doJdoJir {dkmZo (emñÌo) CX`mg Amcocr AmhoV. àË`oH$ emñÌ Amnë`m
6
Aä`mg{df`mg cmJy nS>Umao {Z`_ emoYyZ H$mT>V.o CXm. nXmW© {dkmZ OS>Ðì`m§Mm (Matters)
Aä`mg H$ê$Z Ë`mg§~Y§ rMo {Z`_ emoYyZ H$mT>Vo. CXm. _mJUr nwadR>çmMm {Z`_. ZmJa g_mOemñÌ
XoIrc AgoM EH$ emñÌ Amho. ZmJa g_mO hm Ë`mMm Aä`mg{df` Amho. ZmJa g_mOmMm
d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$ê$Z Ë`mg§~Y§ rMo gm_mÝ` {Z`_ Vo emoYyZ H$mT>V.o åhUyZ Vo EH$ {dkmZ
R>aVo.
2. ZmJa g_mOemñÌ ho EH$ AZw^dm{YîR>rV (Empirical) {dkmZ Amho AZw^d{Zanoj
emñÌo (Non-empirical sciences) Am{U AZw^dm{YîR>rV emñÌo (Empirical Sciences) Ago
EH$ emñÌm§Mo dJuH$aU Amho. Á`m emñÌmVrc {Z`_ (kmZ) ho Ho$di ~m¡{ÕH$ qMVZmVyZ ñ\w$acoco
AgVmV d Ë`m§Mo àm_mÊ`hr (gË`Vm) Ho$di ~wÕrÀ`m gmømZoM Vnmgco OmVo Ë`mgmR>r AZw^dmMr
JaO ZgVo Ë`m emñÌm§Zm AZw^d{Zanoj emñÌo åhUVmV. CXm. VH©$emñÌ Am{U J{UV. `mCcQ> Á`m
emñÌmVrc {Z`_m§Mr C^maUr hr AZw^dmÀ`m AmYmao Pmcocr AgVo d Ë`m§Mo àm_mÊ`hr
AZw^dmÀ`mM AmYmao Vnmgco OmVo Ë`m emñÌm§Zm AZw^dm{Y{îR>V (AZw^dmda AmYmacocr) emñÌo
Ago åhUVmV. CXm. nXmW©{dkmZ, agm`ZemñÌ, OrdemñÌ, AW©emñÌ, amÁ`emñÌ, g_mOemñÌ
BË`mXr. h¡S´>moOZ d Am°pŠgOZ `m§À`m g§`moJmVyZ nmUr V`ma hmoVo hm agm`ZemñÌmVrc {Z`_ qH$dm
h[aVÐì` ~Z{dÊ`mgmR>r dZñnVtZm gy`©àH$memMr JaO AgVo hm dZñnVremñÌmVrc {Z`_, Ho$di
~m¡{ÕH$ qMVZmÛmao H$YrM g_Ocm ZgVm. Ë`mgmR>r AZw^dmMr JaO ^mgVo. åhUyZ hr emñÌo
AZw^dm{YîR>rV emñÌo R>aVmV. ZmJa g_mOemñÌ ho XoIrc AgoM EH$ AZw^dm{YîR>rV emñÌ Amho.
H$maU Ë`mVrc {Z`_m§Mr C^maUr hr ZmJa g_mOmVrc gm_m{OH$ KQ>Zm§À`m AmYmao hmoVo. ZmJa
g_mOemñÌ ho Ho$di ~m¡{ÕH$ qMVZ Z H$aVm ZmJar gm_m{OH$ KQ>Zm§Mm AZw^d KoD$Z Ë`mAmYmao
ZmJar OrdZm{df`rMo gm_mÝ` {Z`_ emoYyZ H$mT>Vo åhUyZ Vo AZw^dm{YîR>rV emñÌ R>aVo.
3. ZmJa g_mOemñÌ ho VÏ`mË_H$ qH$dm dñVw{ZîR> (Positive) {dkmZ Amho : VWmË_H$
emñÌo (Positive Sciences) Am{U AmXem©Ë_H$ emñÌo (Normative Sciences) Agohr EH$
emñÌm§Mo dJuH$aU Amho. Or emñÌo Amnë`m {df`mMm Aä`mg AmXemªÀ`m (Ideals) qH$dm
_yë`m§À`m (Norms or Values) g§X^m©V H$aVmV Ë`m§Zm AmXe©dmXr emñÌo åhUVmV. CXm.
VH©$emñÌ, Zr{VemñÌ d gm¢X`©emñÌ. `mCcQ> Or emñÌo Amnë`m {df`mMm Aä`mg VÏ`m§À`m qH$dm
dñVwpñWVrÀ`m (Facts) g§X^m©V H$aVmV Ë`m§Zm VÏ`mË_H$ emñÌo Ago åhUVmV. CXm. nXmW©{dkmZ,
agm`ZemñÌ, OrdemñÌ, AW©emñÌ, amÁ`emñÌ, g_mOemñÌ BË`mXr. AmXem©Ë_H$ emñÌo "H$m`
Agmdo (What ought to be)' `m àíZmMm Va VÏ`mË_H$ emñÌo H$m` Amho (What is) `m àíZmMm
Aä`mg H$aVmV. Zr{VemñÌ ho _mZdmMo dV©Z AmXe© ñdê$nmV H$go Agmdo `mÑ{îQ>H$moZmVyZ _mZdr
dV©ZmMm Aä`mg H$aVo. Am{U Ë`mZwgma _mZdr dV©ZmV `mo½`-A`mo½` qH$dm Mm§Jco-dmB©Q> Agm ^oX
H$aVo. `mCcQ> ZmJa g_mOemñÌ ho ehar cmoH$m§Mo dV©Z àË`jmV H$go Amho `mÑîQ>rH$moZmVyZ
Aä`mgVo. Ë`m_Ü`o `mo½`-A`mo½` qH$dm Mm§Jco-dmB©Q> Agm ^oX Z H$aVm ehar cmoH$m§Mo dV©Z Ogo
Amho Vgm ñdê$nmV Aä`mgVo. åhUyZ Vo VÏ`mË_H$ emñÌ R>aVo.
4. ZmJa g_mOemñÌmH$S>o nyd©H$WZ j_Vm (Power of prediction) Amho. H$moUË`mhr
emñÌmVrc {Z`_ ho g_mZ n[apñWVrV gd©Ì IaoM R>aVmV. Ë`m_wio Ë`m {Z`_m§À`m AmYmao nyd©H$WZ
7
H$aVm `oVo. Or pñWVr AmVm CncãY Zmhr {VÀ`m{df`r H$m§hrVar {ZdoXZ (Statement) H$aUo
åhUOo nyd©H$WZ hmo`. nyd©H$WZ ho ^{dî`H$mimà_mUoM ^yVH$mimg§~Y§ rMohr AgVo. CXm.
IJmocemñÌmVrc {Z`_m§À`m AmYmao ^{dî`mV Ho$ìhm d H$moR>o J«hUo hmoVrc ho AMyH$nUo gm§JVm
`oVo. nwamVÎdemñÌmVrc {Z`_m§À`m AmYmao CËIZZmV gmnS>coë`m dñVy§Mm H$mcmdYr gm§JVm `oVmo.
ZmJa g_mOemñÌmVrc {Z`_m§À`m AmYmaohr Ago nyd©H$WZ H$aVm `oVo. Á`m {d{eîQ> n[apñWVrV
gm_m{OH$ KQ>Zm§Mm Aä`mg H$ê$Z ZmJa g_mOemñÌ {ZîH$f© H$mT>Vo VrM n[apñWVr BVaÌ {dÚ_mZ
Agoc Va VoWohr Vo {ZîH$f© h_ImgnUo cmJy nS>Vrc Ago H$WZ ZmJa g_mOemñÌ H$ê$ eH$Vo.
g_mZ n[apñWVrV {d{eîQ> KQ>Zm KSy>Z `oVrc Ago nyd©H$WZ ho emñÌ H$aVo. VgoM Aem nyd©H$WZ
j_VoÀ`m AmYmao ZmJar g_ñ`m gmoS>{dÊ`mgmR>r d ZmJa g_mOmMm {dH$mg KS>dyZ AmUÊ`mgmR>r
H$m§hr H$m`©H«$_ hr ho emñÌ gwMdy eH$Vo. VWm{n `oWo EH$ JmoîQ> cjmV R>odcr nm{hOo d Vr åhUOo
Z¡g{J©H$ emñÌm§Mo {ZîH$f© ho A{YH$ {ZpíMV d H$mQ>oH$moa Agë`mZo Ë`m§À`m gmømZo A{YH$ AMyH$
nyd©H$WZ H$aVm `oVo. ZmJa g_mOemñÌmMo (BVahr gm_m{OH$ emñÌm§Mo) {ZîH$f© ho {VVHo$go {ZpíMV
d H$mQ>oH$moa Zgë`mZo Ë`m§À`m gmømZo Ho$coco nyd©H$WZ ho Zoh_rM AMyH$ R>aocM Ago Zmhr.
5. ZmJa g_mOemñÌ hr g_mOemñÌmMr EH$ emIm Amho : ZmJa g_mOemñÌmMm CX` hm
A{cH$S>rc H$mimV {dgmì`m eVH$mÀ`m àma§^r Pmcm Agcm Var Ë`mZo AënmdYrVM IynM àJVr
Ho$cocr Amho. ZmJa g_mOm{df`r emñÌewÕ Ago {dnyc kmZ Ë`mZo CncãY H$ê$Z {Xcoco Amho.
Ë`m_wio Vo EH$ ñdV§Ì {dkmZ Amho Ago dmQy> eH$Vo. VWm{n Vo ñdV§Ì {dkmZ ZgyZ g_mOemñÌmMr
Vr EH$ {deof emIm (Branch) Amho AgoM ~hþg§»` g_mOemñÌk _mZVmV. H$maU
g_mOemñÌmVrc Aä`mgnÕVr, {gÕm§V d g§H$ënZm `m§Mm dmna H$ê$Z ZmJa g_mOmMm Aä`mg ho
emñÌ H$aVo. åhUyZM {dë`_ ñH$m°Q> ho ZmJa g_mOemñÌmg "ZmJar gm_m{OH$ OrdZ d g§KQ>Z
`m§Mm Aä`mg H$aUmao g_mOemñÌmMo EH$ ñdV§Ì joÌ _mZVmV. Zoëg EÊS>agZ ho XoIrc J«m_rU
g_mOemñÌmà_mUoM ZmJa g_mOemñÌmghr g_mOemñÌmMr EH$ emIm _mZVmV. WmoS>Š`mV
g_mOemñÌ ho g_mOmMm Aä`mg H$aVo. Va ZmJa g_mOemñÌ ho Ho$di ZmJa g_mOmMm Aä`mg
H$aVo. Ë`m_wio Vo g_mOemñÌmMr EH$ emIm R>aVo.
WmoS>Š`mV ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJa g_mOmMm d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$aUmao
AZw^dm{YîR>rV d VÏ`mË_H$ {dkmZ AgyZ Ë`mÀ`mH$S>o nyd©H$WZ j_Vm Amho Am{U Vo
g_mOemñÌmMr EH$ emIm Amho.
1.3.3 ZmJa g_mOemñÌmMo _hÎd (Importance of Urban Sociology)
ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m, Aä`mg{df` d ñdê$n Aä`mgë`mZ§Va Vwåhr `m emñÌmMo
_hÎd g_OmdyZ KoUma AmhmV. nwT>rc _wÚm§À`m AmYmao `m emñÌmMo _hÎd ñnîQ> H$aVm `oB©c.
1. ZJa - _mZdr gä`VoMo H|$Ð : ZmJa g_mOemñÌ ho ZJamVrc cmoH$m§À`m OrdZmMm
Aä`mg H$aVo. ZJao hr àmMrZ H$mimnmgyZ _mZdmÀ`m gä`VoMr (Civilization) H|$Ðo Agë`mMo
AmT>iVo. OJmVrc {d{dY àmMrZ gä`Vm§Mm (CXm. qgYw g§ñH¥$Vr, B{OßVMr g§ñH¥$Vr, amo_Z d
J«rH$ g§ñH¥$Vr B.) CX` d {dH$mg hm ZJamVM Pmcocm hmoVm. AmYw{ZH$ H$mimV Va _mZdmÀ`m
gä`VoÀ`m d g§ñH¥$VrÀ`m {dH$mgmV ZJam§MoM _moR>o `moJXmZ Agë`mMo AmT>iVo. Zdr _yë`o, Zdo
8
{dMma, Zì`m H$ënZm, ZdrZ emoY, BË`mXtMm CX` hm ZJam§_Ü`oM hmoVmo d VoWyZM `m JmoîQ>tMo
g§H«$_U IoS>çm§_Ü`o hmoVo. Ë`m_wio AmYw{ZH$ ZJao hr _mZdr gä`VoMr d g§ñH¥$VrMr IarIwar H|$Ðo
~Zcr AmhoV. _mZdmZo ZJao dg{dcr Agcr Var ZJam§ZrM _mZdmg gä` qH$dm gwg§ñH¥$V _mZd
(Civilized man) ~Z{dcr Amho. WmoS>Š`mV _mZdr gä`VoMm B{Vhmg åhUOo ZJam§Mm B{Vhmg Ago
åhQ>ë`mg dmdJo R>aUma Zmhr. åhUyZ _mZdr gä`Vm d g§ñH¥$Vr g_OmdyZ ¿`md`mMr Pmë`mg
AmnUmg ZJam§Mm Aä`mg H$aUo A{Zdm`© R>aVo. ZmJa g_mOemñÌ ho ZJam§Mm d VoWrc cmoH$m§À`m
OrdZmMm gdmª{JU d nÕVera Aä`mg H$aUo. åhUyZ Ë`mg _hÎd àmßV hmoVo.
2. {Zåå`m OJmMo emñÌ : _mZdmÀ`m gm_y{hH$ OrdZmÀ`m CËH«$m§VrÀ`m à{H«$`oV àW_ IoS>r
d Z§Va ZJao CX`mg Amcr. àXrK© H$mimn`ªV åhUOoM Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr hmoB©Vmon`ªV OJmVrc
~hþg§»`m§H$ cmoH$ ho IoS>çm§VM amhmV hmoVo. Ë`m_wio ZJam§nojm IoS>çm§ZmM A{YH$ _hÎd hmoVo.
Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va ho {MÌ nmcQ>co. ZJao hr CÚmoJ, ì`mnma, {ejU, Amamo½` gw{dYm, àemgZ,
XiUdiU, _Zmoa§OZ BË`mXtMo H|$Ðo ~Zcr. n[aUm_r IoS>çmVrc cmoH$ ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$ê$
cmJco. Ë`m_wio nyduÀ`m ZJam§Mm {dñVma hmoD$ cmJcm. H$m§hr Zdr ZJao hr CX`mg `oD$ cmJcr.
`mVyZM ZJamV amhUmè`m§Mr g§»`m CÎmamoÎma dmT>V Mmccr Amho. AmO OJmVrc EHy$U
cmoH$g§»`oÀ`m OdiOdi {Zå_r cmoH$g§»`m hr ZJamV dmñVì` H$aVo. Ë`m_wio ZJam§Mm d VoWrc
cmoH$m§À`m OrdZmMm Aä`mg H$aUmao ZmJa g_mOemñÌ ho OJmVrc {Zåå`m cmoH$m§Mo emñÌ R>aVo.
åhUyZ Vo _hÎdmMo R>aVo.
3. ZJam§Mo `WmW© AmH$cZ : ZmJa g_mOemñÌ ho ZJam§Mm d VoWrc cmoH$m§À`m
nañnag§~§Ym§Mm, Ë`m§À`m OrdZnÕVrMm d gm_m{OH$ g§ñWm§Mm d g§KQ>Zm§Mm VgoM ZmJar g_ñ`m§Mm
d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$aVo. Ë`m_wio AmnUmg ZJam§Mo åhUOoM ZmJa g_mOmMo g_J« d `WmW©
kmZ {_iVo. n[aUm_r ZJamVrc cmoH$m§{df`rMo d OrdZm{df`rMo Amnco nyd©J«h, J¡ag_OyVr,
H$mën{ZH$ _Vo BË`mXr Xÿa hmoÊ`mg _XV hmoVo. WmoS>Š`mV ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJar OrdZmÀ`m
Am{W©H$, gm_m{OH$, e¡j{UH$, amOH$s`, Ym{_©H$, gm§ñH¥${VH$ BË`mXr gd© A§Jm{df`rMo g_J« d
d¡km{ZH$ kmZ nwa{dV Agë`mZo Vo _hÎdmMo R>aVo.
4. gm_m{OH$ g_m`moOZmgmR>r Cn`wŠV : AmYw{ZH$ H$mimV XiUdiUmÀ`m àJV
gmYZm§_wio IoS>çm§Mm d ZJam§Mm nañnam§er K{ZîR> g§nH©$ `oV Amho. ho XmoÝhr {d^mJ Amnmnë`m
JaOmnyVugmR>r EH$_oH$m§da Adc§~yZ AmhoV. ZJa ho IoS>çmda AÝZYmÝ`, XÿY, ^mOrnmcm, \$io,
H$maImÝ`mgmR>r cmJUmam H$ÀMm _mc BË`mXrgmR>r Adc§~yZ Amho. Va IoS>o ho ZJamda amoOJma,
{ejU, à{ejU, Amamo½` gw{dYm, M¡ZrÀ`m dñVy d H$maImÝ`mVyZ V`ma hmoUmam nŠH$m _mc
BË`mXrgmR>r Adc§~yZ Amho. Ë`m_wio IoS>o d ZJa hr nañnamdc§~r ~Zcr AmhoV. AmO
OmJ{VH$sH$aUmÀ`m à{H«$`o_wio g§nyU© OJ hoM EH$ OUy Jmd ~Zco Amho. Ë`m_wio doJdoJù`m
OrdZnÕrMo cmoH$ EH$Ì `oUo An[ahm`© ~Zco Amho. Aem n[apñWVrV IoS>çmVrc d ZJamVrc
cmoH$m§Zm nañnam§À`m OrdZnÕVrMo kmZ AgUo Amdí`H$ R>aVo. AÝ`Wm gm_m{OH$ Ag_m`moOZmMr
g_ñ`m {Z_m©U hmoD$ eH$Vo. åhUyZ ZmJa g_mOemñÌ ho Ho$di ZJamVrcM Zìho Va IoS>çmVrc
cmoH$m§À`m ÑîQ>rZohr Cn`wŠV R>aVo. `m g§X^m©V cm°ar ZoëgZ åhUVmV H$s J«m_rU qH$dm ehar
9
ì`ŠVrg Amncm g_mO gmoSy>Z BVa g_mO H$moUË`m n[apñWVrV amhVmo ho _m{hV Zgoc Va Vr
ì`ŠVr nwaoer gw{e{jV Amho Ago åhUVm `oUma Zmhr. ZmJa g_mOemñÌm_wio AmnUmg J«m_rU d
ZmJa g_mOmVrc gmå`^oXm§Mo d nañnag§~§YmMo kmZ hmoVo. Am{U ho kmZ Agcoë`m ì`ŠVrg
H$moUË`mhr g_mOmer g_m`moOZ gmYUo gwc^ OmVo. WmoS>Š`mV AmOÀ`m ~XcË`m n[apñWVrV ZmJa
g_mOemñÌmMo kmZ gm_m{OH$ g_m`moOZmÀ`mÑîQ>rZo Cn`wŠV R>aVo.
5. ZmJar g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ : ZmJar g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ H$aÊ`mgmR>r ZmJa
g_mOemñÌmMo kmZ Cn`wŠV R>aVo. ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJar OrdZmVrc Xm[aÐç, ~oH$mar,
JwÝhoJmar, {^jmd¥Îmr, doí`mì`dgm`, ES²>g, àXÿfU BË`mXr g_ñ`m§Mm emñÌr`ÑîQ>rZo Aä`mg H$aVo.
`m g_ñ`m§Mr H$maUo emoYyZ H$mTy>Z Ë`m§À`m {Z_y©cZmMo Cnm`hr ho emñÌ gyM{dVo. Ë`m_wio ZmJar
g_ñ`m§À`m gmoS>dUwH$sgmR>r {H$_mZ Ë`m§Mr Vrd«Vm H$_r H$aÊ`mgmR>r ho emñÌ Cn`moJr nS>Vo.
ZJamVrc {d{dY g_ñ`m§{df`r cmoH$_V OmJ¥V H$aUo, Ë`m g_ñ`m§{déÕ cmoH$_V g§KQ>rV H$aUo d
Ë`m g_ñ`oÀ`m {Z_y©cZmgmR>r AmIcocr Cnm``moOZm `eñdr H$aUo BË`mXr H$m`} ZmJa
g_mOemñÌr` g§emoYZmÀ`m AmYmao nma nmS>Vm `oVmV. CXm. ehar cmoH$m§Zm J{cÀN> dñË`m§Mo
(PmonS>nÅ>rMo) Amamo½`mda d Z¡{VH$ OrdZmda hmoUmè`m Xþîn[aUm_m§Mr Om{Ud H$ê$Z XoD$Z J{cÀN>
dñVr gwYmaUm H$m`©H«$_ `eñdr H$aVm `oVmo. CÚmoJY§Xo, dmhVyH$ gmYZo, ZmJar H$Mam BË`mXr_wio
ZmJar n`m©daUmMo hmoUmao àXÿfU H$go KmVH$ Amho ho nQ>dyZ XoD$Z n`m©daUmÀ`m g§ajUmMo d
g§dY©ZmMo H$m`©H«$_ `eñdr H$aVm `oVmV.
6. ZJa {Z`moOZmÀ`mÑîQ>rZohr Cn`wŠV : ZmJa g_mOemñÌ ho ZJa {Z`moOZmÀ`mÑîQ>rZo
Cn`wŠV R>aV Agë`mZo Ë`mg _hÎd Amho. AmO Am¡Úmo{JH$sH$aU d ZmJarH$aU `m XmoZ à{H«$`m§Mr
JVr dmT>V Mmccr Amho. `m dmT>rg ì`dpñWV ê$n XoÊ`mgmR>r {Z`moOZmMr JaO ^mgVo. ZmJa
g_mOemñÌ ho ZJa {Z`moOZmMo ñdê$n, VÎdo, A§_c~OmdUr VgoM ZJa {Z`moOZmÀ`m _mJm©Vrc
AS>Wio, ZJa {Z`moOZmMo {d{dY àH$ma BË`mXtMm g{dñVa D$hmnmoh H$aVo. ZJa {Z`moOZ
H$moUË`mhr àH$maMo Agmo Ë`mgmR>r AJmoXa ZJamÀ`m aMZoMo g{dñVa AÜ``Z CncãY Agoc VaM
Vo ZJa {Z`moOZ `eñdr hmoD$ eH$Vo. ZmJa g_mOemñÌ ho ZJaaMZoMo `WmW© d g§nyU© kmZ CncãY
H$ê$Z XoVo Ë`m_wio ZJa {Z`moOZmÀ`mÑîQ>rZo ho emñÌ Cn`wŠV R>aVo.
7. ZJa {dH$mgmgmR>r Cn`wŠV : ZmJa g_mOemñÌ ho ZJa {dH$mgmÀ`mÑîQ>rZohr Cn`wŠV
R>aVo. ZJa {Z`moOZmMm _yi CÔoe hm ZJa {dH$mg KS>dyZ AmUUo hm AgVmo. AmO OJmVrc gd©M
ZJao hr {d{dY g_ñ`m§Zr J«mgcocr AmhoV. `m g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ H$ê$Z ZJam§Mm {dH$mg
H$aÊ`mgmR>r {d{dY H$m`©H«$_ d `moOZm AmIë`m d am~{dë`m OmV AmhoV. VWm{n ZJam§Mo d
VoWrc g_ñ`m§Mo emñÌr` kmZ Zgcoë`m cmoH$m§Zr Oa øm H$m`©H«$_m§Mr d `moOZm§Mr AmIUr d
A§_c~OmdUr Ho$cr Va _mÌ ZJa {dH$mg hmoUo Ag§^d Amho. ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJar OrdZ d
g_ñ`m§Mo emñÌewÕ kmZ CncãY H$ê$Z XoVo. Ë`m_wio Aem kmZmÀ`m AmYmao AmIcoco d
am~{dcoco ZJa {dH$mgmMo H$m`©H«$_ h_ImgnUo `eñdr R>ê$ eH$VmV. åhUyZ ZmJa g_mOemñÌ ho
_hÎdmMo R>aVo.
10
AemàH$mao {d{dY Ñ{îQ>H$moZmVyZ ZmJa g_mOemñÌmg _hÎd Amho. AmO ZJam§Mr g§»`m d
ZmJarH$aUmMr JVr dmT>V Amho. ZmJar OrdZ nÕVrMm à^md IoS>çmVrc cmoH$m§dahr dmT>V Amho.
Ë`m_wio ZJao, ZmJarH$aU d ZmJar OrdZnÕVr `m§Mm Aä`mg H$aUmè`m ZmJa g_mOemñÌmMo
_hÎdhr dmT>V Mmcco Amho.
1.4 ñd`§…AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check Your Progress)
1.
2.
3.
4.
5.
Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao {chm.
A{Ic _mZd g_mOmMo H$moUVo XmoZ àH$ma AmhoV?
ZmJa g_mOemñÌmMr H$moUVrhr EH$ ì`m»`m Úm.
ZmJa g_mOemñÌmg VÏ`mË_H$ emñÌ H$m _mZco OmVo?
ZmJa g_mOemñÌmVrc {ZîH$fmªÀ`m gmømZo Ho$coco nyd©H$WZ Zoh_r AMyH$ R>aocM Ago H$m
åhUVm `oV Zmhr?
ZmJar g_ñ`m§À`m gmoS>dUwH$sgmR>r ZmJa g_mOemñÌmMo kmZ H$go Cn`wŠV R>aVo?
1.5 gmam§e (Let us Sum up)
`m AÜ``Z KQ>H$mV Vwåhr ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m, Aä`mg{df`, ñdê$n Am{U _hÎd
BË`mXr ~m~r Aä`mgcoë`m AmhoV. ZmJa g_mOmMm åhUOoM ZmJar gm_m{OH$ g§~§YmMm d `m
g§~§YmVyZ CX²^dUmè`m gm_m{OH$ g_ñ`m§Mm d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$aUmè`m g_mOemñÌmÀ`m
emIog ZmJa g_mOemñÌ Ago åhUVmV. ZmJa g_mOemñÌmV ZmJa g_wXm`, ZmJar OrdZ nÕVr,
ZmJar gm_m{OH$ g§KQ>Z, ZmJar gm_m{OH$ à{H«$`m, ZmJa g_mOmVrc Am{W©H$, amOH$s` d Ym{_©H$
OrdZ, ZmJarH$aUmMr à{H«$`m, ZJa {Z`moOZ d ZmJa g_mOmVrc n[adV©Z BË`mXr ~m~tMm g{dñVa
d nÕVera Aä`mg Ho$cm OmVmo. ZmJa g_mOemñÌmMo ñdê$n g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r Vwåhr nwT>rc _wÔo
Aä`mgcoco AmhoV. 1) ZmJa g_mOemñÌ ho EH$ {dkmZ Amho. 2) Vo AZw^dm{YîR>rV {dkmZ Amho.
3) Vo VÏ`mË_H$ {dkmZ Amho. 4) Ë`mÀ`mH$S>o nyd©H$WZ j_Vm Amho. 5) Vo g_mOemñÌmMr EH$
emIm Amho. AmYw{ZH$ H$mimV ZmJa g_mOemñÌmg IynM _hÎd àmßV Pmcoco Amho. H$maU ZmJa
g_mO hm _mZdr gä`VoMo d g§ñH¥$VrMo H|$Ð Amho. ho emñÌ ZmJa g_mOm{df`r dñVw{ZîR> dm
d¡km{ZH$ _m{hVr nwa{dVo. `m emñÌmVrc kmZmÀ`m AmYmao AZoH$ gm_m{OH$ g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$
H$aVm `oVo. VgoM ZJa {Z`moOZ, ZJa {dH$mg d ZJam§Mr nwZa©MZm BË`mXrgmR>r hr `m emñÌmVrc
kmZ Cn`moJr nS>V.o åhUyZ ZmJa g_mOemñÌmÀ`m Aä`mgmg _hÎd àmßV Pmco Amho.
1.6 ñd`§AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao (Answers to check your progress)
1. A{Ic _mZd g_mOmMo J«m_rU g_mO d ZmJa g_mO Ago XmoZ àH$ma nS>VmV.
11
2. ZmJa g_mOmMm åhUOoM ZmJar gm_m{OH$ g§~§Ym§Mm Am{U Ë`m g§~§YmVyZ CX²^dUmè`m
gm_m{OH$ g_ñ`m§Mm d¡km{ZH$ nÕVrZo Aä`mg H$aUmar g_mOemñÌmMr EH$ emIm
åhUOo ZmJa g_mOemñÌ hmo`.
3. ZmJa g_mOemñÌ ho ehar cmoH$m§À`m dV©ZmV `mo½`-A`mo½` qH$dm Mm§Jco-dmB©Q> Agm
^oX Z H$aVm Ë`m§Mo dV©Z Ogo Amho Aem ñdê$nmV Aä`mgVo åhUyZ Vo VÏ`mË_H$ emñÌ
_mZco OmVo.
4. ZmJa g_mOemñÌmMo {ZîH$f© ho {VVHo$go {ZpíMV d H$mQ>oH$moa Zgë`mZo Ë`m§À`m gmømZo
Ho$coco nyd©H$WZ ho Zoh_rM AMyH$ R>aocM Ago åhUVm `oV Zmhr.
5. ZmJa g_mOemñÌ ho ZmJar g_ñ`m§Mr H$maUo d Cnm``moOZm `mg§~Y§ rMo emñÌr` kmZ XoV
Agë`mZo Vo kmZ ZmJar g_ñ`m§À`m gmoS>dUwH$sgmR>r Cn`wŠV R>aVo.
1.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR> (Exercise/Home Assignment)
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m XoD$Z Ë`mMm Aä`mg {df` ñnîQ> H$am.
2. ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m XoD$Z Ë`mMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
~) Q>rnm {chm.
1. ZmJa g_mOemñÌmMo _hÎd
2. ZmJa g_mOemñÌmMo ñdê$n
1.8 qMVZ Am{U H$m`© (Reflection and Action)
J«m_rU g_mOemñÌ d ZmJa g_mOemñÌ `m XmoZ emIm§Mr VwcZm H$am Am{U Ë`m§À`mVrc
gmå`^oXm§Mr Zm|X H$am.
1.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (Suggested Readings)
1. Urban Sociology - E. E. Bergel.
2. Urban Sociology - Anderson Nels and Ishwaran K.
3. ZJar` g_mOemñÌ - eer Ho$ O¡Z - [aMg© npãcHo$eÝg O`nya, 1996.
4. ZJar` g_mOemñÌ - emaXm {Vdmar, AOw©Z npãcqeJ hmD$g, ZB© {Xëcr, 2004.
12
KQ>H$ : 2
ZmJarH$aUmMr à{H«$`m
(Process of Urbanization)
KQ>H$ g§aMZm
2.1 àñVmdZm
2.2 C{ÔîQ>o
2.3 {df` {ddoMZ
2.3.1 ZmJarH$aUmMr ì`m»`m Am{U ñdê$n
2.3.2 ZmJarH$aUmMr H$maUo
2.3.3 ZmJarH$aUmMo n[aUm_
2.4 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
2.5 gmam§e
2.6 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
2.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR>
2.8 qMVZ Am{U H$m`©
2.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
2.1 àñVmdZm (Introduction)
`m Mm¡Ï`m AÜ``Z KQ>H$mV Vwåhr ZmJarH$aU `m g§H$ënZoMm g{dñVa Aä`mg H$aUma
AmhmV. ZmJarH$aU hr ZmJa g_mOemñÌmVrc AË`§V _hÎdnyU© g§H$ënZm Amho. ñWwc_mZmZo J«m_rU
cmoH$g§»`oMo eha d ZJam§H$S>o hmoUmao ñWcm§Va åhUOo ZmJarH$aU Ago åhUVm `oVo. ZmJarH$aU hr
EH$ AmYw{ZH$ à{H«$`m Amho. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va hr à{H«$`m gwê$ Pmcr. AZoH$ nmíMmÎ` g_mOmV
doJmZo ZmJarH$aU KSy>Z Amco Amho. H$m§hr g_mOmV Va ZmJarH$aUmZo A§{V_ gr_m JmR>cocr Amho.
nm¡dm©Ë` g_mOmV _mÌ VwcZoZo ZmJarH$aUmMr JVr AÚmn ~arM _§X Amho. VWm{n ZmJarH$aUmMo
XÿaJm_r n[aUm_ _mÌ ñnîQ>nUo gd©ÌM OmUdy cmJco AmhoV. Ë`m_wio ZmJa g_mOemñÌmV
ZmJarH$aUmMr à{H«$`m Aä`mgcr OmVo. Vwåhr `m KQ>H$mV øm à{H«$`oMo ñdê$n g_OmdyZ KoUma
AmhmV.
13
2.2 C{ÔîQ>o (Objectives)
`m AÜ``Z KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Vwåhmg
ZmJarH$aUmMr ì`m»`m d ñdê$n ñnîQ> H$aVm `oB©c.
ZmJarH$aUmMr H$maUo gm§JVm `oVrc.
ZmJarH$aUmMo g_mOmda Pmcoco n[aUm_ g_OmdyZ KoVm `oVrc.
2.3 {df`-{ddoMZ (Presentation of Subject matter)
ZmJarH$aUmMr à{H«$`m g_OmdyZ KoÊ`mÀ`mÑîQ>rZo AmnU `m KQ>H$mMo VrZ {d^mJ nmS>coco
AmhoV. n{hë`m KQ>H$mV ZmJarH$aUmMr ì`m»`m d ñdê$n `m§Mo {ddoMZ Ho$coco Amho. Xþgè`m
KQ>H$mV ZmJarH$aUmg O~m~Xma AgUmè`m H$maUm§Mo qH$dm KQ>H$m§Mo {ddoMZ Ho$coco Amho. Va
{Vgè`m KQ>H$mV ZmJarH$aUm_wio g_mOmda Pmcoë`m n[aUm_m§Mr MMm© Ho$cocr Amho.
2.3.1 ZmJarH$aUmMr ì`m»`m Am{U ñdê$n (Definition and Nature of Urbanization)
ZmJarH$aUmMm AW© g_OÊ`mgmR>r AmnU àW_ H$m§hr _mÝ`da Aä`mgH$m§Zr ZmJarH$aUmÀ`m
{Xcoë`m ì`m»`m Aä`mgUma AmhmoV.
1. ZmJar n`m©daUmZo à^m{dV hmoD$Z g^modVmcÀ`m àXoemVrc {deofV… IoS>çm§Vrc cmoH$m§Zr
ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$aUo Am{U ZJamVrc {~JaeoVr ì`dgm`, _yë`o Am{U OrdZe¡cr `m§Mm
ñdrH$ma H$aÊ`mÀ`m à{H«$`og ZmJarH$aU Ago åhUVmV - àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio
2. J«m_rU g_wXm`mMo ZmJa g_wXm`mV ê$nm§Va hmoÊ`mÀ`m à{H«$`og ZmJarH$aU åhUVmV - B©. B©.
~J}c
3. H¥$fr ì`dgm`mer g§~§{YV Agcoë`m chmZ g_wXm`mVrc cmoH$g§»`m Ooìhm àm_w»`mZo CÚmoJ,
ì`mnma, emgH$s` ì`dhma MmcV Agcoë`m _moR>çm g_wXm`mH$S>o ñWcm§VarV hmoV Agoc Va
Ë`m à{H«$`og ZmJarH$aU Ago åhUVmV - S>ãcw. Eg. Wm°ångZ
4. ZmJarH$aU hr ZJam§À`m dmT>rer g§~§{YV AgUmar à{H«$`m AgyZ {VMo XmoZ n¡cy AmhoV. 1)
cmoH$ J«m_rU ^mJmVyZ ZmJar ^mJmH$S>o ñWcm§Va H$aVmV. 2) H¥$fr{df`H$ H$m_o gmoSy>Z
{~JaH¥$fr nÕVrMr H$m_o ñdrH$maVmV. - Zoëg EÊS>g©Z
5. ZmJarH$aU hr J«m_rU ^mJmH$Sy>Z ZmJar ^mJmH$S>o cmoH$g§»`oMo hmoUmao ñWcm§Va Amho. Am{U
Ë`mMm n[aUm_ åhUyZ J«m_rU ^mJmVë`mnojm ZmJar ^mJmV amhUmè`m cmoH$g§»`oMo à_mU
dmT>Vo. ZmJarH$aU åhUOo ZmJar dV©Z à{V_mZm§Mm d {dMma àH$mam§Mm àgma hmoUo hmo`. {dë`_ ñH$m°Q>
ZmJarH$aUmMo ñdê$n
darc ì`m»`m§À`m AmYmao ZmJarH$aUmMr nwT>rc d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVrc.
14
1. ñWcm§Va - à{H«$`m : ZmJarH$aU hr cmoH$g§»`oÀ`m ñWcm§VamMr à{H«$`m Amho. `m
à{H«$`oV g^modVmcÀ`m àXoemVrc {deofV… chmZ AmH$mamÀ`m g_wXm`mVrc qH$dm IoS>çmVrc cmoH$
VwcZoZo _moR>çm AmH$mamÀ`m g_wXm`mH$S>o qH$dm ZJamH$S>o AWdm Am¡Úmo{JH$ H|$ÐmH$S>o ñWcm§Va
H$aVmV. g§`wŠV amîQ´>g§KmÀ`m (U.N.O.) EH$m AhdmcmZwgma ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oÛmao cmoH$g§»`m
EH$m {ZpíMV {ZYm©[aV AmH$mamÀ`m g_yhmH$Sy>Z _moR>çm AmH$mamÀ`m g_yhm_Ü`o EH${ÌV hmoV AgVo.
2. AmYw{ZH$ à{H«$`m : ZmJarH$aU hr AmYw{ZH$ H$mimVrc à{H«$`m Amho. _mZd g_mOmV
àmMrZ H$mimnmgyZ ehao (Towns) d ZJao (Cities) ApñVËdmV AmhoV. ZJao _mZdr
g§ñH¥$VrBVH$sM àmMrZ AmhoV. nU àmMrZ H$mimV ZmJarH$aUmMr à{H«$`m àM{cV ZìhVr.
IoS>çmVrc cmoH$ ehamH$S>o dm ZJamH$S>o _moR>çm à_mUmda ñWm`r ñdê$nmMo ghgm ñWcm§Va H$arV
ZgV. hr à{H«$`m AmYw{ZH$ H$mimV gwê$ Pmcr. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va àW_ B§½c§S> d Ë`mZ§Va BVa
`wamo{n`Z amîQ´>mV Am{U Ë`mZ§Va Vr BVa nmíMmË` amîQ´>mV `m à{H«$`oMr gwédmV Pmcr Am{U Ë`mZ§Va
{VMo cmoU nm¡dm©Ë` amîQ´>mVhr nmohMco. AmO gd©M amîQ´>mV ZmJarH$aU hr A{Zdm`© à{H«$`m _mZcr
OmVo.
3. gm_m{OH$ à{H«$`m : ZmJarH$aU hr Ho$di EH$m ^m¡Jmo{cH$ ñWmZmH$Sy>Z Xþgè`m ^m¡Jmo{cH$
ñWmZmH$S>o ñWcm§VaUmMr åhUOoM ^m¡Jmo{cH$ J{VercVoMr à{H«$`m Zmhr Va Vr EH$ gm_m{OH$
à{H«$`mgwÕm Amho. g_mOemñÌr`ÑîQ>çm AmnUmg Ago åhUVm `oB©c H$s ZmJarH$aU hr ZmJar
OrdZnÕVrÀ`m d¡{eîQ>çmV dmT> hmoÊ`mMr à{H«$`m Amho. Aem d¡{eîQ>çm§Zr `wŠV Agcocr _Zmod¥Îmr
cmoH$m§_Ü`o {dH${gV hmoUo ZmJarH$aUmV A{^àoV Amho. J«m_rU cmoH$m§Zr ZJamH$S>o ñWcm§Va H$aUo d
{~JaH¥$fr ì`dgm` ñdrH$maUo EdT>oM ZmJarH$aUmgmR>r nwaogo Zmhr Va Ë`m§À`m AmMma {dMma, _yë`o,
amhUr_mZ, OrdZe¡cr BË`mXr JmoîQ>tVhr ZmJar n`m©daUmÀ`m AZwf§JmZo n[adV©Z KSy>Z Amco nm{hOo.
`mM AWm©Zo {dë`_ ñH$m°Q> ho ZmJarH$aUmg ""ZmJar dV©Z à{V_mZm§Mm (Patterns of behaviour)
Am{U {dMma nÕVtMm (mods of thought) àgma hmoUo.'' Ago _mZVmV. `mg§X^m©V nm°c _rS>rO
Am{U {_Pê$Mr åhUVmV H$s ""ZmJarH$aU `m g§koÛmao Aem à{H«$`oMm ~moY hmoVmo H$s {OÀ`m_wio
A) ZmJar _yë`m§Mm {dñVma hmoVmo. ~) IoS>çm§H$Sy>Z cmoH$ ZJamH$S>o `oVmV. H$) ì`dhma à{V_mZo
~XcVm Am{U Ë`m§À`m VmXmË_rH$aUmMm g_Ýd` ZJamV amhUmè`m g_yhm§er gmYcm OmVmo. Ë`m_wio
ZmJarH$aU hr EH$ gm_m{OH$ à{H«$`m R>aVo.
4. ZJadmXmhÿZ doJir : ~è`mM doim ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oMm g§~Y§ ZJadmXmer
(urbanism) OmoS>ë`mMo AmT>iVo. Vnm{n ZmJarH$aU hr ZJadmXmhÿZ {^ÝZ qH$dm doJir Aer JmoîQ>
Amho. cwB©g dW© `m§Zr ZmJarH$aUmg EH$ à{H«$`m (Process) _mZco Amho Va ZJadmXmg EH$
pñWVr (Situation) _mZco Amho. Eg. ~r. {ŠdZ Am{U S>r. ~r. H$man|Q>a `m§Zr Amnë`m The
§ mV Ago Z_yX Ho$co Amho H$s, ""ZJamg {Zdmg H$aÊ`mÀ`m pñWVrer
American City `m J«W
VmXmËå` àñVm{nV H$aUo åhUOo ZJadmX hmo` Am{U ZmJar {ZdmgmÀ`m OrdZnÕVrer
VmXmËå`rH$aU àñWm{nV H$aÊ`mg ZmJarH$aU Ago åhUVmV.'' ZJadmX hr ZJamV amhUmè`m
cmoH$m§Mm OrdZ OJÊ`mMm _mJ© qH$dm e¡cr Amho. ZmJarH$aUmMr à{H«$`m øm OrdZe¡crg g_¥Õ
H$aVo. Á`m cmoH$m§Zm øm OrdZe¡crMm n[aM` Zmhr Ë`m§À`mn`ªV hr OrdZe¡cr nmohM{dÊ`mMo H$m`©
15
ZmJarH$aUmMr à{H«$`m H$aVo. WmoS>Š`mV ZmJarH$aU hr ZJadmXmMm àgma d {dñVma H$aUmar à{H«$`m
Amho Ago åhUVm `oB©c.
5. Am¡Úmo{JH$sH$aUmer g§~§YrV : ZmJarH$aUmMr à{H«$`m hr Am¡Úmo{JH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oer
K{ZîR>nUo g§~§{YV Amho. Am¡Úmo{JH$sH$aUmnmR>monmR> ZmJarH$aU gwê$ hmoVo Ago _mZco OmVo. H$m§hr
{dÛmZm§À`m _Vo `m XmoÝhr à{H«$`m Zoh_r hmVmV hmV KmcyZ dmQ>Mmc H$arV AgVmV. ZmJarH$aU ho
Am{W©H$ {dH$mgmMo cjU _mZco OmVo. Ë`m_wio Am{W©H$ {dH$mgmMr à{H«$`m gwê$ Agcoë`m
g_mOmV ZmJarH$aUmMr à{H«$`m Mmcy AgVo. Am{W©H$ {dH$mg gmYy BpÀN>Umè`m g_mOmV
Am¡Úmo{JH$sH$aUmda ^a {Xcm OmVmo. Am¡Úmo{JH$sH$aUm_wio ZdrZ CÚmoJH|$Ðo ApñVËdmV `oVmV Va
OwÝ`m CÚmoJH|$ÐmMm {dH$mg gmYÊ`mda ^a {Xcm OmVmo. Aem CÚmoJH|$ÐmV ZmJar gw{dYm CncãY
H$ê$Z {Xë`m OmVmV. n[aUm_r Aem H|$ÐmH$S>o g^modVmcÀ`m àXoemVyZ cmoH$ ZmoH$ar, Y§Xm, ì`mnma,
{ejU-à{ejU BË`mXrÀ`m {Z{_ÎmmZo IoMco OmVmV. Ë`mVyZM ZmJarH$aUmMr à{H«$`m gwê$ hmoV.o
6. ZmJarH$aUmÀ`m nydm©dí`H$Vm : ZmJarH$aUmMr à{H«$`m gwê$ hmoÊ`mgmR>r AJmoXa H$m§hr
JmoîQ>tMr nyV©Vm hmoUo Amdí`H$ AgVo. J«m_rU ^mJmVyZ ZJamH$S>o cmoH$m§Mo ñWcm§Va hmoÊ`mgmR>r
dmhVwH$sÀ`m (_moQ>ma, aoëdo, OhmO, {d_mZ B.) Am{U g§XoedhZmÀ`m (Q>nmc, Vmam`§Ì, Q>o{c\$moZ,
ao{S>Amo B.) àJV gmYZm§Mo Omio C^macoco Agco nm{hOo. VgoM Ë`m§Mm daModa {dH$mg KS>dyZ
AmUcm nm{hOo. VgoM ZJamV O_rZ, nmUr, {Zdmè`mMr gmYZo, dñVy§À`m XodKodrMr ì`dñWm,
BË`mXr ~m~tMrhr CncãYVm Agcr nm{hOo. H$m§hr {dÛmZm§À`m _Vo ZmJarH$aUmgmR>r {d{eîQ>
_Zmod¥Îmr qH$dm Ñ{îQ>H$moZhr {Z_m©U Pmcocm Agmdm cmJVmo.
7. ZmJarH$aUmÀ`m AdñWm : ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oMr JVr hr Am¡Úmo{JH$sH$aUmÀ`m
JVrda Adc§~yZ AgVo. Ë`m_wio Am¡Úmo{JH$sH$aUmÀ`m {dH$mgmÀ`m AdñWm§Zwgma ZmJarH$aUmÀ`mhr
{d{dY AdñWm§_YyZ {dH$mg hmoV OmVmo. Ë`mcmM ZmJarH$aUmÀ`m AdñWm (phases of
urbanization) Ago åhUVmV. Ë`m AdñWm nwT>rcà_mUo AmhoV A) n{hcr AdñWm : n{hë`m AdñWoV ZmJarH$aUmMr gwédmV àW_V… _§X JVrZo hmoVo. `m
AdñWoV EImÚm g_mOmV Am¡Úmo{JH$sH$aUmcm ZwH$VrM gwédmV Pmcocr AgVo. Ë`m_wio Ë`mda
AmYmacoë`m ZmJarH$aUmghr \$magm doJ Amcocm ZgVmo. à{H«$`oMm àma§^ _mÌ {ZpíMV ê$nmZo
Pmcocm AgVmo. Xþgè`m AdñWocm Amdí`H$ AgUmar nmofH$ n[apñWVr {Z_m©U H$aÊ`mMo H$m`©
n{hë`m AdñWoH$Sy>Z Ho$co OmVo. ZmJarH$aUmgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m JaOm CXmhaUmW© O_rZ,
{Zdmam gm{hË`, nmUrnwadR>m, gm_y{hH$ OrdZmgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m Am{W©H$-gm_m{OH$ `§ÌUm
(_mc_Îmm, l_, godm d dñVw§Mr XodKod ì`dñWm B.) g§ajU ì`dñWm, àemgZ, Am{U ZdrZ
_Zmod¥Îmr qH$dm Ñ{îQ>H$moZ BË`mXr ~m~r `m n{hë`m AdñWoV CncãY Pmcoë`m AgVmV.
~) Xþgar AdñWm : `m AdñWoV Am¡Úmo{JH$sH$aUmMm doJ ~amM dmT>cocm AgVmo. AZoH$
Am¡Úmo{JH$ ZJao ApñVËdmV `oVmV. OwÝ`m Am¡Úmo{JH$ ZJam§V ñWcm§VarV cmoH$m§Mo à_mU IynM
dmT>coco AgVo. Ë`m_wio Ë`m§Mo ZwVZrH$aU hmoVo. Aem ZJam§VyZ ZmJar g_ñ`m§Mr gwédmVhr Pmcocr
AgVo. Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr JVr dmT>ë`mZo Ë`mda Adc§~yZ Agcoë`m ZmJarH$aUmMrhr JVr dmT>Vo.
16
H$) {Vgar AdñWm : `m AdñWoV ZmJarH$aUmMr H$_mc AdñWm JmR>cr OmVo. H$maU
Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr à{H«$`m nyU© hmoV Amcocr AgVo. Am¡Úmo{JH$ {dH$mg nyU© Pmcocm AgVmo.
ZmJarH$aUmÀ`m ~hþVoH$ gd© g_ñ`m§Zr CJ« ñdê$n YmaU Ho$coco AgVo. ZmJarH$aUmg§~§Yr {ZpíMV
YmoaU AmIyZ Cnm``moOZm H$amì`m cmJVmV.
S>) Mm¡Wr AdñWm : `m AdñWoV ZmJarH$aUmMr JVr H$_r hmoVo. Am¡Úmo{JH$sH$aU nyU©
Pmë`mZo Ë`mda Adc§~yZ Agcoë`m ZmJarH$aUmMr JVr H$_r hmoUo ñdm^m{dH$M AgVo. Aemdoir
ZmJarH$aUmMr à{H«$`m nyU© Pmcr Ago _mZco OmVo. AemàH$mao darc Mma AdñWoVyZ ZmJarH$aUmMr
à{H«$`m {dH${gV hmoD$Z nyU©Ëdmcm nmohMVo.
8. gm_m{OH$ n[adV©ZmMm KQ>H$ : ZmJarH$aU gm_m{OH$ n[adV©Zmg O~m~Xma AgUmam EH$
_hÎdmMm KQ>H$ Amho. ZmJarH$aUm_wio nma§nm[aH$ gm_m{OH$ g§ñWm, gm_m{OH$ _yë`o, gm_m{OH$
OrdZ nÕVr BË`mXr_Ü`o cjUr` n[adV©Z KSy>Z `oVo ho AmOn`ªVÀ`m AZw^dmdê$Z {gÕ Pmcoco
Amho. g§`wŠV Hw$Qw>§~mÀ`m OmJr {d^ŠV Hw$Qw>§~ ApñVËdmV `oUo, Y_©g§ñWoMo _hÎd H$_r hmoUo.
gm_m{OH$ ñVarH$aUmV ~Xc hmoUo, cmoH$m§Mo amhUr_mZ, gm_m{OH$ g§~Y§ r, _Zmod¥Îmr `m§_Ü`o ~Xc
hmoUo, Am¡nMm[aH$ Aem emñÌr` d Vm§{ÌH$ {ejUmg _hÎd `oUo. ZdZdrZ g_ñ`m {Z_m©U hmoUo
AemàH$maMr n[adV©Zo KSy>Z `oÊ`mg ZmJarH$aUm_wio MmcZm {_iVo.
2.3.2 ZmJarH$aUmMr H$maUo (Causes of Urbanization)
ZmJarH$aUmMr ì`m»`m d ñdê$n Aä`mgë`mZ§Va Vwåhr ZmJarH$aUmg O~m~Xma AgUmè`m
H$maUm§Mm qH$dm KQ>H$m§Mm Aä`mg H$aUma AmhmV. J«m_rU ^mJmVyZ cmoH$m§Mo ZJamH$S>o ñWcm§Va hmoUo
hm ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oVrc _hÎdmMm ^mJ Amho. øm ñWcm§Vamg Á`m KQ>H$m§_wio MmcZm {_iVo
Ë`m KQ>H$m§Zm ZmJarH$aUmMr H$maUo Ago åhUVm `oV.o ZmJarH$aUmMr H$m§hr à_wI H$maUo nwT>rcà_mUo
AmhoV.
1. Am¡Úmo{JH$sH$aU : Am¡Úmo{JH$sH$aU ho ZmJarH$aUmMo à_wI H$maU _mZco OmVo.
Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va _mZd g_mOmV Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr à{H«$`m gwê$ Pmcr. emñÌr` emoYmda
AmYmacocr `§Ìo d V§Ìo CX`mg `oD$Z Ë`m§Mm CËnmXZ à{H«$`oV dmna hmoD$ cmJcm. Ë`mVyZ H$maImZm
CËnmXZ nÕVr CX`mg Amcr. Am{W©H$ {dH$mg gmÜ` H$aÊ`mgmR>r _moR>_moR>o H$maImZo åhUOoM
CÚmoJY§Xo gwê$ Ho$co OmD$ cmJco. CÚmoJY§ÚmMo H|$ÐrH$aU hmoD$ cmJco. Aem ^mJmV ZmoH$ar,
ì`mnma, ì`dgm` H$aÊ`mÀ`m CÔoemZo J«m_rU ^mJmVrc cmoH$ ñWcm§Va H$ê$ cmJco. `mVyZM H$m§hr
ZdrZ ehao CX`mg Amcr Va OwÝ`m eham§Mm {dñVma d {dH$mg hmoD$ cmJcm. AemàH$mao
Am¡Úmo{JH$sH$aUm_wio ZmJarH$aUmg MmcZm {_imcr. CXm. gw_mao 300 dfm©nydu H$moù`m§Mr
dñVrAgcoë`m _w§~B© ~oQ>mMo {~«{Q>e amOdQ>rV Am¡Úmo{JH$ Ho$ÐmV ê$nm§Va hmoV Joco d AmO Vo
^maVmVrc àW_ H«$_m§H$mMo ZJa ~Zco Amho. B.g. 1911 _Ü`o EH$ chmZ Jmd Agcoë`m
O_eoQ>nya_Ü`o "{Q>ñH$mo' hm nmocmX H$maImZm gwê$ Ho$ë`mZ§Va Ë`mMo ZJamV énm§Va Pmco.
ñdmV§Í`àmßVrZ§Va a{e`mÀ`m ghH$m`m©Zo nmocmXmMm H$maImZm gwê$ Pmë`mZ§Va "{^cmB©' ho ZJa
CX`mg Amco. ñdmV§Í`àmßVrZ§Va ^maVmV Am¡Úmo{JH$sH$aUmg MmcZm {Xcr d Ë`mVyZM ^maVmV
17
ZmJarH$aUmMr JVr dmT>cr. AemàH$mao Am¡Úmo{JH$sH$aU hm ZmJarH$aUmg O~m~Xma R>aUmam _yc^yV
KQ>H$ Amho.
2. XiUdiUmMr gmYZo : XiUdiUmMr àJV gmYZo ho ZmJarH$aUmMo Xþgao H$maU Amho.
Am¡Úmo{JH$sH$aUmÀ`m à{H«$`oV H$ÀMm d nŠH$m _mc VgoM _Zwî`~i `m§Mr dmhVyH$ H$aÊ`mgmR>r d
g§Xoe Ëd[aV nmR>{dÊ`mgmR>r XiUdiUmÀ`m àJV gmYZm§Mr JaO ^mgVo. `mVyZM _moQ>ma, Q´>H$,
aoëdo, OhmO, {d_mZ Aer dmhVwH$sMr gmYZo Am{U Q>nmc, Vmam`§Ì, XÿaÜdZr, dm`acog, \°$Šg
Aer gXoedhZmMr gmYZo CX`mg Amcr. O_rZ, nmUr d AmH$me øm VrZ _mJm©da XiUdiU
gmYZm§Mo Omio {dUco Joco. n[aUm_r cmoH$m§Zm J«m_rU ^mJmVyZ ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$aUo gwc^
Pmco. Or Jmdo, ehao/ZJao d Am¡Úmo{JH$ H|$Ð XiUdiUmÀ`m àJV gmYZm§Zr OmoS>cr Jocr
Ë`m§À`mH$S>o g^modVmcÀ`m àXoemVrc cmoH$g§»`oMo ñWcm§Va _moR>çm à_mUmda hmoD$Z ZmJarH$aUmg
MmcZm {_imcr Amho.
3. ì`mnma Am{U ì`dgm` : EImXm ì`dgm` qH$dm ì`mnma H$ê$Z n¡gm H$_mdÊ`mÀ`m hoVwZo
EImÚm _Ü`dVu ZJamH$S>o J«m_rU cmoH$, Xþgè`m ZJamVrc cmoH$, EdT>oM Zìho Va naXoemVrc
cmoH$hr Ymd KoVmV. åhUOoM EImÚm ehamg dm ZJamg ì`mnmamÀ`mÑîQ>rZo _hÎd àmßV Pmë`mg
Ë`mH$S>o ñWcm§Va H$aÊ`mMo à_mU dmT>V Omdo d ZmJarH$aUmg MmcZm {_iVo. ^maVmV H$mZnya d
Ah_Xm~mX `m§Mm `mM H$maUm_wio {dñVma KSy>Z Amcocm Amho.
4. {ejU : EImÚm ZJamV, ehamV qH$dm JmdmV EH$ qH$dm A{YH$ e¡j{UH$ g§ñWm gwê$
hmoVmV. Ë`m_wio {ejU KoÊ`mgmR>r {dÚmÏ`mªMr d Ë`m§Zm hì`m AgUmè`m gmo`rgw{dYm nwa{dUmè`m
cmoH$m§Mr Ë`m ZJamV, ehamV qH$dm JmdmV JXu hmoD$ cmJVo d Ë`mVyZ ZmJarH$aUmg JVr {_iVo.
B.g. 1857 gmcr _w§~B©, H$cH$Îmm, _Ðmg (MoÝZB©) `oWo {dÚmnrR>o gwê$ Pmcr. nwT>o `m ZJam§VyZ
ì`mdgm{`H$ d Vm§{ÌH$ {ejUg§ñWm§Mr g§»`m dmT>V Jocr. Ë`m_wio `m ZJam§H$S>o {ejUào_r
_§S>itZr _moR>çm à_mUmda ñWcm§Va Ho$co. {dÚoMo _mhoaKa åhUyZ AmoiIë`m OmUmè`m nwUo
ehamÀ`m dmT>r_Ü`o {ejU øm KQ>H$mMm _moR>m dmQ>m Amho. e¡j{UH$ÑîQ>çm _hÎd àmßV hmoD$Z
EImXo ZdrZ eha dm ZJa ApñVËdmV `oÊ`mMr eŠ`VmgwÕm ZmH$maVm `oV Zmhr.
5. amOH$s` KQ>H$ : EImÚm ehamg dm ZJamg amOYmZrMm XOm© {_imë`mZ§Va Ë`mMr
PnmQ>çmZo dmT> hmoV.o Ago eha amOH$s`, àemgH$s` H$m`mªMo à_wI H|$Ð ~ZVo. cîH$arÑîQ>çmhr
Ë`mMo _hÎd dmT>Vo. n[aUm_r g^modVmcÀ`m ^mJmVrc cmoH$ Aem ehamH$S>o _moR>çm à_mUmda
ñWcm§Va H$ê$ cmJVmV d ZmJarH$aUmg MmcZm {_iVo. ^maVmVrc {Xëcr, ^monmi, h¡Ðm~mX
BË`mXtMr dmT> hmoÊ`mV Ë`m§Mm amOYmZr åhUyZ Agcocm XOm© _moR>çm à_mUmda H$maUr^yV Amho.
amOYmZr qH$dm àemgH$s` H|$Ð åhUyZ EImXo ZdrZ ehagwÕm ApñVËdmV `oD$ eH$Vo. CXm. n§Om~
d h[a`mUm amÁ`mMr amOYmZr Agcoco M§XrJT>. _hmamîQ´>mVrc qgYwXþJ© {OëømMo {R>H$mU åhUyZ
"Amoag' ho eha dg{dÊ`mV Amco. n[aUm_r g^modVmcÀ`m ^mJmVrc cmoH$ `m ehamH$S>o
ñWcm§VarV hmoD$ cmJco AmhoV.
6. Ym{_©H$ joÌ : Ym{_©H$ÑîQ>çm _hÎd àmßV Pmcoë`m joÌmH$S>o cmoH$ _moR>çm à_mUmda
ñWcm§Va H$aVmV. n[aUm_r Ë`m joÌmMo ZJamV énm§Va hmoV.o ^maVmV hr JmoîQ> {deofËdmZo {XgyZ `oVo.
18
dmamUer, J`m, _Wwam, Acmhm~mX BË`mXr Ym{_©H$ joÌo AmO _moR>r ZJao ~Zcocr AmhoV. gw_mao
50 dfm©nydu EH$ N>moQ>ogo IoS>o Agcoco {eS>u ho Jmd ({O. Ah_XZJa) Ë`mMo Ym{_©H$ _hÎd
dmT>ë`mZo ehamV énm§VarV Pmco Amho.
7. n`©Q>Z H|$Ð : EImXo W§S> hdoMo {R>H$mU, {ZgJ©aå` {R>H$mU, EImÚm _hÎdnyU©
d¡{eîQ>çm_wio à{gÕ nmdcoco {R>H$mU BË`mXrH$S>o hm¡gr n`©Q>H$ _§S>ir IoMcr OmVo. Ë`m§Zm
Amdí`H$ Agcoë`m gm`rgw{dYm nwa{dUmao ì`mnmar, {dH«o$Vo Ë`m{R>H$mUr `oD$Z XþH$mZo, hm°Q>oc,
ImZmdU, cm°O Aer H|$Ðo gwê$ H$aVmV. nwT>o Ë`m {R>H$mUmMm n`©Q>Z Ho$Ð åhUyZ {dH$mg hmoV OmVmo
d Ë`mMo ZJamV énm§Va hmoV.o CXm. _gyar, CQ>r.
8. cmoH$g§»`m dmT> : A{cH$S>rc H$mimV OmJ{VH$ cmoH$g§»`m _moR>çm à_mUmda dmT>V
Mmccr Amho. dmT>Ë`m cmoH$g§»`oÀ`m JaOm nyU© H$aÊ`mg IoS>çmgmaIo chmZ g_wXm` Ag_W© R>aV
Amho. {edm` dmT>Vr cmoH$g§»`m IoS>çmVrc eoVr ì`dgm`mV gm_mdcr OmD$ eH$V Zmhr. n[aUm_r
IoS>çmVrc cmoH$ amoOJma d AÝ` gmo`rgw{dYm {_i{dÊ`mgmR>r OdinmgÀ`m ZJam§H$S>o ñWcm§Va
H$arV AmhoV. `mVyZM ZmJarH$aUmg doJ Amcocm Amho.
9. ZmJar OrdZmMo AmH$f©U : AmYw{ZH$ H$mimV ehao d ZJao hr CËnmXZ, {dVaU, {ejU,
_Zmoa§OZ, g§ajU, àemgZ, amOH$maU BË`mXrMr H|$Ðo ~Zcr AmhoV. Ë`m_wio ehamV H$maImZo,
XþH$mZo, ~mOmanoR>m, ~±H$m, hm°Q>oc, cm°O, emim, {MÌnQ> d ZmQ>çJ¥ho, Šc~, XdmImZo, ~mJm,
H«$sS>m§JUo, ì`m`m_emim Aem {d{dY gmo`rgw{dYm CncãY AgVmV. n[aUm_r ZmJar OrdZ ho
AmH$f©H$, M¡ZrMo d MH$MH$sV ~Zcoco AgVo. Ë`m_wio ZmJar OrdZmMo AmH$f©U {Z_m©U hmoD$Z
J«m_rU cmoH$ ZJamV/ehamV dmñVì`mgmR>r `oD$ cmJco AmhoV. n[aUm_r ZmJarH$aUmg MmcZm
{_imcr Amho.
2.3.3 ZmJarH$aUmMo n[aUm_ (Consequences of Urbanization)
ZmJarH$aU hr gm_m{OH$ n[adV©ZmMr EH$ à{H«$`m AgyZ {VMo gm_m{OH$ OrdZmÀ`m gd©
joÌmda n[aUm_ KSy>Z Amcoco AmhoV.
1) gm_m{OH$ {dOm{V`Vm d gm_m{OH$ g{hîUwVm `m_Ü`o dmT> : ZmJarH$aUm_wio ZmJa
g_wXm`mV gm_m{OH$ {dOm{V`Vm d gm_m{OH$ g{hîUyVm dmT>cr Amho. ZmJarH$aUmÀ`m à{H«$`oV
g^modVmcÀ`m àXoemVrc {d{dY d§emMo, dJm©Mo, Y_m©Mo, OmVrMo, ^mfoMo, ì`dgm`mMo cmoH$ EH$mM
g_wXm`mV EH$dQ>co OmVmV. Ë`m§Mo AmMma{dMma, ê$T>rna§nam, lÕm_yë`o, ImUo{nUo, OrdZ{df`H$
Ñ{îQ>H$moZ d OrdZe¡cr BË`mXt_Ü`o _moR>r {d{dYVm AgVo. Ë`m_wio Aem g_wXm`mV _moR>r gm_m{OH$
{dOm{V`Vm {_Zm©U hmoV Amho. VWm{n Aem g_wXm`mVrc cmoH$m§Zm Amnco {hVg§~§Y gmÜ`
H$aÊ`mgmR>r nañnam§À`m OrdZnÕVr{df`r g{hîUwVm XmI{dUo ^mJ nS>Vo. BVam§Mo H$m§hr dV©ZàH$ma
d _yë`o nQ>V Zgcr Var Ë`m~Ôc gm_§Oñ`mMo YmoaU R>odyZ dmJmdo cmJVo. Ë`m§À`mer ghH$m`©
H$amdo cmJVo. AemàH$mao ZmJarH$aUm_wio gm_m{OH$ g{hîUwVoÀ`m d¥ÎmrVhr dmT> hmoV Amho.
2) {ddmhg§ñWodarc n[aUm_ : ZmJarH$aUm_wio {ddmhmMr d`mo_`m©Xm dmT>cr Amho.
CÀM{ejU KoUo, H$[aAa KS>{dUo, Am{W©H$ÑîQ>çm ñdmdc§~r hmoUo BË`mXr CÔoemZo ZmJar g_mOmV
19
~mc{ddmhmEodOr àm¡T> {ddmhmg àmYmÝ` {Xco OmV Amho. VgoM CÀM{e{jV d H$_mdË`m
_wcm_wctZm {ddmhmMo OmoS>rXma {ZdS>rMo ñdmV§Í` {_iy cmJco Amho. ZmJa g_mOmV {d{^ÝZ OmVr
Y_m©À`m VéUVéUtZm nañnam§er K{ZîR>nUo {_giÊ`mMr g§Yr CncãY hmoD$Z Ë`mVyZ Am§VaOmVr`
d Am§VaY{_©` {ddmhmg MmcZm {_imcr Amho. ZmJar OrdZmV ì`{ŠVdmX d ì`ŠVr ñdmV§Í`mg
dmd {_iVmo. Ë`m_wio ào_{ddmh, {dYdm {ddmh, Zm|XUr {ddmh `m§Mo à_mU dmT>V Mmcco Amho.
Ë`mM~amo~a d¡`{ŠVH$ BÀN>m AmH$m§jm à^mdr R>ê$ cmJë`mZo KQ>ñ\$moQ> KoÊ`mMo à_mUhr ZmJar
OrdZmV dmT>V Amho. {ddmh g§~§Y ÌmgXm`H$ R>ê$ cmJë`mg nVrnËZtZr KQ>ñ\$moQ> KoUo `mo½` Aer
{dMmagaUr hiyhiy ê$OV Amho. Ë`m_wio {ddmh hm "g§ñH$ma' Z amhVm EH$ "H$ama' ~Zcm Amho.
3) Hw$Qw>§~g§ñWodarc n[aUm_ : ZmJarH$aUm_wio g§`wŠV Hw$Qw>§~mMo {dKQ>Z hmoD$Z Ë`mOmJr H|$Ð
Hw$Qw>§~ ñWmnZ H$aÊ`mMr àd¥Îmr dmT>cr Amho. ZmJa g_wXm`mV amhË`m OmJoÀ`m Q>§MmB©_wio nVr nËZr
d _wco Ago N>moQ>o Hw$Qw>§~ gmoB©Mo R>ê$ cmJco AgyZ ZmJar Hw$Qw>§~mV BVa ZmVodmB©H$m§Zm Aml` {_ioZmgm
Pmcm Amho. ehar OrdZmV EH$ qH$dm XmoZ AnË`m§da g_mYmZ _mZÊ`mMr àd¥Îmr dmT>V Amho.
g§VVr {Z`_ZmÀ`m gmYZm§_wio àOmoËnmXZ Wm§~dyZ Hw$Qw>§~mMm AmH$ma chmZ R>odUo eŠ` Pmco Amho.
ZmJar Hw$Qw>§~mV Hw$Qw>§~à_wI nwéfmÀ`m A{YH$mamMm èhmg hmoV Amho. gw{e{jV d H$_mdVr nËZr
Am{U VéU _wco_wcr `m§À`m gëë`mZo Hw$Qw>§~à_wI nwéfmg H$m¡Qw>§{~H$ ì`dhma nma nmS>Uo ^mJ nS>V
Amho. ZmJarH$aUm_wio ì`{ŠVdmX d ì`{ŠVñdmV§Í`mMm à^md dmT>ë`mZo ì`ŠVr Hw$Qw>§~mÀ`m {hVmnojm
ñdV…À`m {hVmg A{YH$ àmYmÝ` XoD$ cmJcr Amho. Ë`m_wio ì`ŠVr ñd{hVmÀ`mnwT>o BVa
ZmVodmB©H$m§Mr \$ma qMVm H$aoZmer Pmcr Amho. ì`{ŠVdmX, ñÌrMo H$_mdUo, KQ>ñ\$moQ>mMr VaVyX,
chmZ AmH$ma BË`mXr_wio ZmJar Hw$Qw>§~ ~aoMgo ApñWa ~Zco Amho. EImÚm _moR>çm AmKmVmZo ZmJar
Hw$Qw>§~ ghOnUo CÜdñV hmoÊ`mMr eŠ`Vm dmT>cr Amho. _hÎdmMo åhUOo ZmJarH$aUm_wio Hw$Qw>§~mMr
AZoH$ nma§nm[aH$ H$m`} BVa g§ñWm d g_yhmH$S>o hñVm§VarV Pmcr AmhoV. ZmJar OrdZmV
~mcg§JmonZmgmR>r {eeyJ¥ho, ~mcdmS>çm, A§JUdmS>çm, {ejUmgmR>r, emim _hm{dÚmc`o,
_Zmoa§OZmgmR>r {MÌnQ>J¥ho, ZmQ>çJ¥ho, H«$sS>m _§S>io ŠcãO, ImÊ`m{nÊ`mgmR>r d amhÊ`mgmR>r hm°Q>oc,
ImUmdi cm°O, ì`ŠVrÀ`m dV©ZmÀ`m {Z`§ÌUmgmR>r nmocrg, H$m`Xm Ý`m`mc` Aem {d{dY g§ñWm
dm H|$Ðo CX`mg Amë`mZo Hw$Qw>§~mMo _hÎd hiyhiy H$_r hmoV Mmcco Amho. AemàH$mao
ZmJarH$aUm_wio Hw$Qw>§~mV aMZmË_H$-H$m`m©Ë_H$ n[adV©Z hmoV Amho.
4) {ejUg§ñWodarc n[aUm_ : ZmJarH$aUm_wio {ejUàgma d e¡j{UH$ OmJ¥Vr KSy>Z
`oÊ`mg MmcZm {_imcr Amho. ZmJar OrdZmV ~mcdmS>çm, emim, hm`ñHy$c, _hm{dÚmc`,
{dÚmnrR>, amÌemim, V§Ìemim, ì`dgm`rH$ à{ejU g§ñWm, g§emoYZ H|$Ðo BË`mXr e¡j{UH$ g§ñWm
_moR>çm à_mUmda CncãY AgVmV. Ë`m_wio {ejU KoUo, Ë`mAmYmao ZmoH$ar {_i{dUo, H$[aAa
KS>{dUo `m~m~VMr OmUrdOmJ¥Vr cmoH$m§_Ü`o {Z_m©U Pmcr Amho. {ejUmÛmao g§nÎmr, gÎmm,
amoOJma, à{VîR>m {_i{dVm `oVo ho cmoH$m§Zm C_Oë`mZo Vo {ejU KoÊ`mgmR>r YS>nSy> cmJco AmhoV.
Am¡Úmo{JH$-ZmJa g_mOmV AmO d¡km{ZH$, Vm§{ÌH$, ì`dñWmnH$s` {ejUmMo _hÎd dmT>V Mmcco
Amho. EH§$XarV ZmJarH$aUm_wio {ejUmg à{VîR>m àmßV Pmcr Amho.
20
5) Y_©g§ñWodarc n[aUm_ : ZmJarH$aUm_wio Y_m©Mm à^md hiyhiy AmogaV Mmccm Amho.
Y_©lÕm, Xod^moù`m g_OyVr, X¡ddmX, A§YlÕm, Ym{_©H$ H$_©H$m§S>, _§ÌV§Ì, OmXþQ>moUm, ~wdm~mOr,
Ym{_©H$ _yë`o BË`mXrdarc ZmJar cmoH$m§Mm {dídmg H$_r Pmcocm Amho. ZmJar OrdZmV emñÌr` d
Vm§{ÌH$ Ñ{îQ>H$moZmMm à^md Agë`mZo Ym{_©H$ ~m~rH$S>o ZmJar cmoH$ {M{H$ËgH$nUo nmhÿ cmJco
AmhoV. H$moUË`mhr JmoîQ>rMr `mo½`m`mo½`Vm hr Y_m©AmYmao R>a{dÊ`mEodOr ~wÕràm_mÊ` d VH©$ewÕ
{dMmagaUr `m AmYmao R>a{dcr OmD$ cmJcr Amho. VWm{n nma§nm[aH$ Ym{_©H$ d Z¡VrH$ _yë`m§Mm
à^md H$_r hmoV Amho d Ë`m_wio ZmJar OrdZmV AZ¡{VH$ H¥$Ë`m§Mo à_mU dmT>V Mmcco Amho.
n[aUm_r gm_m{OH$ {Z`§ÌUmMr g_ñ`m {~H$Q> Pmcocr Amho. EH§$XarV ZmJarH$aUm_wio Y_©{Zanoj
g_mOmÀ`m {Z{_©Vrg hmV^ma cmJcm Amho.
6) gm_m{OH$ ñVarH$aUmdarc n[aUm_ : ZmJarH$aUm_wio ^maVmgma»`m g_mOmVrc
Om{Vì`dñWogma»`m ~§{XñV ñVarH$aUmÀ`m OmJr dJ©ì`dñWogmaIo _wŠV ñVarH$aU `oD$ cmJco
Amho. ZmJa g_mOmV Om{Vì`dñWoMo AZoH$ nma§nm[aH$ {Z`_ ho ZîQ> qH$dm {eWrc Pmco AmhoV.
ì`ŠVrMm XOm© OÝ_mEodOr åhUOoM OmVrEodOr {VÀ`m A§JÀ`m JwUH$V©¥ËdmYmao {ZpíMV hmoD$
cmJcm Amho. gÎmm, g§nÎmr, {ejU KoD$Z H${ZîR> XOm© Agcoë`m ì`ŠVrcm CÀM XOm© àmßV H$aUo
eŠ` hmoD$ cmJco Amho. åhUOo ZmJarH$aUm_wio CÜd©Jm_r J{VercVog dmd {_imcm Amho. ZmJar
OrdZmV OmVrMmM ì`dgm` H$aUo d ñdOmVrVrc ì`ŠVrerM {ddmh H$aUo ho {Z~ªY XoIrc
{eWrc hmoV Mmcco AmhoV. Om{Vì`dñWm hr B©ída{Z{_©V Amho hr {dMmagaUr AmVm A_mÝ` Ho$cr
OmV Amho. ZmJarH$aUm_wio Am{W©H$ pñWVrda AmYmacocr CÀMdJ©, _Ü`dJ©, H${ZîR> dJ© Aer
dJ©ì`dñWm CX`mg Amcr AgyZ ì`ŠVrcm dJ© ~XcÊ`mMr g§Yr CncãY hmoV Amho. `mMmM AW©
Agm H$s ZmJarH$aUm_wio _wŠV ñVarH$aU ì`dñWog MmcZm {_imcocr Amho.
7) {ñÌ`m§À`m XOm©V gwYmaUm : ZmJarH$aUm_wio {ñÌ`m§À`m XOm©V gwYmaUm hmoÊ`mg MmcZm
{_imcr Amho. ZmJar n`m©daU ho ì`{ŠVdmXmg d ì`{ŠVñdmV§Í`mg nmofH$ Agë`mZo ZJamV
{ñÌ`m§Zr {ejU KoUo, ZmoH$ar-ì`dgm` H$aUo, H$[aAa KS>{dUo BË`mXtZm àmYmÝ` {_iy cmJco
Amho. ZmJar Hw$Qw>§~mV nVr hm nËZrÀ`m gëë`mZo H$m¡Qw>§{~H$ A{YH$ma dmnaVmo Amho qH$dm nVrnËZrV
A{YH$mam§Mo {d^mOZ hmoV Amho. ehamV qcJ^oXmda AmYmacoco l_{d^mOZ {Q>Hy$ eH$V Zmhr.
H$_mdË`m nËZrg nVr hm KaH$m_mV _XV H$aVmZm {XgVmo. ZmoH$arY§Úm_wio gVV Kam~mhoa amhUmè`m
nVrcm H$m¡Qw>§{~H$ ì`dhmamMo H$mhr A{YH$ma nËZrcm XoUo ^mJ nS>V Amho. ZmJar Hw$Qw>§~mV
_wcmà_mUoM _wcrÀ`m ì`{ŠV_Îd {dH$mgmH$S>ohr AmdOy©Z cj {Xco OmD$ cmJco Amho. nËZr hr
Ho$di "Xmgr' Z _mZVm ghMm[aUr, gIr _mZcr OmD$ cmJcr Amho. EH§$XarV ZmJarH$aUm_wio
{ñÌ`m§Mr ""Myc d _wc'' `m H$m`©joÌmVyZ gwQ>H$m hmoD$Z Ë`m§Mm gmd©O{ZH$ OrdZmV _moR>çm à_mUmda
gh^mJr hmoÊ`mg d n[aUm_r Ë`m§Mo gm_m{OH$ ñWmZ d XOm© C§MmdÊ`mg _moR>r MmcZm {_imcr
Amho.
8) gm_m{OH$ g_ñ`m§_Ü`o dmT> : ZmJarH$aUm_wio H$m§hr gm_m{OH$ g_ñ`m Vrd« Pmë`m
AmhoV. Va H$m§hr ZdrZ g_ñ`m CX`mg Amë`m AmhoV. J«m_rU cmoH$g§»`oMo ehamH$S>o-ZJamH$S>o
_moR>çm à_mUmda ñWcm§Va hmoD$ cmJë`mZo VoWo A{V[aŠV cmoH$g§»`oÀ`m KZVoMr g_ñ`m J§^ra
21
~Zcr Amho. dmT>Ë`m cmoH$g§»`og, nmUr, drO, {ejU, dmhVyH$, Amamo½` BË`mXr~m~VÀ`m gw{dYm
nwa{dUo AdKS> Pmco Amho. dmT>Ë`m cmoH$g§»`ocm amhË`m OmJoÀ`m Q>§MmB©_wio Kao nwa{dUo AeŠ`
Pmë`mZo ZJamV PmonS>nQ²>Q>çm§Mr g_ñ`m J§^ra ~Zcocr Amho. ZJamH$S>o ñWcm§VarV hmoUmè`m
gdmªZmM amoOJma CncãY hmoD$ eH$V Zgë`mZo AZoH$OU ~oH$ma ~ZVmV. Va Ë`mn¡H$s H$m§hrOU
JwÝhoJmarH$S>o diVmV Va H$m§hrOU ^rH$ _mJVmV. Va AZoH$ {ñÌ`m doí`mì`dgm` nËH$aVmV. ehar
OrdZmVrc VmUVUmd {dgaÊ`mgmR>r AZoH$OU _Ú, Mag, JX© Aem _mXH$ nXmWmªMo godZ
H$aVmV. Ë`m_wio ì`ŠVrMo Amamo½` Va {~KS>VoM {edm` Hw$Qw>§~hr ~a~mX hmoVo. ZmJarH$aUm_wio
ZJamV dmhVyH$ gmYZm§Mr JXu dmT>Vo Ë`mVyZ dmhVwH$sMr H$m|S>r hmoUo, AnKmV hmoUo, Aem XþK©Q>Zm
dmT>V amhVmV. ehamVrc H$maImZo, noQ´>moc-{S>Pocda MmcUmar dmhZo, añË`mdarc H$Mè`mMo T>rJ,
CKS>çm JQ>mar BË`mXr_wio hdm, nmUr, ÜdZr `m§Mo _moR>çm à_mUmda àXÿfU dmT>V Mmcco Amho.
Ë`m_wio ZJamV Amamo½`mMr g_ñ`m J§^ra ~Zcocr Amho. ì`{ŠVdmXmÀ`m à^mdm_wio ZmJar Hw$Qw>§~mV
d¥Õ _mVm{nË`m§Zm AmYma {_ioZmgm Pmcm Amho. Ë`m_wio ZJamV d¥Õm§Mr g_ñ`mhr Vrd« Pmcocr
Amho. AemàH$mao ZmJarH$aUm_wio ZmJar OrdZmVrc g_ñ`m§Mr Vrd«Vm dmT>V Amho.
9) J«m_rU OrdZmdarc n[aUm_ : ZmJarH$aUmMo n[aUm_ Ho$di ZmJar OrdZmdaM Pmco
ZgyZ J«m_rU OrdZmdahr Pmcoco AmhoV. ZmJarH$aUm_wio dmhVyH$ gmYZm§Mo Omio {dñVmaV OmVo.
Ë`m_wio J«m_rU cmoH$m§Zm ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$aUo gwc^ Pmco. IoS>r d ZJao `m§À`mVrc g§nH©$
K{ZîR> ~Zco. Ë`m_wio ^maVmVrc IoS>çm§Mr ~mø OJmnmgyZ Agcocr AcJVm g§nwîQ>mV Amcr.
IoS>çmVrc eoVH$ar ZmJa g_wXm`mÀ`m JaOm {dMmamV KodyZ \$io, \w$co, ^mOrnmcm d AÝ` ZJXr
{nHo$ KoÊ`mda ^a XoD$ cmJco. n[aUm_r H¥$fr ì`dgm`mMr àJVr hmoÊ`mg hmV^ma cmJcm.
IoS>çmVrc H$mamJra ~cwVoXma _§S>ir IoS>çmV ~cwË`mV H$m_ H$aÊ`mEodOr ZJamV `oD$Z Amnmnco
ì`dgm` AmYw{ZH$ nÕVrZo H$aÊ`mg àd¥Îm Pmco AmhoV. ZmJar g_ñ`m§Mr Vrd«Vm H$_r H$aÊ`mgmR>r
J«m_rU cmoH$g§»`oMo ZJamH$S>rc ñWcm§Va amoIÊ`mgmR>r gaH$maZo IoS>çmV J«m_moÚmoJ, Hw${Q>amoÚmoJ gwê$
H$aÊ`mg d IoS>çmV ZmJar gw{dYm (añVo, drO, emim, XdmImZo, H¥${Ì_ nmUr nwadR>m, ~±H$ B.)
nwa{dÊ`mg gwédmV Ho$cr Amho. Ë`m_wio J«m_rU {dH$mgmg MmcZm {_imcr Amho. ZmJarH$aUm_wio
d¥ÎmnÌo, ao{S>Amo, XÿaXe©Z, Q>o{c\$moZ, {gZo_m BË`mXr XiUdiU gmYZo J«m_rU ^mJmVhr nmohMcr
AmhoV. Ë`m_wio IoSy>Vm§Zm Zdo {dMma, H$ënZm, _yë`o, Ñ{îQ>H$moZ `m§Mr AmoiI hmoD$Z Ë`m§À`m
na§namJV AmMma{dMmamV, gd`rV, amhUr_mZmV hiyhiy n[adV©Z hmoV Amho. EdT>oM Zìho Va
J«m_rU Hw$Qw>§~, {ddmh, {ejU, Y_© BË`mXr gm_m{OH$ g§ñWmVhr n[adV©Z hmoD$ cmJco Amho. J«m_rU
g§`wŠV Hw$Qw>§~mMo {dKQ>Z hmoD$Z Ë`mOmJr {d^ŠV Hw$Qw>§~ ñWmnÊ`mMr àd¥Îmr dmT>V Amho.
~mc{ddmhmMo à_mU H$_r hmoV Mmcco Amho. Y_©lÕm, A§YlÕm, H$_©H$m§S> BË`mXrMm à^md
AmogaV Mmccm Amho. J«m_rU cmoH$m§Zmhr {ejUmMo _hÎd C_Oë`mZo {ejU KoÊ`mMo à_mU dmTy>
cmJco Amho.
AemàH$mao ZmJarH$aUmMo ZmJar d J«m_rU Aem XmoÝhr g_wXm`mÀ`m OrdZmda {d{dY d
{dñV¥V ñdê$nmMo n[aUm_ Pmcoco AmhoV.
22
2.4 ñd`§…AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check Your Progress)
1.
2.
3.
4.
5.
Imcrc àíZm§Mr EH$m dmŠ`mV CÎmao Úm.
ZmJarH$aUmMr H$moUVrhr EH$ ì`m»`m Úm.
ZmJarH$aUmMr H$moUVrhr nmM d¡{eîQ>ço gm§Jm.
ZJadmX Am{U ZmJarH$aU `mVrc \$aH$ gm§Jm.
ZmJarH$aUmg MmcZm XoUmao nmM KQ>H$ gm§Jm.
ZmJarH$aUm_wio Vrd« Pmcoë`m H$moUË`mhr nmM ZmJar g_ñ`m gm§Jm.
2.5 gmam§e (Let Us Sum up)
`m Mm¡Ï`m KQ>H$mV Vwåhr ZmJarH$aUmMr ì`m»`m, ñdê$n, H$maUo d n[aUm_ `m§Mm Aä`mg
Ho$cocm Amho. ZmJar n`m©daUmZo à^m{dV hmoD$Z g^modVmcÀ`m àXoemVrc {deofV… IoS>çm§Vrc
cmoH$m§Zr ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$aUo Am{U ZJamVrc ì`dgm`, _yë`o Am{U OrdZe¡cr `m§Mm ñdrH$ma
H$aUo åhUOo ZmJarH$aU hmo`. ZmJarH$aUmMo ñdê$n g_OÊ`mgmR>r Ë`mMr nwT>rc d¡{eîQ>ço Vwåhr
g_OmdyZ KoVcr AmhoV. 1) ZmJarH$aU hr ñWcm§VamMr à{H«$`m Amho. 2) Vr AmYw{ZH$ à{H«$`m
Amho. 3) Vr gm_m{OH$ à{H«$`m Amho. 4) ZmJarH$aU hr ZJadmXmhÿZ doJir à{H«$`m Amho. 5)
ZmJarH$aU hr Am¡Úmo{JH$sH$aUmer g§~§{YV Amho. 6) ZmJarH$aU gwê$ hmoÊ`mgmR>r H$m§hr
nydm©dí`H$Vm§Mr nyV©Vm ìhmdr cmJVo. 7) ZmJarH$aUmMm {dH$mg {d{dY AdñWm§_YyZ hmoVmo. 8)
ZmJarH$aU gm_m{OH$ n[adV©ZmMm EH$ KQ>H$ Amho. `mZ§Va Vwåhr ZmJarH$aUmMr H$maUo Aä`mgcr
AmhoV. 1) Am¡Úmo{JH$sH$aU 2) XiUdiUmMr gmYZo 3) ì`mnma d ì`dgm`mV hmoUmar dmT> 4)
{ejU 5) amOH$s` KQ>H$ 6) Ym{_©H$ joÌ 7) n`©Q>Z H|$Ð 8) cmoH$g§»`m dmT> 9) ZmJar OrdZmMo
AmH$f©U BË`mXr H$maUm§_wio ZmJarH$aUmg MmcZm {_iVo. `mZ§Va Vwåhr ZmJarH$aUmMo {ddmh,
Hw$Qw>§~, {ejU, Y_© BË`mXr gm_m{OH$ g§ñWm§darc VgoM gm_m{OH$ ñVarH$aU, {ñÌ`m§Mm XOm©,
J«m_rU OrdZ BË`mXrda Pmcoco n[aUm_ Aä`mgco AmhoV.
2.6 ñd`§…AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao (Answers to Check Your Progress)
1. ZmJar n`m©daUmZo à^m{dV hmoD$Z g^modVmcÀ`m àXoemVrc {deofV… IoS>çmVrc
cmoH$m§Zr ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$aUo Am{U ZJamVrc {~JaeoVr ì`dgm`, _yë`o Am{U
OrdZe¡cr `m§Mm ñdrH$ma H$aÊ`mÀ`m à{H«$`og ZmJarH$aU Ago åhUVmV.
2. ZmJarH$aUmMr nmM d¡{eîQ>ço nwT>rcà_mUo AmhoV. A) ZmJarH$aU hr ñWcm§Va - à{H«$`m
Amho. ~) ZmJarH$aU AmYw{ZH$ à{H«$`m Amho. H$) ZmJarH$aU hr EH$ gm_m{OH$ à{H«$`m
Amho. S>) ZmJarH$aU hr ZJadmXmhÿZ {^ÝZ Aer à{H«$`m Amho. B©) ZmJarH$aU
Am¡Úmo{JH$sH$aUmer g§~§{YV Amho.
23
3. ZJadmX hr EH$ OrdZe¡cr AgyZ ZmJarH$aU hr øm OrdZe¡crMm àgma d {dñVma
H$aUmar à{H«$`m Amho.
4. ZmJarH$aUmg MmcZm XoUmao nmM KQ>H$ Am¡Úmo{JH$sH$aU, XiUdiUmMr gmYZo, ì`mnma
d ì`dgm`mV hmoUmar dmT>, {ejU Am{U amOH$s` KQ>H$ ho AmhoV.
5. ZmJarH$aUm_wio ~oH$mar, JwÝhoJmar, doí`mì`dgm`, {^jmd¥Îmr, àXÿfU øm ZmJar g_ñ`m
Vrd« Pmë`m AmhoV.
2.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR> (Exercise/Home Assignment)
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. ZmJarH$aUmMr ì`m»`m XoD$Z Ë`mMo ñdê$n ñnîQ> H$am.
2. ZmJarH$aUmg O~m~Xma AgUmè`m H$maUm§Mr qH$dm KQ>H$m§Mr MMm© H$am.
3. ZmJarH$aUmMo n[aUm_ {deX H$am.
~) Q>rnm {chm.
1.
2.
3.
4.
ZmJarH$aUmMm AW©
ZJadmX Am{U ZmJarH$aU
ZmJarH$aUm_wio Vrd« Pmcoë`m g_ñ`m
ZmJarH$aUmMm J«m_rU OrdZmdarc n[aUm_
2.8 qMVZ Am{U H$m`© (Reflection and Action)
EImÚm OdinmgÀ`m IoS>çmg ^oQ> Úm Am{U VoWo ZmJarH$aUm_wio H$moUË`m g_ñ`m
{Z_m©U Pmë`m AmhoV `mMr Zm|X H$am.
Vw_À`m OdinmgÀ`m EImÚm ZJamVrc g_ñ`m§Mo {ZarjU H$ê$Z Ë`m gmoS>{dÊ`mgmR>r
gwMUmao Cnm` {chÿZ H$mT>m.
2.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (Suggested Readings)
1. ^maVr` g_mO - àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio - àH$m{eH$m gm¡. _m`mXodr I§S>mJio, gm§Jcr,
1998.
2. ^maVmVrc gm_m{OH$ g_ñ`m - S>m°.{dcmg g§Jdo (g§nmXH$) nm°ß`wca àH$meZ, _w§~B©,
1979.
24
KQ>H$ : 3
ZmJa g_mOemñÌmVrc à_wI g§H$ënZm
(Major Concepts in Urban Sociology)
KQ>H$ g§aMZm
3.1 àñVmdZm
3.2 C{ÔîQ>o
3.3 {df` {ddoMZ
3.3.1 ZmJa g_wXm`
3.3.2 ZJadmX
3.3.3 J«m_rU ZmJa {^ÝZVm
3.4 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
3.5 gmam§e
3.6 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
3.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR>
3.8 qMVZ Am{U H$m`©
3.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
3.1 àñVmdZm (Introduction)
n{hë`m KQ>H$mV ZmJa g_mOemñÌmMr ì`m»`m, Aä`mg{df`, ñdê$n, _hÎd BË`mXtMm
Aä`mg Ho$ë`mZ§Va AmVm Vwåhr `m Xþgè`m KQ>H$mV ZmJa g_mOemñÌmVrc H$m§hr à_wI g§H$ënZm
Aä`mgUma AmhmV. EImÚm emñÌmMo `WmW© AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r Ë`mVrc _hÎdmÀ`m g§H$ënZm§Mr
AmoiI H$ê$Z KoUo Amdí`H$ AgVo. ZmJa g_mOemñÌmMo `WmW© AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r Ë`m
emñÌmVrc ""ZmJa g_wXm`, ZJadmX d J«m_rU - ZmJa {^ÝZVm'' `m VrZ g§H$ënZm Vwåhr
Aä`mgUma AmhmV. Ë`m_wio `m KQ>H$m§Mo VrZ {d^mJmV {d^mOZ Ho$coco Amho. n{hë`m {d^mJmV
ZmJa g_wXm` `m g§H$ënZoMr, Xþgè`m {d^mJmV ZJadmX `m g§H$ënZoMr, {Vgè`m {d^mJmV J«m_rUZmJa {^ÝZVm `m g§H$ënZm§Mr MMm© Ho$cocr Amho.
25
3.2 C{ÔîQ>o (Objectives)
G
G
G
`m KQ>H$mMm Aä`mg Ho$ë`mZ§Va Vwåhmg ZmJa g_wXm`mMm AW© d d¡{eîQ>ço gm§JVm `oVrc.
ZJadmX `m g§H$ënZoMm AW© d d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$aVm `oVrc.
J«m_rU d ZmJa g_wXm`mVrc {^ÝZVm g_OmdyZ KoVm `oB©c.
3.3 {df`-{ddoMZ (Presentation of Subject-Matter)
`mZ§Va AmnU ZmJa g_wXm`, ZJadmX, J«m_rU-ZmJa {^ÝZVm d J«m_rU-ZmJa gmVË` `m Mma
g§H$ënZm§Mo H«$_e… g{dñVa {ddoMZ H$aUma AmhmoV.
3.3.1 ZmJa g_wXm` (Urban Community)
AW© d ì`m»`m :
ZmJa g_wXm` hm _mZdr g_mOmÀ`m {dH$mgmVrc AË`§V àJV Q>ßnm Amho. AmYw{ZH$ H$mimV
ZmJa g_mOmg AZoH$ ÑîQ>rZo IynM _hÎd àmßV Pmcoco Amho. VWm{n àmMrZ H$mimnmgyZ _mZd
g_mOmV ZJao ApñVËdmV Agë`mMo {XgyZ `oV.o ZJa hm eãX city ({gQ>r) `m B§J«Or eãXmMo
^mfm§Va Amho. city hm eãX c°Q>rZ ^mfoVrc civitous ({g{dQ>m°g) `m eãXmnmgyZ ~Zcm AgyZ
Ë`mMm AW© "ZmJarH$Vm' Agm Amho. VWm{n `mdê$Z ZJa åhUOo H$m` `mMm ñnîQ> ~moY hmoV Zmhr.
ZJa åhQ>co H$s Amnë`m S>moù`m§g_moa _moR>m AmH$ma, XmQ> cmoH$dñVr, nŠH$s d C§M Kao, _mUgm§Mr
JXu, dmhVyH$ gmYZm§Zr JO~Ococo añVo, {d{dY CÚmoJY§X,o ~mOmanoR>m, ì`dgm`, {ejU à{ejU
g§ñWm, Y_©ñWio, H$a_UwH$sMr gmYZo `mgma»`m Ag§»` JmoîQ>r C^maVmV. Var na§Vw ZJamMr
gd©gm_mÝ` Aer g_mOemñÌr` ì`m»`m H$aUo H$R>rU Amho. doJdoJio {ZH$f dmnê$Z ì`m»`m
H$aÊ`mMo à`ËZ Ho$co OmVmV. Vo {ZH$f nwT>rcà_mUo :
1) cmoH$g§»`m : OmñV cmoH$g§»`oÀ`m dñVrg ZJa Ago åhUVmV. nU hr ì`m»`m
g_mYmZH$maH$ Zmhr. H$maU doJdoJù`m XoemV `m~m~V doJdoJir pñWVr AmT>iVo. CXm. \«$mÝg_Ü`o
2000, A_o[aHo$V 2500, ^maVmV 5000 Va ZoXac±S>_Ü`o 20000, Va S>oÝ_mH©$_Ü`o Ho$di 250
cmoH$g§»`oÀ`m dñVrcm ZJa _mZco OmVo. cmoH$g§»`oMr KZVm {dMmamV KoD$Z ~è`mMdoim
cmoH$g§»`oMr KZVm OmñV Agcoë`m dñVrcm ZJa åhQ>co OmVo. na§Vw Zo_Š`m {H$Vr cmoH$g§»`oÀ`m
KZVoÀ`m AmYmamda IoS>o d eha `m_Ü`o ^oX H$amdm ho R>a{dÊ`mV AS>MU `oVo. H$maU Am°ñQ´>o{c`m
Ý`y{Pc§S> `mgma»`m XoemVrc H$m§hr ZJam_Ü`o cmoH$g§»`oMr KZVm Ho$di 10 Amho Va H$m§hr ZJamV
Vr 350 BVH$s Amho. ^maVmV H$_rV H$_r 400 BVH$s cmoH$g§»`oMr KZVm ZmJa g_wXm`mgmR>r
Amdí`H$ _mZcr Amho.
2) ì`dgm` : ì`dgm` hm {ZH$f cmdyZ {~JaeoVr ì`dgm` AgUmè`m dñVrg ZJa åhQ>co
OmVo. `mg§X^m©V S>ãë`y. E\$. {dc\$m°Šg åhUVmV, "OoWo {Zdm©hmMm à_wI AmYma eoVr AgVmo Vo
26
IoS>o d OoWo eoVr ì`dgm` A{O~mV ZgVmo Vo eha hmo`' nU hr ì`m»`m hr {ZXm}f Zmhr. H$maU
H$m§hr XoemVrc AZoH$ chmZ chmZ IoS>çmV {~JaeoVr ì`dgm` MmcVmo. _J Ë`m§Zm ZJa
åhUmd`mMo H$m`?
3) n`m©daU d OrdZnÕVr : `m {ZH$fm§À`m AmYmao IoS>o d ZJa `m_Ü`o ^oX Ho$cm OmVmo.
IoS>çmVrc n`m©daU Z¡g{J©H$ AgVo Va ehamV _mZd{Z{_©V n`m©daUmMm à^md AgVmo Ago åhQ>co
OmVo. VgoM IoS>çmnojm ehamVrc OrdZnÕVr A{YH$ nwT>macocr qH$dm gwYmacocr (Civilized)
AgVo Agmhr \$aH$ gm§{JVcm OmVmo. VWm{n Aer VwcZm `mo½` R>aV Zmhr. _°H$m`ìha åhUVmV
Ë`mà_mUo J«m_rU g_wXm` H$moR>o g§nVmo d ZmJa g_wXm` H$moR>o gwê$ hmoVmo `m§_Ü`o {ZpíMV gr_maofm
AmIUo AdKS> Amho. AmOÀ`m ~XcË`m n[apñWVrV ehamcJVÀ`m IoS>çm§_Ü`o ZmJar
OrdZnÕVrMm {eaH$md Pmcm AgyZ VoWohr _mZd{Z{_©Vr dm H¥${Ì_ n`m©daUmMm à^md dmT>V Amho.
`mCcQ> _moR>_moR>çm ehamVrc PmonS>nQ²>Q>çm d J[a~m§À`m dñË`m§_Ü`o J«m_rU OrdZ nÕVrMr cjUo
AmT>iVmV. gmam§e ewÕ J«m_rU d ewÕ ZmJar Ago g_wXm` AmO {XgyZ `oV ZmhrV.
WmoS>Š`mV ZmJa g_wXm`mMr ì`m»`m H$aUo AdKS> Amho. VWm{n H$m§hr g_mOemñÌkm§Zr
Ho$coë`m ì`m»`m nwT>rcà_mUo :
1) àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio : gmYmaUnUo _`m©{XV ^yàXoemVrc XmQ> d {dOm{V` ñdê$nmMr
cmoH$g§»`m, {~JaeoVr ì`dgm`, ~mOmanoR>m, e¡j{UH$, Amamo½`, XiUdiU d H$a_UyH$ gw{dYm§Mr
{dnwcVm, Xþæ`_ g§~§YmMo àm~ë`, H¥${Ì_ n`m©daUmMm A{YH$ à^md BË`mXr d¡{eîQ>çm§Zr `wŠV
Agcoë`m _mZdr dñVrg ZJa qH$dm ZmJa g_wXm` Ago åhUVmV.
2) codrg __\$moS>© : B{Vhmgmdê$Z ho ñnîQ> hmoVo H$s ZJa Ago H|$Ð Amho H$s OoWo
g_wXm`mVrc A{YH$V_ eŠVr d g§ñH¥$VrMo H|$ÐrH$aU Pmcoco AgVo. eha ho gm_m{OH$ g§~§YmÀ`m
g_J«VoMo à{VH$ d ñdê$n AgVo. Vo Y_©, ì`dgm`, Ý`m` d kmZ `m§Mo _hÎdnyU© H|$Ð AgVo.
3) {W`moS>mg©Z Am{U {W`moS>mg©Z : ZJa åhUOo Agm g_wXm` H$s Á`m_Ü`o cmoH$g§»`oMr
KZVm A{YH$ AgVo, {~JaeoVr ì`dgm`m§Zm àmYmÝ` AgVo, g§H$sU© l_{d^mOZmVyZ CX`mg
Amcoco CÀM XOm©Mo {deofrH$aU Am{U ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm§Mr Am¡nMmarH$ ì`dñWm AmT>iVo.
`m ì`m»`oV ehamMr à_wI d¡{eîR>ço ñnîQ> Pmcr AmhoV.
4) ^maVmÀ`m 1991 À`m OZJUZm AhdmcmZwgma "OoWo ZJanm{cH$m, _hmZJanm{cH$m,
H±$Q>moZ_|Q> ~moS>© Amho, {H$_mZ cmoH$g§»`m 5000 d H$m_ H$aUmè`m nwéfm§n¡H$s eo. 75 nwéf
{~JaeoVr ì`dgm`mV AgyZ cmoH$g§»`oMr KZVm Xa Mm¡. {H$. _r. cm {H$_mZ 400 Amho Ago joÌ
ZmJar g_wXm` R>aVo.' `m{edm` Zì`mZo {dH${gV Pmcoco joÌ, {dH$mg àH$ënmÀ`m {Z{_ÎmmZo ñWmnZ
Pmcoë`m dgmhVr, aoëdo dgmhVr, _hÎdmMr n`©Q>Z H|$Ðo `m§Mmhr ZmJa {d^mJmV g_mdoe Ho$cm
OmVmo.
27
ZmJa g_wXm`mMr d¡{eîQ>ço :
1) _mZd{Z{_©V n`m©daU : ZmJa g_wXm`mda Z¡g{J©H$ n`m©daUmnojm _mZd{Z{_©V n`m©daUmMm
A{YH$ à^md AgVmo. hm g_wXm` {ZgJm©nmgyZ H$m§hrgm Xÿa Agë`mZo Ë`mÀ`mda Z¡g{J©H$
KS>m_moS>tMm àË`j à^md \$magm nS>V Zmhr. ehar cmoH$ Amnë`m JaOmnyVugmR>r {ZgJm©da \$mago
Adc§~yZ Z amhVm {dkmZ V§ÌkmZmda AmYmacoë`m _mZd{Z{_©V H¥${Ì_ CnH$aUm§Mm dmna H$aÊ`mda
{deof ^a XoVmV. J«m_rU cmoH$ nmÊ`mMr JaO ZXr, AmoT>m, Vcmd `mÛmao ^mJ{dVmV. `mCcQ> ehar
cmoH$ H¥${Ì_ nmUrnwadR>çmMr gmo` H$ê$Z hr JaO ^mJ{dVmV. ehamV CÝhmù`mV W§S> hdm
{_i{dÊ`mgmR>r n§Im-Hy$ca, EAaH§${S>eZ Aer H¥${Ì_ gmYZo dmnaVmV.
`m _mZd{Z{_©V n`m©daUmMm ehar g_wXm`mda n[aUm_ Pmcocm {XgVmo. ehar cmoH$ A{YH$
{Okmgy d {M{H$ËgH$ ~Zcoco AgVmV. {ZgJm©V d g_mOOrdZmV KS>Umè`m KQ>Zm§H$S>o Vo d¡km{ZH$
ÑîQ>rZo nmhVmV. KQ>Zm KQ>Zm§_Yrc H$m`©H$maU g§~§Y emoYÊ`mMm IQ>mQ>mon H$aVmV. d¡km{ZH$ d
Vm§{ÌH$ kmZmÀ`m à^mdm_wio ehar cmoH$ A§YlÕm, Xod^moù`m H$ënZm, AemñÌr` d AmVm{H©$H$
{dMma d X¡ddmXrd¥Îmr BË`mXrnmgyZ ~è`mM à_mUmV Xÿa AgVmV. {dkmZdmX, ~w{ÕdmX, à`ËZdmX
BË`mXrÀ`m AmYmao H¥${Ì_ n`m©daU V`ma H$ê$Z Amnco OrdZ A{YH$ gwgø d g_¥Õ ~Z{dÊ`mMm
à`ËZ ehar cmoH$ H$aVmV.
2) {~JaeoVr ì`dgm` : ZmJa g_wXm`mVrc cmoH$m§Mo ì`dgm` {~JaeoVr ñdê$nmMo AgVmV.
ehamV {d{dY VèhoMo ì`dgm` CncãY AgVmV. CÚmoJY§Xo, H$maImZo, ì`mnmanoR>m, {ejUg§ñWm,
H$a_UyH$ H|$Ðo, dmhVyH$ d g§XoedhZmMr ì`dñWm Am{U emgH$s`-{Z_emgH$s` H$m`m©c`o
BË`mXtMr ehamV aocMoc AgVo. Am{U `m gdmª_Ü`o H$m_ H$ê$Z ehar cmoH$ Amncm {Zdm©h
Mmc{dV AgVmV. ho gd© ì`dgm` {~JaeoVr ì`dgm` åhUyZ AmoiIco OmVmV. ehamV eoVrgmR>r
Amdí`H$ AgUmè`m dñVy§Mo CXm. AdOmao, IVo, O§VwZmeHo$, H$sQ>H$ZmeHo$ B. Mo. CËnmXZ H$aUmao
d eoVr_mcmda à{H«$`m H$aUmao CÚmoJhr AgVmV. Aem CÚmoJmVhr H$mhr ehar cmoH$ Jw§Vcoco
AgVmV. Ago CÚmoJ hr {~JaeoVr ì`dgm`M R>aVmV.
3) _moR>m AmH$ma : ZmJa g_wXm` AmH$mamZo _moR>m AgVmo. ehamMr cmoH$g§»`m IoS>çmÀ`m
VwcZoV OmñVM AgVo. {edm` ehamV cmoH$g§»`oMr KZVm XoIrc OmñV AgVo. _`m©{XV OmJoda
hOmamo, cmImo d H$m§hr ehamV Va H$amoS>mo cmoH$ XmQ>rdmQ>rZo ahmV AgVmV. ehar g_wXm`
CÚmoJY§ÚmMo, ì`mnmamMo, amoOJmamMo, {ejUmMo H|$Ð Agë`mZo g^modVmcÀ`m ^mJmVyZ cmoH$ ehamV
gVV ñWcm§Va H$arV AgVmV. Ë`mVyZM ehamMm AmH$ma qH$dm {dñVma dmT>V OmVmo. ZJamÀ`m
^modVr CnZJao ApñVËdmV `oVmV d Ë`mVyZM H$m§htZm _hmZJamMo ñdê$n `oVo. XiUdiUmÀ`m àJV
gmYZm§_wio ehamMo AmH$ma_mZ dmT>Ê`mg _XV hmoVo.
4) gm_m{OH$ {dOmVr`Vm : ZmJa g_wXm`mV {dOmVr`Vm _moR>çm à_mUmda AgVo. {d{dY
ì`dgm`m§Mr CncãYVm d XiUdiUmMr àJV gmYZo `m_wio XoemÀ`m {d{dY ^mJm§VyZ {^ÝZ
d§emMo, {^ÝZ Y_mªMo, {^ÝZ OmVtMo, {^ÝZ ^mf|Mo d {^ÝZ g§ñH¥$VrMo cmoH$ ehamV EH$Ì Amcoco
AgVmV. Ë`m§Mr gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ VgoM Am{W©H$ nmíd©^y_r {^ÝZ {^ÝZ AgVo. Aem cmoH$m§Mo
chmZ chmZ g_yh ehamV ApñVËdmV `oVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`m_Ü`o AmMma{dMma, lÕm_yë`o,
28
OrdZ{df`H$ Ñ{îQ>H$moZ d OrdZnÕVr BË`mXr~m~VrV {d{dYVm {Z_m©U hmoVo. cmoH$g§»`oVrc `m
{d{dYVocmM gm_m{OH$ {dOmVr`Vm åhUVmV.
5) gm_m{OH$ g{hîUwVm : ZmJa g_mO gm_m{OH$ÑîQ>çm {dOmVr` Agcm Var XoIrc
Ë`m_Ü`o gm_m{OH$ g{hîUwVm _moR>çm à_mUmda AgVo. _moR>r cmoH$g§»`m d cmoH$g§»`oVrc {d{dYVm
`m_wio ehamV ì`ŠVrMm {d{^ÝZ d§emÀ`m, OmVrÀ`m, Y_m©À`m, ^mfoÀ`m, dJm©À`m cmoH$m§er g§~§Y
An[ahm`©nUo `oV AgVmo. `m gdmªÀ`m AmemAmH$m§jm AmdS>r{ZdS>r, d¥Îmràd¥Îmr, _Vo_yë`o d
AmMma{dMma {^ÝZ {^ÝZ AgVmV. VWm{n Amnco {hVg§~§Y gmÜ` H$aVmZm ehar ì`ŠVrcm
BVam§À`m _Vm~Ôc, Mm{carVr~Ôc, Y_©lÕm d Y_m©MaUm~Ôc g{hîUwVm XmI{dUo ^mJ nS>Vo.
Ë`m§À`m H$m§hr JmoîQ>r AmnUmcm nQ>V Zgë`mVar Ë`m§À`m~Ôc gm_§Oñ`mMo YmoaU R>odmdo cmJVo.
BVam§À`m OmVrY_m©Mm, d§emMm, ^mfoMm, g§ñH¥$VrMm, Am{W©H$ d e¡j{UH$ pñWVrMm {dMma Z H$aVm
ehar cmoH$m§Zm nañnamer ghH$m`© H$amdo cmJVo. EH$Ì ~gyZ ImUo{nUo, àdmg, H$a_UyH$ d
H$m_Y§Xm `m JmoîQ>r H$amì`m cmJVmV. cmoH$m§À`m d¡`{ŠVH$ qH$dm ImOJr OrdZmV Z S>moH$mdÊ`mMr
d¥Îmr R>odmdr cmJVo. `mVyZM ehar g_wXm`mV gm_m{OH$ g{hîUwVm {Z_m©U Pmcocr AgVo.
6) Xþæ`_ g§~§Y : ehar g_wXm` Xþæ`_ g_yh AgVmo. cmoH$g§»`m hr OmñV, XmQ> d
{dOmVr` Agë`mZo cmoH$m§À`m nañnag§~Y§ mV K{ZîR>Vm, {ZH$Q>Vm d AmpË_`Vm ZgVo. ì`ŠVr
nañnam§Zm ZmdmZo n[a{MV ZgVmV. Ë`m§À`mV g_moamg_moaMm g§nH©$ ZgVmo, Ë`m§À`mVrc g§~§Y
Am¡nMm[aH$, H$m_mnwaVo, ì`{ŠV{Zanoj, H$amamË_H$ d gmYZê$n ñdê$nmMo AgVmV.
nañnag§nH$m©gmR>r d¥ÎmnÌo, \$moZ, ao{S>Amo, Q>o{cìhrOZ Aem g§nH©$ gmYZm§Mm dmna Ho$cm OmVmo.
WmoS>Š`mV ehamVrc cmoH$m§Mo nañnag§~§Y àmW{_H$ ZgVmV, Va Xþæ`_ ñdê$nmMo AgVmV.
Ë`m_wioM ehar ì`ŠVr àM§S> JXuV amhÿZhr ~è`mMXm EH$ àH$maMm EH$mH$snUm AZw^drV AgVo.
7) Xþæ`_ g_yhm§Mo {Z`§ÌU : ZmJa g_wXm`mVrc cmoH$m§Mo g§~§Y Xþæ`_ ñdê$nmMo Agë`mZo
Ë`m§À`m dV©ZmMo {Z`§ÌU XoIrc Xþæ`_ g_yhm§H$Sy>ZM hmoV AgVo. ehar cmoH$m§À`m nañnag§~Y§ mV
Am¡nMm[aH$Vm, H$amamË_H$Vm, Cn`wŠVVm A{YH$ Agë`mZo Hw$Qw>§~, eoOma, AmßVOZ `mgmaIo
àmW{_H$ g_yh Ë`m§À`m dV©ZmMo {Z`§ÌU H$aÊ`mg Anyao d Ag_W© R>aVmV. VgoM cmoH$g§»`oVrc
{d{dYVo_wio éT>r, àWm, na§nam, Y_©lÕm, _yë`o `mgmaIr gm_m{OH$ {Z`_Zo XoIrc Hw$MH$m_r
R>aVmV. Ë`m_wioM ì`ŠVrÀ`m dV©Zmda {Z`§ÌU R>odÊ`mgmR>r Xþæ`_ g_yhm§da Adc§~yZ ahmdo cmJVo.
ehamV H$m`Xm, nmocrg, Ý`m`mc`, Vwé§J `mgma»`m Xþæ`_ g_yhm§H$Sy>Z gm_m{OH$ {Z`§ÌUmMo H$m`©
Am¡nMm[aH$nUo nma nmS>co OmVo.
8) EopÀN>H$ _§S>im§Mr {dnwcVm : ZmJa g_wXm`mV EopÀN>H$ _§S>io _moR>çm à_mUmda AgVmV.
AmMma {dMma, lÕm_yë`o, AmdS>r{ZdS>r, d¥Îmràd¥Îmr `m~m~VrV ehar cmoH$m§_Ü`o IynM {d{dYVm
AgVo. hr {d{dYVmM EopÀN>H$ _§S>im§À`m ñWmnZogmR>r nyaH$ d nmofH$ R>aVo. ehamVrc `m
{d{dYVoVM g_mZ AmdS>r{ZdS>r, AemAmH$m§jm, N>§X, gd`r d {hVg§~Y§ AgUmao cmoH$hr ^anya
AgVmV. Ago cmoH$ EH$Ì `oD$Z EopÀN>H$ _§S>io ñWmnZ H$aVmV. amOH$s` nj, H$m_Jma g§KQ>Zm,
gm§ñH¥${VH$ _§S>i, H«$sS>m _§S>i, ì`m`m_ _§S>i, _{hcm _§S>i, VéU _§S>i, dmL²>_` _§S>i, amoQ>ar
Šc~ d cm`Ýg Šc~ `mgma»`m EopÀN>H$ _§S>im§Mr ehamV aocMoc AgVo. ì`ŠVr Amnë`m {d{dY
29
{hVg§~§YmMr nyV©Vm H$aÊ`mgmR>r EH$mM doir AZoH$ _§S>im§Mo gXñ`Ëd ñdrH$maVo. ehar Hw$Qw>§~mÀ`m
aMZoV d H$m`m©V A{cH$S>o IynM n[adV©Z KSy>Z Amë`mZo Hw$Qw>§~ nydugmaIo {ejU, Amamo½`,
_Zmoa§OZ, ì`{ŠV_Îd {dH$mg `m~m~VMr H$m`} H$aÊ`mg g_W© Zmhr. Ë`m_wio `m JaOm§À`m
nyV©VogmR>r ehar ì`{ŠV§Zm EopÀN>H$ _§S>imdaM Adc§~yZ ahmdo cmJVo. hr n[apñWVr XoIrc
_§S>im§À`m ñWmnUog H$maUr^yV R>aVo.
9) ì`{ŠVdmX : ZmJar g_wXm`mVrc n`m©daU ì`{ŠVdmX d ì`{ŠVñdmV§Í` `m§Zm nmofH$
AgVo. ehamV {d{^ÝZ ì`dgm`, {d{^ÝZ EopÀN>H$ _§S>io Am{U ì`{ŠV_Îd {dH$mgmMr {d{dY
gmYZo CncãY AgVmV. ì`ŠVr Amnë`m AmdS>r{ZdS>rZwgma Ë`m§Mm Cn`moJ H$ê$Z ñdV…Mm {dH$mg
KS>dyZ AmUy eH$Vo. Amnë`m A§JÀ`m JwUm§À`m AmYmao gÎmm, g§nÎmr, à{VîR>m {_idy eH$Vo.
ì`ŠVrÀ`m {dH$mgmÀ`m _mJm©V OmV, Y_©, ê$T>r, na§nam, Hw$Qw>§~, Hy$c BË`mXtMm AS>ga \$magm `oD$
eH$V Zmhr. ì`ŠVr ñdV…Mo {ZU©` ñdV…M KoÊ`mg d KoVcoë`m {ZU©`mZwgma H¥$Vr H$aÊ`mg ñdV§Ì
AgVo. Amnë`m BÀN>oà_mUo Am`wî` OJy eH$Vo. BVam§Mm \$magm {dMma Z H$aVm EH$ àH$maMo ñdV§Ì
d ñd`§H|${ÐV OrdZ Vr OJy eH$Vo. gmam§e ehar n`m©daU ì`{ŠV_Îd {dH$mgmg AZwHy$c AgVo.
Ë`m_wio ì`ŠVrÀ`m _Zmda ì`{ŠVdmXmMm d ì`{ŠVñdmV§Í`mMm à^md AmT>iVmo.
10) l_{d^mOZ d {deofrH$aU : ZmJar g_wXm`mV l_{d^mOZ d {deofrH$aUmg _moR>mM
dmd AgVmo. Am¡Úmo{JH$, Vm§{ÌH$, ì`mnma, e¡j{UH$, gm§ñH¥${VH$ BË`mXr gd©M joÌmV gyú_
l_{d^mOZ {XgyZ `oVo. `m {d{dY joÌmV ì`ŠVr Amnë`m nmÌVoZwgma {d{eîQ> H$m`} H$arV AgVmV.
EH$mM ì`dgm`mV AHw$ec, AY©Hw$ec, Hw$ec, VÁk, {deofk, Ago AZoH$ godH$ H$m_ H$arV
AgVmV. àË`oH$OU EImÚm {d{eîQ> H$m_mVrc VÁkVm {_idÊ`mgmR>r YS>nS>V AgVmo. CXm.
d¡ÚH$s` ì`dgm`mV öX`amoJVÁk, ~mcamoJVÁk, ñÌramoJVÁk, X§VamoJVÁk, ZmH$ H$mZ Kgm VÁk,
N>mVrÀ`m amoJmMm VÁk, _mZgmonMma VÁk Ago {deofrH$aU {XgyZ `oVo. ho l_{d^mOZ d
{deofrH$aU ì`ŠVrMr ~w{Õ_Îmm, nmÌVm, {ejU, à{ejU BË`mXrda AmYmacoco AgVo.
11) gm_m{OH$ J{VercVm : ehar g_wXm`mV gm_m{OH$ J{VercVocm _moR>mM dmd AgVmo.
ì`{ŠVdmX, ì`{ŠVñdmV§Í`, {deofrH$aU BË`mXr_wio ehamV "A{O©V XOm©cm' _hÎd AgVo. Ë`m_wio
ì`ŠVrcm ñdH$V©¥ËdmZo Amnë`m gm_m{OH$ XOm©V qH$dm gm_m{OH$ ñVamV ~Xc KS>dyZ AmUVm
`oVmo. H${ZîR> ñVamVrc ì`ŠVr ñdà`ËZmZo d[aîR> ñVamV OmD$ eH$Vo. H${ZîR> gm_m{OH$ XOm©
Agcocr ì`ŠVr gÎmm, g§nÎmr, CÀM {ejU, H$cmH$m¡eë`o, BË`mXrMo g§nmXZ H$ê$Z loîR> XOm©
{_idy eH$Vo. ŠcmH©$ Agcocr ì`ŠVr H$coŠQ>a hmoD$ eH$Vo. na§Vw `mÀ`m CcQ> hr hmoD$ eH$Vo.
H$V©¥ËdeyÝ` qH$dm AH$m`©j_ ì`ŠVr CÀM ñVamVyZ H${ZîR> ñVamda \o$H$cr OmD$ eH$Vo. amdmMm
a§H$ hmoD$ eH$Vmo. EH§$XarV ehamV gm_m{OH$ J{VercVm _moR>çm à_mUmda AgVo. XiUdiUmMr
àJV gmYZo Am{U {d{dY ì`dgm`m§Mr CncãYVm `m_wio J{VercVog MmcZm {_iVo. EH$m
{R>H$mUmhÿZ Xþgè`m {R>H$mUr OmUo Am{U EH$ ì`dgm` qH$dm ZmoH$ar gmoS>y Z Xþgam ì`dgm` dm
ZmoH$ar H$aUo ehamV eŠ` AgVo. ì`ŠVrcm amhÊ`mMr OmJm, ì`dgm` d gm_m{OH$ XOm© BË`mXrV
~Xc H$aUo gmono OmVo.
30
12) jo{Ì` {Z`moOZ : ehamV _`m©{XV OmJoda Ag§»` cmoH$ XmQ>rdmQ>rZo amhVmV. Ë`mVM
ehamMr cmoH$g§»`m gVV dmT>V AgVo. Ë`m_wio OmJoMr Q>§MmB© {Z_m©U hmoVo. Ë`m_wio cmoH$m§_Ü`o
amhÊ`mgmR>r d ì`dgm`mgmR>r OmJm {_i{dÊ`mgmR>r ñnYm© gwê$ hmoVo. Ë`m_wio {d{dY ì`dgm`,
CÚmoJY§Xo, H|$Ðo, H$m`m©c`o BË`mXtMo ehamÀ`m {d{^ÝZ ^mJmV {Z`moOZ Ho$co OmVo. ehamÀ`m
_Ü`dVu ^mJmV ñWm{ZH$ ñdamÁ` g§ñWm, emgH$s` H$m`m©c`o, {d{dY ì`mnmar H|$Ðo `mgmaIr
AË`mdí`H$ godm d _yc^yV dñVy nwa{dUmar H|$Ðo ñWmnZ Pmcocr AgVmV. S>m°ŠQ>g©, d{H$c,
Am°{S>Q>g©, MmQ>©S>© AH$m¢Q>§Q>g,² BË`mXr loîR> ì`mdgm{`H$ ehamÀ`m _Ü`dVu ^mJmV ì`dgm`
ñWmnÊ`mda ^a XoVmV. Ë`m_wio _Ü`^mJmVrc OmJoMr _mJUr dmTy>Z qH$_Vr dmT>VmV. Ë`m_wio cmoH$
g^modVmcÀ`m ^mJmV Kao ~m§YVmV. Ë`m_wio EH$mM ^mJmV amhUmè`m cmoH$m§Mr OrdZnÕVr ~arMer
g_mZ AgVo. ehamVrc dñVrñWmZm§À`m {^ÝZVo~amo~aM cmoH$m§À`m OrdZnÕVrVrc {^ÝZVm MQ>H$Z
cjmV `oVo. ehamVrc jo{Ì` {Z`moOZm_wio ehar g_wXm`mMr aMZm H$er Amho `mMr H$ënZm `oVo.
3.3.2 ZJadmX (Urbanism)
ZJadmX hr ZmJa g_mOemñÌmVrc _hÎdmMr g§H$ënZm Amho. ZmJar n`m©daUm_Ü`o amhUmè`m
cmoH$m§Mr {d{eîQ> Aer EH$ OrdZnÕVr AgVo. `m cmoH$m§Mo amhUr_mZ, ~mocUo-MmcUo, ImUo{nUo,
{eîQ>mMma, doe^yfm, Ho$e^yfm BË`mXr ~m~r d¡{eîQ>çnyU© AgVmV Am{U Ë`m~m~V ho cmoH$ {deof
OmJê$H$ AgVmV. Aer OmJê$H$Vm BVa cmoH$m§_Ü`o {deofV… J«m_rU cmoH$m§_Ü`o ghgm AmT>iV
Zmhr. ZJamVrc cmoH$m§Mr hr Or d¡{eîQ>çnyU© OrdZnÕVr qH$dm OrdZ OJÊ`mMm EH$ {d{eîQ> _mJ©
dm e¡cr (Way of life or life-style) AgVo {Vcm CÔoeyZM ZJadmX hr g§km dmnacr OmVo.
ZJadmX `m g§koMm AW©~moY hmoÊ`mgmR>r H$m§hr _mÝ`da g_mOemñÌkm§Mr _Vo {dMmamV KoUo C{MV
R>aVo.
1. cwB©g dW© : ZJadmX hr g§H$ënZm cwB©g dW© `m g_mOemñÌmZo {dH${gV Ho$cocr Amho.
Amnë`m EH$m coImV Ë`mZo ""ZJadmX hm OrdZmMm EH$ _mJ© Amho. (Urbanism is a way of
life.)" Aem eãXmV ZJadmXmMm AW© ñnîQ> Ho$cocm Amho. cwB©g dW©À`m _Vo ZJamV amhUmar àË`oH$
ì`ŠVr hr ZJamVrc OrdZ nÕVrMm ñdrH$ma H$aVoM Ago Zmhr. VgoM ZJadmX hm Ho$di
ZJamnwaVmM _`m©{XV AgVmo Agohr Zmhr.
2. Zoëg EÊS>agZÀ`m _Vo ZJadmX hr EH$ OrdZnÕVr Amho. Or Ho$di eha (Town)
Am{U ZJa (City) `m§À`mnwaVrM _`m©{XV Zmhr Va {VMm àmXÿ^m©d _hmZJam§nmgyZ gwê$ hmoVmo.
3. {dë`_ ñH$m°Q>À`m _Vo ""gmnojV… chmZ AmH$mamÀ`m joÌmV _moR>çm cmoH$g§»`oMo
H|${ÐH$aU Pmë`mMm n[aUm_ åhUyZ {Z_m©U Pmcoë`m gm_m{OH$ Am§Va{H«$`oÀ`m d g§ñH¥$VrÀ`m
à{V_mZm§g ZJadmX åhUVmV.'' g§H$sU© l_{d^mOZ, CÀMXOm©Mo V§ÌkmZ, CÀM J{VercVm Am{W©H$
H$m`mªÀ`m nyVugmR>r g_mOmVrc gXñ`m§_Ü`o Agcoco nañnamdc§~Z Am{U ì`{ŠV{Zanoj gm_m{OH$
g§~§Y hr ZJadmXmMr d¡{eîQ>ço AmhoV.
31
ZJadmXmMr d¡{eîQ>ço (Characteristics of Urbanism)
cwB©g dW© `m§Zr ZJadmXmMr nwT>rc VrZ d¡{eîQ>ço gm§{JVcr AmhoV.
1. ApñWaVm qH$dm AënH$m{cZVm (Transiency) ZJadmX hr EH$ {d{eîQ> Aer OrdZ
nÕVr AgyZ `m OrdZnÕVrV cmoH$m§Mo nañnam§er `oUmam g§~§Y ho AënH$mi {Q>H$Umao åhUOoM
j{UH$ ñdê$nmMo AgVmV. Ë`m_wio Ë`m§À`m g§~§YmV pñWaVm ZgVo. ZmJar OrdZmV àË`oH$ ì`ŠVr
AË`§V ì`ñV AgVo Vgo ñnYm© hr _moR>çm à_mUmda AgVo. Ë`m_wio BVam§Zm ^oQ>Ê`mgmR>r cmoH$m§H$S>o
nwaogm doiM ZgVmo. Amnë`m OdiÀ`m AmßV{_Ìm§H$S>o OmÊ`mghr Ë`m§Zm \w$agV ZgVo. Ë`m_wio
cmoH$m§Mo nañnam§er K{ZîR> d AZm¡nMm[aH$ g§~§Y àñWm{nV hmoD$ eH$V ZmhrV. Ë`m_wio Oo H$m§hr
g§~§Y `oVmV Vo ~hþVm§er Am¡nMm[aH$, ApñWa, AënH$m{cH$ d H$m_mnwaVo AgVmV.
2. {XImD$nUm qH$dm H¥${Ì_Vm (Superficiality) ZmJar OrdZnÕVrV {XImD$nUm,
ZmQ>H$snUm qH$dm H¥${Ì_Vm _moR>çm à_mUmda AgVo. ZmJar cmoH$m§Mo OrdZ AË`§V ì`ñV, Jw§VmJw§VrMo
d Am¡nMm[aH$ ñdê$nmMo AgVo. Ë`m_wio BVam§er K{ZîR>, _Z_moH$ionUmMo, AmnwcH$sMo g§~§Y
àñWm{nV H$aÊ`mgmR>r cmJUmam doi Ë`m§À`mH$S>o ZgVmo VgoM Ë`m~m~VMr BÀN>meŠVrhr ZgVo.
BVam§À`m gwIXþ…ImV _ZmnmgyZ gh^mJr hmoUo Ë`m§Zm O_V Zmhr. Ë`m_wio ZmJar OrdZmV Ho$di
{eîQ>mMma nmicm OmVmo. Oo H$m§hr g§~§Y OmoS>co OmVmV Ë`m_wio {XImD$nUm d H¥${Ì_nUmM A{YH$
AgVmo.
3. An[a{MVVm (Anonymity) ZJamV cmoH$m§Mr àM§S> JXu AgVo. Omo Vmo Amnë`mM KmB©V
d ZmXmV dmdaV AgVmo. àË`oH$OU EH$ àH$maÀ`m AZmoiIr qH$dm An[a{MV dmVmdaUmV amhmV
AgVmo. JXuV amhÿZhr ì`ŠVr EH$mH$s AgVo. Vr ~hþg§»` cmoH$m§Zm AmoiIV ZgVo VgoM ~hþg§»`
cmoH$hr {Vcm AmoiIV ZgVmV. ì`ŠVr Á`m§Zm AmoiIVo qH$dm Oo cmoH$ ì`{ŠVcm AmoiIVmV
Aem cmoH$m§Mm g_yh AË`§V chmZ AgVmo. Am{U Ë`m g_yhmVrc cmoH$m§Mo g§~§Y XoIrc OwO~r,
H$m_McmD$, VmËnwaVo d AË`§V Am¡nMm[aH$ ñdê$nmMo AgVmV.
Zoëg EÊS>agZ Am{U Ho$. B©ídaZ `m§Zr ZJadmXmMr nwT>rc d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr AmhoV.
1. _wÐmàYmZ AW©ì`dñWm (Money Oriented Economy) ZJamVrc cmoH$m§Mm nañnam§er
\$magm n[aM` ZgVmo. VgoM Ë`m§À`m gd©M JaOm§Mr nyV©Vm hr n¡emÛmao hmoV AgVo. Ë`m_wio cmoH$
n¡emcm IynM _hÎd XoV AgVmV. ZmJa g_wXm`mVrc H$moUË`mhr dñVy d godm§Mr IaoXr-{dH«$s hr
n¡emÀ`m _mÜ`_mVyZM hmoVo. gd© Am{W©H$ ì`dhmamMm H|$Ðq~Xÿ hm n¡gm AgVmo. Ë`m_wio ZmJar
AW©ì`dñWm hr _wÐmàYmZ AgVo.
2. {c{IV à_mU (Written Records) ZmJar OrdZnÕVrV cmoH$ nañnam§er ghgm Vm|S>r
ì`dhma H$arV ZmhrV. Ë`m§À`m_Ü`o Omo H$m§hr ì`dhma qH$dm H$ama hmoVmo Vmo àm_w»`mZo {cIrV
ñdê$nmMm AgVmo. AZoH$ _hÎdmMo ì`dhma Va H$moQ>© ñQ>±nda gmjrXmamÀ`m ghrZoM hmoVmV. _moR>çm
à_mUmdarc n¡emMr XodKod hr amoIrZo Z hmoVm MoH$ dm S´>mâQ> `m§À`m gmømZo hmoV.o Am{U Ago
{cIrV ì`dhma Amdí`H$ d `mo½` hr _mZco OmVmV. H$maU ZmJar cmoH$g§»`m hr AË`§V {dOmVr`
ñdê$nmMr AgVo. åhUOo cmoH$ doJdoJù`m d§emMo, Y_m©M,o OmVrMo, àm§Vm§Mo AgVmV. Vo nañnam§Zm
An[a{MV AgVmV Ë`m_wio \$gdUyH$ hmoÊ`mMr XmQ> eŠ`Vm AgVo. åhUyZ ~hþVoH$ ì`dhma {cIrV
32
ñdê$nmV hmoVmV Am{U Ë`mVrc AQ>tMo nmcZ Z Pmë`mg nmocrg, Ý`m`mc` Aem Am¡nMm[aH$
{Z`§ÌU gmYZm§Mr _XV KoVcr OmVo d hr gmYZo {cIrV à_mUmdaM (nwamì`mdaM) {dídmg
R>odVmV. åhUyZ ZmJar OrdZmV àË`oH$ ì`dhmamMr H$mJXmonÌr Zm|X R>odÊ`mda {deof ^a {Xcm OmVmo.
3. emoY Am{U V§Ì `m§Mr {d{dYVm (Diversity of investigation and techniques) ZmJar
OrdZmV V§Ì{dÚm hr IynM {dH${gV AgVo Am{U {d{dY joÌm§V {ZË` Zdo emoY cmJV AgVmV.
hr V§Ì{dÚm d emoY _mZdmÀ`m JaOm nyU© H$aVmV Ë`mÀ`m gwIgmo`rV dmT> H$aVmV, {edm` _mZdr
g§~§Y A{YH$m{YH$ g§H$sU©hr ~Z{dVmV. _mZdr OrdZmV ZdZì`m g_ñ`mhr {Z_m©U H$aVmV. Am{U
`m g_ñ`m§Mr gmoS>dUyH$ H$aÊ`mgmR>r ZdrZ ì`dñWm {Z_m©U Ho$ë`m OmVmV.
4. g§KQ>rV Am{U ÑT> àemgZ (Organized and strict Administration) ZmJar
OrdZmVrc {demcVm, g§H$sU©Vm d An[a{MVVm `m JmoîQ>ter gm_Zm H$aÊ`mgmR>r g§KQ>rV d ÑT>
àemgZmMr Amdí`H$Vm AgVo. ZmJar OrdZmV J¥h~m§YUr dmhVyH$, XiUdiU, gm\$g\$mB©, drO,
nmUr, J{cÀN> dñVr gwYmaUm, g_mOH$ë`mU Hw$Qw>§~ {Z`moOZ, ì`mnma BË`mXr joÌmV {d{^ÝZ H$m`}
nma nmS>mdr cmJVmV. Am{U Ë`mgmR>r g§KQ>rV d ÑT> àemgZmMr JaO AgVo.
5. gm§ñH¥${VH$ emoY (Cultural Investigation) ZmJar OrdZmV ^m¡{VH$ OrdZmV n[adV©Z
doJmZo hmoV ahmVo. Am{U Ë`mMm n[aUm_ åhUyZ gm§ñH¥${VH$ OrdZmV hr n[adV©Z KSy>Z `oÊ`mg
MmcZm {_iVo. ZdZdrZ gm§ñH¥${VH$ VÎdo CX`mg `oD$Z ZmJcr g§ñH¥$Vr {dH${gV hmoV amhVo.
VWm{n ^m¡{VH$ n[adV©ZmÀ`m VwcZoV gm§ñH¥${VH$ n[adV©ZmMr JVr _§X AgVo. Ë`m_wio g_mOmV
gm§ñH¥${VH$ níMm`ZmMr pñWVr {Z_m©U hmoD$Z AZoH$ g_ñ`m {Z_m©U hmoVmV. Ago Agco Var ^m¡{VH$
{dH$mgm_wio ZmJar OrdZmV ZdrZdr gm§ñH¥${VH$ VÎdo g_m{dîQ> hmoV AgVmV.
3.3.3 J«m_rU Am{U ZmJa g_wXm`mVrc {^ÝZVm (^oX qH$dm \$aH$)
(Rural-Urban
differences)
àmñVm{dH$ : g_wXm`mMo J«m_rU g_wXm` (Jmd qH$dm IoS>o) d ZmJa g_wXm` (ZJa qH$dm eha)
Ago XmoZ àH$ma nS>VmV. Ë`mn¡H$s ZmJa g_wXm`mMm g_J« d nÕVera Aä`mg ZmJa g_mOemñÌmV
hmoVmo. ZmJa g_wXm`mMo n[anyU© d `WmW© AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r `m XmoÝhr g_wXm`m§Mm VwcZmË_H$
Aä`mg H$ê$Z J«m_rU g_wXm` ZmJa g_wXm`mhÿZ H$gm {^ÝZ Amho åhUOoM Ë`m§À`mV H$moUVo ^oX
AmhoV ho g_OmdyZ ¿`mdo cmJVo.
AS>MUr :
VWm{n Ë`m§À`mVrc ^oX ñnîQ> H$aÊ`m_Ü`o nwT>rc AS>MUr AmhoV.
1) gmd©{ÌH$ ì`m»`oMm A^md : J«m_rU d ZmJa g_wXm` `m§Mr gd©Ì cmJy nS>oc Aer d
gdmªZm _mÝ` hmoB©c Aer ì`m»`m H$aUo AË`§V H$R>rU Amho. IoS>o åhUOo H$m` d ZJa åhUOo H$m`
ho AmnUmg H$iVo. VWm{n Ë`m§Mr g_mYmZH$maH$ ì`m»`m H$aVm `oV Zmhr. åhUyZM ~J}c åhUVmo
H$s ZJa åhUOo H$m` ho àË`oH$mg _m{hV Amho nU Ë`mMr H$moUrhr g_mYmZH$maH$ ì`m»`m {Xcocr
Zmhr.
33
2) cmoH$g§»`oMo à_mU : IoS>o H$_r cmoH$g§»`oMo Va ZJa OmñV cmoH$g§»`oMo AgVo Ago
ñWycnUo åhQ>co OmVo. nU cmoH$g§»`oÀ`m AmYmao Ë`m§À`mV ñnîQ>nUo ^oX H$aUo H$R>rU OmVo. H$maU
Ë`mgmR>r doJdoJù`m XoemV doJdoJio à_mU ñdrH$macoco {XgVo. CXm. \«$mÝg_Ü`o 2000,
A_o[aHo$_Ü`o 2500, ^maVmV 5000 Va OnmZ_Ü`o 30,000 cmoH$g§»`oÀ`m dñVrcm eha _mZco
OmVo.
3) A§emMm \$aH$ : IoS>o d eha ho _mZdr dñVrMo åhUOoM g_wXm`mMo XmoZ àH$ma AgyZ
g_wXm` OrdZmMr à_wI d¡{eîQ>ço XmoÝhr_Ü`ohr AmT>iVmV. \$ŠV Ë`m d¡{eîQ>çm§_Ü`o A§emMm åhUOo
à_mUmMm \$aH$ (Difference of degree or quantity) AmT>iVmo. IoS>çmV eham§Mr H$m§hr
d¡{eîQ>ço AmT>iVmV Va ehamVhr IoS>çm§Mr H$m§hr d¡{eîQ>ço AmT>iVmV. ehamOdirc IoS>çmV
ZmJar OrdZmMo H$m§hr A§e AmT>iVmV Va ehamVrc H$m_JmadñË`m d PmonS>nQ²>Q>çm `m§À`mV J«m_rU
OrdZmMr PcH$ nhmd`mg {_iVo. åhUyZ Ë`m§À`mV ñnîQ> Aer {d^mOZaofm AmIVm `oV Zmhr.
åhUyZ _°H$m`ìha åhUVmV H$s, "ZJa H$moR>o g§nVo d IoS>o H$moRy>Z gwê$ hmoVo ho R>a{dUmar {d^mOZaofm
AmIUo H$R>rU Amho.'
4) n`m©daUmVrc {^ÝZVm : IoS>çmVrc d ehamVrc n`m©daU doJdoJio AgVo. VWm{n
EH$mM ehamVrc doJdoJù`m ^mJmV doJdoJio n`m©daU AmT>iVo. CÀM^«y lr_§Vm§Mr H$m°cZr,
nm§T>anoem _Ü`_dJu`m§Mo AnmQ>©_|Q>g², H$m_Jmam§Mr Mmi d J[a~m§Mr PmonS>nÅ>r `m§À`mVrc n`m©daU
doJdoJio AgVo. Ë`m_wio `mn¡H$s Zo_Š`m H$moUË`m n`m©daUmMr VwcZm IoS>çmVrc n`m©daUmer
H$amd`mMr Agm àíZ nS>Vmo.
5) ~XcVo ñdê$n : `m XmoÝhr g_wXm`mVrc ^oX Xe©{dÊ`m_Yrc EH$ à_wI AS>MU Aer
H$s `m XmoÝhr g_wXm`mMo ñdê$n ~XcV Amho. Am¡Úmo{JH$sH$aU, ZmJarH$aU, XiUdiUmMr àJV
gmYZo B. _wio Ë`m§À`mVrc g§nH$m©Mo à_mU IynM dmT>co Amho. Ë`m_wio Ë`m§À`mVrc A§Va
PnmQ>çmZo H$_r hmoV Amho. ehamVrc AZoH$ ZmJar gw{dYm (CXm. emim, _hm{dÚmc`o, ~±H$m,
H¥${Ì_ nmUrnwadR>m, drO, nŠHo$ añVo, XiUdiUmMr gmYZo B.) IoS>çmV CncãY hmoD$ cmJë`m
AmhoV. Ë`m_wio EImÚm dñVrg H$moR>n`ªV IoS>o åhUmd`mMo d {Vcm eha åhUÊ`mg H|$ìhm gwédmV
H$amd`mMr ho R>a{dUo H$R>rU OmV Amho.
WmoS>Š`mV AmO ewÕ J«m_rU g_wXm` d ewÕ ZmJa g_wXm` AmT>iV Zmhr. Ë`m_wio Ë`m§À`mV
ñnîQ> ^oX Xe©{dUo H$R>rU OmVo. {JñQ> d hoc~Q>© åhUVmV Ë`mà_mUo J«m_rU d ZmJa g_wXm`
`m§À`mVrc {d^mOZ ho g_wXm` OrdZmÀ`m dñVwpñWVrnojm (Facts of community life) g¡Õm§{VH$
g§H$ënZoda (Theoretical Concepts) A{YH$ AmYmacoco Amho.
Ago Agco Var J«m_rU d ZmJa g_wXm`mV H$m§hr ^oX XmI{dco OmVmV. gmoam{H$Z d {På_a_Z
`m§Zr 'Principles of Rural Urban Sociology' `m J«§WmV H$m§hr {ZH$f dmnê$Z `m XmoÝhr
g_mOmVrc ^oX ñnîQ> Ho$co AmhoV.
34
^oX :
1) ì`dgm`mVrc {^ÝZVm : eoVr hm J«m_rU cmoH$m§Mm à_wI ì`dgm` Amho. eoVr{edm`
BVahr H$m§hr ì`dgm` (CXm. newnmcZ, Xþ½Yì`dgm`, Hw$ŠHw$Q>nmcZ, {dUH$m_, cmohmaH$m_,
gwVmaH$m_ B.) J«m_rU cmoH$ H$aVmV. VWm{n ho ì`dgm` àË`j-AàË`jnUo eoVrerM {ZJS>rV
AgVmV. åhUyZ Ë`m§Zm OmoS>Y§Xo qH$dm nyaH$ ì`dgm` Ago åhUVmV. `mCcQ> ehar cmoH$m§Mo
ì`dgm` {~JaeoVr ñdê$nmMo AgVmV. chmZ_moR>o CÚmoJ, H$maImZo, ì`mnmanoR>m, {d{dY dñVy§Mr
{dH«$s H|$Ðo, Amamo½` godoMr H|$Ðo, gëcmXm`r H|$Ðo, dmhVyH$ d g§XoedhZmMr ì`dñWm, {ejUg§ñWm,
~±H$m, {d_m H§$nÝ`m, emgH$s` d {Z_emgH$s` H$m`m©c`o B. Mr ehamV aocMoc AgVo Am{U
Ë`m§À`m_Ü`o H$m_ H$ê$Z ehar cmoH$ {Zdm©h MmcdVmV. `m gd© ì`dgm`m§Zm {~JaeoVr ì`dgm`
åhUVmV. ehamV eoVr ì`dgm`mgmR>r Amdí`H$ AgUmè`m dñVy§Mo CXm. IVo, O§VyZmeHo$, eoVr
AdOmao B. Mo CËnmXZ d {dH«$s H$aUmao ì`dgm` AgVmV Am{U Ë`m_Ü`o hr H$m§hr ehar cmoH$
Jw§Vcoco AgVmV. Ago ì`dgm`hr {~JaeoVrM _mZco OmVmV. WmoS>Š`mV IoS>çmV eoVr hm EH$_od
à_wI ì`dgm` Agë`mZo VoWo ì`dgm`mMr EH${dYVm AmT>iVo Va ehamV AZoH$ ì`dgm`
Agë`mZo VoWo ì`dgm`mMr AZoH${dYVm AmT>iVo.
2) n`m©daUmVrc {^ÝZVm : J«m_rU g_wXm`mda Z¡g{J©H$ n`m©daUmMm A{YH$ à^md AgVmo.
eoVr ì`dgm`m_wio J«m_rU cmoH$m§Mm {ZgJm©er K{ZîR> g§~Y§ `oVmo. Ë`m§À`m ~hþVm§er JaOm§Mr nyV©Vm
{ZgJm©H$Sy>Z hmoVo. CXm. Ë`m§Mr nmÊ`mMr JaO ZXr, AmoT>o, Vcmd `m§À`mÛmao, Va B§YZmMr JaO
O§JcmÛmao nyU© hmoV.o åhUyZ Vo {ZgJm©da Adc§~yZ AgVmV. JaOnyVugmR>r Vo {ZgJm©cm eaU
OmVmV. Ë`m§Zm Z¡g{J©H$ KS>m_moS>tMo (D$Z, dmam, nmD$g) emñÌr` kmZ Zgë`mZo Vo Z¡g{J©H$ eŠVtZm
XodXodVm (CXm. OcXodVm, dm`wXodVm, A{½ZXodVm, dZXodVm) _mZyZ Ë`m§Mr nyOm H$aVmV. Ë`m_wio Vo
X¡ddmXr, A§YlÕm ~Zcoco {XgVmV. Ë`m§Mo Am{W©H$M Zìho Va gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ OrdZhr
Z¡g{J©H$ n`m©daUmZo à^m{dV Pmcoco AgVo. Ë`m§Mo AmMma{dMma, gd`r, lÕm, Ñ{îQ>H$moZ,
gUg_ma§^, {d{dY H$cm B. ~m~r {ZgJm©er _moR>çm à_mUmda {ZJS>rV AgVmV. `mCcQ> ehar
g_wXm`mda Z¡g{J©H$ n`m©daUmnojm _mZd{Z{_©V (H¥${Ì_) n`m©daUmMm A{YH$ à^md AgVmo.
Z¡g{J©H$ n`m©daUmMm àË`j à^md ehar OrdZmda \$magm nS>V Zmhr. ehar cmoH$ Amnë`m
JaOmnyVugmR>r {ZgJm©da \$mago Adc§~yZ Z amhVm {dkmZ-V§ÌkmZmda AmYmacoë`m H¥${Ì_
CnH$aUm§Mm dmna H$aÊ`mda OmñV ^a XoVmV. CXm. nmÊ`mgmR>r H¥${Ì_ nmUrnwadR>çmMr ì`dñWm
H$aVmV. B§YZ åhUyZ cmH$S>mEodOr Ec.nr.Or. J°g d drO dmnaVmV. CÝhmù`mV W§S> hdm
{_i{dÊ`mgmR>r Hy$ca, n§Im, EAaH§${S>eZa dmnaVmV. {dkmZ d V§ÌkmZmÀ`m à^mdm_wio ehar
cmoH$ {M{H$ËgH$, ~w{ÕdmXr, {dkmZdmXr, à`ËZdmXr ~Zcoco AgVmV. A§YlÕm, Xod^moù`m
H$ënZm, AemñÌr` {dMmagaUr `m§nmgyZ Vo Xÿa amhVmV. {ZgJm©cm eaU Z OmVm Ë`mMo emñÌr`
kmZ {_idyZ Ë`mÀ`mda _mV H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. H¥${Ì_ n`m©daU C^mê$Z Amnco OrdZ gwIr
d gwgø H$aÊ`mMm à`ËZ H$aVmV. WmoS>Š`mV, J«m_rU cmoH$m§À`m _Zmod¥Îmrda d OrdZmda Z¡g{J©H$
n`m©daUmMm Va ehar cmoH$m§À`m _Zmod¥Îmrda d OrdZmda _mZd{Z{_©V n`m©daUmMm A{YH$ à^md
AgVmo.
35
3) AmH$mamVrc {^ÝZVm : J«m_rU g_wXm` AmH$mamZo chmZ AgVmo. H$maU eoVr hm _w»`
ì`dgm` Agë`mZo eoVrgmR>r (YmÝ` cmJdS>rgmR>r) _moR>çm ^y^mJmMr (O{_ZrMr) JaO ^mgVo.
Ë`m_wio amhÊ`mgmR>r (dñVrgmR>r) H$_r OmJm dmnamMr cmJVo. `mCcQ> ehar g_wXm` AmH$mamZo
_moR>m AgVmo. ehamMr cmoH$g§»`m IoS>çmÀ`m _mZmZo OmñV AgVo. _`m©{XV OmJoda hOmamo, cmImo,
H$amoS>mo cmoH$ XmQ>rdmQ>rZo amhVmV. ehao hr CÚmoJmMr, ì`mnmamMr, amoOJmamMr, {ejUmMr, ^m¡{VH$
gmo`rgw{dYm§Mr H|$Ðo Agë`mZo g^modVmcÀ`m àXoemVrc cmoH$ ehamH$S>o gVV ñWcm§Va H$arV
AgVmV. Ë`mVyZM ehamMm AmH$ma qH$dm {dñVma dmT>V OmVmo. ZJamÀ`m ^modVr CnZJao ApñVËdmV
`oVmV d Ë`mVyZM H$mhtZm _hmZJamMo ñdê$n `oVo. XiUdiUmÀ`m àJV gmYZm§_wio eham§Mo
AmH$ma_mZ dmT>Ê`mg _XV hmoVo. WmoS>Š`mV J«m_rU g_wXm` chmZ Va ehar g_wXm` _moR>çm
AmH$mamMm AgVmo.
4) cmoH$g§»`oÀ`m KZVoVrc {^ÝZVm : J«m_rU g_wXm`mV Ho$di cmoH$g§»`mM Zìho Va
cmoH$g§»`oMr KZVm XoIrc H$_r AgVo. Xa Mm¡ag {H$._r. _mJo {H$Vr cmoH$ dmñVì` H$aVmV
`mdê$Z cmoH$g§»`oMr KZVm R>a{dcr OmVo. IoS>çmVrc cmoH$ EH$Va eoVmV Kao ~m§YyZ amhVmV qH$dm
eoVmOdiÀ`m OmJoda amhVmV. VgoM IoS>çmV amoOJmamÀ`m g§Yrhr H$_rM AgVmV. n[aUm_r VoWo
cmoH$g§»`m d {VMr KZVm H$_rM amhVo. `mCcQ> ehar g_wXm`mV cmoH$g§»`m d cmoH$g§»`oMr
KZVmhr IynM OmñV AgVo. ehamV amoOJmamÀ`m, {ejUmÀ`m g§Yr {dnwc à_mUmV Agë`mZo
eham^modVmcÀ`m àXoemVyZ cmoH$ ehamH$S>o gVV ñWcm§Va H$aVmV. Ë`m_wio VoWrc cmoH$g§»`m
dmT>V amhVo. {edm` ehamV H$maImZo, XþH$mZo, H$m`m©c`o, añVo, emim, ~mJm, H«$sS>m§JUo B. gmR>r
OmJm amIrd R>odcr OmVo. Ë`m_wio ahmË`m OmJoMr Q>§MmB© {Z_m©U hmoVo. n[aUm_r H$_rV H$_r OmJoV
OmñVrV OmñV cmoH$m§Zm {Zdmg H$aUo ^mJ nS>Vo. C§M C§M B_maVr (AnmQ>©_|Q>g²) d XmQ>rdmQ>rÀ`m
PmonS>nQ²>Q>çm Cä`m amhVmV. n[aUm_r cmoH$g§»`oMr KZVm dmT>V OmVo. WmoS>Š`mV J«m_rU g_wXm`mV
cmoH$g§»`oMr KZVm H$_r Va ehar g_wXm`mV OmñV AgVo.
5) cmoH$g§»`oMr gOmVr`Vm d {dOmVr`Vm `m~m~VMr {^ÝZVm : J«m_rU g_wXm`mV
cmoH$g§»`oMr gOmVr`Vm AmT>iVo. IoS>çmVhr {d{dY OmVrY_m©Mo d dJm©Mo cmoH$ amhV Agco Var
Ë`m§Mo OrdZ àË`j-AàË`jnUo eoVr øm EH$mM ì`dgm`mda AmYmacoco AgVo. Ë`m_wio Ë`m§À`m
_mZ{gH$VoV d OrdZnÕVrV _moR>çm à_mUmda EH${dYVm (EH$gmaIonUm) AmT>iVo. Ë`m§Mo
AmMma{dMma, lÕm_yë`o, ê$T>rna§nam, gUg_ma§^, gd`r, ^mfm, dof^yfm, Ho$e^yfm, ^moOZì`dñWm
B. ~m~VrV ~hþVm§er g_mZVm AmT>iVo. `mcmM cmoH$g§»`oMr gOmVr`Vm åhUVmV. `mCcQ> ehar
g_wXm`mV cmoH$g§»`oMr {dOmVr`Vm A{YH$ AgVo. H$maU ehamV CÚmoJY§ÚmMr, {ejUmMr
CncãYVm Agë`mZo g^modVmcÀ`m àXoemVyZ {^ÝZ {^ÝZ d§emMo, Y_m©Mo, OmVrMo, ^mfoMo g§ñH¥$VrMo
cmoH$ ehamV EH$Ì Amcoco AgVmV. Ë`m§Mr Am{W©H$-gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ nmíd©^y_r {^ÝZ
{^ÝZ AgVo. Ë`m_wio Ë`m§Mo AmMma{dMma, lÕm_yë`o, ê$T>rna§nam, gUg_ma§^, gd`r, ^mfm,
dof^yfm, Ho$e^yfm, ^moOZì`dñWm B. ~m~r {^ÝZ {^ÝZ AgVmV. `m {^ÝZVocmM cmoH$g§»`oMr
{dOmVr`Vm åhUVmV. WmoS>Š`mV J«m_rU g_wXm`mV cmoH$g§»`oMr gOmVr`Vm Va ehar g_wXm`mV
cmoH$g§»`oMr {dOmVr`Vm AgVo.
36
6) J{VercVoVrc {^ÝZVm : J«m_rU g_wXm`mV J{VercVog \$magm dmd ZgVmo. J{VercVm
åhUOo EH$m {R>H$mUmhÿZ Xþgè`m {R>H$mUr OmÊ`mMr {H«$`m hmo`. J{VercVm hr VrZ àH$maMr AgVo.
(A) ^m¡Jmo{cH$ J{VercVm : åhUOo EH$m ^m¡Jmo{cH$ {R>H$mUmhÿZ Xþgè`m ^m¡Jmo{cH$
{R>H$mUmH$S>o OmUo hmo`. CXm. EH$ Jmd qH$dm eha gmoSy>Z Xþgè`m Jmdr qH$dm ehar OmUo hmo`.
(~) ì`mdgm{`H$ J{VercVm : åhUOo eoVr gmoS>y Z ZmoH$ar qH$dm ì`mnma H$aUo.
(H$) gm_m{OH$ J{VercVm : åhUOo EH$m gm_m{OH$ XOm©H$Sy>Z qH$dm ñVamH$Sy>Z Xþgè`m
gm_m{OH$ XOm©H$S>o qH$dm ñVamH$S>o OmUo hmo`. CXm. H${ZîR> gm_m{OH$ XOm©V ~Xc H$ê$Z CÀM
gm_m{OH$ XOm© {_i{dUo.
J«m_rU g_wXm`mV `m {VÝhr àH$maÀ`m J{VercVog \$maer g§Yr ZgVo. H$maU VoWo eoVr{edm`
BVa ì`dgm` \$mago CncãY ZgVmV. Ë`m_wio ì`ŠVr eoVr ì`dgm`mVM Jw§Vcr OmVo. {edm`
IoS>çmVrc cmoH$m§_Ü`o {Oìhmù`mMo, AmpË_`VoMo g§~Y§ AgVmV. Ë`m_wio Amnco Jmd, Amnco
Hw$Qw>§~, Amnco eoV, Amnco AmßV{_Ì B. Zm. gmoS>y Z XþgarH$S>o OmUo ì`ŠVrcm ZH$mogo dmQ>Vo.
Ë`m_wio IoS>çmV ì`mdgm{`H$ d ^m¡Jmo{cH$ J{VercVog \$magm dmd {_iV Zmhr. VgoM IoS>çmV
ì`ŠVrMm gm_m{OH$ XOm© qH$dm ñWmZ qH$dm ñVa hm OÝ_, OmV, ì`dgm`, qcJ, d` B. À`m
AmYmao {ZpíMV hmoVmo d Ë`mcm ê$T>rna§naoMr _mÝ`Vm AgVo. AkmZ, {ZajaVm, ê$T>r{à`Vm,
A§YlÕm, X¡ddmXrd¥Îmr B. _wio ê$T>rna§naoMr ~§YZo PwJmê$Z XoÊ`mMo YmS>g ì`ŠVrH$S>o ZgVo. åhUyZ
na§naoZo {_imcocm XOm© (A{n©V XOm©) ì`ŠVr {Z_yQ>nUo ñdrH$maVo. ñdH$V¥ËdmZo Ë`mV ~Xc
H$aÊ`mMr g§Yrhr {Vcm \$maer {_iV Zmhr. AemàH$mao J«m_rU g_mOmV J{VercVog dmd ZgVmo.
`mCcQ> ehar g_wXm`mV {VÝhr àH$maÀ`m J{V{ecVog _moR>m dmd AgVmo. ehamV ì`{ŠVdmX,
ì`{ŠVñdmV§Í`, XiUdiUmMr àJV gmYZo, {ejU-à{ejUmÀ`m gmo`r d {d{dY ì`dgm` B.
CncãY Agë`mZo ì`ŠVr Amnë`m nmÌVoV dmT> H$ê$Z EH$m {R>H$mUmhÿZ XþgarH$S>o OmD$ eH$Vo. EH$
ì`dgm` qH$dm ZmoH$ar gmoSy>Z Xþgam ì`dgm` qH$dm ZmoH$ar H$ê$ eH$Vo. VgoM H${ZîR> ñVamVrc
ì`ŠVr ñdH$V©¥ËdmZo CÀM {ejU, gÎmm, g§nÎmr, H$cmH$m¡eë`o B. àmßV H$ê$Z Ë`mAmYmao CÀM
gm_m{OH$ ñVa dm XOm© {_idy eH$Vo. CXm. ŠcmH©$Mm H$coŠQ>a hmoD$ eH$Vo. `mCcQ> H$V¥©ËdeyÝ` dm
AH$m`©j_ ì`ŠVr CÀM ñVamVyZ H${ZîR> ñVamH$S>o \o$H$cr OmD$ eH$Vo. CXm. H$maImZXmamMm
H$m_Jma hmoD$ eH$Vmo. AemàH$mao ehamV ì`mdgm{`H$, ^m¡Jmo{cH$ d gm_m{OH$ J{VercVog IynM
dmd AgVmo. WmoS>Š`mV J«m_rU g_wXm`mV gm_m{OH$ J{VercVog \$magm dmd ZgVmo Va ehamV Vmo
AgVmo. `mg§X^m©V gmoam{H$Z d {På_a_Z åhUVmV H$s, "J«m_rU g_wXm` KmJarVrc em§V
nmÊ`mgmaIm Va ehar g_wXm` {H$Q>crVrc CH$iË`m nmÊ`mgmaIm Amho. pñWaVm hm n{hë`mMm Va
J{VercVm hm Xþgè`mMm JwU Amho.
7) ñWcm§VamÀ`m {XeoVrc {^ÝZVm : J«m_rU cmoH$ ho àm_w»`mZo ehamH$S>o ñWcm§Va H$aVmV.
åhUOo Vo doJù`m àH$maÀ`m n`m©daUm_Ü`o ñWcm§Va H$aVm. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va OJmV gd©ÌM
J«m_rU g_wXm`mMo _moR>çm à_mUmda {dKQ>Z gwê$ Pmco. Ë`m_wio IoS>çmVyZ cmoH$ ehamH$S>o ñWcm§Va
H$ê$ cmJco. `mcmM ZmJarH$aU åhUVmV. ZmJarH$aUmMr hr àd¥Îmr {Xdg|{Xdg dmT>VM Amho.
`mCcQ> ehar cmoH$ ho àm_w»`mZo EH$m ehamH$Sy>Z Xþgè`m ehamH$S>o qH$dm ehamÀ`m EH$m
37
{d^mJmH$Sy>Z Xþgè`m {d^mJmH$S>o ñWcm§Va H$aVmV. åhUOoM Vo g_mZ n`m©daUm_Ü`o ñWcm§Va
H$aVmV. gmYmaUnUo ehamV OÝ_cocr d dmT>cocr ì`ŠVr IoS>çmH$S>o ñWcm§Va H$arV Zmhr. VgoM
IoS>çmVyZ ehamH$S>o Jococr d VoWo éicocr ì`ŠVrhr nwÝhm IoS>çmH$S>o ñWcm§Va H$aÊ`mg ghgm
amOr ZgVo Agm AZw^d Amho.
8) gm_m{OH$ ñVarH$aUmVrc {^ÝZVm : J«m_rU VgoM ehar g_wXm`mVhr gm_m{OH$
ñVarH$aU AmT>iVo. VWm{n J«m_rU g_wXm`mVrc {d{dY gm_m{OH$ ñVam§_Ü`o qH$dm dJmª_Ü`o
cjUr` Agm \$aH$ OmUdV Zmhr. H$maU J«m_rU cmoH$m§Mo EHy$UM amhUr_mZ {ZåZ (hcŠ`m)
XOm©Mo Amho. Xþgao åhUOo J«m_rU cmoH$ _ycV… gmYr amhUr ng§V H$aVmV. Ë`m_wio VoWrc CÀM d
H${ZîR> ñVamVrc cmoH$m§À`m amhUr_mZmV {deof \$aH$ ZgVmo. Jar~, _Ü`_, lr_§V `m§Mo amhUr_mZ,
gd`r, AmMma, {dMma, lÕm_yë`o d EH§$Xa OrdZnÕVr `m§À`mV {deof V\$mdV ZgVo. `mCcQ>
ehar g_wXm`mVrc {d{dY gm_m{OH$ ñVam§_Ü`o qH$dm dJmª_Ü`o cjUr` \$aH$ OmUdVmo. ehamVrc
ñVarH$aU åhUOo dJ©ì`dñWm hr Am{W©H$ pñWVrda AmYmacocr AgVo. ehamV A{VCÀM^«y d
{dcmgr OrdZ OJUmao J^©lr_§V AgVmV. ImD$Z {nD$Z gwIr AgUmao _Ü`_ cmoH$hr AgVmV
VgoM AË`§V {ZH¥$îQ> amhUr_mZ AgUmao H${ZîR> ñVamVrc Jar~ cmoH$hr AgVmV. Am{U `m {VÝhr
dJm©À`m Am{W©H$ VgoM gm_m{OH$-gm§ñH¥${VH$ OrdZmV H$_mcrMr V\$mdV AgVo. Ë`m_wio
ehamVrc ñVarH$aU àH$fm©Zo cjmV `oVo.
9) gm_m{OH$ Am§Va{H«$`oÀ`m ñdê$nmVrc {^ÝZVm : J«m_rU cmoH$m§V àË`j ñdê$nmMr
gm_m{OH$ Am§Va{H«$`m KSy>Z `oVo. H$maU IoS>çmMm chmZ AmH$ma, H$_r cmoH$g§»`m, g_mZ ì`dgm`
d g§XoedhZmÀ`m àJV gmYZm§Mr H$_VaVm B. _wio IoS>çmVrc cmoH$m§Mm nañnam§er K{ZîR> Agm
g_moamg_moaMm {ZË` g§nH©$ `oVmo. Ë`m_wio Ë`m§À`m AmpË_`VoMo, {Oìhmù`mMo d ghH$m`m©Mo g§~Y§
àñWm{nV hmoVmV. `mCcQ> ehar cmoH$m§V AàË`j ñdê$nmMr gm_m{OH$ Am§Va{H«$`m KSy>Z `oVo.
H$maU ehamMm _moR>m AmH$ma, OmñV cmoH$g§»`m, {d{^ÝZ ì`dgm`, g§XoedhZmÀ`m àJV gmYZm§Mr
{dnwcVm B. _wio ehar cmoH$m§Mm nañnam§er K{ZîR> Agm g_moamg_moaMm {ZË` g§nH©$ `oV Zmhr.
Ë`m_wio Ë`m§À`mV hmoUmar gm_m{OH$ Am§Va{H«$`m hr AàË`j dm gm§Ho${VH$ ñdê$nmMr AgVo. ehar
cmoH$ EH$mM g_wXm`mV ahmV AgyZhr Vo nañnam§er Am§Va{H«$`m H$aÊ`mgmR>r Q>nmc, d¥ÎmnÌo,
XÿaÜdZr, AmH$medmUr, XÿaXe©Z, B§Q>aZoQ>, B©-_oc Aem gmYZm§Mm A{YH$ dmna H$aVmV. Ë`m_wio
Ë`m§À`m g§~Y§ mV \$magr AmpË_`Vm, {Oìhmim d ghH$m`© ^mdZm ZgVo.
10) gm_m{OH$ {Z`§ÌU ì`dñWoVrc {^ÝZVm : J«m_rU g_wXm`mVrc gm_m{OH$ {Z`§ÌU
ì`dñWm AZm¡nMm[aH$ (Informal) ñdê$nmMr AgVo. chmZ AmH$ma d H$_r cmoH$g§»`m `m_wio
IoS>çmVrc cmoH$m§Mo nañnam§er AË`§V K{ZîR>, g_moamg_moaMo, AmpË_`VoMo, ghH$m`m©Mo d ì`{ŠVJV
ñdê$nmMo g§~Y§ AgVmV. Aem g§~§Ym§Zm àmW{_H$ g§~§Y åhUVmV Am{U J«m_rU cmoH$m§À`m dV©ZmMo
{Z`§ÌU Aem àmW{_H$ g§~Y§ mÛmao AZm¡nMm[aH$nUo nU à^mdr[aË`m hmoV AgVo. Hw$Qw>§~, eoOmar,
AmßVg§~Y§ r (ZmVcJ), {_Ìn[adma B. àmW{_H$ g_yh ì`ŠVrÀ`m dV©ZmMo {Z`§ÌU H$aVmV. Ë`mgmR>r
cmoH$_V, cmoH$ê$T>r, cmoH$ZrVr, Y_©H$ënZm, gm_m{OH$ d Z¡{VH$ _yë`o B. AZm¡nMm[aH$ gmYZm§Mm
(gm_m{OH$ {Z`_m§Mm) dmna H$aVmV. `mCcQ> ehamVrc gm_m{OH$ {Z`§ÌU ì`dñWm hr Am¡nMm[aH$
38
AgVo. _moR>m AmH$ma d OmñV cmoH$g§»`o_wio ehar cmoH$m§Mo nañnag§~§Y ho AË`§V
Am¡nMm[aH$, AàË`j, H$m_McmD$, H$amamË_H$ d ì`ŠVr{Zanoj AgVmV. Ë`m g§~§YmV {Oìhmim,
K{ZîR>Vm, {ZH$Q>Vm ZgVo. Aem g§~Y§ mg Xþæ`_ g§~§Y åhUVmV. ehar cmoH$m§À`m dV©ZmMo {Z`§ÌU
Aem Xþæ`_ g§~Y§ mÛmao Am¡nMm[aH$nUo Ho$co OmVo. ehamV gm_m{OH$ {Z`§ÌU H$aÊ`mgmR>r Hw$Qw>§~,
eoOmar, {_Ì, ZmVcJ B. àmW{_H$ g_yh Anwao d Ag_W© R>aVmV. VgoM ehar cmoH$g§»`m
{dOmVr` Agë`mZo cmoH$_V, cmoH$ê$T>r, cmoH$ZrVr, Y_©H$ënZm, _yë`o B. gmYZohr {Z`§ÌU
R>odÊ`mg Hw$MH$m_r R>aVmV. åhUyZ ehamV gm_m{OH$ {Z`§ÌUmgmR>r H$m`Xm, nmocrg, Ý`m`mc`,
Vwé§J Aer Am¡nMm[aH$ gmYZoM dmnacr OmVmV.
(Formal)
3.4 ñd`§…AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check Your Progress)
1.
2.
3.
4.
ZmJa g_wXm`mMr EH$ ì`m»`m Úm.
cwB©g dW© `m§Zr ZJadmXmMr H$moUVr VrZ d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr AmhoV?
J«m_rU d ZmJa g_wXm`mVrc H$moUVohr VrZ \$aH$ gm§Jm.
J«m_rU-ZmJa gmVË` hr g§H$ënZm H$moUr _m§S>cr?
3.5 gmam§e (Let us sum up)
`m AÜ``Z KQ>H$mV Vwåhr ZmJa g_wXm`, ZJadmX, J«m_rU-ZmJa {^ÝZVm d J«m_rU-ZmJa
gmVË` `m Mma g§H$ënZm g_OmdyZ KoVë`m AmhoV. eha qH$dm ZJa åhUOo ZmJa g_wXm` hmo`.
H¥${Ì_ n`m©daUmMm à^md, {~JaeoVr ì`dgm`, _moR>m AmH$ma, gm_m{OH$ {dOm{V`Vm, gm_m{OH$
g{hîUyVm, Xþæ`_ g§~Y§ , Xþæ`_ g_yhm§Mo {Z`§ÌU, EopÀN>H$ _§S>im§Mr {dnycVm ì`{ŠVdmXmMm à^md,
l_{d^mOZ d {deofrH$aU, gm_m{OH$ J{VercVog dmd d jo{Ì` {Z`moOZ hr ZmJa g_wXm`mMr
d¡{eîQ>ço AmhoV. ZJadmX åhUOo ZJamV qH$dm ehamV amhUmè`m cmoH$m§Mr {d{eîQ> Aer
OrdZnÕVr qH$dm OrdZe¡cr hmo`. cwB©g dW© `m§Zr ZJadmXmMr ""ApñWaVm, H¥${Ì_Vm d
An[a{MVVm'' hr VrZ à_wI d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr AmhoV. `mZ§Va Vwåhr J«m_rU d ZmJa
g_wXm`mVrc {^ÝZVm åhUOoM \$aH$ Aä`mgco AmhoV. `m XmoZ g_wXm`mV ì`dgm`, n`m©daU,
AmH$ma, cmoH$g§»`oMr KZVm, cmoH$g§»`oMr gOm{V`Vm d {dOm{V`Vm, J{VercVm, ñWcm§VamMr
{Xem, gm_m{OH$ ñVarH$aUmMo ñdê$n, gm_m{OH$ Am§Va{H«$`m§Mo ñdê$n d gm_m{OH$ {Z`§ÌUmMr
ì`dñWm BË`mXr _wÚm§À`m AmYmao H$er {^ÝZVm Amho ho g_OmdyZ KoVco Amho.
3.6 ñd`§…AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao (Answers to Check Your Progress)
1. gmYmaUnUo _`m©{XV ^yàXoemVrc XmQ> d {dOmVr` ñdê$nmMr cmoH$g§»`m, {~JaeoVr ì`dgm`,
~mOmanoR>m, e¡j{UH$, Amamo½`, XiUdiU d _Zmoa§OZ gw{dYm§Mr {dnwcVm, Xþæ`_ g§~§YmMo
àm~ë`, H¥${Ì_ n`m©daUmMm à^md BË`mXr d¡{eîQ>çm§Zr `wŠV Agcoë`m _mZdr dñVrg ZmJa
g_wXm` Ago åhUVmV.
2. cwB©g dW© `m§Zr ZJadmXmMr ApñWaVm, H¥${Ì_Vm d An[a{MVVm hr VrZ d¡{eîQ>ço gm§{JVcocr
AmhoV.
39
3. J«m_rU d ZmJa g_wXm`mVrc VrZ \$aH$ nwT>rcà_mUo AmhoV.
A) J«m_rU g_wXm`mV eoVr Va ZmJa g_wXm`mV {~JaeoVr ì`dgm` MmcVmo.
~) J«m_rU g_wXm`mda Z¡g{J©H$ Va ZmJa g_wXm`mda _mZd{Z{_©V n`m©daUmMm à^md A{YH$
AgVmo.
H$) J«m_rU g_wXm`mV cmoH$g§»`oMr KZVm H$_r Va ZmJa g_wXm`mV Vr OmñV AgVo.
4. am°~Q>© aoS>{\$ëS> `m§Zr J«m_rU-ZmJa gmVË` hr g§H$ënZm _m§S>cr.
3.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR> (Exercise/Home Assignment)
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. ZmJa g_wXm`mMr ì`m»`m XoD$Z Ë`mMr d¡{eîQ>ço ñnîQ> H$am.
2. J«m_rU d ZmJa g_wXm`mVrc \$aH$ ñnîQ> H$am.
~) Q>rnm {chm.
1. ZJadmX - EH$ OrdZ_mJ©
2. J«m_rU d ZmJa g_wXm`mVrc \$aH$ ñnîQ> H$aÊ`m_Ü`o `oUmè`m AS>MUr.
3. ZmJa g_wXm`mÀ`m ì`m»`ogmR>r dmnaco OmUmao {ZH$f.
3.8 qMVZ Am{U H$m`© (Reflection and Action)
G
G
ZJamÀ`m Odi Agcoë`m EH$m IoS>çmg ^oQ> Úm. Am{U Ë`m IoS>çmV ZmJar OrdZmÀ`m
H$moUH$moUË`m n¡cy§Mm {eaH$md Pmcocm Amho `mMr Zm|X H$am.
EH$m ZJamMo {ZarjU H$am. Am{U Ë`m_Ü`o J«m_rU OrdZmMo H$moUH$moUVo n¡cy AmT>iVmV `mMr
Zm|X H$am.
3.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (Suggested Readings)
1. ^maVr` g_mO - àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio - àH$m{eH$m gm¡. _m`mXodr I§S>mJio, gm§Jcr,
1998.
2. J«m_rU g_mOemñÌ - àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio - àH$m{eH$m gm¡. _m`mXodr I§S>mJio, gm§Jcr,
2005.
3. ZJar` g_mOemñÌ - eer Ho$ O¡Z - [agM© npãcHo$eÝg, O`nya, 1995.
JJJ
40
KQ>H$ : 4
ZJam§Mr dmT>
(Growth of Cities)
KQ>H$ g§aMZm
4.1 àñVmdZm
4.2 C{ÔîQ>o
4.3 {df` {ddoMZ
4.3.1 ZJam§Mm CX` d dmT> : Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r
4.3.2 B©. B©. ~J}c `m§Mo ZJamMo dJuH$aU
4.3.3 ZJamÀ`m dmT>rMr H$maUo
4.4 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ
4.5 gmam§e
4.6 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao
4.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR>
4.8 qMVZ Am{U H$m`©
4.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$
4.1 àñVmdZm (Introduction)
ZmJa g_wXm` åhUOoM ZJa (city) hr ZmJa g_mOemñÌmVrc _Ü`dVu g§H$ënZm Amho. `m
emñÌmV ZJam§Mm g{dñVa Aä`mg Ho$cm OmVmo. Xþgè`m KQ>H$mV Vwåhr ZJamMr ì`m»`m d d¡{eîQ>ço
Aä`mgcocr AmhoV. AmVm `m {Vgè`m KQ>H$mV Vwåhr ZJam§Mm CX` Am{U dmT> qH$dm {dH$mg `m
~m~tMm Aä`mg H$aUma AmhmV. ZJao hr _mZdr gä`VoBVH$sM àmMrZ AmhoV. ZJam§Mr dmT> d
{dH$mg Am{U _mZdr gä`VoMm {dH$mg hmVmV hmV KmcyZ Pmcocm Amho Ago åhQ>ë`mg dmdJo
R>aUma Zmhr. OJmV gd©ÌM ZJao Agcr Var Ë`m§Mo ñdê$n gmaIo Zmhr. `mMmM AW© Agm H$s ZJao
hr {d{dY àH$maMr AmhoV. åhUyZ `m KQ>H$mV Vwåhr ZJam§Mo {d{dY àH$ma åhUOoM dJuH$aU hr
Aä`mgUma AmhmV.
41
4.2 C{ÔîQ>o (Objectives)
`m KQ>H$mÀ`m Aä`mgmZ§Va Vwåhmg ZJam§À`m dmT>rMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r g_OmdyZ KoVm `oB©c.
ZJam§Mo dJuH$aU ñnîQ> H$aVm `oB©c.
H$moëhmnya Am{U _w§~B© ZJam§À`m dmT>rMo ñdê$n {deX H$aVm `oB©c.
4.3 {df` {ddoMZ (Presentation of Subject matter)
ZJam§Mr dmT> dm {dH$mg g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r AmnU `m KQ>H$mMo VrZ {d^mJ nmS>coco AmhoV.
n{hë`m {d^mJmV ZJam§Mm CX` d dmT> `m§À`m Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_rMo {ddoMZ Ho$coco Amho. Xþgè`m
{d^mJmV B©. B©. ~J}cMo ZJamMo dJuH$aU ñnîQ> Ho$co Amho. Va {Vgè`m {d^mJmV ZJam§À`m dmT>rMr
H$maUo {deX Ho$cocr AmhoV.
4.3.1 ZJam§Mm CX` Am{U dmT> : Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r
(Origin and Growth of Cities : Historical Background)
ZJam§Mm CX` d {dH$mg qH$dm dmT> g_OÊ`mgmR>r ZJam§Mr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r Aä`mgUo
Amdí`H$ R>aVo. VWm{n ZJam§Mm CX` Zo_H$m H$Yr Pmcm `mMm H$mcmdYr {ZpíMV H$aUo H$R>rU
Amho. am°~Q>© {~AañQ>oS> `m§Zr Ë`m§À`m The social order `m J«§WmV Ago Z_yX Ho$co Amho H$s
ZJam§Mm CX` hm gw_mao 7 qH$dm 8 hOma dfm©nydu Pmcocm Agmdm. _mZdmZo eoVr{edm` BVa
ì`dgm` emoYyZ H$mT>ë`mZ§Va ZJam§Mm CX` Pmcm Agmdm. XJS>r H$moigm d cmoI§S> `m§Mm Cn`moJ,
dmhVyH$ gmYZo d {d{dY `§Ìo d V§Ìo `m§Mm emoY d dmna BË`mXr KQ>H$m§_wio ZJam§Mm CX` hmoÊ`mg
MmcZm {_imcr. `mMmM AW© Agm H$s _mZdr gä`VoÀ`m CX`m~amo~aM ZJam§Mm CX` Pmcocm
Agmdm. ZJao hr _mZdr gä`VoBVH$sM àmMrZ AmhoV. ZJao d _mZdr gä`VoMm CX` d {dH$mg
hmVmV hmV KmcyZ Pmcm.
IoS>r : ZJam§Mo CJ_ñWmZ : OJmVrc ~hþg§»`m§H$ ZJao hr Ë`m§À`m àma§{^À`m AdñWoV Jmd
qH$dm IoS>r åhUyZM dgcocr hmoVr. `mg§X^m©V __\$moS>© Amnë`m 'Culture of Cities' `m J«§WmV
åhUVmV H$s ""ZJao hr àW_ IoS>r åhUyZM {dH${gV Pmcr. Ë`m_Ü`o {demc amÁ`m§À`m
amOYmÝ`mhr g_m{dîQ> hmoË`m. VWm{n nmfmU`wJmV H$emàH$mao IoS>r hr ZJam§V énm§VarV Pmcr `mMm
R>mog nwamdm AmnUmH$S>o Zmhr.'' OJmVrc ~hþg§»`m§H$ cmoH$ ho àXrK©H$mimn`ªV IoS>çmVM ahmV
hmoVo. B.g. nyd© 1800 n`ªV OJmV \$maM WmoS>r ZJao hmoVr. àmMrZ dm àma§{^À`m H$mimVrc
ZJam§Mm emoY AÚmn _mZdmg cmJcocm Zmhr. ZJam§À`m CX`mMr d dmT>rMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r
AmnUmg VrZ Q>ßß`mVyZ Aä`mgVm `oB©c. 1) àmMrZ H$mimVrc ZJao 2) _Ü``wJmVrc ZJao 3)
AmYw{ZH$ H$mimVrc ZJao.
1) àmMrZ H$mimVrc ZJao : {dÛmZm§À`m _Vo B{Vhmgnyd©H$mimnmgyZ ZJam§Mo ApñVËd
AmT>iVo. VWm{n àmMrZ H$mimVrc ZJao hr AmOÀ`m AmYw{ZH$ ZJamBVH$s _moR>r ZìhVr. AmOÀ`m
42
^mfoV Vr ehao (Towns) hmoVr. hr ehao àm_w»`mZo ZÚm§À`m Imoè`mV dgcocr hmoVr. ZÚm§Mo
Oc_mJ© ho dgmhV d ì`mnma `m§À`m àJVrgmR>r gmo`rMo hmoVo. Ë`m_wio ZmB©c, V¡{J«g, `w\«o${Q>g,
hþAm±J hmo, qgYw BË`mXr ZÚm§À`m Imoè`mV AZoH$ ZJao CX`mg Amcr. EM. gr. doëg `m§À`m _Vo
_ogmonmoQ>o{_`mVrc "Aa' ho gdm©V àmMrZ (B.g. nyd© 3500) ZJa Amho. `m ZJamÀ`m Adeofmdê$Z
VoWo AZoH$ _Ocr Kao, _mVrMo _Zmoao, _§{Xao, emim, H$mcdo, ~§Xao BË`mXr JmoîQ>r Agë`mMo AZw_mZ
Ho$co OmVo. _ogmonmoQ>o{_`mMr ZJaaMZm e¡cr hr nyd}g, BamU, CÎmaog _o{gS>mo{Z`m, npíM_og amo_n`ªV
ngacr hmoVr. àmMrZ ZJam_Ü`o B.g. nyd© 3000 À`m gw_mamg ApñVËdmV Agcoco ~°{~cZ ho
_hÎdmMo eha hmoVo. Ë`mMr ZJaaMZm hr Mm¡agmH¥$Vr hmoVr. Ë`mÀ`m^modVr g§ajH$ VQ>~§Xr d
nmÊ`mMo I§XH$ hmoVo. Ë`mÀ`m _Ü`mVyZ `w\«$mQ>rg ZXr dmhmV Agë`mZo ehamMo XmoZ ^mJ nS>coco
hmoVo. ZXrÀ`m nyamÀ`m _`m©Xm Aä`mgyZ ZXrnmgyZ A§Va R>oD$Z C§M M~wVè`mda B_maVr (VrZ Mma
_Ocr) ~m§Ycoë`m hmoË`m. VoWrc añVo {dñVrU© d gai hmoVo. àmMrZ B§{OßVMr ZJaoXoIrc AË`§V
^ì` hmoVr. B.g. nyd© 2600 _Ü`o JrPm ZJam^modVr {na°{_S> C^macr Jocr. {na°{_S>À`m
~m§YH$m_mMo H$m_Jma d H$mamJra `m§À`mgmR>r amOmkodê$Z AZoH$ ehao dg{dÊ`mV Amcr hmoVr.
àmMrZ H$mimVrc J«rH$m§Mr "nmo{cg' hr ZJaamÁ`o d¡{eîQ>çnyU© hmoVr. J«rH$m§Zr AZoH$ IoS>r
dg{dcocr hmoVr. nwT>o AWm©ËnmXZ d g§ajU `m CÔoemZo O_rZXma, OhmJraXma, ì`mnmar BË`mXr
EH$Ì `oD$Z AZoH$ IoS>çm§Mo ZJam§V énm§Va Pmco. H$m§hr IoS>r AmH$mamZo dmT>V OmD$Z ZJao ~Zcr.
EH$_oH$m§OdiMr IoS>r EH$Ì `oD$Z ZJaamÁ`o {Z_m©U Pmcr. AWm©V ZJaamÁ`o hr chmZ åhUOo
gw_mao 10 hOmamnojm H$_r cmoH$g§»`oMr hmoVr. "AWoÝg' ho ZJa _mÌ 1 Vo 1.5 cmI cmoH$g§»`oMo
hmoVo. Am°qc{n`m, S>oë\$m°`, H$m°g BË`mXr J«rH$ ZJao à{gÕ hmoVr. amo_Z cmoH$m§Mr àmMrZ ZJaohr
CëcoIZr` hmoVr. amo_Z gm_«mÁ` åhUOo OUy ZJao C^maÊ`mMm EH$ _moR>m CÚmoJM hmoVm. nm±noB©.
hŠ`w©co{Z`_, amo_, Am°{ñQ´>`m BË`mXr àmMrZ amo_Z ZJao AË`§V d¡^demcr hmoVr. ^maVmVrc àmMrZ
ZJam§n¡H$s qgYw g§ñH¥$VrÀ`m H$mimVrc (B.g. nyd© 2500 Vo 1700) hamßnm d _moh|OmoXmamo hr ZJao
CëcoIZr` hmoVr. `m ZJam§Mr aMZm hr AË`§V {Z`moOZ~Õ hmoVr. nŠŠ`m {dQ>m§Mr Xþ_OcrVrZ_Ocr Kao, gai añVo, ~§{XñV JQ>mao, ^ì` d gw§Xa ñZmZJ¥ho BË`mXtZr `wŠV Aer hr ZJao
hmoVr. àmMrZ H$mimV Ym{_©H$ÑîQ>çm _hÎdnyU© Aer H$mer, h[aÛma, ÛmaH$m, _Wwam B. ZJao
C^maÊ`mV Amcr hmoVr. _m¡`©H$mimV nmQ>crnwÌ, d¡emcr, CÁO`rZ B. Va JwßVH$mimV _Wwam,
à`mJ, H$mer, Zmc§Xm, J`m, H$ZmoO BË`mXr ZJao {dH${gV Pmcr hmoVr.
_Ü``wJmVrc ZJao
amo_Z gÎmoMm èhmg Pmcm Var amo_Z V§Ì{dÚm {Q>Hy$Z am{hcr. dmT>Ë`m ì`mnmam_wio ^maV d MrZ
`oWrc àJV V§Ì{dÚm nmíMmË` cmoH$m§Zm CncãY Pmcr. ~§XþH$sMr Xmê$, H$mJX, N>nmB© BË`mXr
JmoîQ>r nmíMmÎ`m§Zm {_imë`m. n[aUm_r eham§Mr g§»`m PnmQ>çmZo dmT>cr. B.g. 5 do eVH$ Vo
1500 n`ªV {¼ñVr MM©Mm `wamonda à^md hmoVm. Ë`m_wio _Ü``wJrZ `wamo{n`Z ZJao hr {¼ñVr ZJao
hmoVr. {¼ñVr Y_©à{UV OrdZ OJUo øm CÔoemVyZ ZJao ñWmnZ H$aÊ`mV Amcr. Ë`m§À`mda MM©,
_R>, A_raC_amdm§Mo {H$ëco, ì`mnmar-H$mamJram§Mo g§KJ¥ho ({JëS> hm°ëg) `m§Mm R>gm hmoVm. nwT>o
ga§Om_emhrÀ`m H$mimV MM©Mo ZJam§darc dM©ñd H$_r Pmco. Ë`m§À`m OmJr amOo, gaXma, A_ra,
C_amd Aem A{^OZm§Mo dM©ñd Amco. Ë`m§Zr ZdrZ ZJao C^maÊ`mg CÎmoOZ {Xco. ZJamV
43
dmñVì`mg `oUmè`m§Zm H$a_m\$sMr gdcV {Xcr. ZJamV ì`mnmar, CÚmoOH$, H$mamJra, H$cmH$ma,
{dÛmZ Aem§Zm CXma Aml` {_iy cmJcm. n[aUm_r _hÎdmH$m§jr cmoH$ ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$ê$
cmJco. n[aUm_r ZJam§Mm {dñVma hmoD$ cmJcm. _Ü``wJrZ ehao àma§^r IoS>çmgmaIrM hmoVr. Kao
añË`mÀ`m XmoÝhr ~mOyg ~m§Ycr OmV. nU añVo ho Aé§X hmoVo d Vo nŠHo$hr ZìhVo. nwT>o _moR>çm
eham§V añVo~m§YUr gwê$ Pmcr. CXm. 1184 _Ü`o n°[ag ehamV Va 1235 _Ü`o âcm°aoÝg ehamV
añVo~m§YUr gwê$ Pmcr. VWm{n eham§Mr cmoH$g§»`m AmOÀ`mgmaIr A\$mQ> ZìhVr. Vr H$m§hr
hOmamdaM hmoVr. CXm. 14 ì`m eVH$mV c§S>Z ehamMr cmoH$g§»`m hr gw_mao 40 hOma hmoVr. _mÌ
n°[ag d ìho{Zg `m eham§Mr cmoH$g§»`m _mÌ 1 cmImn`ªV hmoVr. _mÌ hr CXmhaUo AndmXmË_H$
hmoVr.
cwB©g __\$moS>© `m§À`m _Vo _Ü``wJrZ ZJam§À`m CX` d {dH$mgm_mJo ga§Om_Xma dJm©Mr ^y{_H$m
_hÎdmMr hmoVr. ga§Om_Xmam§Zr Amnco CËnÝZ dmT>{dÊ`mgmR>r ZJam§À`m {dH$mgmg àmoËgmhZ {Xco.
VgoM ZdrZ H|$Ðo hr ñWmnZ Ho$cr. AWm©V ga§Om_m§Mr gÎmm hr {dIwacocr hmoVr. nwT>o hr gÎmm
EH${ÌV H$ê$Z _Ü`dVu {R>H$mUr amOH$s` gÎmoMo H|$Ð {Z_m©U H$aÊ`mMr JaO {Z_m©U Pmcr. `mVyZM
amOYmZr-ZJa (H°${nQ>c {gQ>r) hm ZdrZ ZJamMm àH$ma CX`mg Amcm. _Ü``wJmV ZJam§À`m
gwa{jVVogmR>r {H$ëco ~m§Yco Joc.o {H$ëë`m^modVr nmÊ`mMo I§XH$ ImoXco Joco. Ë`m_wio
{H$ëë`m§~amo~aM ZJam§Mm {dH$mg Pmcm. hiyhiy hr ZJao ì`mnma H|$Ðo ~Zcr. hr H|$Ðo dmhVwH$sÀ`m
gmo`rgmR>r añË`m§À`m H$S>ocm qH$dm {H$ëë`m§À`m Amgnmg qH$dm g_wÐ{H$Zmè`mda C^macr Jocr.
H$mcm§VamZo hr H|$Ðo ì`mnmamÀ`m ÑîQ>rZo _hÎdnyU© ~Zcr. ìho{Zg, {_cZ, âcmoa|g, {O{Zìhm BË`mXr
ZJam§Mm {dH$mg `mM nÕVrZo Pmcm.
_Ü``wJrZ ^maVmV _wpñc_ amOdQ> hmoVr. AZoH$ _wpñc_ AmH«$_H$m§Zr {d{dY ZJam§da
AmH«$_Uo Ho$cr. VWm{n Ë`mn¡H$s AZoH$ ZJam§Mm H$mcm§VamZo {dH$mg KSy>Z Amcm. H$ZmoO, _Wwam,
WmZoída, gmo_ZmW, {Xëcr, Xm¡cVm~mX, h¡Ðm~mX, Ah_XZJa, Am¡a§Jm~mX BË`mXr ZJam§Mm {dH$mg
_wpñc_ amOdQ>rVM Pmcm.
3) AmYw{ZH$ H$mimVrc ZJao
Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va ZJam§Mm {dH$mg, {dñVma d dmT> OcX JVrZo KSy>Z Amcm. Am¡Úmo{JH$
H«$m§VrZ§Va ga§Om_emhrMm AñV Pmcm. CËnmXZ à{H«$`oMo `m§{ÌH$sH$aU Pmco. CËnmXZmV g§H$sU©
l_{d^mOZ d {deofrH$aU CX`mg Amco. H$maImZm CËnmXZ nÕVr gwê$ Pmcr. H$maImÝ`mV
_moR>_moR>çm `§Ìm§À`m gmømZo gw~H$ d {dnyc à_mUmV dñVy§Mo CËnmXZ hmoD$ cmJco. Ë`m_wio
_mZdmÀ`m gwIgw{dYm_Ü`o àM§S> dmT> Pmcr. àma§^r _moR>_moR>o H$maImZo CÚmoJY§Xo ho ehamV qH$dm
ehamOdi {ZKmco. Ë`m_wio H$maImÝ`m^modVr cmoH$dñVr H|${ÐV Pmcr. nwT>o _moQ>ma, aoëdo Aer
OcX JVrMr dmhZo d Q>nmc, Vmam`§Ì, XÿaÜdZr Aer g§XoedhZ gmYZo CX`mg Amcr. Ë`m§Mm dmna
dmT>V Jocm. Am{U H$maImÝ`mnmgyZ Xÿa A§Vamda dñVr H$aUo eŠ` Pmco. `m gd© JmoîQ>tMm n[aUm_
åhUyZ OwÝ`m eham§Mm {dñVma hmoV Jocm. Va H$m§hr ZdrZ ehao CX`mg Amcr. eham§Mr/ZJam§Mr
g§»`m dmT>cr. CXm. B§½c§S> Am{U doëg_Ü`o 1801 _Ü`o 5000 nojm OmñV cmoH$g§»`oMr Ho$di
106 ehao hmoVr. Ë`m§Mr g§»`m 1891 _Ü`o 622 BVH$s Pmcr.
44
Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va Am¡Úmo{JH$sH$aUmMr JVr OJ^a dmT>cr. Am¡Úmo{JH$sH$aUmnmR>monmR>
ZmJarH$aUmg MmcZm {_imcr. ehao/ZJao hr CÚmoJ, ì`mnma, amoOJma, {ejU, à{ejU, _Zmoa§OZ,
H$cm, H«$sS>m BË`mXrMr H|$Ðo ~Zcr. Ë`m_wio ehar OrdZnÕVrMo AmH$f©U dmT>co. IoS>çmVrc d
g^modVmcÀ`m àXoemVrc cmoH$ ZJam§H$S>o ñWcm§Va H$ê$ cmJco. ho cmoH$ {d{^ÝZ d§emMo, dJm©Mo,
Y_m©Mo, ^mfoMo, àm§VmMo Agë`mZo ehar cmoH$g§»`m {dOm{V` ñdê$nmMr ~Zcr. {dÛmZ, YmS>gr,
_hÎdmH$m§jr, VÁk, {deofÁk BË`mXtZm ehao hr Amnë`m ì`{ŠV_Îd {dH$mgmMr H|$Ðo dmQy> cmJcr.
Ë`m_wio Vo ehamV Aml` KoUo ng§V H$ê$ cmJco. Ë`mM~amo~a An§J, AZmW, ~oH$ma, {^H$mar,
{XZXþ~io Ago {ZåZ JwUdÎmoMo cmoH$hr eham§À`m Aml`mg `oD$ cmJco. `mVyZM eham§Mr cmoH$g§»`m
dmTy> cmJcr Am{U eham§_Ü`o amhË`m OmJoMr Q>§MmB©, PmonS>nQ²>Q>çm JwÝhoJmar, ~oH$mar, ì`gZm{YZVm,
MmoaQ>m ì`mnma, OwJma, doí`mì`dgm`, {^jmd¥Îmr, n`m©daUmMo àXÿfU Aem J§^ra g_ñ`m
CX²^dë`m. AmO OmVrc gd©M chmZ_moR>r ZJao hr Aem g_ñ`m§Zr J«ñV AmhoV.
^maVmgma»`m XoemV {~«{Q>e amOdQ>rV Am¡Úmo{JH$sH$aUmg àma§^ Pmcm. CÚmoJY§Xo, ì`mnma
dmT>cm. dmhVyH$ d XiUdiU gmYZm§Mo Omio {dUco Joc.o n[aUm_r N>moQ>çm eham§Mo _moR>çm ZJamV
énm§Va hmoD$ cmJco. CXm. H$mocH$moVm, (H$cH$Îmm) _w§~B©, MoÝZB© (_Ðmg), nm±S>oMar BË`mXr.
`m{edm` S>ohamSy>Z _gyar, Z¡ZrVmc, {g_cm BË`mXr W§S> hdoMr {R>H$mUo hr ZJa åhUyZ {dH${gV
Pmcr. ñdmV§Í`mZ§Va Q>mQ>mZJa, {^cmB©, ~moH$mamo, XþJm©nya Aer Am¡Úmo{JH$ ZJaohr CX`mg Amcr.
AWm©V AÝ` XoemVrc ZJam§à_mUo ^maVmVrc AmYw{ZH$ ZJao hr {d{dY g_ñ`m§Zr J«mgcocr AmhoV.
4.3.2 B©. B©. ~J}cMo dJuH$aU (E. E. Bergel's classification)
ZJam§À`m CX` d dmT>rMr nmíd©^y_r Aä`mgë`mZ§Va AmVm Vwåhr B. B©. ~J}c `m§Mo ZJam§Mo
dJuH$aU Aä`mgUma AmhmV. B©. B©. ~J}c `m§Zr Ë`m§À`m 'Urban Sociology' `m J«W§ mV ZJam§Mo
à_wI gmV àH$ma nmS>coco AmhoV.
1. Am{W©H$ H|$Ð (Economic Centre) Aem H|$Ðm§Mo nmM àH$mam§V {d^mOZ Ho$coco Amho. 1)
Am{W©H$ H|$Ð, 2) amOH$s` H|$Ð, 3) gm§ñH¥${VH$ H|$Ð, 4) Amamo½` H|$Ð, 5) {Zdmg H|$Ð, 6)
gm§Ho${VH$ ZJa, 7) {d{dYVmnyU© ZJa
A) CËnmXZ H|$Ð (Production Centre) `m_Ü`o ImUrMr H|$Ðo (CXm. XJS>r H$moiemMr
ImU Agcoco Pm[a`m, gmoÝ`mMr ImU Agcoco H$mocma B.) I{ZO VocmMr H|$Ðo (CXm. {X½~moB©,
A§H$coída B.) Am{U _Ëñ`moÚmoJ H|$Ðo (CXm. g_wÐ{H$Zmè`mda dgcoco chmZ chmZ ZJao) `m§Mm
g_mdoe hmoVmo.
~) Am¡Úm¡{JH$ H|$Ð (Production Centre) `m_Ü`o _moR>_moR>o CÚmoJY§Xo AgUmar H|$Ðo (CXm.
Q>mQ>mZJa, {MÎma§OZ, noam§~ya, XþJm©nya, ~|Jcmoa B.) VgoM cKwÚmoJ MmcUmar H|$Ðo (CXm. {MZr
_mVrMr ^m§S>r ~Z{dUmao ½dmëhoa, {nVir IoiUr ~Z{dUmao O`nya, cmH$S>r IoiUr ~Z{dUmao
gmd§VdmS>r B.) g_m{dîQ> hmoVmV.
45
H$) ì`mnmar H|$Ð (Commercial centre) `m_Ü`o Am§VaamîQ´>r` ì`mnmamMr H|$Ðo (CXm.
H$moUË`mhr XoemVrc _moR>r ZJao) Am{U ñWm{ZH$ nmVirdarc ì`mnmar H|$Ðo (chmZ ZJao/ehao)
`m§Mm g_mdoe hmoVmo.
S>) n[adhZ H|$Ð (Transportation Centre) `m_Ü`o _moQ>ma dmhVyH$m§Mr H|$Ðo, _moR>_moR>r aoëdo
O§ŠeZ ñQ>oeZ, ~§Xao Am{U amîQ´>r`-Am§VaamîQ´>r` {d_mZVi AgUmar H|$Ðo g_m{dîQ> hmoVmV.
B©) Am{W©H$ godm H|$Ð (Economic Service Centre) `m_Ü`o ñQ>m°H$ EŠñM|O d eoAa
~mOma VgoM {dÎmr` H§$nÝ`m AgUmar H|$Ðo `oVmV.
2. amOH$s` H|$Ð (Political Centre) amOH$s`ÑîQ>çm _hÎdmMr Agcocr H|$Ðo XmoZ àH$maMr
AgVmV.
A) ZmJar amOH$s` H|$Ðo (Civil Political Centres) `m_Ü`o Am§VaamîQ´>r` amOH$maUmMr H|$Ðo
(CXm. {O{Zìhm, n°[ag, hoJ, Ý`y`m°H©$ B.) amîQ´>r` amOYmZr Agcocr H|$Ðo (CXm. {Xëcr, _m°ñH$mo,
c§S>Z B.) KQ>H$amÁ`m§À`m amOYmZrMr H|$Ðo (CXm. _w§~B©, ~|Jcmoa, MoÝZB© B.) Am{U ñWm{ZH$
àemgH$s` H|$Ðo (CXm. {OëømMr d VmcwŠ`mMr {R>H$mUo) g_m{dîQ> hmoVmV.
~) cîH$ar amOH$s` H|$Ð (Military Political Centres) `m_Ü`o 1) àmMrZ H$mimVrc
cîH$aà_wImMo emgZ Agcocr d g^modVmcr VQ>~§Xr Agcocr ZJao `oVmV. AmO Aer ZJao
dg{dcr OmV ZmhrV. VgoM 2) cîH$ar N>mdUr Agcocr H|$Ðo (CXm. _hÿ, A§~mcm, nR>mUH$moQ> B.)
Am{U cîH$ar {ejU-à{ejUmMr H|$Ðo (CXm. S>ohamSy>Z, IS>H$dmgcm (nwUo) B.) `oVmV.
3. gm§ñH¥${VH$ H|$Ð (Cultural Centre)
Ym{_©H$, gm_m{OH$, e¡j{UH$, H$cmË_H$ÑîQ>çm à{gÕ Agcocr ZJao `m_Ü`o `oVmV. Aem
ZJam§Mo XmoZ CnàH$ma nmS>Vm `oVmV.
A) Ym{_©H$ H|$Ð : Ym{_©H$ÑîQ>çm _hÎdmMr AgUmar H|$Ðo hr VrZ àH$maMr AgVmV. 1)
Y_©emgZ H|$Ðo : CXm. "amo_' (BQ>cr) `oWo nmonMo emgZ Va "chmgm' ({V~oQ) `oWo XcmB© cm_mMo
emgZ MmcVo. 2) VrW©`mÌoMr H|$Ðo (CXm. _ŠH$m, J`m, ~{ÐZmW, ~Zmag, Acmhm~mX B.) 3)
ñ_maH$ H|$Ðo (CXm. Ooégco_)
~) Y_©{Zanoj gm§ñH¥${VH$ H|$Ð : `m_Ü`o (1) e¡j{UH$ H|$Ðo (CXm. àmMrZ H$mimVrc Zmc§Xm
d Vj{ecm Am{U AmOMo nwUo, B§½c§S>_Yrc Am°Šg\$S>© d H|${~«O B.) (2)> {deof g§ñH¥$Vr H|$Ð
(CXm. cIZm¡) (3) Eo{Vhm{gH$ ñ_maH$ H|$Ðo (CXm. gm§Mr, gmaZmW, AO§R>m-doéi, _XþamB© B.)
(4) gm§ñH¥${VH$ CXm. gmaZmW, _Wwam B.) W§S> hdoMr {R>H$mUo.
4. Amamo½` H|$Ð (Health Centre)
`m_Ü`o Amamo½` Am{U _Zmoa§OZmÀ`mÑîQ>rZo à{gÕ Agcocr ZJao `oVmV. CXm. _gyar, CQ>r,
n§M_T>r, {g_cm, Xm{O{cªJ B.
5. {Zdmg H|$Ð (Residential Centre)
46
`m àH$maMr H|$Ðo XmoZ àH$maMr AgVmV.
A) CnZJa - _hmZJam§À`m Odi chmZ chmZ CnZJao dgcr OmVmV. øm chmZ ZJamVrc
cmoH$ {Xdgm _hmZJamV H$m_mgmR>r `oVmV d amÌ naV chmZ ZJamV {ZdmgmgmR>r `oVmV. CXm.
emhXam ({Xëcr) Ima (_w§~B©) {~Ocnya (B§Xmoa) h~r~J§O (^monmc) B.
~) {dlm_ H|$Ð - godm{Zd¥ÎmrZ§Va cmoH$ {dlm_ H$aÊ`mgmR>r Aem ZJam_Ü`o OmD$Z amhVmV.
nmíMmË` amîQ´>mV Aer ZJao AmhoV. ^maVmV _mÌ Vr ZmhrV.
6. gm§Ho${VH$ ZJao (Symbolic Cities)
`m àH$maMr ZJao H$moUVr Var {dMmagaUr, VÎdkmZ, g§ñH¥$Vr, Y_© qH$dm H$mcmdYr
BË`mXrÀ`m {d{eîQ> gm_m{OH$ n[apñWVrMo à{V{Z{YËd H$aVmV. CXm. _mñH$mo (a{e`m) ho gmå`dmXr
{dMmagaUrMo à{VH$ Amho. amo_ (BQ>cr) ho H°$Wm{cH$ MM©Mo à{VH$ Amho.
7. {d{dYVmnyU© ZJao (Diversified Cities)
`m àH$maÀ`m ZJam§_Ü`o {d{dY àH$maMr H$m`} MmcVmV. nU H$moUË`mM H$m`m©Mo {deofrH$aU
Pmcoco AmT>iV Zmhr. CXm. {Xëcr, AmJ«m.
4.3.3 ZJamÀ`m dmT>rMr H$maUo (Causes of Growth of Cities)
ZJam§À`m CX`mMr Eo{Vhm{gH$ nmíM©^y_r Aä`mgVmZm ZJamÀ`m dmT>rMr H$maUo Aä`mgmdr
cmJVmV. IoS>r {dñVmaV OmD$Z Ë`m§Mo ehamV, ZJamV d _hmZJamV énm§Va hmoV Joco Amho.
ZJamÀ`m CX`mMr d {dñVmamMr qH$dm dmT>rMr H$m§hr à_wI H$maUo nwT>rcà_mUo gm§JVm `oVmV.
1) H¥$fr ì`dgm`mMm {dH$mg : ImÚg§H$cZ, {eH$ma, newnmcZ `m AdñWoV _Zwî`
AÝZmÀ`m emoYmV gVV ^Q>Ho$ OrdZ OJV hmoVm. eoVrMm emoY cmJë`mZ§Va Ë`mMr ^Q>H§$Vr g§ncr.
Vmo EHo$ {R>H$mUr pñWa dñVr H$ê$Z amhÿ cmJcm. `mVyZ àW_ IoS>r CX`mg Amcr. eoVr
ì`dgm`mVrc CËnmXZ V§ÌmMm {dH$mg Pmë`mZ§Va _w~cH$ à_mUmV AÝZYmÝ` {nHy$ cmJco. Ë`m_wio
IoS>çmVrc cmoH$m§À`m JaOm ^mJyZ {eëcH$ am{hcoco AÝZYmÝ`, OoWo AÝZYmÝ` {nH$V Zmhr Aem
{R>H$mUr nmR>{dÊ`mg gwédmV Pmcr. `mVyZM ZJam§À`m CX`mMr _whÿV©_oT> amodcr Jocr. ZJao hr
àma§^mnmgyZM IoS>çmVrc A{V[aŠV AÝZYmÝ`mda Adc§~yZ AmhoV. ZJam§À`m CX`mMr hr AdñWm
ZdnmfmU `wJmÀ`m CÎmamYm©V 7 Vo 8 hOma dfm©nyduMr _mZcr OmVo. AmYw{ZH$ H$mimV eoVr
ì`dgm`mV amgm`{ZH$ IVo, O§VwZmeHo$, g§H$[aV ~r-{~`mUo, gwYm[aV eoVr AdOmao, H¥${Ì_ nmUr
nwadR>çmMr gmYZo (drOn§n, YaUo, H$mcdo, {câQ> B[aJoeZ, ~moA[a¨J, Qw>~doëg, {R>~H$ d Vwfma
qgMZ B.) `m§Mm dmna H$ê$Z H¥$fr CËnmXZ àM§S> à_mUmV dmT>{dUo eŠ` Pmco Amho. Ë`m_wio
ehamÀ`m d ZJamÀ`m dmT>rg MmcZm {_imcr Amho. `wamon-A_o[aHo$V AemàH$maoM AZoH$ ehao
{dH${gV Pmcr AmhoV. ^maVmV gmIa H$maImZo, gwV {JaÊ`m BË`mXr eoVr_mcmda AmYmacoë`m
CÚmoJmÀ`m AmYmao AZoH$ IoS>çm§Zm hiyhiy ehamMo ñdê$n àmßV Pmcoco Amho.
2) YmVw§Mm emoY : Vm§~o, H${Wc, ~«m±P, cmoI§S> BË`mXr YmVy§Mm emoY hohr ZJam§À`m CX`mMo
EH$ à_wI H$maU Amho. YmVwnmgyZ _Zwî` {d{dY hË`mao, eñÌo, `§Ìo, ^m§S>rHw§$S>r, Ac§H$ma ~Zdy
47
cmJcm. Ë`mVyZM {d{dY àH$maMo {~JaeoVr ì`dgm` CX`mg Amco. n[aUm_r IoS>çmVrc
H$mam{Jam§Mr g§»`m dmT>V Jocr d ehao CX`mg Amcr. _mJ}Q> _yaÀ`m _Vo ZJam§Mm CX` hm
YmVw`wJmV Pmcm. Vmo åhUVmo YmVwMr hË`mao hr XJS>r hË`mamnojm Mm§Jcr Agë`mZo YmVwMr hË`mao
dmnaUmao cmoH$ BVam§da emgZ H$ê$ cmJco. `mVyZM g§ajUmÀ`mÑîQ>rZo g¡Ý` (cîH$a) CX`mg
Amco. AemàH$mao ñWm`r cîH$ar H|$ÐmÀ`m énmV AZoH$ ehao CX`mg Amcr.
gVamì`m-AmR>amì`m eVH$mV AZoH$ emñÌr`-Vm§{ÌH$ emoY cmJco. Ë`mda AmYmacocr {d{dY
`§Ìo d V§Ìo {Z_m©U Ho$cr Jocr. `mcmM Am¡Úmo{JH$ H«$m§Vr åhUVmV. `m H«$m§Vr_wio CËnmXZmgmR>r
_moR>_moR>r `§Ìo dmnacr OmD$ cmJcr. `mVyZM CËnmXZmgmR>r _moR>_moR>o H$maImZo {ZKmco.
H$maImÝ`mÀ`m {R>H$mUr ^m§S>dcXma, H$m_Jma, V§Ìk, ì`mnmar, {dH«o$Vo AemàH$mao cmoH$ dmñVì`
H$ê$ cmJco Am{U `mVyZM AmYw{ZH$ H$mimVrc Am¡Úmo{JH$ ehao, ZJao, _hmZJao CX`mg Amcr.
3) ì`mnma d¥Õr : H¥$fr ì`dgm`mÀ`m {dH$mgm_wio AÝZYmÝ`mMo Va `§ÌV§ÌmÀ`m dmnam_wio
AÝ` dñVw§Mo CËnmXZ dmT>co. `mVyZM ì`mnma CX`mg Amcm. dmT>Ë`m cmoH$g§»`o~amo~a CËnmXZdmT>
hmoD$Z ì`mnma d¥Õrhr hmoD$ cmJcr. Or {R>H$mUo, Jmdo, IoS>r, hr EH$m àXoemVyZ dm XoemVyZ Xþgè`m
àXoemV dm XoemV OmÊ`mÀ`m _mJm©da hmoVr VoWyZ ì`mnmar cmoH$ `oD$ OmD$ cmJco AemàH$mao VoWrc
ì`mnma ^a^amQ>rg `oD$Z VoWo ZJao CX`mg Amcr.
4) XiUdiU gw{dYm : ZJam§À`m CX` d {dH$mgmV dmhVyH$ gmYZm§Mo d g§XoedhZ
gmYZm§Mo _moR>o `moJXmZ Amho. àdmg d ì`mnma `mgmR>r àW_ _mZdmZo KmoS>m, ~¡c, C§Q>, JmT>d Aem
àmÊ`m§Mm dmna gwê$ Ho$cm. dmhVyH$ gwc^ ìhmdr åhUyZ gS>H$m {Z_m©U Ho$ë`m. gS>H$m§da åhUOoM
nŠŠ`m añË`m§da AZoH$ ZJao dgdcr Jocr. Am¡Úmo{JH$ H«$m§VrZ§Va gm`H$c, _moQ>ma, aoëdo Aer
OcXJVrMr dmhZo dmnacr OmD$ cmJcr. Ë`mVyZ añVo d cmoh_mJmªMm {dH$mg Pmcm. hr JmoîQ>
ZJam§À`m {dH$mgmg H$maUr^yV R>acr. añË`mdarc dmhVwH$snojm ZÚm, gamoda, g_wÐ BË`mXrÛmao
åhUOoM Oc_mJm©Ûmao dmhVyH$ A{YH$ gwc^ d ñdñV nS>Vo. Ë`m_wio _mZdmZo Va\$, hmoS>r, Zmd,
OhmO Aer gmYZo {Z_m©U Ho$cr. n[aUm_r ZÚm, gamodao, g_wÐ{H$Zmam Aem {R>H$mUr ZJao {dH${gV
Pmcr. g_wÐ{H$Zmè`mda ~§Xao ~m§Yë`mZo "~§Xa-ehao' CX`mg Amcr. nwT>o _mZdmZo {d_mZmMm emoY
cmdcm. OoWo {d_mZVi Amho Aer {R>H$mUo doJmZo ZJamV énm§VarV hmoD$ cmJcr.
dmhVyH$ gmYZm§~amo~aM d¥ÎmnÌo, nwñVHo$, ao{S>Amo, XÿaXe©Z, {MÌnQ>, Q>o{c\$moZ, Q>nmc d
Vmam`§Ì BË`mXr g§XoedhZ gmYZm§Mrhr ZJam§À`m {dH$mgmVrc ^y{_H$m _hÎdmMr R>acr Amho. `m
gmYZm§_wio ì`mnma, CÚmoJ, àemgZ, g§ajU, {ejU, _Zmoa§OZ BË`mXtMm doJmZo {dH$mg Pmcm d
Ë`mVyZM ZJam§À`m {dH$mgmg MmcZm {_imcr. `mg§X^m©V Mmc©g Hy$co åhUVmo H$s, ""ZJam§Mm CX`
d {dH$mg hm XiUdiU gmYZm§À`m {dH$mgmMmM n[aUm_ Amho. OoWo dmhVyH$ d g§XoedhZ
gmYZm§À`m {dH$mgmg AZwHy$c pñWVr Amho; VoWoM gmYmaUnUo _moR>_moR>r ZJao dgcocr AmhoV.''
5) amOH$s` KQ>H$ : ZJam§À`m CX`mg d {dH$mgmg amOH$s` KQ>H$hr O~m~Xma AmhoV.
àma§^mnmgyZM ZJao hr amOH$s` KS>m_moS>rMr H|$Ðo Agë`mMo AmT>iVo. gmYmaUV… _Ü`dVu d
gwa{jV Aem {R>H$mUr XoemÀ`m d àm§VmÀ`m amOYmÝ`m ñWmnZ Ho$ë`m OmVmV. VoWo amÁ`H$V},
àemgH$, g¡{ZH$ `m§Mr H$m`m©c`o d {ZdmgñWmZo C^macr OmVmV. {edm` VoWo CÚmoJ, ì`mnma,
48
{ejU-à{ejU, H$cm BË`mXtZm CÎmoOZ {_iVo. n[aUm_r Aer {R>H$mUr ZJam§_Ü`o énm§VarV
hmoVmV. CXm. nydu M§XrJT> ho chmZ Jmd hmoVo. n§Om~Mr amOYmZr Ho$ë`mZ§Va Ë`mMm doJmZo {dH$mg
hmoD$Z Vo AË`mYw{ZH$ ZJa ~Zco.
6) ZmJar OrdZmMo AmH$f©U : ZmJar OrdZmMo AmH$f©U hohr ZJam§À`m CX` d {dH$mgmMo
EH$ _hÎdnyU© H$maU Amho. ZmJar OrdZnÕVr hr Zoh_rM J«m_rU cmoH$m§À`m AmH$f©UmMo H|$Ð
am{hcocr Amho. ZJamVrc OrdZe¡cr hr AmH$f©H$ d M¡ZrMr AgVo. VoWo _hÎdmH$m§jr cmoH$m§Zm
àJVrÀ`m {d{dY g§Yr CncãY AgVmV. VgoM CÚmoJ, ì`mnma, amoOJma, {ejU, à{ejU,
_Zmoa§OZ, Amamo½` BË`mXr~m~VÀ`m gmo`rgw{dYm§Mr aocMoc AgVo. n[aUm_r g^modVmcÀ`m
àXoemVrc cmoH$ ZmJar joÌmH$S>o Ymd KoVmV. Ë`m_wio eham§Mm {dñVma hmoD$Z ZJao, ZJam§Mm {dñVma
hmoD$Z _hmZJao Va _hmZJam§Mm {dñVma hmoD$Z àM§S> ZJao CX`mg `oVmV.
4.4 ñd`§ AÜ``ZmgmR>r àíZ (Check Your Progress)
1.
2.
3.
4.
EM. gr. doëg `m§À`m _Vo gdm©V àmMrZ ZJa H$moUVo Amho?
ñdmV§Í`mZ§Va ^maVmV CX`mg Amcoë`m Am¡Úmo{JH$ ZJam§Mr Zmdo {chm.
ZJam§À`m dmT>rMr à_wI H$maUo gm§Jm.
B©. B©. ~J}c `m§Zr ZJamMo {H$Vr d H$moUVo àH$ma gm§{JVco AmhoV.
4.5 gmam§e (Let us Sum up)
`m AÜ``Z KQ>H$mV Vwåhr àW_ ZJam§Mr dmT> H$er hmoV Jocr `mMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r 1)
àmMrZ H$mimVrc ZJao 2) _Ü``wJmVrc ZJao Am{U 3) AmYw{ZH$ ZJao Aem VrZ Q>ßß`mV
Aä`mgcocr Amho. Ë`mZ§Va Vwåhr ZJam§Mo {d{dY àH$ma g_OmdyZ KoÊ`mgmR>r ~J}c `m
g_mOemñÌkm§Zr ZJam§Mo {Xcoco dJuH$aU Aä`mgcoco Amho. ~J}cZo ZJam§Mo Am{W©H$ H|$Ð, amOH$s`
H|$Ð, gm§ñH¥${VH$ H|$Ð, Amamo½` H|$Ð, {Zdmg H|$Ð, gm§Ho${VH$ ZJa Am{U {d{dYVmnyU© ZJa Ago gmV
àH$ma nmS>coco AmhoV. gdm©V eodQ>r ZJamÀ`m dmT>rÀ`m H$maUm§Mm Aä`mg Ho$cm Amho.
4.6 ñd`§ AÜ``Z àíZm§Mr CÎmao (Answers to Check your Progress)
1. EM. gr. doëg `m§À`m _Vo _ogmonmoQ>o{_`mVrc "Aa' ho gdm©V àmMrZ ZJa Amho.
2. Q>mQ>mZJa, {^cmB©, ~moH$mamo, XþJm©nya BË`mXr.
3. ZJam§À`m dmT>rMr à_wI H$maUo nwT>rcà_mUo AmhoV.
A) H¥$fr ì`dgm`mMm {dH$mg ~) YmVw§Mm emoY H$) ì`mnma d¥Õr S>) XiUdiU
gw{dYm B©) amOH$s` KQ>H$ \$) ZmJar OrdZmMo AmH$f©U.
4. B©. B©. ~J}c `m§Zr ZJamMo nwT>rc gmV àH$ma gm§{JVco AmhoV.
49
A) Am{W©H$ H|$Ð, ~) amOH$s` H|$Ð, H$) gm§ñH¥${VH$ H|$Ð, S>) Amamo½` H|$Ð, B©) {Zdmg
H|$Ð, \$) gm§Ho${VH$ ZJa, J) {d{dYVmnyU© ZJa.
4.7 ñdmÜ`m`/J¥hnmR> (Exercise/Home assignment)
A) Imcrc àíZm§Mr g{dñVa CÎmao {chm.
1. ZJam§À`m CX` d dmT>rMr Eo{Vhm{gH$ nmíd©^y_r aoImQ>m.
2. B©. B©. ~J}c `m§Zr Ho$coco ZJam§Mo dJuH$aU ñnîQ> H$am.
3. H$moëhmnya ehamMr dmT> ñnîQ> H$am.
~) Q>rnm {chm.
1. ZJamÀ`m dmT>rMr H$maUo
2. B©. B©. ~J}cMo ZJam§Mo dJuH$aU
4.8 qMVZ Am{U H$m`© (Reflection and Action)
Vw_À`m OdinmgÀ`m EImÚm ZJamg ^oQ> XoD$Z Ë`mÀ`m dmT>rg O~m~Xma AgUmè`m
H$maUm§Mr Zm|X H$am.
H$moëhmnya ZJamÀ`m dmT>rV {edmOr {dÚmnrR>mMo Agcoco `moJXmZ g_OmdyZ ¿`m d Ë`m
AmYmao EH$ {Q>nU V`ma H$am.
4.9 A{YH$ dmMZmgmR>r nwñVHo$ (Suggested Readings)
1. E. E. Bergel - Urban Sociology.
2. ZJar` g_mOemñÌ - eer Ho$. O¡Z - [agM© npãcHo$eZ, O`nya-1996.
3. OZac Zm°coO (dU©ZmË_H$) - àm. M§ÐH$m§V I§S>mJio, àH$m{eH$m - gm¡. _m`mXodr
I§S>mJio, gm§Jcr, 2005.
50
© Copyright 2026 Paperzz